Әрмәнстан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Әрмәнстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3965</id>
    <revision>
      <id>1310467</id>
      <parentid>1296587</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T02:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28987" sha1="0g73dmigfk9qlzhppj6glaju8bymt6q" xml:space="preserve">{{Ил
|Башҡортса исеме=Әрмәнстан
|Төп исеме=Հայաստանի Հանրապետություն
|Төп килеш=Әрмәнстан
|Герб=Coat of arms of Armenia.svg
|Герб урынына = 
|Нигеҙ һалынған=б.э.т. II-се быуаты
|Аудио=Mer Hayrenik instrumental.ogg
|Девиз=
|Гимн исеме=&quot;Мер һайрених&quot; (Մեր Հայրենիք)
|Гимн=&quot;Мер һайрених&quot; (Մեր Հայրենիք)
|Идара итеү формаһы=[[Унитар]] [[республика]]&lt;ref&gt;[http://www.president.am/ru/chapter1/ Әрмәнстан Республикаһы Конституцияһы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106094619/http://www.president.am/ru/chapter1 |date=2012-11-06 }}&lt;/ref&gt;
|Картала=LocationArmenia.svg
|Телдәр=[[Әрмән теле]]
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=Иғлан: [[1918]],[[1991]]&amp;nbsp;й.&lt;br&gt; &amp;nbsp;й.
|Бойондороҡһоҙ= К.а.Д.Ф.Р, [[СССР]]
|Башҡала= Ереван
|Иң ҙур ҡалалары= Ереван, Гюмри, Вандазор  
|Етәкселәр вазифалары=[[Президент]]
|Етәкселәр= Армен Саргсян
|Территория буйынса урын=138-се
|Территория=29&amp;nbsp;800
|Һыу %=4,71
|Халыҡ буйынса урыны=135
|Халыҡ=3&amp;nbsp;009&amp;nbsp;800&lt;ref name=&quot;Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ&quot;&gt;Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության ծառայություն: [http://www.armstat.am/file/article/bnakch_1.07.2014.pdf Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2014 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ]&lt;/ref&gt;
|Иҫәп йылы=2014
|Халыҡ тығыҙлығы=110
|ЭТП=1708,4 млрд
|ЭТП иҫәпләү йылы= 2006
|ЭТП буйынса урын=-
|Кеше башына ЭТП=-
|Валюта=драм
|Домен=.am
|Телефон коды=374
|Ваҡыт бүлкәте=GMT+4
&lt;!--|Иҫкәрмәләр=--&gt;
}}
'''Әрмәнстан Республикаһы''' ({{Lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}}) — [[Кавказ]] аръяғында урынлашҡан унитарлы президент республикаһы. 2011 йылда үткән халыҡ иҫәбе буйынса Әрмәнстан Республикаһында 2 млн. 871 мең кеше йәшәй йәки Әрмәнстан территорияһынан сит йәшәгән граждандары менән 3 018 854. Халыҡ тығыҙлығы: 110 кеше/км².

Әрмәнстан Республикаһы — Көнсығыш Әрмәнстан тарихи төбәгенең төп территорияһы ([[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] территорияһы менән бергә). Әрмәнстан Республикаһы — [[Төркиә]], [[Әзербайжан]], [[Грузия]], һәм танылмаған Таулы Ҡарабах илдәре менән ситләшеп тора. Әрмәнстан Рәсәй Империяһының составына 1826 — 28 йй. Рәсәй һәм Иран һуғышынан һуң инә. Хәҙерге Әрмәнстан дәүләтлегенең нигеҙе 1918 йылдың 28 майында [[Кавказ аръяғы Республикаһы]]нан айырылған Әрмән Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүе менән бәйле.

1920 йылда Әрмәнстанға Совет власы килгәс, республикаға [[Әрмән ССР-ы]] исеме бирелә. Ул Кавказ аръяғы Федератив Республикаһы аша СССР составына инә. 1936 йылдың 5 декабрендә Советтар Союзының яңы Конституцияһы рөсхәт ителгәс К. а. С. Ф. С. Р. бөтөрөлә, шуға ҡарай Әрмән ССР-ына ([[Әзербайжан]], [[Грузия]] менән бергә) союздаш республика статусы бирелә. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң 1991 йылдың 23 сентябрендә үткәрелгән референдум нигеҙендә Әрмәнстан Республикаһы бойондороҡһоҙ илгә әйләнә.

== Тарих ==
Әрмәнстан тураһында беренсе тапҡыр Бехистун яҙыуҙарында осрай (б. э. т. 520 йыл). Боронғо ваҡыттың тарихсылары һәм географтары Әрмәнстанды [[Сүриә]], [[Фәрсистан]] төбәктәре менән бергә күрһәтелгән. Искәндәр Зөлҡәрнәй империяһы ҡырылғас-Айрарат, Софена исемле әрмән илкәйҙәре барлыҡҡа килә. Бәлки улар аҙ ваҡыт үткәс Селефкид империяһы ул илдәрҙе яулап ала. Әммә ул империяны Рим ҡырып ала. Һәм б. э. т II быуаты тирәһендә Бөйөк Әрмәнстан һәм Бәләкәй Әрмәнстан илдәре барлыҡҡа килә.

Тигран II батшаһы (б.э.т. І быуаты) Әрмәнстандың территорияһын Каспий диңгеҙенән Фәләстанға тиклем ҙур итә. Бәлки Тигран Римдарға яуҙа отолғас Бөйөк Әрмәнстандан Әрмән таулығы, [[Евфрат]], [[Кура]], [[Урмия]] йылғалары аралығы ҡалған.
 
Беҙҙең эраның 301-се йылында Донъялағы Христәин динен Дәүләт дине һымаҡ рөсхәт иткән илдәрҙән Әрмәнстан иң беренсеһе булып рөсхәт итә. Бөтә дәүләттең уңыштарына ҡарамаҫтан 387 йылда Әрмән дәүләтенең территорияһын Фәрсистан менән Рим араһына булә. Буленгән ерҙәрән иң күбе Фәрсистандың ҡулына күҫә. Фәрсистанға эләккән әрмән территорияларында 407 йылда бөйөк әрмән ғәлимы Месроп Маштоц [[әрмән алфавиты]]н барлыҡҡа килтерә.
  
VII б. уртаһында Әрмәнстанды ғәрәптәр баҫып ала һәм бөтә Кавказ ерҙәрендә «Арменийа» әмираты иғлан ителә. 860-сы йылдарҙа Багратид батшалар династияһы Әрмәнстандың күп ерҙәрен ҡайтарып һәм берҙәмләп Ғәрәп хәлифәтенең власын тартып алала Әрмән иленә бойондороҡһоҙлоҡ ҡайтара. 885 йылда Византия һәм Ғәрәптәр Әрмәнстандың бойондороҡһоҙло илен таный. 1064—1826 йылдарға тиклем Әрмәнстан ерҙәре төрлө илдәрҙең составында ингән, Әрмән халҡы ерҙәренән ҡыуылған, ҡолға әйләнгәндәр, күптәргә сит илдәргә эмиграцияға ҡасырға тура килгән (Спюрк). 1828 й. Туркманчай тыныслыҡ договоры менән Эриван, Нахичеван төбәктәре Рәсәй составына инә. Ул территориялар борондан әрмән халҡының артында булһала, Рәсәйгә ҡушылыу ваҡытына әрмән халҡы иҫәбе 20 процент ҡына күрһәткән. Рәсәй составына ингән Әрмәнстан ерҙәре урынында Эриван губернаһы иғлан ителә. Осман империяһында ҡалған әрмәндәр өсөн төрөктәр яғынан 19 быуаттың уртаһынан — 20 быуаттың башына тиклем Әрмән халҡы геноциды үткәрелгән.

1918 йылдың 28 майында Әрмәнстан Республикаһы барлыҡҡа килә, 1920 йылда исеме [[Әрмән ССР-ы]]на үҙгәртелгән.

1991 йылдың 23 сентябрендә ӘССР-ҙың Юғары Советы референдум йомғаҡтарына ҡарап Дәүләт Бойондороҡһоҙ тураһында иғлан яһай.

= География =
Әрмәнстан Әрмән таулыҡтарының көнсығыш яғында урынлашҡан һәм Кесе Кавказ тауҙары менән ситләнгән.
center&gt;
&lt;gallery caption=&quot;widths=&amp;quot;180px&amp;quot;&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt; 
Рәсем:Mount Ararat and the Yerevan skyline.jpg|Ереван
Рәсем:Tatev Monastery from a distance.jpg|Татев монастыры
Рәсем:Zvartnots2.jpg|[[Звартноц]] храмы
Рәсем:Garni Temple, Garni, Armenia.jpg|Боронғо мәжүсилек Гарни храмы
Рәсем:Zorats Karer 2008, part of the stone circle.jpg|Боронғо [[Караундж]] мегалит комплексы
&lt;/gallery&gt;

== Һыу ресурстары ==
Әрмәнстан территорияһы буйлап 9480 төрлө йылға аға, уларҙан 379 йылғаның оҙонлоғо 10 км артыҡ. Әрмәнстандың төп йылғаһы [[Аракс]].
 
Әрмәнстанда 100-ән артыҡ күл бар, уларҙың иң ҙуры — [[Севан]]. Әрмәнстандың һыу ресурстары байтаҡ булһала, илдә һыу дефициты һиҙелә. Шуға Әрмәнстанда 74 һыу һаҡсылығы төҙөлгән. Эсәр һыуҙың 96 проценты ер аҫтынан алына.

== Файҙалы ҡаҙылмалар ==

Әрмәнстанда [[баҡыр]], ташлы тоҙ, [[мәрмәр]], төрлө мәке породалары, аҫыл таштар ятҡылыҡтары бар. Сәнәғәткә кәрәкле ҡара һәм төҫлө металлдар ятҡылыҡтары бар. Уларҙың иҫәбендә 3 баҡыр, 6-молибден, 5-полиметаллик ([[Цинк]], [[ҡурғаш]]), 4-алтын, 2-тимер, һәм уран ятҡылыҡтары.

== Әрмәнстан иҡтисады ==

=== Валюта ===
[[Файл:100,000 Armenian dram - 2009 (obverse).jpg|right|200px]]
Әрмәнстандың валютаһы — драм ({{Lang-hy|դրամ}}). 1993 йылдың 22 ноябренән йөрөй башлай. Ошо ваҡытҡа тиклем республикала совет тәңкәләре менән ҡулланғандар. 1 драм 100 луманан ({{Lang-hy|լումա}}) тора Әрмәнстан валютаһының символы '''Դ''' — әрмән алфавитының «да» хәрефен аңлата.

=== Сәнәғәт ===
Әрмәнстандың замандаш сәнәғәте Советтар Союзы ваҡыттарында төҙөлгән. Ул ваҡытта Әрмәнстан СССР-ҙың төбәктәренә станоктар, текстиль, һәм башҡа продукция еткергән, ул продукция мәҫәлән электроэнергия алмаштырылған.

=== Ауыл хужалығы ===

==== Малсылыҡ ====
ӘР ауыл хужалығында малсылыҡтың байтаҡ урыны бәләкәй мал тотоу — һарыҡ һәм кәзә аҫрау менән бәйле. Был тармаҡ ареалы таулы урындарға таралған. Ҙур малды тауҙа тотоуо ҡыйыныраҡ, әммә ошо малсылыҡ төрө бәләкәй малы менән бергә, ҡыйынлыҡтарға ҡарамай районда таралған.

==== Игенселек ====
Әрмәнстанда игенселек алып барыуы ауыр сөнки таулы илдә тигеҙ урындары әҙ. Улай булһала Әрмәнстаның күп төбәктәрендә игенселек ҡайһы бер техник культуралары, [[йөҙөм]] үҫтереүе генә мөмкин. [[Бойҙай]] игенселеге Арарат төбәгендә генә ныҡ үҙләштерелгән.&lt;ref&gt;[http://www.armenia-tourism.ru/?cat=12 Туристическая Армения сайтынан алынды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315163459/http://www.armenia-tourism.ru/?cat=12 |date=2012-03-15 }}&lt;/ref&gt;

== Энергетика ==
* Әрмәнстандың гидроэнергетика комплексы 2 ҙур ГЭС, һәм 70 бәләкәй ГЭС менән уралған шулай уҡ 64 бәләкәй ГЭС, һәм 4 ҙур ГЭС төҙөүҙә.
* Әрмәнстанда Атом энергетикаһы ҡулланыла уны Әрмән АЭСы аша етештерелә. Ул 1970 йылдарҙа төҙөлгән һәм 1988 йылдың Спитак ер һелкекнеүенән һуң станция эшен туҡтатырға булдылар. Әммә 1996 йылда энергетик кризис тарафынан АЭС эшен яңынан башларға булды.

= Дәүләт төҙөлөшө =
Әрмәнстан Республикаһының төп документы — Конституция/ 1995 йылдың 5 июлендә ҡабул ителде һәм 2005 йылда үҙгәрештәр теркәлде. ӘР Конституцияһы илде хоҡуҡлы, социаль, демократик дәүләт тип иғлан итте&lt;ref&gt;[http://www.president.am/ru/chapter1/ Әрмән Республикаһының Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106094619/http://www.president.am/ru/chapter1 |date=2012-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Президент ===
ӘР Конституцияһының 49-сы статьяһы буйынса ӘР Президенты — дәүләттең башлығы, бойондороҡһоҙ, территория һаҡлау гаранты һымаҡ таныла&lt;ref&gt;[http://www.president.am/ru/chapter3/ Әрмән Республикаһының Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915071511/http://www.president.am/ru/chapter3/ |date=2012-09-15 }}&lt;/ref&gt;. Суд, башҡарма, закон сығарыу властарының нормаль функциялауын ҡарау. ӘР Президенты булып һайланырға теләгән кеше:
* 35 йәштән һәм өлкәнерәк;
* Әрмәнстандын гражданлығы, һәм унда аҙаҡы 10 йыл йәшәгән һәм һайлау хоҡуҡы булырға тейеш;
ӘР Президенты бер уҡ кешегә ике тапҡырҙан артыҡ һайланырға тыйыла.

=== Закондар сығарыу власы ===
Закондар сығарыу власының иң Юғары органы — ӘР Милли Йыйылышы&lt;ref&gt;[http://www.president.am/ru/chapter4/ Әрмән Республикаһының Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915071516/http://www.president.am/ru/chapter4/ |date=2012-09-15 }}&lt;/ref&gt; . Ул орган 131 депутаттан тора. Милли Йыйылышы депутаты булып һайланырға теләгән кеше:
* 25йәштән һәм өлкәнерәк;
* Әрмәнстандын гражданлығы,һәм унда аҙаҡы 5 йыл йәшәгән һәм һайлау хоҡуҡы булырға тейеш.

=== Әрмәнстандың Хөкүмәте ===
ӘР Конституцияһының 85 статьяһы буйынса:
* эске һәм тыш сәйәсәтен алып барыу;
* икенсе органдарға бирелмәгән компетенциялары буйынса эштәр алып еткереү;
* ӘР Хөкүмәте министрҙарҙан һәм премьер-министрҙан тора;
* Премьер-Министр президент булмағанда, йәки эшен алып бара алмағанда, урынын баҫырға мөмкинлеге бар.

=== Cуд власы ===
ӘР Төп законының 91 һанлы статьяһы буйынса суд төрәлеген суд органдары менән генә алып барыуы мөмкин.

ӘР Суд системаһында ике суд органына бүленә:
* Дөйөм юрисдикция судтары (Кассация суды)&lt;ref&gt;[http://www.president.am/ru/chapter6/ Әрмән Республикаһының Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915072336/http://www.president.am/ru/chapter6/ |date=2012-09-15 }}&lt;/ref&gt;;
* Конституция суды;

== Әрмәнстан Республикаһының идара-территориаль бүленеше ==

Әрмәнстан Республикаһы — унитар республика, уның составы өлкәләрҙән ({{Lang-hy|марз}}), өлкәләр аймаҡтарҙан тора. Аймаҡ бер нисә тораҡ пункттан тора йәки (Еревандағы һымаҡ) округка бүленә. Өлкәләрҙә Дәүләт идараһы алып барыла, аймаҡтар муниципаль власҡа бойһона. Әрмәнстандың баш ҡалаһы — [[Ереван]]да муниципаль власҡа бойһона.

Марз губернаторҙарына Әрмәнстан Хөкүмәтенән һәм Президент растификацияланыуынан һуң влас бирелә һәм шулай уҡ азатлана.

Әрмәнстан Республикаһы территорияһы 10 өлкәгә бүленә. Өлкә ситтәре «ӘР Административ Бүленеше», «Урындағы Үҙидара» тураһында Закондарына ҡараш үҙгәртелә. 1999 йылда ӘР 48 ҡала, 953 ауыл, унан 871 ауыл, һәм 61 ҡала аймағынан тора.

{| class=&quot;wikitable&quot; class=&quot;sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ddd;&quot;
| '''Өлкә''' || '''Оригиналь&lt;br&gt;исеме''' || '''Майҙаны, [[км²]]''' || '''Халыҡ''' || '''Административ үҙәге'''
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
|-
| [[Арагацот өлкәһе]] || Արագածոտնի || 2 755 || 141 800 || [[Аштарак]]
|-
| [[Арарат өлкәһе]] || Արարատի || 2 003 || 279 200 || [[Арташат]]
|-
| [[Армавир өлкәһе]] || Արմավիրի || 1 241 || 284 500 || [[Армавир (город, Армения)|Армавир]]
|-
| [[Вайоцдзор өлкәһе]]|| Վայոց Ձորի || 2 406 || 55 800 || [[Ехегнадзор]]
|-
| [[Гехаркуник өлкәһе]] || Գեղարքունիքի || 3 655 || 241 600 || [[Гавар (город)|Гавар]]
|-
| [[Котайк өлкәһе]] || Կոտայքի || 2 100 || 280 900 || [[Раздан (город)|Раздан]]
|-
| [[Лори өлкәһе]] || Լոռու || 3 791 || 281 600 || [[Ванадзор]]
|-
| [[Сюник өлкәһе]] || Սյունիքի || 4 505 || 152 800 || [[Капан]]
|-
| [[Тавуш өлкәһе]] || Տավուշի || 3 120 || 134 400 || [[Иджеван]]
|-
| [[Ширак өлкәһе]] || Շիրակի || 2 679 || 281 500 || [[Гюмри]]
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; class=&quot;sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ddd;&quot;
| '''Ҡала''' || '''Оригиналь&lt;br&gt;исеме''' || '''Майҙан, [[км²]]''' || '''Халыҡ'''
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
|-
| [[Ереван]] || Երևան|| 227 || 1 119 000
|-
|}

== Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре ==
 
Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре 4 төр ғәскәрҙәрҙән тора:
* Ҡоро ер Ғәскәре
* Күк-Һауаны яҡлау һәм авиация ғәскәре
* Сик һаҡлау ғәскәре.
ӘР Ҡораллы көстәре ({{lang-hy|Հայաստանի Զինված Ուժեր}}) 1992 йылда СССР иле юҡҡа сыҡҡас барлыҡҡа килә. Ул Кавказ аръяғы ғәскәр округының 7-се Әрмеһе базаһында төҙөлә. Бөгөн ӘР ҠК 48 меңдән ашыу кеше хеҙмәт итә. Әрмәнстан ситтәре ғәскәрҙәре бөгөн Әзербайжан һәм Грузия сиктәрен һаҡлай. Ә Иран һәм Төркиә сиктәрен Рәсәй һалдаттары һаҡлауын дауам итә. Әрмәнстан Әрмеһе менән Президент һәм Яҡлау Министрлығы идара итә.
 
Әрмәнстан ҠК составында:
* 4 пехота бригадаһы;
* 10 айырым пехота полкы;
* 1 артиллерия бригадаһы;
* 2 зенит-ракетлы бригада;
* 61 БТР һәм БМП;
* 82 төрлө ҡораллы осоу аппараты.

== Халыҡ һәм Әрмәнстандың милли составы ==

=== Демография ===
2012 йылдың 1 февраленә Әрмәнстан Республикаһының халыҡ иҫәбе буйынса Әрмәнстанда — 3 274 300 кеше йәшәй.

Шул иҫәптән:

* Ауылда — 1 178 000 кеше;
* Ҡалала — 2 097 000 кеше (ул һандан 1 127 000 — Ереванда)&lt;ref&gt;[http://www.yerkramas.org/2012/02/01/v-2011-godu-naselenie-armenii-neznachitelno-vozroslo/ Еркрамас сайты Мәғлүмәтенән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615065130/http://www.yerkramas.org/2012/02/01/v-2011-godu-naselenie-armenii-neznachitelno-vozroslo/ |date=2012-06-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмәнстандың милли составы һәм дини составы ===
Әрмәнстандың милли составы буйынса ул Республика бермилләтле тип әйтергә була. Ул илдең халҡынан 96 % әрмән. Шулай булһала, Әрмәнстанда езидтар, ассириялылар, ҡурдтар, грек халыҡтары йәшәй һәм урыҫ, украин диаспоралары бар.&lt;ref&gt;[http://www.abp.am/armenia/population/peoples/ Әрмән сәфәрлек бюроһы сайтынан алынды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905190225/http://abp.am/armenia/population/peoples/ |date=2018-09-05 }}&lt;/ref&gt;

=== Дин ===
Әрмәнстан Республикаһында христианлыҡ тарихы ныҡ бай, мәҫәлән Әрмән Дәүләте христиан динен Дәүләт һымаҡ иғлан иткән илдәр араһынан иң беренсеһе. Әммә бөгөн Әрмәнстан Республикаһының Конституцияһы буйынса Әрмәнстанда Дәүләт дине юҡ, әммә Әрмән Апостол Серкәүенең ижтимағи әһәмиәтлелеге танылған&lt;ref&gt;[http://www.president.am/ru/chapter1/ Әрмәнстан Конституцияһының 8.1 һанлы статьяһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106094619/http://www.president.am/ru/chapter1 |date=2012-11-06 }}&lt;/ref&gt;, ул диндең яғына бөгөн ӘР 94,4 % халҡы тора. Ҡалғандары: езидтарҙың милли дине (40 000 кеше йәки 1,3 %), йәһүтлек (500—1000 кеше), ислам (Ереванда һәм Абовян районында 1000 кешенән артыҡ)&lt;ref&gt;[http://wiki.armenia.ru/wiki/Религия_в_Армении Әрмәнстан диндәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185818/http://wiki.armenia.ru/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Әрмәнстандың тышҡы сәйәсәте ==
Әрмәнстан-бойондороҡһоҙ ил һәм үҙенең тыш сәйәсәтен үҙе алып бара. Әрмәнстандың тыш сәйәсәтен ӘР Президенты һәм Хөкүмәте аша алып барыла. Әрмәнстан Республикаһы 1991 йылда суверенитет ала һәм 1992 йылдың 2 мартында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на ҡабул ителә. Әрмәнстандың суверенитетын бөгөнгө көндә 1 генә ил танымай — [[Пакистан]]&lt;ref&gt;Әрмәнстанды Пакистан яғынан танымауы Ҡарабах проблемаһында, Пакистандың Әзербайжан яғында тороуо менән бәйле&lt;/ref&gt;. Әрмәнстан Республикаһының вәкиләттәре һәм консуллыҡтары күп илдәрҙә бар. ӘР вәҡилләттәре таралыуына Әрмән халҡының бөтә илдәрҙә әрмән диаспоралары ҙур булыуы менән дә бәйле.

Әрмәнстан Республикаһының вәҡилләтлеге киң булһала уның араһында әрмән халҡы тарихы факттарын ҡайһы бер күрше халыҡтары янынан танымау илдәр менән аралашыуына проблемалар яһай. Мәҫәлән ул Әрмән геноциды таныуы проблемаһы һәм Ҡарабах проблемаһы ошо проблема Әрмәнстандың Әзербайжан, Төркиә илдәре менән аралашыуында ауырлыҡ өҫтәй.

Әрмәнстан Республикаһы бөгөн элекке СССР республикалары менән, Европа, Азия, Африка илдәре менән уңышлы аралашыуы күренә.

Рәсәй Федерацияһы менән ӘР иң яҡын арала. Әйтәйек, Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәренең 102-се Ғәскәри базаһы — Гюмри ҡалаһында урынлашҡан. Унан башҡа РФ менән ҙур союзлыҡ арала торала-ӘР РФ яғынан күп халыҡ-ара геополитик, иҡтисади проекттарында ҡатнаша.

Әрмәнстан Республикаһы ҡатнашҡан ойошмалар:
* [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992 йылдың 12 февраленән),
* [[Европа Советы]] (2005),
* [[Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы]] (15.05.1992) һ. б.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Әҙәбиәт ==
{{Commonscat|Armenia}}
* {{книга
|автор = Н. М. Лагов. Н. П. Карбасников.
|заглавие = Армения: Очерк прошлого, природы, культуры и пр
|часть = 
|оригинал = 
|место = Петроград
|издательство = 
|год = 1915
|страницы = 144
|isbn = 
}}
* {{книга
|автор = Б. А. Алексеев, Н. Н. Алексеева, А. И. Даньшин, И. С. Зонн, И. С. Иванова, Е. Н. Самбурова, И. Е. Тимашев (авторы — составители)
|заглавие = «Вся Азия. Географический справочник»
|часть = 
|оригинал = 
|место = Москва
|издательство = АСТ: Муравей
|год = 2003
|страницы = 
|isbn = 
}}

{{Яҡшы мәҡәлә|География}}
{{Азия илдәре}}
{{БДБ}}
{{вс}}

[[Категория:Әрмәнстан]]
[[Категория:Ҡатнаш республикалар]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]]</text>
      <sha1>0g73dmigfk9qlzhppj6glaju8bymt6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеймс Кук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6670</id>
    <revision>
      <id>1310452</id>
      <parentid>1302498</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81360" sha1="g60tc6hmd9t0agi2ylkriosyhda94ml" xml:space="preserve">{{Персона
|изображение = Captainjamescookportrait.jpg
|имя              = Джеймс Кук
|оригинал имени = James Cook 
|род деятельности = диңгеҙ сәйәхәтсеһе
|дата рождения = 27.10.1728
|место рождения = [[:en:Marton, Middlesbrough|Мартон]], [[Йоркшир]], {{ТУ|Англия}}
|гражданство = [[Англия]]
|дата смерти = 14.02.1779
|место смерти = [[Гавайҙар|Гавай]] утрауҙары
}}
'''Джеймс Кук''' ({{lang-en|James Cook}}; [[7 ноябрь]] [[1728 йыл]] — [[14 февраль]] [[1779 йыл]]) — [[Бөйөк Британия]] географы. Донъя океандарын өйрәнеү өсөн 3 экспедицияла ҡатнашҡан. Экспедициялар ваҡытында күп географик асыштар яһаған. [[Канада]], [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]]ның көнсығыш яҡтарын, [[Ньюфаундленд]], Төньяк Америка, [[Тымыҡ океан|Тымыҡ]], [[Һинд океаны|Һинд]] һәм [[Атлантик океан]]дарын гиҙгән, уларҙы өйрәнеп картаға төшөргән.

Кук үҙе барған территорияларҙа төп халыҡҡа ҡарата үҙенең дуҫтарса мөнәсәбәттә булыуы менән билдәле була. Шул ваҡыттағы зәңге кеүек ҡурҡыныс һәм киң таралған ауырыуҙы уңышлы еңеп сығып, диңгеҙ сәйәхәтендә ул үҙенсәлекле революция яһай. Зәңгенән үлем осрағы уның диңгеҙҙә йөҙөү ваҡытында нулгә тиерлек ҡайтарып ҡалдырыла. Уның йөҙөп йөрөү ваҡытында Джозеф Банкс, Уильям Блай, Джордж Ванкувер, Иоганн Рейнгольд һәм Георг Форстер кеүек билдәле диңгеҙ сәйәхәтселәре һәм тикшеренеүселәренең тотош плеядаһы ҡатнаша.

== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ==
Джеймс Кук [[1728 йыл]]дың 27 октябрендә Мартон ауылында (хәҙер Саут-Йоркшир графлығы) тыуған. Атаһының, ярлы шотланд батрагының, Джеймстан тыш дүрт балаһы булған. [[1736 йыл]]да ғаилә Грейт Айтон ауылына күсеп килә, бында Кукты урындағы мәктәпкә бирәләр (хәҙер музей). Биш йыл уҡығандан һуң Джеймс Кук шул ваҡытҡа идара итеүсе вазифаһын алған атаһының башланғысы аҫтында фермала эшләй башлай. Ун һигеҙ йәшендә Уокерҙарҙың күмерсе «Геркулесына» юнга булып яллана. Шулай башлана Джеймс Куктың диңгеҙ тормошо.

== Карьераһының башы ==
Кук дигеҙсе карьераһын карап хужалары Джон һәм Генри Уокерҙарға ҡараған Лондон — Ньюкасл йүнәлешендәге «Геркулес» сауҙа күмерсе-бригында ябай юнга булып башлай. Ике йылдан һуң Уокерҙарҙың икенсе — «Өс таған» карабына күсерелә.

Куктың күп ваҡытын китаптар уҡып үткәреүе тураһында Уокерҙарҙың дуҫтарының дәлилдәре билдәле. Эштән буш ваҡыттарын ул география, навигация, математика, астрономияны өйрәнеүгә арнай, уны шулай уҡ диңгеҙ экспедицияларының тасуирламалары ҡыҙыҡһындыра. Куктың Уокерҙарҙы ике йылға ҡалдырыуы билдәле, ул Балтикала һәм Англияның көнсығыш ярҙары буйында үткәрә, ләкин туғандарының үтенесе буйынса «Френдшипта» капитан ярҙамсыһы булып ҡайта.

Өс йылдан һуң, [[1755 йыл]]да, Уокерҙар уға «Френдшип» өҫтөнән етәкселек итеүгә тәҡдим итә, әммә Кук баш тарта. Уның урынына 1755 йылдың 17 июнендә ул Король хәрби-диңгеҙ флотына матрос булып яҙыла һәм һигеҙ көн үткәндән һуң 60-пушкалы «Игл» карабына тәғәйенләнә. Биографияһындағы был факт ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙе аптырашта ҡалдыра — сауҙа флотындағы капитан вазифаһына ҡарағанда Куктың ауыр матрос хеҙмәтен өҫтөн күреүенең сәбәптәре билдәһеҙ. Әммә бер айҙан һуң Кук боцман була.

Тиҙҙән Ете йыллыҡ һуғыш башлана (1756 йыл). «Игл» Франция ярҙары буйында блокадала ҡатнаша. Шулай уҡ «Игл» карабының 1757 йылдың майында Уэссан утрауы янында француз карабы «Герцог Аквитанский» менән һуғышҡа инеүе билдәле. (судноның ауырлығы 1500 тонна, 50 пушкалы). Алыш барышында «Герцог Аквитанский» баҫып алына. Алышта «Игл» карабы ла зыян күрә һәм Англияға ремонтҡа китергә мәжбүр була.

Ике йыллыҡ стажы булғандан һуң, [[1757 йыл]]да, Джеймс Кук мастерға уңышлы имтихан тота (ингл. Sailing Master), ә 27 октябрҙә капитан Крейг етәкселеге аҫтында «Солебей» карабына тәғәйенләнә. Кукҡа был ваҡытта егерме туғыҙ йәш була. Ете йыллыҡ һуғыш башланыу менән ул 60-пушкалы «Пемброк» карабына тәғәйенләнә. «Пемброк» Бискай ҡултығындағы блокадала ҡатнаша, һуңынан [[1758 йыл]]дың февралендә Төньяҡ Америка яры буйына (Канада) ебәрелә.

Кук алдында Квебекты яулау буйынса төп әһәмиәткә эйә булған мөһим бурыс ҡуйыла, — Британия караптары Квебекҡа үтеп инә алыу өсөн Изге Лаврентий йылғаһы участкаһы фарватерын булдырыу. Был бурыс фарватерҙы картаға теркәүҙе генә түгел, шулай уҡ йылғаның караптар йөрөү участкаһын буйҙар менән билдәләүҙе үҙ эсенә ала. Бер яҡтан фарватерҙың ғәҙәттән тыш ҡатмарлы булыуы арҡаһында эш күләме бик ҙур була, икенсе яҡтан — француз артиллерияһы уты аҫтында, төнгө һөжүмдәрҙе кире ҡағып, француздар юҡ иткән буйҙарҙы тергеҙеп, төндә эшләргә тура килә. Уңышлы башҡарылған эш Куктың картография тәжрибәһен байыта, шулай уҡ Адмиралтейство ахыр сиктә тарихи һайлау буйынса тап унда туҡтала. Квебек ҡамала, һуңынан яулап алына. Кук хәрби хәрәкәттәрҙә туранан-тура ҡатнашмай. Квебекты алғандан һуң Кук «Нортумберленд» флагман карабына мастер булып ҡабул ителә, быны профессиональ дәртләндереү тип баһаларға мөмкин. Адмирал Колвилл бойороғо буйынса, Кук Изге Лаврентий йылғаһын 1762 йылға тиклем картаға төшөрөүҙе дауам итә. Куктың карталары адмирал Колвилл тарафынан нәшер итеүгә тәҡдим ителә һәм Төньяҡ Америка лоцияһында [[1765 йыл]]да баҫылып сыға. Англияға Кук [[1762 йыл]]дың ноябрендә әйләнеп ҡайта.

Канаданан ҡайтҡас, 1762 йылдың 21 декабрендә Кук Элизабет Баттсҡа өйләнә. Уларҙың алты балаһы була: Джеймс (1763—1794), Натаниэль (1764—1781), Элизабет (1767—1771), Джозеф (1768—1768), Джордж (1772—1772) һәм Хью (1776—1793). Ғаилә [[Лондон]]дың Ист-Энд районында йәшәй. Кук вафат булғандан һуң Элизабеттың тормошо тураһында әҙ билдәле. Ул ире үлгәндән һуң тағы 56 йыл йәшәй һәм 1835 йылдың декабрендә 93 йәшендә вафат була.

== Ер шары буйлап тәүге экспедиция (1768—1771 йылдар) ==
[[Файл:Cook Three Voyages 59.png|мини|справа|600px|&lt;center&gt;'''Куктың {{oncolor||red|беренсе}}''', '''{{oncolor||green|икенсе}}''' һәм '''{{oncolor||blue|өсөнсө}}''' экспедицияһы&lt;/center&gt;]]

=== Экспедиция маҡсаттары ===
Экспедицияның рәсми маҡсаты Венераның Ҡояш дискы аша үтеүен тикшереү була&lt;ref&gt;Кук, Джеймс. Глава 1-3 // Плавание на «Индеворе» в 1768—1771 годах&lt;/ref&gt;. Әммә Кук алған йәшерен бойороҡта ул астрономик күҙәтеүҙәрҙе тамамлағандан һуң киескмәҫтән Көньяҡ материк тип аталған көньяҡ киңлектәрҙе эҙләүгә юлланырға тейеш була (шулай уҡ Terra Incognita кеүек билдәле)&lt;ref&gt;Кук, Джеймс. Глава 1-3 // Плавание на «Индеворе» в 1768—1771 годах&lt;/ref&gt;. Экспедицияның маҡсаты булып шулай уҡ Австралия ярҙарын, бигерәк тә уның өйрәнелмәгән көнсығыш яры буйын билдәләү тора.

=== Экспедиция составы ===
Кук файҙаһына Адмиралтействоның һайлауына йоғонто яһаған түбәндәге сәбәптәрҙе билдәләргә мөмкин:

1. Кук диңгеҙсе, һәм шуға күрә Адмиралтействоға буйһона, ә уға экспедиция начальнигы сифатында үҙ кеше кәрәк була. Тап ошо сәбәп буйынса ошо уҡ исемгә дәғүә иткән Александер Далримпл Адмиралтействоға отошһоҙ була

2. Кук диңгеҙсе генә түгел, ә тәжрибәле диңгеҙсе

3. Кук хатта тәжрибәле диңгеҙселәр араһында картографияла һәм навигацияла ҙур тәжрибәһе менән айырылып тора, был турала уның Изге Лаврентий йылғаһының фарватерын үлсәүе буйынса уңышлы үткәрелгән эше раҫлай. Тәжрибә туранан-тура адмирал тарафынан раҫлана (Колвилл тарафынан), ул Куктың эштәрен нәшер итеүгә тәҡдим итеп, Кукҡа түбәндәгесә ҡылыҡһырлама бирә: «Тәжрибәм буйынса мистер Куктың һәләтен һәм уның отҡорлоғон белеп, мин уны ул үтәгән эш өсөн һәм шул уҡ төрҙәге башҡа ҙур эштәр өсөн етерлек кимәлдә квалификациялы тип һанайым»&lt;ref&gt;Маклин А. Капитан Кук — М.: Центрполиграф, 2001. — ISBN 5-227-01197-4&lt;/ref&gt;

Экспедиция өсөн махсус йыһазландырылған ҙур булмаған күмер ташыусы класына ҡараған «Индевор» карабы бүленә. Ботаниктар Даниэль Соландер һәм Король йәмғиәте ағзаһы һәм уның буласаҡ президенты Джозеф Банкс була, ул шул ваҡытта уҡ хәлле кеше була. Рәссамдар — Александр Бьюкен һәм Сидни Паркинсон. Астроном Грин Кук менән бергә күҙәтеүҙәр алып барырға тейеш. Судно табибы доктор Монкгауз.

=== Экспедиция барышы ===
[[Файл:HMS Bark Endeavour - Replica01.jpg|мини|справа|300px|«Индеворҙың» реконструкцияһы]]
[[Файл:War Canoe of New Zealand.jpg|мини|справа|300px|Куктың журналынан Яңы Зеландия ҡайығының һүрәте, 1769 йыл, авторы билдәһеҙ]]
[[Файл:Mortimer - Captain James Cook, Sir Joseph Banks, Lord Sandwich, Dr Daniel Solander and Dr John Hawkesworth.jpg|thumb|right|300px|Һулдан уңға: Дэниэль Соландер, Джозеф Банкс, Джеймс Кук, Джон Хоксфорд һәм лорд Сэндвич. Картина. Авторы — [[Мортимер, Джон Гамильтон|Джон Гамильтон Мортимер]], 1771]]

[[1768 йыл]]дың 26 авгусында «Индевор» Плимуттан сыға һәм [[1769 йыл]]дың 10 апрелендә Таити ярҙарына етә. Адмиралтействоның «бөтә саралар ярҙамында туземецтар менән дуҫлыҡты тоторға» тигән бойороҡтарын үтәп, Кук экспедиция ағзаларының һәм карап командаһының аборигендар менән аралашыуында ҡаты дисциплина булдыра. Урындағы халыҡ менән низағҡа инеү ҡәтғи тыйыла. Был бойороҡто боҙоу осраҡтары ҡаты язаға тарттырыла. Экспедиция өсөн яңы аҙыҡ-түлек Европа тауарҙарына алмаштырыла. Инглиздәрҙең бындай ҡылығы, прагматик йәһәттән эш ителһә лә (үҙеңә ҡарата нәфрәт тыуҙырыу файҙаһыҙ), шул ваҡыт өсөн нонсенс булған — европалылар, ғәҙәттә, үҙҙәренең маҡсатына көс ҡулланып, аборигендарҙы талап, үлтереп ирешкән (хатта сәбәһеҙ үлтереү осраҡтары ла булған). Тыныслыҡ яҡлы сәйәсәт үҙ емештәрен бирә — утрау кешеләре менән яҡшы мөнәсәбәттәр булдырыла, шунһыҙ Венераны күҙәтеүҙә етди ҡыйынлыҡтар булыр ине.

Күҙәтеүҙәр үтә торған яр буйҙарын контролдә тотоу маҡсатында, өс яғынан вал, урыны менән йырын һәм ҡойма менән уратып алынған форт төҙөлә, уны ике пушка һәм алты фальконет, 45 кешенән торған гарнизон һаҡлай. Иртән, 2 майҙа, унһыҙ эксперимент үткәреү мөмкин булмаған берҙән-бер квадрант урланғанлығы асыҡлана. Шул уҡ көндөң кисендә квадрант табыла.

7 июндән 9 июнгә ҡарай команда карапты ҡараштырыу менән мәшғүл була. 9 июлдә ҡуҙғалыуҙан алда диңгеҙ пехотаһы һалдаттары Клемент Уэбб һәм Сэмюэл Гибсон ҡаса. Утрау кешеләре ҡасҡындарҙы тоторға ярҙам итеүҙәренән баш тартҡас, Кук округаның бөтә иң баһалы башлыҡтарын эләктереп ала һәм уларҙы ебәреү өсөн ҡасҡындарҙы кире ҡайтарыуҙы шарт итеп ҡуя. Урындағы халыҡ ярҙамында дезертирҙарҙы карапҡа ҡайтарғас, башлыҡтарҙы ебәрәләр.
Астрономик күҙәтеүҙәрҙән һуң Кук үҙе менән яҡындағы утрауҙарҙы яҡшы белгән һәм тәржемәсе була алған Тупия исемле урындағы башлыҡты һәм уның уның ялсыһы Тиатуны алып [[Яңы Зеландия]] ярҙарына юллана. Яңы Зеландия аборигендары менән, инглиздәрҙең тыныслыҡҡа ынтылыуына ҡарамаҫтан, яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкин булмай. Экспедицияға бер нисә тапҡыр бәрелештә ҡатнашырға тура килә, уның барышында аборигендар бер нисә юғалтыу кисерә.

Көнбайыш яр буйлап барыуҙы дауам итеп, Кук якорҙа тороу урыны өсөн уңайлы бухта таба. Королева Шарлотта тип ул атаған был бухтала «Индевор» ремонтҡа туҡтала: карапты ярға сығаралар һәм яңынан һыҙлыҡлап сығалар. Бында уҡ, Королева Шарлотта ҡултығында асыш яһала — ҡалҡыулыҡҡа менеп, Кук Яңы Зеландияны ике утрауға бүлеүсе боғаҙҙы күреп ҡала. Был боғаҙ уның исеме менән атала ([[Кук боғаҙы]]).

1770 йылдың апрелендә Кук [[Австралия]]ның көнсығыш ярына килә. Ҡултыҡтың ярында экспедиция элек билдәле булмаған күп үҫемлектәр төрөн таба, шуға күрә Кук был ҡултыҡты Ботаник тип атай. Ботаник ҡултығынан Кук Австралияның көнсығыш яры буйлап төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай юллана.

11 июндә тышлығына зыян килтереп, карап ҡомға барып терәлә. Һыу ҡалҡыу һәм карапты еңеләйтеү маҡсатында ҡабул ителгән саралар арҡаһында (борт тышына такелаждың запас өлөштәре, балласт һәм пушкалар сығарыла) «Индеворҙы» һай урындан сығарыу мөмкин була. Әммә зарар күргән борт тышлығынан карап эсенә һыу тула башлай. Тишектән һыу ағымы килмәһен өсөн беше киндер тығып ҡуялар, шулай итеп һыуҙың инеүен кәметергә мөмкин була. Шуға ҡарамаҫтан «Индевор» едти ремонтҡа мөхтәж була, сөнки әлеге хәлендә карапты йөҙмә торошонда помпа ҡоролмаларының өҙлөкһөҙ эшләүе талап ителә, ә бортындағы ҙур тишек менән йөҙөүҙе дауам итеү бөтөнләй ҡурҡыныс. Һәм Кук ремонтҡа туҡтау өсөн хәүефһеҙ урын эҙләй башлай. 6 көндән һуң ундай урын табыла. «Индеворҙы» ярға һөйрәп сығаралар, тишектәрен ямайҙар. Тиҙҙән караптың диңгеҙҙән Ҙур Барьер Рифы менән айырылғанлығы асыҡлана, шулай итеп экспедиция Австралия яры һәм риф араһындағы һай урындар һәм һыу аҫты ҡаялары менән ҡапланған тар һыу һыҙатында тороп ҡала.

Рифты урап үтеп, төньяҡҡа ҡарай 360 миль үтергә тура килә. Лотты даими ташлап, яй барырға, трюмдан бер туҡтауһыҙ һыуҙы һурҙырырға тура килә. Етмәһә карапта зәңге ауырыуы башлана. Әммә Кук, Рифтың тотош стенаһында ваҡыт-ваҡыты менән барлыҡҡа килгән тишектәргә иғтибар итмәй, ошо юл менән барыуын дауам итә. Эш шунда була, Ҙур Барьер Рифынан яйлап алыҫлашҡан яр бер мәлде асыҡ дигеҙҙән күҙәтеү өсөн йыраҡ була, был Австралия ярҙарын күҙ уңынан ысҡындырғыһы килмәгән Кук өсөн уңайлы булмай. Был ныҡышмалылыҡ үҙ емештәрен бирә — Риф һәм яр буйлап барыуын дауам итеп, Кук Яңы Гвинея һәм Австралия араһындағы боғаҙға тап була (ул саҡта Яңы Гвинея утраумы әллә Австралия материгының өлөшө икәнлеген белмәйҙәр).

Кук карапты ошо боғаҙ аша Батавияға (иҫке исеме [[Джакарта]]) йүнәлтә. [[Индонезия]]ла карапҡа тапма ауырыуы үтеп инә. «Индевор» ғинуар башында Батавияға ингәндә ауырыу эпидемия характерын ала. Тупиа менән Тиату тапма ауырыуының ҡорбандары була. Карап кисекмәҫтән ремонтҡа ҡуйыла, уны тамамлағандан һуң Кук тиҙ арала Батавияны ҡалдыра. Әммә кешеләр үлеүен дауам итә.

Панаитан утрауында тапма ауырыуына дизентерия өҫтәлә, ошо мәлдән ул үлем осраҡтарының төп сәбәбе була. 14 мартта «Индевор» Кейптаун портына ингәндә, карапта эшкә һәләтле 12 кеше ҡала. Шәхси составта юғалтыуҙар ныҡ күп була, тик Батавиянан Кейптаунға тиклем юлда команданың 22 ағзаһы вафат була (башлыса дизентериянан), шулай уҡ бер нисә штатский кеше, шул иҫәптә астроном Грин да була. Артабанғы йөҙөү мөмкин булһын өсөн, команда тулыландырыла. [[1771 йыл]]дың 12 июлендә экспедиция Англияға әйләнеп ҡайта.

=== Беренсе экспедиция һөҙөмтәләре ===
Төп һоралған маҡсат — Венераның Ҡояш дискы аша үтеүен күҙәтеү — башҡарыла, һәм эксперимент һөҙөмтәләре, шул ваҡыттағы ҡорамалдарҙың етешһеҙлегенә бәйле үлсәмдәрҙең яңылышлыҡтарына ҡарамаҫтан, һуңғараҡ (планетаның ьашҡа нөктәләренән барлығы тағы дүрт күҙәтеү менән) Ерҙән Ҡояшҡа тиклем алыҫлыҡты теүәл иҫәпләү өсөн ҡулланыла.
Икенсе бурыс — Көньяҡ материкты асыу — үтәлмәй, һәм, хәҙер билдәле булыуынса, Куктың беренсе экспедицияһында үтәлеүе мөмкин булмай.

Экспедиция шулай уҡ Яңы Зеландия — тар боғаҙ (Кук боғаҙы) менән айырылған ике үҙаллы утрау, ә элек ҡабул ителгәнсә, билдәһеҙ материктың өлөшө түгел икәнлеген иҫбатлай. Картаға шул ваҡытҡа бөтөнләй тикшерелмәгән Австралияның бер нисә йөҙ миль көнсығыш яры буйын төшөрөргә мөмкин була. Австралия һәм Яңы Гвинея араһындағы боғаҙ асыҡлана. Ботаниктар биологик өлгөләрҙең ҙур коллекцияһын йыя.

Тыуған иленә ҡайтҡас, Ҡукҡа 1-се ранг капитаны (Captain) дәрәжәһе бирелә.

== Ер шары буйлап икенсе сәйәхәт (1772—1775 годы) ==
[[1772 йыл]]да Адмиралтейство Тымыҡ океанға икенсе эксепдицияны әҙерләүгә тотона.

=== Экспедиция маҡсаты ===
Куктың икенсе экспедицияһы (1772—1775) геограрфия һәм сәйәси проблемалар менән бәйле була. Француздар был ваҡытта көньяҡ диңгеҙҙәрҙә ҙур әүҙемлек күрһәтә. Кәмендә дүрт француз экспедицияһы алтмышынсы йылдар аҙағында Көньяҡ материкты эҙләү буйынса ебәрелә. Улар Они Бугенвиль, Сюрвиль, Марион-Дюфрен, Кергелен исемдәре менән бәйле була. Башланғыс шулай уҡ француз Ост-Инд компанияһынан да килә, нәҡ ул Сюрвиль экспедицияһын, шулай уҡ [[XVIII быуат]]тың беренсе яртыһында Кук телгә алған Буве экспедицияһын кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә. Был француз экспедицияларының һөҙөмтәләре тураһында (Бугенвиль экспедицияһынан тыш) Лондонда әле белмәйҙәр, был хафаланыу өҫтәй. Ике карап ебәрергә (француздар 2—3-шәр карапты бергә ебәрә) һәм яңы экспедиция башында капитан Кукты ҡуйырға ҡарар ителә, уның уңыштары Англияла ҙур тәьҫир итә. Адмиралтейство был эш менән шул тиклем ашыға, хатта Кукҡа беренсе сәйәхәте тураһында ентекле отчет төҙөп бөткәс өс йыллыҡ йөҙөүҙән һуң ял итеү өсөн тик өс аҙна ваҡыт бирелә (1771 йылдың декабрендә).

Һис шикһеҙ, быға Король йәмғиәте лә шулай уҡ ярҙам итә — ул ярым хөкүмәт ойошмаһы була һәм йәмғиәттә ҡеүәтле көскә эйә була; шул ваҡыттың төп географтары, бигерәк тә Александер Далримпл, колонизациялау өсөн яраҡлы ҙур Көньяҡ материктың идеяһына ышаныуҙарын дауам итә. 
Кук көндәлектәрендә үҙенең инструкцияларын былай һүрәтләй:

{{начало цитаты}} 3 июлдә Плимут каналында «Резолюшн» «Эдвенчур» менән осраша. Унан алда кис беҙ канал һыуҙарында лорд Сандвич менән осраштыҡ. «Глори» фрегаты һәм «Азард» кәмәһе оҙатыуындағы  «Огаста» яхтаһында ул адмирал верфтарын урап үтте.
Беҙ уға ун ете атыу менән салют бирҙек. Лорд Сандвич һәм сэр Хью Пеллизер «Резолюшнға» килде һәм беҙҙең уңышлы юлланыу тураһында яңы,  үҙҙәренең был юлы  һуңғы хәстәрлектәрен күрһәтте.  Караптың алыҫ йөҙөүгә тулыһынса минең талаптарға ярашлы әҙер икәнен шәхсән тикшерергә теләнеләр.

Плимутта мин 25 июндә ҡул ҡуйылған инструкцияны алдым. Был инструкцияла миңә «Эдвенчурҙы» үҙемдең етәкселегем аҫтына алырға, кисекмәҫтән  Мадейр утрауына барырға, унда шарап менән запасланырға һәм Добрая Надежда моронона юлды дауам итергә ҡушылған. Артабан йөҙөү өсөн запастарҙы кәрәк-яраҡтар менән тулыландырып, мин Буве мәғлүмәттәре буйынса 54° көньяҡ киңлектә һәм 11°20' көнсығыш оҙонлоҡта ятҡан Сирконсисьон моронон табыу буйынса көньяҡҡа йүнәлергә тейеш булам.
Был иорондо тапҡас, мин уның көньяҡ материктың өлөшө (уның барлығы тураһында электән лиңгеҙселәр һәм георгафтар бәхәс алып барған)  йәки сағыштырмаса ҙур булмаған утрауҙың осо икәнлеген билдәләргә тейеш булам. 
Беренсе осраҡта яңы асылған ерҙәрҙе навигация практикаһы һәм сауҙа ихтыяждарын һәм фән өсөн бындай тикшеренеүҙәрҙең әһәмиәтен күҙ уңында тотоп ентекле өйрәнеү кәрәк. Әгәр ҙә был ерҙәрҙә йәшәүселәр булһа, мин ерле халҡының һанын билдәләргә, халыҡтың характеры, ғөрөф-ғәҙәте тураһында мәғлүмәттәр йыйырға һәм улар менән дуҫтарса мөнәсәбәт булдырырға тейеш. Бөтә осраҡтарҙа ла урындағы халыҡҡа ҡарата хәстәрлек күрһәтергә кәрәк.

Йә көнсығыш, йә көнбайыш йүнәлештә, йә үҙемдең ҡарамаҡҡа барып, көньяҡта яңы территорияларҙы асыу өсөн бөтә көсөмдө һалырға тейеш. Шул уҡ мәлдә юғары киңлекте күҙ уңында тоторға һәм беҙҙең запастар, команданың һаулыҡ торошо һәм караптарҙың торошо  еткән тиклем көньяҡ полюсҡа йөҙөр кәрәк. Һәр хәлдә бортта Англияға кире уңышлы әйләнеп ҡайтыу өсөн етерлек аҙыҡ-түлектең булыуы мөһим.
Икенсе осраҡта, әгәр ҙә Сирконсисьон мороно утаруҙың өлөшө була ҡалһа, мин уның теүәл урынлашыуын билдәләргә тейеш. Һуңынан мин уны табаммы әллә юҡмы, Көньяҡ материкты асыу буйынса өмөт булғанда көньяҡҡа ҡарай курсты тоторға тейеш. Шул саҡта мин курсты көнсығышҡа ҡарай алырға һәм көньяҡ ярымшарҙың билдәһеҙ өлөштәренең асылмаған ерҙәрен әҙләү буйынса тикшерергә тейеш.  

Көньяҡ полюсҡа яҡын юғары киңлектәрҙә йөҙөп, мин ер шары тирәләй урап үтергә, Добрая Надежда моронона әйләнеп килергә, ә унан Спидхедҡа барырға тейеш. 

Әгәр юғары киңлектәрҙә йылдың уңайһыҙ ваҡытында хәүефле булһа, мин кешеләргә ял бирергә һәм судноларҙы йүнәтеү өсөн ваҡытлыса төньяҡтараҡ урынлашҡан алдан һайланған урынға килә ала инем. Әммә инструкция был пункттан тәүге мөмкинлектә үк караптарҙың яңынан көньяҡҡа ҡарай юлланыуын талап итә. Әгәр ҙә «Резолюшн» юлда һәләк булһа, йөҙөүҙе «Эдвенчурҙа» дауам итергә кәрәк була.

Был инструкцияның күсермәһен ҡулланма кеүек һәм тайпылышһыҙ башҡарыу өсөн капитан Фюрноға бирҙем. Караптарҙың көтөлмәгән  айырылып китеүе осрағында мин яҡындағы һәм артабанғы осрашыуҙар өсөн пункттар билдәләнем: беренсе осрашыу Мадейр утрауында, икенсеһе — Сантьягу утрауындағы Порту-Прайяла, өсөнсөһө — Добрая Надежда морононда, дүртенсеһе — Яңы Зеландия ярҙары буйында булырға тейеш. 

Плимутта булған саҡта астрономдар Уолс һәм Бейли Дрейк утрауында карап хронометрҙарының дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн күҙәтеүҙәр алып барҙы. Улар Дрейк утрауының 50°21’30&quot; төньяҡ киңлектә һәм 4°20' көнбайыш оҙонлоҡта ятыуын билдәләнеләр. Гринвик меридиан беҙҙең тарафтан баштағы тип ҡабул ителде, һәм унан артабан көнсығыш, шулай уҡ көнбайыш ярымшарҙа 180° тиклем оҙонлоҡтар һаналды.
{{конец цитаты}}
===Экспедиция составы===
Экспедиция башлығына төп кандидаттар  Джеймс Кук һәм Джозеф Банкс була. Эксепдицияға әҙерлек барышында Адмиралтейство һәм Банкс араһында килешмәүсәнлектәр килеп сыға, һәм һөҙөмтәлә Банкс экспедицияла ҡатнашыуҙан баш тарта. Экспедицияның етәксеһе ҡабаттан Джеймс Кук була.
Экспедицияға ике карап — флагман ролен башҡарыусы 462 тонна ауырлыҡтағы «Резолюшн» һәм 350 тонна ауырлыҡтағы «Эдвенчур» карабын бүләләр.  «Резолюшнда» капитан булып  Кук үҙе, «Эдвенчурҙа» — Тобиас Фюрно тора. «Резолюшнда» лейтенанттар Джон Купер, Ричард Пикерсгилл һәм Чарльз Клерк була.

Экспедицияла натуралистар Иоганн Рейнхольд һәм Георг Форстеры (аталы-уллы), астрономдар Уильям Уэллс һәм Уильям Бэйли, рәссам Уильям Ходжес ҡатнаша.
===Экспедиция барышы===
[[Файл:Hodges, Resolution and Adventure in Matavai Bay.jpg|thumb|right|300px|«Резолюшн» һәм «Эдвенчур»  Матавай ҡултығында(Таити). Картина. Авторы: Уильям Ходжес, 1776]]
[[Файл:Resolution ship.jpg|thumb|right|300px|«Резолюшн». Картина. Авторы — Джон Мюррэй, 1907]]
1772 йылдың 13 июлендә караптар Плимуттан сыға. [[1772 йыл]]дың 30 октябрендә Кейптаунға килгәс, экспедицияға ботаник Андерс Спаррман ҡушыла. 22 ноябрҙә караптар, көньяҡҡа курс алып, Кейптаунды ҡалдыралар.
Ике аҙна дауамында Кук бер утрауҙы, — Буве тәүге тапҡыр күргән ерҙе эҙләй, әммә уның координаталарын аныҡ билдәләй алмай. Яҡынса, утрау Добрая Надежда морононан 1700 миль көньяҡтараҡ урынлаша. Эҙләүҙәр һөҙөмтә бирмәй, һәм Кук көньяҡҡа юллана.

[[1773 йыл]]дың 17 ғинуарында караптар (тарихта беренсе тапҡыр) Көньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә. 1773 йылдың 8 февралендә шторм ваҡытында, караптар күремлектән ситкә сыға һәм бер-береһен юғалта. Бынан һуң капитандарҙың эш итеүе түбәндәгесә була.

# Кук «Эдвенчурҙы» табырға маташып, өс көн дауамында йөҙөп йөрөй. Эҙләүҙәр һөҙөмтәһеҙ була  һәм «Резолюшн» 60-сы параллелгә тиклем көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай курс ала, һуңынан көнсығышҡа борола һәм был курста 17 мартҡа тиклем ҡала. Ошонан һуң Кук Яңы Зеландияға курс ала. Экспедиция  6 аҙна Томанлы ҡултығында якорҙа тора, был ҡултыҡтың тикшеренеүҙәрен үткәрә һәм көс туплай, шунан һуң юғалыу осрағында алдан һөйләшелгәнсә осрашыу урынына - Шарлотта ҡултығына йүнәлә.
# Фюрно Тасманияның Австралия материгының өлөшө әллә үҙаллы утрау микәнен асыҡлау маҡсатында Тасмания утрауының көнсығыш яры буйына йөнәлә, әммә уңышҡа ирешмәй, Тасмания Австралияның өлөшө тип хаталы ҡарар итә. Һуңынан Фюрно «Эдвенчурҙы» Шарлотта ҡултығына осрашыу урынына йүнәлтә. 

1773 йылдың 7 июнендә караптар Шарлотта ҡултығынан сыға һәм көнбайышҡа йүнәлә. Ҡышҡы айҙарҙа Кук Тымыҡ океандың Яңы Зеландияға яҡын ятҡан әҙ өйрәнелгән райондарын тикшереү менән шөғөлләнергә теләй. Әммә «Эдвенчурҙа» туҡланыу режимы боҙолоу менән бәйле зәңге киҫкенләшеүе арҡаһында Таитиға барырға тура килә. Таитиҙа команда рационына күп емеш-еләк кертелә, шулай итеп бөтә зәңге менән ауырыусыларҙы дауаларға мөмкин була.

Таитиҙан һуң Кук Хуахине утрауына бара, унда 300 сусҡа һатып ала. Утрау кешеләре һәм уларҙың башлығы менән һәйбәт мөнәсәбәттәр булдырылһа ла, экспедицияның ҡайһы бер ағзалары был утрауҙа енәйәтселәрҙең һөжүменә дусар була. Шулай, 6 сентябрҙә матрос Спарман талана һәм туҡмала, Кук үҙе лә һөжүм итеү ҡурҡынысына юлыға.  7 сентябрҙә, йөҙөп китеү алдынан, экспедицияға яҡындағы Ульетеа утрауы кешеһе  Омай ҡушыла, унда Кук Хуахине утрауынан һуң ҡапыл барырға йыйынған була.

Ульетеа утрауын шул уҡ көндөң кисендә күрәләр. Был утрауҙа шул уҡ күләмдә сусҡа һатып алалар, уларҙың дөйөм һаны, Кук баһалауынса,  400 башҡа етә. Ульетеа утрауында Кук үҙе менән Эдидей исемле тағы бер утрау кешеһен ала.

Кук барған артабанғы утрауҙар  Эуа һәм Тонгатабу була, уларҙың кешеләре Кукты үҙенең алсаҡлығы менән таң ҡалдыра, Кук яҡындағы өсөнсө утрау менән бергә  был утрауҙарҙы Дуҫлыҡ утрауҙары тип атай. Был атама, артабан  рәсми статусын юғалтып, әлегә тиклем ҡулланыла.  
[[Файл:James Cook.gif|thumb|300px|left| [[Яңы Зеландия|Яңы Зеландияның]] почта маркаһында '''Капитан Джеймс Кук — сәйәхәтсе, тикшеренеүсе һәм картограф''' [[1940]], &lt;/small&gt;]]

Дуҫлыҡ утрауҙарынан һуң Яңы Зеландия ярҙарында караптар штормға эләгә һәм яңынан айырыла. Кук боғаҙында штормдың туҡтауын көтөп, «Резолюшн» алдан килешелгән осрашыу урынына, Шарлотта ҡултығына әйләнеп ҡайта, әммә «Эдвенчур» бында һаман да булмай. Өс аҙна көтөү ваҡытында инглиздәр урындағы халыҡ араһында каннибализм күренештәре шаһиты була. 

«Эдвенчурҙы» көтөп ала алмағас, Кук ярҙа капитан Фюрно өсөн яҙыу ҡалдырып,  көньяҡҡа юл ала. Яҙыуҙа Кук поляр диңгеҙҙәренән ҡайтҡандан һуң барасаҡ урындарын билдәләй, һәм  Фюрноға йә осрашырға тырышырға, йә Англияға ҡайтырға тәҡдим итә. «Эдвенчур» Шарлотта ҡултығына Кук йөҙөп киткәндән һуң бер аҙна тигәндә килә. 1773 йылдың 17 декабрендә ғәҙәттән тыш ваҡиға була — ярға яңы йәшелсәләр артынан ебәрелгән ике боцман етәкселегендәге һигеҙ матрос үлтерелә һәм утрау кешеләре тарафынан ашала. Капитан Фюрно Англияға ҡайтырға ҡарар итә (күрәһең, килеп сыҡҡан хәл арҡаһында). Икенсе көндә үк (18 декабрҙә) Фюрно Яңы Зеландияны ташлап китә һәм Кейптаунға юллана. Аҙыҡ-түлек запасын тулыландырып һәм Кукҡа яҙыу ҡалдырып, Фюрно Англияға ҡайта.

Кук ҡабаттан поляр һыуҙарына китә һәм  1773 йылдың 21 декабрендә икенсе тапҡыр Көньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә. [[1774 йыл]]дың 30 ғинуарында «Резолюшн» 71° 10' көньяҡ киңлеккә еткәс, юлды тотош диңгеҙ боҙо ҡаплай. Был Куктың бөтә сәйәхәте ваҡытындғы иң юғары көньяҡ нөктәһе була.

Пасха һәм (1774 йылдың 12 марты) һәм Маркиз утрауҙарына (1774 йылдың 7 апрелендә), «Резолюшн» 1774 йылдың 22 апрелендә яңынан Таити ярҙарына яҡынлаша. Бында Кук Таити халҡының күрше Муреа утрауы кешеләре менән һуғышҡа әҙерләнеүенә шаһит була. Экспедицияға бигерәк тә Таити диңгеҙ флоты йоғонто яһай, уны Кук журналында былай тип һүрәтләй:

&lt;blockquote&gt;
Флот 160 хәрби суднонан һәм аҙыҡ-түлек припастары өсөн 150 суднонан тора. Хәрби судноларҙың оҙонлоғо 40-тан алып 50 футҡа тиклем тәшкил итә. Уларҙың мороно өҫтөндә платформалар урынлашҡан, унда тулы ҡоралланған хәрбиҙәр тора. Ишкәкселәр аҫта платформаларҙы тотоп тороусы  бағаналар араһында  ултыра. Шулай итеп, был платформалар тик һуғыш өсөн тәғәйенләнгән. Ҙур судноларҙа ҡырҡышар кеше, ә бәләкәй судноларҙа һигеҙешәр кеше ултыра. Мин Таити флотында бөтәһе  7700 кеше торғанын һананым, әммә күп офицерҙар был һанды әҙ тип иҫәпләнеләр. Бөтә суднолар төрлө төҫтәге флагтар менән биҙәлгән һәм ул һыуҙарҙа беҙ күрергә өмөт итмәгән ҙур тамашаны булдырҙы. Алдан бер-береһе менән ҡушылған ике ҙур хәрби суднонан торған адмирал карабы бара. Унда флот менән етәкселек итеүсе оло йәштәге ҡыйыу йөҙлө адмирал Товга бара.
&lt;/blockquote&gt;
Таитиҙан һуң Кук посетил  Хуахине һәм Раиатеа утрауҙарын, Дуҫлыҡ утрауҙарына бара. Фиджи утрауҙарында экспедиция аборигендар менән бер нисә тапҡыр бәрелешеп ала. Танна утрауында  (Фиджи утрауының) аҙыҡ-түлек запастары тулыландырыла. 

[[1774 йыл]]дың 3 сентябрендә Яңы Каледония асыла. 1774 йылдың 18 октябрендә  Кук Шарлотта ҡултығында өсөнсө тапҡыр якорға тора һәм унда 10 ноябргә тиклем була.

1774 йылдың 10 ноябрендә экспедиция Тымыҡ океан аша көнсығышҡа юллана, 17 декабрҙә Магеллан боғаҙына етә. Атлантик океанда инде Көньяҡ Георгия асыла, әммә был юлы Антарктидаға барып етеү мөмкин булмай.

[[1775 йыл]]дың 21 мартында  Кук Кейптаунға ремонт өсөн әйләнеп ҡайта, унда капитан Фюрно ҡалдырған яҙыуҙы ала. Кейптаундан «Резолюшн» туранан-тура Англияға йүнәлә һәм 1775 йылдың июлендә  Спитхедҡа килә.
=== Экспедиция һөҙөмтәләре===
Тымыҡ океанда бер нисә рәт утрауҙар һәм архипелагтар асыла.

Көньяҡ киңлектәрҙә ниндәйҙер әһәмиәтле ерҙәр булмауы иҫбатлана һәм, шуға күрә был йүнәлештә эҙләүҙәрҙе дауам итеүҙең мәғәнәһе юҡ. 

Реаль көньяҡ материк — Антарктида — асылмаһа ла, һәр хәлдә уның колониаль экспансия өсөн файҙаһыҙ булыуы билдәләнә.
=== Өсөнсө йөҙөү (1776—1779 годы)===
=== Экспедиция маҡсаттары===
Адмиралтейство тарафынан Куктың өсөнсө экспедицияһы алдында ҡуйылған төп маҡсат, — Төньяҡ-көнбайыш үтеү юлын — Төньяҡ Америка континентын киҫеп үтеүсе һәм Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙы тоташтырыусы һыу юлын асыу тора.
=== Экспедиция составы===
Экспедицияға, элекке кеүек үк, ике карап — флагман «Резолюшны» (462 тонна ауырлыҡтағы, 32 пушкалы), унда Кук донъя тирәләй икенсе сәйәхәтен башҡарғайны, һәм  350 тонна ауырлыҡтағы 26 пушкалы «Дискавери» бүленә. «Резолюшнда» капитан үҙе Кук була, «Дискавериҙа» — Чарльз Клерк, ул Куктың тәүге ике сәйәхәтендә ҡатнашҡайны. Джон Гор, Джеймс Кинг, Джон Уильямсон «Резолюшнда» капитандың беренсе, икенсе һәм өсөнсө ярҙамсылары була. «Дискавериҙа» беренсе ярҙамсы Джеймс Берни, икенсеһе — Джон Рикмен була. Рәссам сифатында экспедицияла Джон Уэббер эшләй.
=== Экспедиция барышы===
[[Файл:Captain James Cook statue, Waimea, Kauai, Hawaii.JPG|thumb|right|300px|Джеймс Куктың һыны, Ваимиа,  Кауаи утрауы (Гавайя утрауҙары)]]
[[Файл:Captain Cook Memorial Waimea Hawaii.JPG|thumb|right|300px|Капитан Кук мемориалының арт яғындағы яҙыу, Ваимиа,  Кауаи утрауы (Гавайские о-ва)]]
[[Файл:Cook-death.jpg|thumb|right|300px|«Капитан Куктың үлеме». Шон Лайнхэн картинаһы]]
[[Файл:Book-hawaii-vtorov-033.jpg|thumb|300px|Джеймс Кук үлтерелгән урында обелиск, [[Кеалакекуа (бухта)]]]]
[[Файл:Kurnell.JPG|thumb|right|300px|Карнелдә Джеймс Кукҡа арналған обелиск (Сидней яны ҡаласығы)]]
Англиянан караптар айырым китә: «Резолюшн»  Плимуттан 1776 йылдың 12 июлендә, «Дискавери»  1 августа сыға. Кейптаунға юлда Кук Тенерифе утрауына бара. Кук 17 октябрҙә Кейптаунға килгәс, «Резолюшнды» бортының тышлығының торошо насар булғас, ремонтҡа ҡуырға кәрәк була. 1 ноябрҙә Кейптаунға килгән «Дискавериға» шулай уҡ ремонт яһала.

1 декабрҙә караптар  Кейптаундан сыға. 25 декабрҙә Кергелен утрауына баралар. [[1777 йыл]]дың 26 ғинуарында караптар Тасманияға яҡынлаша, унда һыу һәм утын запасын тулыландыралар.

Яңы Зеландиянан караптар Таитиға юллана, әммә ҡаршы ел арҡаһында Кук курсты үҙгәртергә һәм башта Дуҫдыҡ утрауҙарына барырға мәжбүр була. Таитиға Кук 1777 йылдың 12 авгусында килә.

1777 йылдың 7 декабрендә караптар Төньяҡ ярымшарға юллана, экваторҙы 22 декабрҙә киҫеп үтә. Ике көндән һуң, 24 декабрҙә, Раштыуа утрауы асыла. Был утрауҙа булып, экспедиция ғояш тотолоуын күҙәтә.

1778 йылдың 18 ғинуарында Гавайя утрауҙары асыла, уларҙы Кук Адмиралтейство лордтарының береһе Сандвич исеме менән атай. Был исем XX быуаттың уртаһына тиклем ҡулланыла&lt;ref&gt;Гавайи (Сандвичевы острова) // Карта Тихого океана (Масштаб 1 : 30 млн). Атлас командира РККА. М.: Изд. 7 отдела Генерального штаба РККА, 1938. Лист. 8.&lt;/ref&gt;.

Гавайяла экспедиция 2 февралгә тиклем була, көс туплай һәм төньяҡ киңлектәргә йөҙөп китеү өсөн әҙерләнә, һуңынан төньяҡ-көнсығышҡа, Төньяҡ Американың көнбайыш яры буйына юл тота. Был юлда караптар штормға эләгә һәм өлөшләтә зыян («Резолюшн»  бизань-мачтаһын юғалта).

[[1778 йыл]]дың 30 мартында караптар Тымыҡ океан яғынан Ванкувер утрауына инеүсе оҙон һәм тар Нутка ҡултығында ремонтҡа туҡтай.
26 апрелдә, ремонтты тамамлап, улар Нутка ҡултығынан сыға һәм Төньяҡ Америка яры буйлап төньяҡҡа китә. Әммә Аляска ярҙары эргәһендә тағы ла ремонт өсөн туҡталалар, сөнки  «Резолюшнға» һыу ныҡ ағып инә.

Август башында караптар [[Беринг боғаҙы]] аша үтә, Төньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә һәм [[Чукот диңгеҙе]]нә инә. Бында улар тотош боҙ ҡырына тап була. Төньяҡҡа юлды дауам итеү мөмкин булмай, ҡыш яҡынлаша, шуға күрә Кук көньяғыраҡ киңлектәрҙә ҡышты үткәреү ниәтендә караптарҙы кирегә бора. 

1778 йылдың 2 октябрендә Кук Алеут утрауҙарына етә, бында ул рус сәнәғәтселәрен осрата, улар уға Беринг экспедицияһы төҙөгән үҙҙәренең картаһын тәҡдим итә. Рус картаһы Кук картаһына ҡарағанда күпкә тулыраҡ була, унда Кукҡа билдәһеҙ булған утрауҙар була, ә Кукта яҡынса билдәләнгән күп ерҙәрҙең һыҙылмалары юғары теүәллек һәм ентекле күрһәтелгән була. Куктың был картаны яңынан төшөрөп, Азия менән Американы айырып тороусы боғаҙҙы Беринг исеме менән атауы билдәле.

1778 йылдың 24 октябрендә караптар Алеут утрауҙарын ҡалдыра һәм 26 ноябрҙә Гавайя утрауҙарына килә, әммә караптар өсөн уңайлы тороу урыны тик 1779 йылдың 16 ғинуарында ғына табыла. Утрау кешеләре — гавайялылар — караптар тирәләй күп һанда туплана; Кук үҙенең яҙыуҙарында уларҙың һанын бер нисә мең тип баһалай. Һуңыраҡ утрау кешеләренең экспедицияға ҡарата юғары ҡыҙыҡһыныуын уларҙың Кукты үҙҙәренең бер аллаһы итеп ҡабул итеүҙәрендә икәнлеге асыҡлана. Әммә экспедиция ағзалары һәм гавайялылар менән баштағы яҡшы мөнәсәбәттәр тиҙ боҙола башлай; көн һайын гавайялыларҙың урлашыуы арта, ә урланған әйберҙе ҡайтарыу арҡаһында килеп сыҡҡан бәрелештәр киҫкенләшә бара. 

Хәлдең киҫкенләшә барыуын тойоп, Кук  4 февралдә ҡултыҡтан китә, әммә тиҙҙән башланған шторм  «Резолюшнға» едти зыян килтерә һәм 10 февралдә караптар ремонт өсөн кире әйләнә (яҡында башҡа якорь тороу урыны булмай). Парустарҙы һәм такелаждың өлөшөн ремонт өсөн ярға сығаралар. Гавайялыларҙың экспедицияға ҡарата мөнәсәбәте асыҡтан-асыҡ дошмандарса була. Тирә яҡта күп ҡоралланған кешеләр күренә. Уларҙың һаны арта. Урлашыуҙар ҙа арта. 13 февралдә «Резолюшн» палубаһынан ҡыпһыуырҙы урлайҙар. Уларҙы кире ҡайтарыу һөҙөмтәһеҙ була һәм бәрелеш менән тамамлана. 

Икенсе көндә, 14 февралдә, «Резолюшндан» баркас урлана. Урланған мөлкәтте ҡайтарыу маҡсатында Кук  урындағы башлыҡтарҙың береһе Каланиопаны бортҡа аманат сифатында ала. Лейтенант Филипс етәкселегендә ун диңгеҙ пехотаһынан торған ҡоралланған кешеләре менән ярға сығып, ул башлыҡтың торлағына килә һәм уны карапҡа саҡыра. Тәҡдимде ҡабул итеп,  Каланиопа инглиздәр артынан эйәрә, әммә яр ситенә еткәс, ҡатынының өгөтөнә күнеп,  артабан барыуҙан баш тарта.

Шул уҡ ваҡытта ярға бер нисә мең гавайялы йыйыла, улар Кукты һәм уның кешеләрен һыуға ҡыҫырыҡлап, уратып ала. Улар араһында инглиздәрҙең бер нисә гавайялыны үлтереүе тураһында хәбәр тарала (капитан Куктың көндәлегендә һүрәтләнгән ваҡиғаларға тиклем лейтенант Рикмендың кешеләре бер ерле кешене үлтереүе тураһында телгә алына), һәм был имеш-мимештәр, шулай уҡ Куктың тәртибе халыҡ төркөмөн дошмандарса эш итеүҙең башланыуына этәрә. Алышта Кук үҙе һәм дүрт матрос һәләк була, ҡалғандары карапҡа сигенә. Ул ваҡиғалар  тураһында шаһиттарҙың бер нисә ҡаршылыҡлы мәғлүмәттәре бар, улар буйынса нисек булыуы тураһында фекер йөрөтөү ҡатмарлы. Етерлек кимәлдә тик шуны әйтергә мөмкин, инглиздәр араһында паника башлана, команда тырым-тырағай шлюпкаға сигенә, һәм ошо ығы-зығыла Кук гавайялылар тарафынан үлтерелә (сама менән елкәһенә һөңгө сәнселеп).
Лейтенант Кингтың көндәлегенән:
&lt;blockquote&gt;
«Куктың йығылыуын күреп, гавайялылар еңеүле ҡысҡыралар. Шунда уҡ уның кәүҙәһен ярға һөйрәп сығаралар, һәм уны уратып алған халыҡ төркөмө, түҙемһеҙлек менән бер-береһенән хәнйәрҙе тартып алып, уны сәнскеләй башлай, сөнки һәр береһе уны юҡ итеүҙә ҡатнашырға 

Шулай итеп, [[1779 йыл]]дың 14 февралендә  50 йәшлек капитан Джеймс Кук Гавайя утрауҙары кешеләре тарафынан үлтерелә. Капитан Клерк үҙенең көндәлегендә әгәр Кук меңләгән халыҡ төркөмө алдында асыу килтерерлек тәртибенән баш тартһа,  бәхетһеҙ осраҡ булмаҫ ине, тип раҫлай.

Дөйөм алғанда, әгәр Кук тулыһынса диңгеҙ пехотаһы һалдаттарының кәрәк саҡта ерле кешеләрҙе мушкет уты менән генә ҡыуып, утрау халҡы уратып алған кешегә яза бирергә маташмаһа, был хәл аҡтыҡ сиккә  барып етмәҫенә мин ныҡ ышанам. Бындай фекер, һис шикһеҙ донъяның төрлө өлөштәрендәге төрлө индеец халыҡтары менән аралашыу тәжрибәһенә нигеҙләнгән, әммә әлеге бәхетһеҙ ваҡиғалар был осраҡта был фекерҙең хаталы икәнен күрһәтте. 

Ерле кешеләр ул тиклемгә барып етмәҫ ине, әгәр капитан Кук, үкенескә ҡаршы,  уларға атып ебәрмәһә тигән төплө дәлилдәр бар: быға тиклем бер нисә минут элек улар һалдаттарға ярҙағы шлюпкалар торған урынға барыу  өсөн юлды аса, (был турала мин телгә алдым), шулай итеп капитан Кукҡа гавайялыларҙан китеү өсөн мөмкинлек бирергә маташалар. 

Лейтенант Филипс һүҙҙәренә ҡарағанда, гавайялылар инглиздәрҙең карапҡа ҡайтыуҙарына ҡамасауларға, бигерәк тә һөжүм итергә йыйынмайҙар, ә йыйылған халыҡтың күплеге уларҙың королдәренең яҙмышы тураһында боросолоуы менән аңлатыла  (Куктың Каланиопаны карапҡа саҡырыу маҡсатын күҙ уңында тотҡанда, нигеҙһеҙ түгел).

Куктың үлеменән һуң эксепдиция начальнигы вазифаһы  «Дискавериҙың» капитаны Чарльз Клеркҡа күсә. Клерк Куктың кәүҙәһен тыныс юл менән ҡайтарыуҙары өсөн тырыша. Уңышһыҙлыҡҡа осрап, ул хәрби операция үткәрергә бойора, уның барышында пушкалар ышығы аҫтында десант яр буйы торлаҡтарын бөткәнсе яндыра һәм гавайялыларҙы тауҙарға ҡыуа. Ошонан һуң гавайялылар «Резолюшнға» ун фунт ит менән аҫҡы яңағы булмаған кеше башы һалынған кәрзинде еткерә. 1779 йылдың 22 февралендә Кук кәүҙәһенең ҡалдыҡтары диңгеҙҙә ерләнә. Англияға караптар 1780 йылдың 7 октябрендә кире ҡайта.

===Экспедиция һөҙөмтәләре===

Экспедицияның  төп маҡсаты— Көнбайыш үтеү урынын асыу — үтәлмәй. Гавайя утрвуҙары, Раштыуа утрауы һәм башҡа утрауҙар асыла.
== Хәтер ==

* Боғаҙҙан тыш, сәйәхәтсе хөрмәтенә Тымыҡ океанда архипелаг атала; архипелаг исемен рус сәйәхәтсеһе диңгеҙсе Иван Крузенштерндан ала, сөнки Кук үҙе название Көньяҡ төркөмө утрауҙарында  1773 йылдан  1775 йылға тиклем була.

* Бөйөк инглиз сәйәхәтсеһе исеме менән Яңы Зеландияның иң бейек түбәһе атала — Көньяҡ утрауҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан Яңы Зеландия Көньяҡ Альптарындағы Кук тауы (маори атамаһы — Аораки).

* Джеймс Кук командалыҡ иткән беренсе карап «Индевор» менән Аполлон-15 йыһан карабының команда модуле атала. Уның осошо барышында кешеләр дүртенсе тапҡыр Айға төшә. Шундай уҡ исемде йыһан караптарының береһе атала. 

* Джеймс Куктәң үлеме менән бәйле популяр мифҡа һылтанып, Владимир Высоцкий 1971 йылда  «Одна научная загадка, или почему аборигены съели Кука» шаян йыр яҙа, унда Австралия хаталы телгә алына.

* 1935 йылда Халыҡ-ара  астрономия союзы  Джеймс Куктың исеме менән Айҙың күренеп торған яғындағы кратерҙы атай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кук, Джемс}}
* ''Жорж Блон''. Великий час океанов: Тихий. — {{М.}}: Мысль, 1980. — 205 с.
* ''Вернер Ланге Пауль''. Горизонты Южного моря: История морских открытий в Океании. — {{М.}}: Прогресс, 1987. — 288 с.
* ''Владимиров В. Н.'' Джеймс Кук. — {{М.}}: Журнально-газетное объединение, 1933. — 168 с. (Жизнь замечательных людей)
* ''Януш Вольневич''. Красочный пассат или странствия по островам южных морей. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1980. — 232 с. — Серия «Рассказы о странах Востока».
* ''Георгий Иванович Кублицкий'' По материкам и океанам. Рассказы о путешествиях и открытиях. — {{М.}}: Детгиз, 1957. — 326 с.
* ''Кук Джеймс.'' Плавание на «Индеворе» в 1768—1771 гг. Первое кругосветное плавание капитана Джемса Кука. — {{М.}}: Географгиз, 1960.
* ''Кук Джеймс.'' Второе кругосветное плавание капитана Джеймса Кука. Плавание к Южному полюсу и вокруг света в 1772—1775 гг. — {{М.}}: Мысль, 1964. — 624 с.
* ''Кук Джеймс.'' Третье плавание капитана Джеймса Кука. Плавание в Тихом Океане в 1776—1780 гг. — {{М.}}: Мысль, 1971. — 638 с.
* ''Алистер Маклин''. Капитан Кук. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1976. — 136 с. — Серия «Путешествия по странам Востока».
* ''Яков Михайлович Свет''. Мореплаватель туманного Альбиона. — {{М.}}: Географгиз, 1963. — 80 с. — Серия «Замечательные географы и путешественники».
* ''Яков Михайлович Свет''. Джемс Кук. — {{М.}}: Мысль, 1979. — 110 с. — Серия «Замечательные географы и путешественники».
* ''Милослав Стингл.'' Очарованные Гавайи. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1983. — 332 с. — Серия «Рассказы о странах Востока».
* ''Милослав Стингл.'' Приключения в Океании. — {{М.}}: Правда, 1986. — 592 с.
* ''Милослав Стингл.'' Таинственная Полинезия. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1991. — 224 с.
* ''Георг Форстер.'' Путешествие вокруг света. — {{М.}}: Наука, Гл. редакция восточной литературы, 1986. — 568 с.
* ''Николай Корнеевич Чуковский'' Водители фрегатов. Книга о великих мореплавателях. — {{М.}}: Детская литература, 1985. — 479 с.
* {{cite book|title =The Journals of Captain James Cook on His Voyages of Discovery|volume=I: The Voyage of the Endeavour 1768–1771| first = | last = | editor-last=Beaglehole|editor-first= J.C. |editorlink=John Cawte Beaglehole| year =1968 | publisher =Cambridge University Press | url = | oclc=223185477|ref=harv}}
* {{cite book|last=Beaglehole|first=John Cawte|title=The Life of Captain James Cook|url=https://archive.org/details/isbn_713613823|authorlink=John Cawte Beaglehole|publisher=A &amp; C Black|year =1974|isbn=978-0713613827|ref=harv}}
* {{cite book|last=Collingridge|first=Vanessa|authorlink=Vanessa Collingridge|title=Captain Cook: The Life, Death and Legacy of History's Greatest Explorer|url=https://archive.org/details/captaincooklifed0000coll|year=2003|publisher=Ebury Press|isbn=978-0091888985|ref=harv}}
* {{cite book|last=Fernandez-Armesto|first=Felipe|title=Pathfinders: A Global History of Exploration|url=https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_o3w9|date=2006|publisher=W.W. Norton &amp; Company|isbn=978-0393062595|ref=harv}}
* {{cite book|last=Fisher|first=Robin|title=Captain James Cook and his times|url=https://books.google.com/books?id=dhsOAAAAQAAJ|date=1979|isbn=978-0709900504|publisher=Taylor &amp; Francis|ref=harv}}
* {{cite book|last=Hayes|first=Derek|title=Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of exploration and Discovery|date=1999|publisher=Sasquatch Books|isbn=978-1570612152|url=https://books.google.com/?id=sl57oHrVXGoC|ref=harv}}
* {{cite book|last=Horwitz|first=Tony|authorlink=Tony Horwitz|title=Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before|url=https://archive.org/details/intoblueboldlygo0000horw|date=October 2003|publisher=Bloomsbury|isbn=978-0747564553|ref=harv}}
* {{cite book|title=Captain James Cook|first=Richard|last=Hough|date=1994|publisher=Hodder and Stoughton|authorlink=Richard Hough|isbn=978-0340825563|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Oxford Companion to Ships and the Sea|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t9u3|last=Kemp|first=Peter|first2=I.C.B. |last2=Dear|date=2005|publisher=OUP|isbn=978-0198606161|ref=harv}}
* {{cite book|title=Narrative of the voyages round the world, performed by Captain James Cook; with an account of his life during the previous and intervening periods|first=Andrew|last=Kippis|date=1788|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77n/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426035955/http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77n/ |date=2012-04-26 }}
* {{cite book|authorlink=Frank McLynn|last=McLynn|first=Frank|date=2011|title=Captain Cook: Master of the Seas|url=https://archive.org/details/captaincookmaste0000mcly|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300114218|ref=harv}}
* {{cite book|last=Moorehead|first=Alan|author-link=Alan Moorehead|date=1966|title=Fatal Impact: An Account of the Invasion of the South Pacific, 1767–1840|url=https://archive.org/details/fatalimpactaccou0000moor|publisher=H Hamilton|isbn=978-0241907573|ref=harv}}
* {{cite book|authorlink=Gananath Obeyesekere|last=Obeyesekere|first=Gananath|date=1992|title=The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific|url=https://archive.org/details/apotheosisofcapt0000obey|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691057521|ref=harv}}
* {{cite book|title=The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific|url=https://archive.org/details/isbn_9789982012584|publisher=Princeton University Press|last=Obeyesekere|first=Gananath|date=1997|isbn=978-0691057521|quote=With new preface and afterword replying to criticism from Sahlins|ref=harv}}
* {{cite book|title=Captain Cook in the Pacific|url=https://archive.org/details/captaincookinpac0000rigb|first=Nigel|last=Rigby|last2=van der Merwe|first2=Pieter|date=2002|publisher=National Maritime Museum, London|isbn=978-0948065439|ref=harv}}
* {{cite book|last=Robson|first=John|date=2004|title=The Captain Cook Encyclopædia|publisher=Random House Australia|isbn=978-0759310117|ref=harv}}
* {{cite book|title=Captain Cook's War and Peace: The Royal Navy Years 1755–1768|first=John|last=Robson|date=2009|publisher=University of New South Wales Press|isbn=978-1742231099|ref=harv}}
* {{cite book|title=Islands of history|url=https://archive.org/details/islandsofhistory00sahl|publisher=University of Chicago Press|first=Marshall David|last=Sahlins|authorlink= Marshall David Sahlins|date=1985|isbn=978-0226733586|ref=harv}}
* {{cite book|title=How &quot;Natives&quot; Think: About Captain Cook, for example|url=https://archive.org/details/hownativesthinka0000sahl|publisher=University of Chicago Press|last=Sahlins|first=Marshall David|date=1995|isbn=978-0226733685}}
* {{cite book|title=The Australian Language: An Examination of the English Language and English Speech as Used in Australia, from Convict Days to the Present|url=https://archive.org/details/australianlangua0000bake|last=Sidney|first=John Baker|location=Melbourne|publisher=Sun Books|date=1981|isbn=978-0725103828|ref=harv}}
* {{cite book|title=James Cook Maritime Scientist|url=https://archive.org/details/jamescookmaritim0000stam|publisher=Caedmon of Whitby Press|last=Stamp|first= Tom and Cordelia|date=1978|location=Whitby|isbn=978-0905355047|ref=harv}}
* {{cite book|last=Sykes|first=Bryan|title=The Seven Daughters of Eve|publisher=Norton Publishing: New York City and London|isbn=978-0393020182|date=2001|ref=harv|title-link=The Seven Daughters of Eve}}
* {{cite book|last=Wagner|first=A.R.|title=Historic Heraldry of Britain|url=https://archive.org/details/historicheraldry0000wagn|date=1972|publisher=Phillimore &amp; Co Ltd|location=London|isbn=978-0850330229|ref=harv}}
* {{cite book|title=Captain Cook's Journal during his first voyage round the world made in H.M. Bark &quot;Endeavour&quot; 1768–71|first=W.J.L.|last=Wharton|author-link=William Wharton (Royal Navy officer)|date=1893|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77j/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322055659/http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77j/ |date=2012-03-22 }}
* {{cite book|last=Albert|first=Jean-Max|title=Les nouveaux voyages du capitaine Cook|publisher=Acapa.|date=1983|location=Angoûlème, France|isbn=978-2904353000|ref=harv}}
* {{cite book|last=Aughton|first=Peter|title=Endeavour: The Story of Captain Cook's First Great Epic Voyage|publisher=Cassell &amp; Co.|date=2002|location=London|isbn=978-0304362363|ref=harv}}
* {{cite book|editor-last=Edwards|editor-first=Philip|title=James Cook: The Journals|url=https://archive.org/details/journalsofcaptai00jame|date=2003|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=978-0140436471|quote=Prepared from the original manuscripts by J. C. Beaglehole 1955–67|ref=harv}}
* {{cite book|editor-last=Forster|editor-first=Georg|title=A Voyage Round the World|editor-link=Georg Forster|date=1986|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3050001807|ref=harv|quote=Published first 1777 as: ''A Voyage round the World in His Britannic Majesty's Sloop Resolution, Commanded by Capt. James Cook, during the Years, 1772, 3, 4, and 5''}}
* {{Citation
 | last1=Hawkesworth | first1=John   | authorlink1=John Hawkesworth (book editor)
 | last2=Byron       | first2=John   | authorlink2=John Byron
 | last3=Wallis      | first3=Samuel | authorlink3=Samuel Wallis
 | last4=Carteret    | first4=Philip | authorlink4=Philip Carteret
 | last5=Cook        | first5=James  | authorlink5=James Cook
 | last6=Banks       | first6=Joseph | authorlink6=Joseph Banks
 | title=An account of the voyages undertaken by the order of His present Majesty for making discoveries in the Southern Hemisphere, and successively performed by Commodore Byron, Captain Wallis, Captain Carteret, and Captain Cook, in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour drawn up from the journals which were kept by the several commanders, and from the papers of Joseph Banks, esq
 | date=1773
 | publisher=London Printed for W. Strahan and T. Cadell
}}, [http://southseas.nla.gov.au/journals/hv01/contents.html Volume I], [http://southseas.nla.gov.au/journals/hv23/contents.html Volume II—III]. Retrieved 1 January 2015.
* {{cite book |authorlink=Andrew Kippis|first=Andrew|last=Kippis|title=The Life and Voyages of Captain James Cook|url=https://archive.org/details/lifeandvoyagesc00kippgoog|publisher=George Newnes, London &amp; [[Charles Scribner's Sons]], New York|date=1904|ref=harv}}
* Richardson, Brian. (2005) ''Longitude and Empire: How Captain Cook’s Voyages Changed the World'' University of British Columbia Press. {{ISBN|0774811900}}.
* Sydney Daily Telegraph (1970) ''Captain Cook: His Artists — His Voyages'' The Sydney Daily Telegraph Portfolio of Original Works by Artists who sailed with Captain Cook. Australian Consolidated Press, Sydney
* Thomas, Nicholas ''The Extraordinary Voyages of Captain James Cook''. Walker &amp; Co., New York. {{ISBN|0802714129}} (2003)
* {{статья |заглавие=James Cook, Seaman |издание={{Нп3|Quadrant (magazine)|Quadrant||Quadrant (magazine)}} |том=1 |номер=1 |страницы=7—16 |язык=en |автор={{Нп3|Villiers, Alan|Villiers, Alan||Alan Villiers}} |тип=newspaper}}
* Villiers, Alan John, ''Captain James Cook'' Newport Beach, California: Books on Tape (1983)
* {{cite book|editor-last=Williams|editor-first=Glyndwr|editor-link=Glyndwr Williams|title=Captain Cook's Voyages: 1768–1779|date=1997|publisher=The Folio Society|location=London}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/reisen.html Дневники Джеймса Кука. «Путешествия»] // сайт «Восточная литература»{{ref-ru}}
* Gutenberg author |id=Cook,+James|name=James Cook
* [http://www.captcook-ne.co.uk/ccbm/index.htm James Cook Birthplace Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720010546/http://www.captcook-ne.co.uk/ccbm/index.htm |date=2011-07-20 }}{{ref-en}}


{{Explorer-stub}}

[[Категория:Донъя тирәләй сәйәхәт итеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәхәтселәр]]
  [[Категория:Бөйөк Британия диңгеҙселәре]]
[[Категория:Тымыҡ океан өйрәнеүселәре]]
[[Категория:Антартиканы өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Австралияны һәм Океанияны өйрәнеүселәр]]
[[Категория:XVIII быуат тарихы]]
[[Категория:Һуғыштарҙа ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Үлтереү ҡорбандары]]</text>
      <sha1>g60tc6hmd9t0agi2ylkriosyhda94ml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡупов Нух Мәхмүт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7087</id>
    <revision>
      <id>1310411</id>
      <parentid>1059941</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="6s1o99it6s5186it5praapdgygjqhw8" xml:space="preserve">{{Учёный
 |Имя                  = Яҡупов Нух Мәхмүт улы
 |Оригинал имени       = Нух Мәхмүт улы Якупов
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 
 |Место рождения       = 4.1.1945
 |Дата смерти          = 
 |Место смерти         = 
 |Гражданство          = СССР, Россия
 |Научная сфера        = 
 |Место работы         = Ҡазан дәүләт архитектура төҙөлөш университеты
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|технических наук}}
 |Учёное звание        = профессор
 |Альма-матер          = 
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Награды и премии     = 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = &lt;!--  БЕЗ префикса Category:--&gt;
}}
{{фамилиялаш|Яҡупов}}
'''Нух Мәхмүт улы Яҡупов''' (Нух Мәхмүт улы Якупов) — Татарстан ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор, Рәсәй инженер академияһы ағзаһы, [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. 

Нух Мәхмүт улы 7 монография, уйлап табыуға 26 патент, 99 баҫма эш һәм 2 уҡыу әсбабы авторы.

== Һылтанмалар ==
[https://web.archive.org/web/20250120165702/http://www.kgasu.ru/sved/person/jakupov_nuh_mahmudovich/ Якупов Нух Махмудович]


{{scientist-stub}}
[[Категория:Татарстан ғалимдары]]
[[Категория:Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>6s1o99it6s5186it5praapdgygjqhw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7183</id>
    <revision>
      <id>1310484</id>
      <parentid>1306328</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13860" sha1="c65y0rczvu7sepwmt86w4oa1rlo6d3g" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Valvbåge.png|thumb|right|150px|Арканың өс үлсәмле күренеше]]
'''Арка''' — стенала ([[тәҙрә]]ләрҙә, ҡапҡаларҙа, ишектәрҙә) йәки терәктәр араһында дуға рәүешендә эшләнгән уйым йәки [[:Категория:архитектура|архитектур]] ҡоролма.
Күп осраҡта арка стенала [[тәҙрә]], ишек уйымдары өсөн эшләнә. Эсе материал менән тултырылған аркалар ҙа осрай. Бындай аркаларҙың маҡсаты — стенаның ныҡлығын арттырыу, аҫта ятҡан ҡатламға ауырлыҡ әҙерәк төшһөн өсөн эшләнә. Архитекторҙар төҙөлөш материалдарының ныҡлығын иҫәпләй белмәгән ваҡытта уҡ, был [[:Категория:архитектура|архитектура]] алымы билдәле булған.

== Архитектура тарихында арка ==
[[Файл:Egyptian vignettes luxor.jpg|мини|Боронғо Мысыр ҡорам комплексының иген һаҡлау урыны харабалары, [[Рамессеум]] (б. э. т. XIV быуат), [[Әл-Үксүр]] (Луксор)]]
Тәүге тапҡыр аркалар [[беҙҙең эраға тиклем II меңйыллыҡ]]та [[Боронғо Көнсығыш]] архитектураһында барлыҡҡа килә: [[Боронғо Мысыр]] архитектураһы, [[Боронғо Месопотамия]], Боронғо [[Сүриә]] һәм [[Эллинизм|эллинистик Сүриә]]. Был илдәрҙә төҙөлөш ағасы һәм ташына ҡытлыҡ була, шуға ла, нигеҙҙә, төҙөлөштә яндырылмаған һәм яндырылған [[кирбес]]те ҡулланғандар. Бындай материалдан киң аралыҡлы ҡыйыҡ ҡуйыу бик ауыр булған. Шуға ла был илдәрҙәге төҙөүселәр яңы конструкциялар эҙләргә мәжбүр була. Арка һәм көмбәҙ тап шундай конструкциялар була ла инде.

Боронғо [[Греция]]ла төҙөүселәр ғәмәлдә аркалар һәм көмбәҙҙәрҙе ҡулланмай (иҫкәрмә: иртә крит-микен, йәки миной мәҙәниәте), ә таш ғибәҙәтханаларҙың интерьерын ябыуҙа ялпаҡ [[архитрав]] конструкциялар (ағас, йәки мәрмәр блоктар) ҡулланыла, шунлыҡтан бина эсенә бик күп таяуҙар ҡуйыла. [[Боронғо Рим|Боронғо римлылар]] ҙа, Көнсығыштан аркалар һәм көмбәҙҙәрҙе үҙләштереп, үҙҙәренең архитектураһында уларҙы киң файҙалана башлай. Ярымтүңәрәк көмбәҙҙәр һәм аркалар — [[Роман архитектураһы]]на  хас характерлы элемент. [[Готик архитектура|Готика]] дәүерендә төҙөүсе-масондар (ташсылар), готик соборҙарҙың эске киңлеген арттыра барып, стена, пилондарға баҫымдың артыуы кеүек проблемаға тарый. Улар, баҫымды тышҡы таяуҙарға ([[контрфорс]]тар һәм [[аркбутан]]дар системаһына) йүнәлтеп, был проблеманы бик еңел хәл итә. Бына шулай ослайып торған формалағы аркалар һәм көмбәҙҙәр хасил була. Ослайып торған формалағы һәм ярым түңәрәк аркалар стеналарҙан баҫымды бөтөнләй ала.

Христиан архитектураһында яңы терминдар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, ғибәҙәтхананың алтарь өлөшөнә ингән урында ҡуйылған арка триумфаль арка тип атала.

== Механика ==
Арка — ул таяуҙарға баҫымды кәметеүгә өлгәшкән үҙенсәлекле төҙөлөш конструкцияһы. Балкаға ғәҙәти [[механик көсөргәнеш]] төшә, ә аркаға көсөргәнеш ситтән саҡ ҡына ҡағыла, һәм горизонталь таяу реакцияһы хасил була. Арка [[көмбәҙ]]ҙән киңлегенең кәмерәк булыуы менән генә айырыла. Вертикаль йөкләнеш аҫтында арка төҙөлөш конструкцияһын ҡыҫыу эшен башҡара. Шарнирһыҙ, ике шарнирлы һәм өс шарнирлы аркалар була.

=== Арка өлөштәре атамалары ===
Иң өҫкө бик ташы — көмбәҙҙең йәки арканың өҫкө яғындағы сынаяҡ формаһындағы йәки пирамидаль таш элемент

Ослайып киткән таш (клинчатый камень)

Көмбәҙҙең тышҡы йөҙө (экстрадос)

Табан ташы (импост) — арканың табаны, терәк төбөндә арҡыры киҫелеше

Эске көмбәҙ (интрадос)

Күтәрелеү араһы  — арканың бик ташы үҙәге менән арканың ике табан ташы үҙәге арауығы.

Аралыҡ

Терәк стена

Ике табан үҙәге араһындағы алыҫлыҡ хисап уйымы (расчётная пройма) тип атала. Күтәреле араһы үҫеше артҡан һайын, арканың янбаҫым арауығы кәмей. Арка күсәре бөгөлөшкә ҡыҫылыу минималь булһын өсөн һайлап алынған; шул саҡта арка иң көслө һәм иң сыҙамлы буласаҡ. Арканың ныҡлығы уның формаһына бәйле. Иң ябай аркалар ярым түңәрәк формала, әммә теоретик йәһәттән иң көслөһө — парабола йәки сылбырлы һыҙыҡ формаһындағы аркалар. Параболик аркаларҙы тәүге тапҡыр испан архитекторы [[Антони Гауди]] ҡуллана. Бындай аркалар бөтә баҫымды терәк стенаға күсерә һәм өҫтәмә элементтар талап итмәй.

Үтәнән-үтә булмаған уйымды ҡаплаусы аркалар ''һуҡыр'' тип атала. Бының маҡсаттарының береһе — материалды һаҡсыл тотоноу ыңғайы стенаның ныҡлығын арттырыу. Борон заманда еңеллек өсөн дә арка эшләү ҡулланылғаны билдәле, мәҫәлән, стеналағы уйымды ябыу яҫы арка рәүешендә эшләнеп, уға төшкән ауырлыҡты бушатыу маҡсатында, өҫтөнә һуҡыр арка яһалған.

== Арка типтары ==
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;&lt;gallery&gt;
Файл:Treledsbåge.png|Өсмөйөш
Файл:Rundbåge.png|Түңәрәк йәки ярымциркуль
Файл:Segmentbåge.png|Түңәрәк һөҙәк йәки сегментлы арка
Файл:Stigande båge.png|Шыуғаҡ йәки ҡыя арка
Файл:Lansettbåge.png|Уҡ һымаҡ арка
Файл:Skulderbåge.png|Ҡыҫылған яҫы арка
Файл:Trepassbåge.png|Өс көрәкле арка
Файл:Hästskobåge.png|Дағаға оҡшаш арка
Файл:Korgbåge.png|Өс үҙәкле арка
Файл:Ellipsbåge.png|Эллипс формаһындағы арка
Файл:Draperibåge.png|Батынҡы (уйымлы) арка
Файл:Kölbåge.png|Түш ҡырласына оҡшаш арка
Файл:Karnisbåge.png|Түңкәрелгән түш ҡырласына оҡшаш арка
Файл:Tudorbåge.png|Дүрт үҙәкле арка (Тюдорҙарса йәки фарсыса)
Файл:Parabelbåge.png|Параболик арка
&lt;/gallery&gt;&lt;/div&gt;

Арка формалары:
[[Файл:Нюрнберг. Вассершлосс Обербюрг. Ворота.jpg|thumb|[[Нюрнберг]]. Һыу эсендәге Обербюрг ҡәлғәһе. Ике уҡ аркалы ҡапҡа]]
[[Файл:Moskvorecky bridge.JPG|thumb|Мәскәү йылғаһындағы Ҙур күпер [[Мәскәү]]|альт=]]

''ғәрәпсә (мавританса)'' — юғары төҙөлөш үҙәге, Көнсығыш халыҡтары архитектураһында киң таралған,

''аркбутан'' — төрлө кимәлдә табанлы арка, асыҡтан-асыҡ арка арауығын тышҡы терәгенә тапшыра,

''батынҡы (уйымлы)'' — ҡабарынҡы яҡтары менән бушлыҡ яғына ҡараған ике дуға,

''ике көрәкле'' — бер үк ҙурлыҡтағы ике бәләкәй арканан тора, уларҙың импосталары һәм тоташыуҙары бер кимәлдә урынлашҡан,

''ике үҙәкле'' — бер радиустағы ике дуғанан барлыҡҡа килгән дуға, тупаҫ мөйөш менән киҫешә,

''диагональ'' — кросс-көмбәҙ диагональ буйынса квадрат йәки тура өсмөйөш, йәғни Нервюра, «тергеҙелгән» тип атала,

''эллипсҡа оҡшаш'' — киҫелешендә эллипс барлыҡҡа килә,

''артмаҡлы'' — өҫкө яҡтан урынлаштырылған түңәрәк арканың бер төрө,

''кире, реверс'' — дуғаның аҫҡа ҡарап торған ҡабарынҡылығы менән,

''тешле'' — эске йөҙөндә тигеҙ ятҡан осло сығынтылы арка,

''түш ҡырласына оҡшаш'' — (йәки «ишәк һырты») — түңкәрелгән судноның арҡыры киҫелеше күренешендә, урыҫ зодчествоһвнда ҡулланыла,

''ҡапҡа оҡшаш'' йәки ''эллиптик'' — өс, биш, ете үҙәктән торған дуға; бер төрөн — эйәр формаһындағы арка,

''тартма һымаҡ (ҡыҫылған) '' — үксә аҫтынаныраҡ үҙәктән ярым түңәрәк формаһында түңәрәкләп ҡамалған,

''мөйөшлө'' (митрлы менән бер үк) — тамамланған урынында ике симметрик түбәнәйеүле,

''ланцетҡа оҡшаш (һөңгөгә оҡшаш)'' — мөйөш яһап тоташҡан ике дуға ярҙамында барлыҡҡа килә, һәм тигеҙ яҡлы уҡ һымаҡ, уҡ һымаҡ ҡыҫылған, уҡ һымаҡ яҫы формала,

''уҡлы (түңәрәк) ''— ярым түңәрәктән кәм дуғалы (бер үҙәкле),

''күп көрәкле'' многолопастная — осло мөйөш булып киҫешкән өс йә бер нисә ҡыяларҙан төҙөлгән арка төрө,

''овал'' — көмбәҙендә овалдың бер өлөшөн барлыҡҡа килтерә,

''перспективалы''- кесерәйә барыусы радиустар менән стена эсенә туплана, порталдар эшләгәндә ҡулланыла һ.б.

== Арка төрҙәре ==
=== Ярымтүңәрәк арка ===
[[Файл:Bridge Alcantara.JPG|thumb|Ярымциркуль аркалы Рим күпере. Алькантара (Касерес провинцияһы), [[Испания]]]]
Ярымтүңәрәк арка — түңәрәктең яртыһы формаһындағы арка, түңәрәктең үҙәге менән арканың таяныу урыны менән бер кимәлдә урынлаша.
{{-}}

=== Йәйәгә оҡшаш арка ===
[[Файл:Nuernberg Fleischbruecke 002.JPG|thumb|[[Нюрнберг]]тағы ит күпере, ФРГ]]
'''Йәйә арка''' — сирек түңәрәк формаһындағы арка. [[Боронғо Рим]]дә бындай аркаларҙы [[тәҙрә]] уйымдарына ҡуйғандар.
{{-}}

=== Уҡ арка ===
[[Файл:WikiEncontro Notre Dame de Paris.JPG|thumb|Париждағы Нотр-Дам (Париж Алла Әсәһе) соборы]]
Көнсығышта аркалар ҡыҫылып, бер-береһе менән киҫешеп уҡ аркаға әйләнә.
{{-}}
{{commons|Arch}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160313113429/http://wiki.laser.ru/index.php?oldid=28748&amp;title=%d0%90%d1%80%d0%ba%d0%b0 Арка //Экспериментальная научная энциклопедия]
* [http://www.zdanija.ru/TermsA6/p2_articleid/369 Виды арок] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Төркөм:Архитектура]]</text>
      <sha1>c65y0rczvu7sepwmt86w4oa1rlo6d3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәкүров Рәшит Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8058</id>
    <revision>
      <id>1310347</id>
      <parentid>1297861</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13405" sha1="hbsc0yps6qag7bncg4a42lvz0hnwlyv" xml:space="preserve">{{Учёный 
|Имя                  = Рәшит Шәкүр
|Оригинал имени       = Шәкүров Рәшит Закир улы
| Изображение         = Рашит-шакур.jpg
|Ширина               = 
|Подпись              = 
|Дата рождения        = 11.1.1937
|Место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]] [[Әлшәй районы]]&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге {{ТУ|Стәрлетамаҡ районы}}&lt;/ref&gt; [[Яңы Абдрахман]] (Түбәнге Сумар) ауылы
|Дата смерти          = 23.06.2024
|Место смерти         =  [[Өфө]] 
|Гражданство          = {{СССР}} → {{Рәсәй}}
|Научная сфера        = [[Филология]]
|Место работы         = 
|Учёная степень       = Филология фәндәре докторы
|Учёное звание        = Профессор
|Альма-матер          = 
|Научный руководитель = 
|Знаменитые ученики   = 
|Известен как         = 
|Награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Салауат Юлаев ордены}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|2012}}{{!!}}{{Зәйнәб Биишева исемендәге премия|}}{{!!}}{{Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы}}
{{!}}}
|Роспись              = 
|Ширина росписи       = 
|Сайт                 = 
}}
{{фш|Шәкүров}}
'''Рәшит Шәкүр''' (тулы исеме — '''Шәкүров Рәшит Закир улы''', [[11 ғинуар]] [[1937 йыл]] — [[23 июнь]] [[2024 йыл]] &lt;ref&gt;[https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-06-23/ay-yly-h-b-r-3819615 Халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы, күренекле шағир, ғалим Рәшит Шәкүр вафат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240623151426/https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-06-23/ay-yly-h-b-r-3819615 |date=2024-06-23 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2024-06-23/v-ufe-ushel-iz-zhizni-narodnyy-poet-bashkortostana-rashit-shakur-3819609 В Уфе ушел из жизни народный поэт Башкортостана Рашит Шакур]&lt;/ref&gt; ) — башҡорт шағиры, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2012), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Өфө ҡалаһының почетлы гражданы ([[2018]]).

== Биографияһы ==
Рәшит Закир улы Шәкүров 1937 йылдың 11 ғинуарында Әлшәй&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; районы [[Яңы Абдрахман]] (Түбәнге Сумар) ауылында тыуған.

Ауылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, нефть техникумында уҡый, промыслыла оператор булып эшләй, армияла хеҙмәт итә.
1965 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н ҡыҙыл дипломға тамамлай. Һуңынан СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый һәм 1974 йылда кандидатлыҡ, һуңынан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

[[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитендә әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. БАССР Яҙыусылар союзы идараһында, [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтендә]] яуаплы вазифалар башҡара. 1992 йылда Башҡортостанда энциклопедия төҙөү эшен йәнлендереп ебәрә. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте директоры булып эшләй. Уның редакцияһында «[[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]» сыҡты, ул шулай уҡ алты томлыҡ «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» авторҙарының береһе.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
Рәшит Шәкүр — 180-дән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы. Уның фәнни эҙләнеүҙәре Башҡортостан топономикаһын өйрәнеүгә бағышланған.
1998 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем М. Аҡмулла исемендәге [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның [[башҡорт теле]] кафедраһы профессоры.

Әҙип, публицист һәм ғалим булараҡ, өс тиҫтәгә яҡын китап сығарған, шул иҫәптән: 10 шиғыр һәм публицистика йыйынтығы; 7 башҡорт әҙәбиәте, фольклоры, топонимияһы һәм диалектологияһы буйынса монография; күп һанлы ғилми-популяр хеҙмәттәр. 1996 һәм 1997 йылдарҙа уның мөхәррирлеге аҫтында [[башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[рус теле|рус телдәрендә]] «Башҡортостан» ҡыҫҡа энциклопедияһы донъя күрҙе.

Рәшит Шәкүр бөйөк башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе [[Аҡмулла]]ның ижадын һәм тормошон өйрәнеп «Шиғриәт йондоҙо: Мифтахетдин Аҡмулла» (1981) тигән монография яҙҙы.

Башҡорт фольлоры тураһында «Сыңрау торналар иле» (1996) тигән китабы донъя күрҙе, уның шиғри шәлкемдәре, төрлө темаға яҙылған публицистик һәм ғилми мәҡәләләре республика гәзит һәм журналдарында даими баҫылып тора.

2012 йылда «Ыласындар оса бейектә» китабы өсөн Рәшит Шәкүргә [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2012) бирелде. Ул шулай уҡ [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007).

== Шиғри йыйынтыҡтары ==
* «Йөрәгемдә - ҡояш» (1970)
* «Шиғриәт йондоҙо» (1981, 1996, 2006)
* «Тауҙарым, далаларым» (1982)
* «Ерҙең хәтер китабы» (1984)
* «По следам географических названий» (1986)
* «Заманалар юлында» (1988)
* «Исемдәрҙә - ил тарихы» (1993)
* «Сыңрау торналар иле. Мәҡәләләр һәм очерктар» (1996)
* «Башкортостан: Краткая энциклопедия» (1996)
* «Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия» (1997)
* «Малин-ҡала» (1997)
* «Арҙаҡлы башҡорттар» (1998, 2006)
* «Быуаттар аманаты» (2002)
* «Истоки духовности. Исследования. Публицистика» (2009)
* «Ыласындар оса бейектә» (2011)
* «Башҡорт диалектологияһы» (2011)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
*  [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2021)&lt;ref&gt;[[Башинформ]] [https://www.bashinform.ru/bash/1599259/ Радий Хәбиров «ХХI быуат яҙыусыһы» форумында республика яҙыусыларын һәм шағирҙарын бүләкләне]&lt;/ref&gt;
* [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] (2020)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Глава Башкирии вручил государственные награды накануне Дня республики|url=http://ufa-news.net/politics/2020/10/10/243095.html|website=Новости Уфы|date=10.10.2020}}&lt;/ref&gt;.
* Өфө ҡалаһының почетлы гражданы ([[2018]]) &lt;ref&gt;[http://www.gorsovet-ufa.ru/news/detail.php?ID=8047 Новым Почетным гражданином Уфы стал соавтор текста Государственного гимна РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829175320/http://www.gorsovet-ufa.ru/news/detail.php?ID=8047 |date=2018-08-29 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2012)
* [[Салауат Юлаев ордены]]
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989)
* [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1989)&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]] лауреаты
* [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [http://bash.bashkortostan450.ru/celebrities/writers/writers_402.html 450 лет вместе с Россией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104040733/http://bash.bashkortostan450.ru/celebrities/writers/writers_402.html |date=2007-11-04 }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95944}}{{V|5|01|2022}}  

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}


[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплекс)]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессорҙары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]</text>
      <sha1>hbsc0yps6qag7bncg4a42lvz0hnwlyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8450</id>
    <revision>
      <id>1310413</id>
      <parentid>1308381</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12099" sha1="4eqionkvf8xb9gnxha7lgk6ae5tiore" xml:space="preserve">{{Айыҡ ауыл}}
{{Ук}}
'''Яҡшымбәт''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл Советын үҙәге. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 899 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453352, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239805004.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
[[Файл:Якшимбетово.jpg|thumb|справа|Яҡшымбәт ауылы. Тәлғәт Аҙнабаев урамы]]
Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаево (Көйөргәҙе районы)|Ермолаево]]): 27 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ермолаево (Көйөргәҙе районы)|Ермолаево]]): 27 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Комсомол урамы {{lang-ru|Комсомольская (улица)}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Н.Аллабирҙин урамы ({{lang-ru|Н.Аллабердина (улица)}})
* Пролетар урамы ({{lang-ru|Пролетарская (улица)}})
* Салауат урамы ({{lang-ru|Салавата (улица)}})
* Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}})
* Дала урамы ({{lang-ru|}Степная (улица)}})
* Т. Аҙнабаев урамы ({{lang-ru|Т.Азнабаева (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/033/000040.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}


== Ауыл тарихы ==
Яҡшымбәт — Һәуен-ҡыпсаҡ улусы башҡорттары торамаһы, Бөрйәндәр биләмәһендә керҙәш ауыл рәүешендә урынлашҡан була. 9-сы кантондың 30-сы йортона ингән. Һуңынан ауыл йәмғиәте үҙәгенә әүерелә, унда Бабалар ауылы ла инә,һуңыраҡ [[Стәрлетамаҡ кантоны|Стәрлетамаҡ кантонының]] Мораптал улусы составына ингән.

[[1795 йыл]]да ауылда 137 кеше йәшәгән 14 йорт булған. IX рәүиз мәлендә ихаталарҙың һаны 80-гә, кешегә һаны 498 еткән. [[1920 йыл|1920 йылға]] ихаталарҙың һаны икеләтә артҡан, 808 кеше йәшәгән.

Яҡшымбәттең улдары һәм ейәндәренең исемдәре билдәле. Оло улы Бүкәнбайға — 1816 йылда 73 йәш, уның балалары Таулыбай (уның улдары Мөхәмәтрәхим, Ғәбдрәхим), икенсе улы Сәйетҡол, өсөнсө Солтанғол; Яҡшембәт Аҙнабайҙың икенсе улы (1757—1815).

Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр: Мәүлит менән Сәлих Баҙановтар, Мирас Мәүлитов (1741 йылғы), уның улдары Мәҡсүт (уның улдары Әсфәндиәр, Хөсәйен), Яҡуп, Исхаҡ (уның улдары Ибниәмил, Ғайса), Исмәғил (уның улдары Мөхәмәтйән), Искәндәр.

Ауыл халҡы башлыса ярым күсмә [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. 1850 йылда 77 йортҡа (414 кеше) — 840 ат, 650 баш эре мөгөҙлө мал тура килгән. [[Игенселек]] крәҫтиәндәрҙең тормошона яйлап үтеп инә. 1842 йылда 322 кешенең һәр береһенә 4,5 бот яҙғы иген сәселгән. Кешеләрҙең бер өлөшө [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгән. Бөтә ауылға 15 умарта тура килә&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/78 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 78.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403190607/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/78 |date=2022-04-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баязитов Сынтимер Биктимер улы]] (1965), [[дәүләт]] һәм [[мәғариф]] эшмәкәре, ғалим-педагог. Өфө күп профилле һөнәри колледж директоры, 2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры, 2008—2018 йылдарҙа Өфө ҡала хаҡимиәте башлығы урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғәриф хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002).
* [[Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы]] (1.02.1939), офтальмолог, Рәсәй Офтальмологтар йәмғиәте академигы, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең Почёт, Башҡортостандың Салауат Юлаев, Абхаз Республикаһының Намыҫ һәм Дан ордендары кавалеры.
* [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1.08.1941), дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның ХII саҡырылыш халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] (2013—2018). [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролотайы (Конгресы)]] рәйесе (2006—2009, 2012—2015).
* [[Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы]] (1939), ғалим-педагог-методист. 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәрен өйрәнеү буйынса лингвометодик үҙәк директоры, бер үк ваҡытта 2010—2012 йылдарҙа башҡорт теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре докторы (2011). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4461-d-l-tbaeva-r-js-b-j-ulla-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116174747/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4461-d-l-tbaeva-r-js-b-j-ulla-y-y |date=2019-11-16 }}{{V|16|11|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 4 июнь 2021. Испания меценаттары яҡшымбәттәрҙе нисек ҡыуандырған?&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-06-04/ispaniya-metsenattary-ya-shymb-tt-r-e-nisek-yuandyr-an-2354173 Испания меценаттары яҡшымбәттәрҙе нисек ҡыуандырған?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404101858/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-06-04/ispaniya-metsenattary-ya-shymb-tt-r-e-nisek-yuandyr-an-2354173 |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]]. 29 ғинуар. Беҙ һеҙҙе яратабыҙ!&lt;ref&gt;[https://youshatir.ru/articles/u-an-ir-azamattaryby/2022-01-29/be-e-e-yarataby-2672946 Беҙ һеҙҙе яратабыҙ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404101859/https://youshatir.ru/articles/u-an-ir-azamattaryby/2022-01-29/be-e-e-yarataby-2672946 |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
# Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында иҫтәлекле лә, ҡыуаныслы ла ваҡиға&lt;ref&gt;{{YouTube|9kPeVAkjGbo|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12891-s-l-jm-nov-kildebaj-s-l-jm-n-uly}}{{V|16|11|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/kuyurgazinskiy/yakshimbetovo.html Сайт «Генеология һәм архивы»]{{ref-ru}}{{V|16|11|2019}}

{{Көйөргәҙе районы ауылдары}}

[[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]]</text>
      <sha1>4eqionkvf8xb9gnxha7lgk6ae5tiore</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңауыл районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9201</id>
    <revision>
      <id>1310415</id>
      <parentid>1282961</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11636" sha1="prigs1ocn1v2qmpca7ti3r87cdwoslb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңауыл районы''' ({{lang-ru|Янаульский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Яңауыл]] ҡалаһы. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, көнбайыштан [[Удмурт Республикаһы]], төньяҡтан [[Пермь крайы]] менән сиктәш. 1930 ойошторолған. Үҙәге — [[Яңауыл]] ҡалаһы. Майҙаны — 2176 км².

2010 халыҡ һаны 21, 45 мең кеше (1970 — 42,0 мең, 1979 — 32,2 мең, 1989 — 24,1 мең, 1995 — 23,4 мең) .

109 ауыл, административ яҡтан [[Нефтекама]] ҡалаһына ҡараған Әмзә ауылы бар. Халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 30 кеше. Күпселекте [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[удмурттар]] һәм [[урыҫтар]] тәшкил итә.

Район [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел буйы]] убалы тигеҙлегендә ята. Климаты йылы, бер аҙ ҡоролоҡло. Район территорияһы аша Беүә йылғаһы аға. Күпселек ере һоро урман һәм көлһыу тупраҡлы. Ылыҫлы һәм япраҡлы урман район территоряһының 23,3 процентын биләй.

Файҙалы ҡаҙылмалары — [[нефть]] (Игровка, Вояҙы, Сытырман, Байсар, Львовка ятҡылыҡтары), кирбес сеймалы (Беүә, Яңауыл ятҡылыҡтары), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Атлығас ятҡылығы).
Районда [[сәнәғәт]] һәм [[ауыл хужалығы]] йүнәлешендә үҫә. Нефть ятҡылыҡтары «Краснохолмскнефть» НГДУ-һы тарафынан эшкәртелде. Төҙөлөш материалдары етештереү һәм ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү предпрятиелары Яңауылда тупланған. Ауыл хужалағының төп тармаҡтары: [[игенселек]], картуф һәм [[йәшелсә]] үҫтереү, һөт һәм ит өсөн һыйыр малы үрсетеү, сусҡасылыҡ. [[Умартасылыҡ]] үҫешкән. Район биләмәһен Ҡазан—Екатеринбург тимер юлы һәм Өфө—Яңауыл автомобиль юлы киҫеп үтә, Ҡарман ГРЭС-ы урынлашҡан. Район ауылдарында 66 дөйөм белем биреү мәктәбе (1994/95 уҡыу йылы 3828 уҡыусы), шул иҫәптән 18 урта; 3 ауыл участка дауаханаһы, 34 дөйөм китапхана, 72-се һөнәрселек училищеһы һәм клуб учреждениеһы эшләй. [[Урыҫ теле]]ндә «Янаульские зори», айға бер тапҡыр уның [[башҡорт теле]]ндәге ҡушымтаһы «Йыйын» (2016 йылдың 1 июленә тиклем сыҡты) һәм [[татар теле]]ндә «Яңауыл таңнары» гәзиттәре сыға.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Лоскутов Виктор Георгиевич]] (27.09.1923—23.02.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, Тымыҡ океан флоты Хәрби-Һауа көстәренең бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Яңауыл]] ҡалаһынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8002 Башҡорт энциклопедияһы — Лоскутов Виктор Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224080156/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8002 |date=2019-12-24 }}{{V|22|09|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Мерзляков Владимир Филиппович]] (23.03.1949), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-инженер‑нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2005 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 2007 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (2000), [[Рәсәй]]ҙең почётлы (1998) нефтсеһе. [[Айбүләк]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9013-merzlyakov-vladimir-filippovich Мерзляков Владимир Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072151/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9013-merzlyakov-vladimir-filippovich |date=2016-04-21 }}{{V|21|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Фәрхетдинов Хәлил Хәйри улы]] (8.06.1948), хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре. Генерал-майор. 1998—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Хөкүмәте]] Аппаратының бүлек мөдире. «Ҡораллы Көстәрҙә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм «Шәхси батырлығы өсөн» ордендары кавалеры. [[Киҫәкҡайын]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://kissak-kainskaya.yanbibl.ru/my_gordimsa_vami.html Кисак-Каинская модельная библиотека. Официальный сайт. Портал «Мы гордимся вами»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|4|05|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Нурихан Фәттах]] (25.10.1928—18.02.2004), [[Татарстан]]дың халыҡ яҙыусыһы (1998). 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://yanaul.narod.ru/index.html Сайт «Янаул · Республика Башкортостан»]{{ref-ru}} {{V|19|10|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ханнанов Рәшит Ахун улы]] (27.12.1938), хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған юрисы. Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001). [[Яңы Алдар]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15884-khannanov-r-shit-akhun-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ханнанов Рәшит Ахун улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718030721/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15884-khannanov-r-shit-akhun-uly |date=2019-07-18 }}{{V|26|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Харисов Фәрит Фәхрәзи улы]] (2.08.1958), педагог, [[Яңауыл]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе директоры. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. [[Истәк]] ауылынан.
* [[Кәүсәриә Шафиҡова]] (3.01.1949—4.05.2017), шағир, [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1999). [[Иҫәнбай (Яңауыл районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса (2010): [[башҡорттар]] — 43,3 %, [[татарҙар]] — 22,8 %, [[удмурттар]] — 14,1 %, [[урыҫтар]] — 11,7 %, [[марыйҙар]] — 6,9 %, башҡа милләттәр — 1,2 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15550-ya-auyl-rajony}}{{V|21|03|2019}}
* [http://www.yanaul.ru/ Район сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929182153/http://www.yanaul.ru/ |date=2011-09-29 }}
* [http://pomni-yanaul.ru Книга памяти Янаульского района]

{{Яңауыл районы ауылдары}}
{{Яңауыл районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Яңауыл районы]]</text>
      <sha1>prigs1ocn1v2qmpca7ti3r87cdwoslb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡуп (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9654</id>
    <revision>
      <id>1310410</id>
      <parentid>1141171</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="m8jf3z2g43k7uum0lrfhs1vds5wn2kh" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Яҡуп
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)
 | район в таблице          = Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Ҡыҙыл Армия
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Якупово (Челябинская область) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Якупово (Челябинская область) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Яҡуп}}
'''Яҡуп, Сүбәйгүрә''' ({{lang-ru|Якупово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]ндағы ауыл. Шумово ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
[[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Яҡуп — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=181, 220|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 10-сы йортона керә.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1834 !! 1866 !! 1916&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 254 || 103 || 430
|}

{{ Население | Якупово (Челябинская область) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (88 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡыҙыл Армия районы  (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>m8jf3z2g43k7uum0lrfhs1vds5wn2kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10202</id>
    <revision>
      <id>1310432</id>
      <parentid>1305187</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13161" sha1="l922cdfksp292l5e1ogeo2oas9vb7rb" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   =ауыл
 | башкирское название         = Яңы Ҡарамалы
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Новые Карамалы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54|lat_min = 2|lat_sec = 55
 | lon_deg                  = 55|lon_min = 56|lon_sec = 6
 | CoordScale               = 
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башкортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Ауырғазы районы{{!}} Ауырғазы
 | район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл советы
 |поселение                = Яңы Кәлсер ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Яңы Кәлсер
 |поселение в таблице      =
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Новые Карамалы (Аургазинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Новые Карамалы (Аургазинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав              = [[татарҙар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453490
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80205831005
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{бм|Яңы Ҡарамалы}}
'''Яңы Ҡарамалы''' ({{lang-ru|Новые Карамалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 392 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453490, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205831005.

== Географик урыны ==
Ауырғазы йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 5,7 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Кәлсер]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 25 км&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
Ауылға 1742 йылда [[Нуғай даруғаһы]] Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Ҡарамалы (хәҙер Иҫке Ҡарамалы ауылы) һәм Ҡарамалыбаш ауылдарының яһаҡлы татарҙары керҙәшлек килешеүе буйынса Ауырғазы‑Ҡарамалы исеме менән нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;Яңы Ҡарамалы&quot;&gt;{{БЭ2013|95067}}&lt;/ref&gt;. Яңы Ҡарамалы ауылы йылға исеме буйынса Ауырғазы тип тә йөрөтөлгән. [[1783 йыл]]да 155 типтәр иҫәпләнгән. X рәүиз ваҡытына улар 821 кеше була. [[XX быуат]] башына 240 йортта 1496 типтәр йәшәй. Яңы Ҡарамалыла улус идаралығы урынлаша. Ике ауыл да Меркет-Мең улусының аҫаба башҡорттары ерендә барлыҡҡа килә, унда керҙәш типтәрҙәр йәшәй&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=56}}&lt;/ref&gt;.
[[Игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1906 йыл]]да 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, һыу тирмәне иҫәпкә алынған. 1930—32 йылдарҙа Яңы Ҡар(а)малы районының административ үҙәге булған&lt;ref name=&quot;Яңы Ҡарамалы&quot; /&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1988||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1291||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||703||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||426||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||439||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||392||170||222||43,4||56,6
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (93 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Урамдары ==
* Көнсығыш урам  ({{lang-ru|Восточная улица}})
* Ленин урамы  ({{lang-ru|улица Ленина}})
* Матросов урамы  ({{lang-ru|улица Матросова}})
* Тыныслыҡ урамы  ({{lang-ru|улица Мира}})
* Баҫыу урамы  ({{lang-ru|Полевая улица}})
* Совет урамы  ({{lang-ru|Советская улица}})
* Үҙәк урам  ({{lang-ru|Центральная улица}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/005/000116.html Госсправка сайтында урамдар исеме]&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* Ғимаҙиев Үзбәк Ибраһим улы ([[5 август]] [[1920 йыл]]—[[13 август]] [[1987 йыл]]) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1985). Журналистар союзы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/84741/ Ғимаҙиев Үзбәк Ибраһим улы]&lt;/ref&gt;.
* [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, [[СССР|совет]] [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1982 йылдан КПСС-тың Ауырғазы район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981)&lt;ref&gt;http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10286-m-l-kov-linur-m-kh-rr-m-uly {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023165406/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10286-m-l-kov-linur-m-kh-rr-m-uly |date=2019-10-23 }} Башҡорт энциклопедияһы — Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]{{V|23|10|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сөләймәнов Рим Солтан улы]] ([[3 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — ғалим-нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1986—2012 йылдарҙа «Газпром добыча Уренгой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Рәсәйҙең Тау академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998), СССР‑ҙың газ сәнәғәте (1984) һәм Рәсәйҙең яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт (1987), Ленин комсомолы премиялары (1981) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1996) ордендары кавалеры.
* [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] ([[1 август]] [[1939 йыл]]) — ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12918-sura-olova-zil-soltan-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421081229/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12918-sura-olova-zil-soltan-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|30|07|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15956-ya-y-aramaly-auyr-azy-r-nynda-y-auyl}} {{V|30|12|2018}}
* Сулейманов Р.С., Мулюков Г.М., Сафин М.Х. [https://web.archive.org/web/20240711060356/https://www.academia.edu/37576689 На миркитминской земле (д. Новые Карамалы)]. - Уфа, 2007

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
&lt;references/&gt;

{{Ауырғазы районы ауылдары}}

[[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>l922cdfksp292l5e1ogeo2oas9vb7rb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлыҡ (Баймаҡ районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10333</id>
    <revision>
      <id>1310384</id>
      <parentid>1304338</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20025" sha1="sxk29wnijbklggwf98hosld12sv3qb4" xml:space="preserve">{{башҡа мәғәнәләре|Юлыҡ}}
{{НП+Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Юлыҡ
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Юлук}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 52 |lat_min = 31 |lat_sec = 9
 | lon_deg                  = 57 |lon_min = 47 |lon_sec = 43
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Баймаҡ районы
 | район в таблице          = Баймаҡ районы
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)
 | поселение в таблице      = Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)
 | C в регион               = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1781
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = Юлыҡ Ямы
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Юлук | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Юлук | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = татарҙар, башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453674
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80206855003
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 
'''Юлыҡ''' ({{lang-ru|Юлук}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 523 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453674, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206855003.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||544||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||470||246||224||52,3||47,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[татарҙар]] (39 %), [[башҡорттар]] (57 %) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ]]): 41 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Сибай]]): 82 км

== Тарихы ==
[[File:Килешеү фрагменты.jpg|thumb|слева|1781 йылғы килешеү фрагменты]]
Юлыҡ ауылы Йомаш ауыл Советы составында. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышта 41 саҡрым һәм Сибай тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайышта 82 саҡрым алыҫлыҡта [[Мағаш (Һаҡмар ҡушылдығы)|Мағаш]] йылғаһы&lt;ref&gt;[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы ҡушылдығы&lt;/ref&gt; буйында урынлашҡан.
Ауылды [[Верхнеурал өйәҙе|Верхнеурал ­өйәҙе]] Бөрйән, [[Түңгәүер]] улустары башҡорттарының­ аҫаба­ ерҙәрендә 1781 йылда кер­ҙәшлек килешеүе буйынса [[Ҡазан губернаһы]]нан [[яһаҡ]]лы татарҙар Юлыҡ Ямы исеме менән нигеҙләй. Килешеү 10 йылға төҙөлә, әммә тик 1816 йылда 49 йылға оҙайтыла. Тәүге килешеүгә түңгәүер ырыуы вәкиле Иҙрис Тиусов һәм бөрйән башҡорттарынан Ысмаҡ Ҡаҙаҡов ҡуя ҡуялар. 1866 йылда 85 йортта 488 кеше йәшәгән. Мәсет, күн заводы булған, йәрминкәләр үткәрелгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. 1900 йылда мәсет, урыҫ‑башҡорт мәктәбе, һыу тирмәне теркәлгән. XX быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә. Ауыл XIX быуат уртаһында сауҙа йәрминкәләре үткән юлдар киҫелешендә мөһим үҙәк булған. Рәсәй хөкүмәтенең рәсми ҡарары буйынса, бында почта хеҙмәтен үтәү өсөн 40-лаған татар ғаиләһе күсерелгән. [[Ергән]]дән Юлыҡҡа ебәк һәм сәй йәрминкәһенә Мөхәмәтсадиҡ Рәмиев килеп йөрөй. 1862 йылда ул Юлыҡта төпләнергә ҡарар итә. Өй һатып алып, һабын ҡайнатыу заводын сафҡа индерә, күн етештереүҙе яйға һала&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/107 А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 157-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220504080220/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/107 |date=2022-05-04 }}{{V|04|05|2022}}&lt;/ref&gt;.

1811—1835 йылдарҙа Юлыҡ Ямы ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Ырымбур өйәҙе]] [[Яңы Ғүмәр|Яңы Ғүмәр улусы]], 1835 йылда — Ырымбур губернаһы [[Верхнеурал өйәҙе]], 1859 йылда — Ырымбур губернаһы 4-се башҡорт кантоны Верхнеурал өйәҙе Юлыҡ ауыл йәмғиәте үҙәге, 1866—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы [[Орск өйәҙе]] 1-се Бөрйән улусы, [[декабрь]] [[1917 йыл]] — [[20 март]] [[1919 йыл]] — [[Кесе Башҡортостан]]дың [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]] 1-се Бөрйән улусы, [[20 март]] [[1919 йыл]] — [[14 июнь]] [[1922 йыл]] — Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны 1-се Бөрйән улусы Юлыҡ ауыл Советы, 14 июнь 1922 йыл — 5 октябрь 1922 йыл — Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны 1-се Бөрйән улусы Юлыҡ ауыл Советы, 5 октябрь 1922 йыл — 10 февраль 1923 йыл — Башҡорт АССР-ы [[Йылайыр кантоны]] 1-се Бөрйән улусы Юлыҡ ауыл Советы, 10 февраль 1923 йыл — 6 октябрь 1925 йыл — Башҡорт АССР-ы [[Йылайыр кантоны]] Юлыҡ улусы үҙәге, 6 октябрь 1925 йыл — 20 август 1930 йыл — Башҡорт АССР-ы [[Йылайыр кантоны]] Таналыҡ улусы Юлыҡ ауыл Советы, [[20 август]] [[1930 йыл]] — [[20 сентябрь]] [[1933 йыл]] — Башҡорт АССР-ы [[Баймаҡ-Таналыҡ районы]] Юлыҡ ауыл Советы, [[20 сентябрь]] [[1933 йыл]] — [[1962 йыл]] — Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Юлыҡ ауыл Советы, 1962 йылдан — Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]] Йомаш ауыл Советы составында.

Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Юлыҡ ауылында 1929 йылдың 9 мартында «Йондоҙ» һәм «Маяҡ», 1929 йылдың 16 мартында «Һабансы» ерҙәрен йәмәғәт эшкәртеү ширҡәттәре ойошторола, һуңынан улар Нариманов исемендәге колхозға берләшә, аҙаҡ «Һаҡмар» колхозы бригадаһы ойошторола&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/234/2097/ Ургаза ru. Историческая справка по д. Юлук (Юлыҡ ауылы) Баймакского района]&lt;/ref&gt;.

Халҡы: 1900 йылда — 435 кеше; 1920 йылда — 1617 кеше; 1939 йылда — 919 кеше; 1959 йылда — 423 кеше; 1989 йылда — 475 кеше; 2002 йылда — 544 кеше; 2010 йылда — 470 кеше. Башҡорттар, та­тарҙар йәшәй (2002). Йомаш урта мәктәбе филиалы, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, Юлыҡ­ йәмиғ ­мәсете бар&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95606/ Башҡорт энциклопедияһы. Юлыҡ ауылы (Баймаҡ районы)]&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Исемдәре:&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/006/000073.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Юлыҡ (Баймаҡ районы)]&lt;/ref&gt;
{{колонки|3}}
А.Чанышев урамы ({{lang-ru|А.Чанышева (улица)}})

Аҡ ҡайын урамы ({{lang-ru|Ак кайын (улица)}})

Дәрдмәнд урамы ({{lang-ru|Дардманд (улица)}})

Урман урамы ({{lang-ru|Лесная (улица)}})

М.Фәйзи урамы ({{lang-ru|М.Файзи (улица)}})

Р.Ғәбитов урамы ({{lang-ru|Р.Габитова (улица)}})

Мәсет тыҡрығы ({{lang-ru|Мечеть (переулок)}})

Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодёжная (улица)}})
{{конец|колонки}}

== Билдәле шәхестәре ==
* Хөснуллина (Әҙеһәмова) Роза Дияс ҡыҙы (11.10.1976), [[башҡорт]] [[әҙәбиәт]]е белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент.
* [[Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы]] (27.09.1902—7.02.1985) — педагог, 1930—1932 һәм 1942—1953 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире. [[Ленин ордены|Ленин]] (1946), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949) һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1951) ордендары кавалеры. Милләте — [[башҡорт]].
* [[Шаһисолтанова Ғәҙилә Әхәт ҡыҙы]] (10.02.1929—29.12.2011), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1977—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Санкт-Петербург]]тағы А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетының каведра мөдире. Химия фәндәре докторы (1972), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1985), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16838-sha-isoltanova-il-kh-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Шаһисолтанова Ғәҙилә Әхәт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819011420/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16838-sha-isoltanova-il-kh-t-y-y |date=2019-08-19 }}{{V|22|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Назыров Миңлеғәли Әхмәт улы]] ([[1923 йыл]] — [[?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, элемтәсе, штаб дивизияһы разведчигы.
* [[Исхаҡов Әбделхәй Мырҙағәле улы]] ([[1910 йыл]] — [[?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой, стрелок, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се кавалерия полкы яугиры.
* [[Әҙеһәмов Юнир Самат улы]] ([[1929 йыл]] — [[24 сентябрь]] [[1994 йыл]]) — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы. Педагогия фәндәре кандидаты.
* [[Солтангәрәевтәр]] — цирк артистары ғаиләһе, һыбайлылар. '''Солтангәрев Миҙхәт Сәйфулла улы''' ([[17 февраль]] [[1952 йыл]]) — цирк артисы, һыбайлы,[[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1984), Өфө циркының директор урынбаҫары (2010).
* [[Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы]] ([[5 июль]] [[1892 йыл]] — [[8 декабрь]] [[1937 йыл]]) — [[Башҡорт милли хәрәкәте]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы]] ([[10 март]] [[1896 йыл]] — [[3 декабрь]] [[1968 йыл]]) — [[Башҡорт милли хәрәкәте]], партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1918—1923 йылдарҙа [[Башҡорт Хөкүмәте]] һәм [[БАССР|Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһы]] хөкүмәте ағзаһы.
* [[Ҡурсаев Хәмзә Ибраһим улы]] ([[15 июнь]] [[1929 йыл]] — [[14 апрель]] [[2009 йыл]]) — актёр. 1944—2004 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1986), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1979) һәм [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1969).
* [[Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы]] ([[25 ноябрь]] [[1913 йыл]] — [[1943]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған башҡорт композиторы. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95606}}{{V|18|02|2022}}
* [https://www.tatar-inform.ru/news/ziteli-sela-yuluk-baimakskogo-raiona-baskortostana-sredi-baskir-ostaemsya-tatarami-5838762 Рузиля Мухаметова. Жители села Юлук Баймакского района Башкортостана: «Среди башкир остаемся татарами». ИА «Татар-информ». 13 ноября 2021 года]{{ref-ru}}{{V|18|02|2022}}
* [http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/234/2097/ Ургаза ru. Историческая справка по д. Юлук (Юлыҡ ауылы) Баймакского района]
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/107 А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 157-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220504080220/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/107 |date=2022-05-04 }}{{V|04|05|2022}}
* [https://www.gosspravka.ru/02/006/000073.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Юлыҡ (Баймаҡ районы)]


{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Баймаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]]
[[Категория:1781 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>sxk29wnijbklggwf98hosld12sv3qb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Монасип</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11281</id>
    <revision>
      <id>1310422</id>
      <parentid>1283839</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26738" sha1="ly31jethw6jq6rqmog074qezrxj2a25" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   =  деревня
 |русское название         = Яңы Монасип
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Новомунасипово}}
 |изображение              = Яңы Мөсәт ауылы мәҙәниәт йорто.jpg
 |описание изображения     = Мәҙәниәт йорто
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 53 |lat_min = 14 |lat_sec = 10
 |lon_deg = 57 |lon_min = 32 |lon_sec = 37
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = [[Башҡортостан]]
 |регион в таблице         = [[Башҡортостан]]
 |вид района               =
 |район                    = [[Бөрйән районы]]{{!}}[[Бөрйән]]
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = ауыл советы
 |поселение                =  [[Иҫке Монасип ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Монасип ауыл Советы]] (Бөрйән районы){{!}}Иҫке Монасип 
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Новомунасипово | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Новомунасипово | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |национальный состав     = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 453584
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80219822001
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}
'''Яңы Монасип''' (боронғо атамаһы '''Мишәр'''; {{lang-ru|Новомунасипово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 327 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453584, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219822001.

== Географик урыны ==
Ауыл [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы ярында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]) тиклем: 26 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһына ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]) тиклем: 129 км.

== Ауыл эргәһендәге ер-һыу ==
Н. Ғ. Сәғитованың «Тарих һөйләй Ҡаратау» китабында Ер хәтере мәҡәләһендә [[Яңы Монасип]] ауылының эргә-тирәһендәге ер-һыу атамалары тасуирланған&lt;ref&gt;{{Тарих һөйләй Ҡаратау |автор=Н. Ғ. Сәғитова |заглавие=Ер хәтере |ссылка=ӘГӘР ҺЫЛТАНМА БУЙЫНСА АСЫЛҺА, АДРЕСЫ|язык= башҡортса|издание=Өфө: «Самрау» нәшриәте |тип= китап |год=2021 |номер= |страницы=111—124 |issn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Тарихы ===
1861 йылға тиклемге административ бүленеш буйынса [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған. 1861 йылғы реформаларҙан һуң [[Орск өйәҙе]] составына инә. Халыҡ телендә ауылдың Мишәр тигән икенсе исеме лә һаҡланған.
Һуңғы ике быуат эсендә [[Ағиҙел йылғаһы]] буйында һәм 11-се тирмәнең бер өлөшөндә урынлашҡан 33 ихаталы Монасип ауылы барлыҡҡа килә. Монасип Юлдашбаев нигеҙ һалған (1752—1823). Уның балалары — Исхаҡ һәм Исмәғил. [[XIX быуат]] уртаһында [[Яңы Монасип]]ҡа 15 ихата бүленгән, [[Иҫке Монасип]]та 46 ихата ҡалған. Халыҡ ярым күсмә тормошто дауам итә, йәйгә 79 ихатанан 60 арба йәйләүгә күсә. [[1842 йыл]]да бөтә йорттарҙа (404 кеше) 500 ат, 200 һыйыр, 40 һарыҡ һәм 15 кәзә була. Иген — ужым бойҙайы 24 фунт, яҙғы бойҙай — 344 фунт сәсеүлә 1806—1807 йылдарҙағы агрессив Францияға ҡаршы кампанияла Рахманғол Яҡшыбаев, рядовойҙар Хоҙайбиргән Ишҡолов, Йәнғол Туғыҙбаев, Иҫәнғол Ишимбәтов ҡатнаша. Мырҙағол һәм Ғәлибәй Рамаҙановтар, Зиянбирҙе Тойғонов, Көмөшбай Булатов, Буланбай Айытҡолов Парижға барып етәләр һәм миҙалдар менән бүләкләнәләр. 1828—1829 йылдарҙа [[Рус-төрөк һуғыштары]] ваҡытында Ниғмәтулла Арапов, Ҡадирбай Хәлилов, Ишкинйә Әйүпов, Мөхәмәтрәхим Мөхәмәтғәлин сик буйында кордон хеҙмәтендә булалар&lt;ref&gt;[https://ufagen.ru/places/burzyanskiy/munasipovo_burz.html Генеалогия һәм архивтар сайтында мәҡәлә (урыҫса)]&lt;/ref&gt;.

Икенсе версия, районыбыҙҙың тыуған яҡ тарихын өйрәнеүсе Рахманғолов Рәмзи Мансур улының (1928—2002) яҙмалары буйынса, [[Яңы Монасип]] төп ауыл булып, [[Иҫке Монасип]] унан айырылып сыға. Р. М. Рахманғоловтың атаһы, заманына күрә көслө мулла Рахманғолов Мансурҙың [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]нда һаҡланған ҡулъяҙмала Иҫке Монасип ауылы тарихы тураһында былай тип яҙылған була: «[[XVII быуат]] башында уҡ Һарт ауылы билдәле булып, хәҙер халыҡ телендә Мишәр туғайы тип йөрөтөлгән урында — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]дең бейек ярында урынлашҡан була. Ябағасыл исемле кеше ауылда баш булған. Шул осорҙа Көйөргәҙе һыуы буйы Урта Баба ауылынан Биктимр исмле кеше Аҙау исемле улы менән килеп, 1669 йылда ил муллаһы булып хеҙмәт итә. Ауылдың иң үрге осонда мәсете була. Биктимерҙән һуң 1690—1740 йылдарҙа Аҙау имам була. Унан Ғәлимырҙа, Ғәбделсалих имам, Аҫылғужа мәзин, 1791 йылда Буран Йылҡыбай улы имам, Дәүләтгәрәй мәзин булалар. 1817 йылда халыҡ Үрге Мишәр туғайынан ошо Иҫке Монасип ауылы ултырған Ҡарағай туғайға күсеп, мәсетте лә ташып алалар. 1837 йылда духовный собраниенан рөхсәт алып, мәсетте йәнә төҙөткәндәр».

Байтаҡ ғаиләләр: Буран Йылҡыбай улы (50 йәш), улы Ишемғужа (22 йәш); Мөхөмөткөнәфи улдары Хәсән, Мөхәмәтшәриф менән; Мөхәмәтғәле Рахманғолов (41 йәш); Юлдаш Ҡужағолов (55 йәш), Ҡужағол, Хоҙайбиргән (32 йәш); Әйүп Ишембәтов (24 йәш); Йомағол Ишҡолов (40 йәш), улы Исламбай (7 йәш); Монасип Юлдашбаев (63 йәш), улы Исмәғил (22 йәш) иркенерәк булған арғы яҡ ялан Ҡарағайтуғайға күсеп ултырып, яңы ауылдарын Һарт тип атайҙар, ә оло ауыл Мишәр тип атала башлаған. Мишәрҙә ҡалған ғаиләләр: Төлкөбай Тимрбаев (62 йәш), улы Сәғит Төлкөбав (18 йәш); Миңлбай Булатов (27 йәш), улдары Дәүләтбай (6 йәш), Буранбай (1 йәш); Шәриф Айҙағолов (42 йәш), улы Ҡыуандыҡ (2 йәш), туғаны Төрөкмән (35 йәш); Әйүп Сурағолов (41 йәш), улдары Ишем (10 йәш), Ишкенә (15 йәш), Ишбирҙе (4 йәш), Йәғәфәр (3 йәш).

Ҡасандыр Яңы һәм Иҫке Монасип ауылдары бер булып, күпмлер ваҡыттан икегә айырылыуҙары тураһында халыҡта таралған легенда ла бар. Уны 1982 йылда Әйүпова Нурия Хөснитдин ҡыҙы 1898 йылғы Төлкөбаев Сәғит Ғәли улынан яҙып алған. Элек Көйөргәҙе олоҫо [[Урта Баба]] ауылынан бер йәш егет Һарт ауылына ил муллаһы булып килә. Әүәле халыҡ сабата кеймәгән, сарыҡ йә итек кейгән, ә был мулла сабата кейә икән. Бының сабата кейгәнен күреп, Һарттар уны йә татар, йә мишәрҙер тип уйлай. Был мулла ауылдан кәләш алып донъя көтә башлай. Бер-бер артлы балалары күбәйә һәм ил муллаһы үҙенә ер һорай. Уға хәҙерге Мишәр туғайын бирәләр. Мулла ғаиләһе менән һәм тағы ла бер нисә ғаилә күсеп килеп, яңы ауылға нигеҙ һала.

[[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]]ның [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре [[Зәйтүнә Шәрипова]] [[Нәби]] ауылы аҡһаҡалы Юныс Һатыбаловтан яҙып алған легенда ла иғтибарға лайыҡ. Уның һөйләүенсә, һал кәсебендә йөрөгән Һарт ауылы егеттәре [[Өфө]] яҡтарынан мишәр кәләштәр алып ҡайталар һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] бөгөлөндәге ҡая аҫтындағы туғайға өй һалып төпләнәләр. Шунан алып ауылды күршеләре Мишәр тип йөрөтә башлайҙар икән.

'''Аралар'''
Ауыл халҡы түбәндәге араларға бүленгән: Сәғитовтар — шекәрәләр, Баязитовтар — теүәтәйҙәр, Буранбаевтар — тартайҙар, Көмөшбаевтар — һайыҫҡандар, Әйүповтар — йөнлө табандар. Ауылда тағы ла бүре, бизмән, ҡыҙыл кәпәс аралары ла булыуы билдәле&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Н. Ғ. Сәғитова |заглавие=Бай тарихлы тыуған ауылым |ссылка=|издание=Өфө: «Самрау» нәшриәте |тип= китап |год=2021 |номер= |страницы=5—8 |issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Ауыл бөгөн ==
1986 йылдан башлап [[Яңы Монасип]] ауылы [[Иҫке Монасип ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Монасип ауыл Советы]] үҙәге була.
[[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге № 6-2/395 «Бөрйән районы [[Иҫке Монасип ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Монасип ауыл Советы]]ның административ үҙәген күсреү тураһында» Ҡарары:
{{начало цитаты}}Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
[[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Монасип ауыл Советы]]ның административ үҙәген [[Иҫке Монасип]] ауылынан [[Яңы Монасип]] ауылына күсрергә.

[[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы рәйесе Ф. Солтанов, [[Өфө]], 12 декабрь 1986 йыл&lt;br&gt; № 6-2/395{{конец цитаты|источник=http://www.ufa.regionz.ru/index.php?ds=39593}}
[[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]-[[Белорет]] юлынан ауылға тиклем ҡырсынташ юл. Ҡыш [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]дә боҙ торғанда [[Нәби]], [[Ҡурғашлы (Бөрйән районы)|Ҡурғашлы]], [[Байназар]] ауылдарына ҡышҡы юл һалына. [[Иҫке Монасип]] ауылы менән аҫылмалы күпер тоташтыра. Яңы ҙур күпер төҙөлөү өҫтөндә. Төп урам — Мөхтәр Сәғитов урамына асфальт түшәлгән. Ауылға газ үткән.

Ауылда мәҙәниәт йорто, фельдшерлыҡ пункты, ике магазин, башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, почта бүлексәһе, ветучасток, мәсет бар.

== Урамдар ==
* Ағиҙел урамы
* Дуҫлыҡ урамы
* М. Сәғитов урамы
* Ҡаратау урамы&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000018.html Ауылдың урам исемдәре]&lt;/ref&gt;

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||182||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||118||54||64||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||352||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||327||167||160||51,1||48,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы]] (27.08.1932—20.06.1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты ([[1965]]), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987).
* [[Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы]] (10.06.1948), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* [[Йәғәфәров Ринат Ғәлимйән улы]], филология фәндәре кандидаты, «Башҡортостандың иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе.
* [[Йәғәфәров Азамат Фазулла улы]] (1962—1982), Афған һуғышында һәләк булған яугир, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], «Батырлыҡ өсөн» һәм «Рәхмәтле Афған халҡынан» миҙалдары кавалеры.
* [[Көмөшбай Булатов]], 1812—1814 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» тигән көмөш миҙал кавалеры.
* [[Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы]] ([[1913 йыл]] [[Бөрйән районы]] [[Яңы Монасип]] ауылы — [[1 февраль]] [[1945 йыл]], [[Германия]], Зеяпотен ауылы) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, старшина, орудие командиры.
* [[Ҡыуандыҡов Факил Афзал улы]] ([[1956]], [[Яңы Монасип]]) — фельдшер, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
* Йәғәфәров Ниғмәт Мостафа улы (1909-?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, III дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] һәм [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры.
* Сәғитов Әхмәтшәриф Илъяс улы (1899, Яңы Монасип — ?, Иҫке Монасип) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры.
* Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы (1919, Яңы Монасип — 1972, Брәтәк) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, сержант. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]], [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы|«Берлинды алған өсөн»]], [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы|«Варшаваны азат иткән өсөн»]], «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары кавалеры.
* Буранбаев Солтангәрәй Лотфулла улы (1920—1993) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] кавалеры.
* Көмөшбаев Рәхмәтулла Хәйбулла улы (1922—2000) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры.
* Сәғитов Зәкир Юныс улы (1923-) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, майор, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнгән.
* Сәғитова Нәсимә Ғилман ҡыҙы (1959) — хаҡлы ялдағы уҡытыусы. Рәсәй Федерацияһы мәғариф отличнигы знагы, Рәсәй Федерацияһы Президенты грантына, Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы Башҡарма комитетының Маҡтау ҡағыҙына лайыҡ булған.
* Әйүпова Шәмсиә Хөснитдин ҡыҙы (1954-) — мәғариф ветераны, Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Ҡыуандыҡова Хәмдиә Ғәззәле ҡыҙы]] (1959—2013) — Башҡортостан Республикаһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Мөхәмәтйәнова Шәмсинур Әхмәтйән ҡыҙы (1949-) — Рәсәй Федерацияһы мәғарифы почетлы хеҙмәткәре.

== Матбуғатта ==
* Таң гәзите. 6 февраль. «Атайым ([[Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы]]) Сталинград мәхшәрен күҙҙәренә йәш алып һөйләне…» [https://web.archive.org/web/20230206121115/https://tanburz.ru/articles/9-maj-e%D2%A3e%D2%AF-k%D3%A9n%D3%A9/2023-02-06/atayym-stalingrad-m-hsh-ren-k-ren-y-sh-alyp-yl-ne-3132431?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 «Атайым Сталинград мәхшәрен күҙҙәренә йәш алып һөйләне…»]

== Шәжәрәләр ==
* Сәғитовтар (информатор: Сәғитов Таһир Ғәззәли улы)[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%98%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2022-07-18_210856452.png Сәғитовтар]

== Видефильмдарҙа ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D1%8F%D2%A3%D1%8B%20%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BF%20%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647430297302782-6865557656429487928-vla1-4679-vla-l7-balancer-8080-BAL-760&amp;from_type=vast&amp;filmId=11594400469055468970 Һаумыһығыҙ ауылдаштар!]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D1%8F%D2%A3%D1%8B%20%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BF%20%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647430297302782-6865557656429487928-vla1-4679-vla-l7-balancer-8080-BAL-760&amp;from_type=vast&amp;filmId=3755968480108249389 Яңы Монасип ауыл мәҙәниәт йортоноң «Монасип» халыҡ театры]

== Ауыл күренештәре ==
&lt;gallery&gt;
Ауыл урамы оҙонға һуҙыла.jpg|мини|Ауыл урамы
Яңы Монасип ауылы мәктәбе.jpg|мини|Мәктәп 
Ауылда мәсет төҙөлә.jpg|мини|Мәсет
Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәренә һәйкәл.jpg|мини|[[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙәренә һәйкәл.
Яңы Монасип ауылы мәҙәниәт йорто.jpg|мини|Мәҙәниәт йорто
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [https://kitaptar.bashkort.org/book/662 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303180523/https://kitaptar.bashkort.org/book/662 |date=2020-03-03 }}
* [https://ufagen.ru/places/burzyanskiy/munasipovo_burz.html Генеалогия һәм архивтар сайтында мәҡәлә (урыҫса)]
* [https://www.gosspravka.ru/02/018/000018.html Ауылдың урам исемдәре]
* {{Тарих һөйләй Ҡаратау |автор=Н. Ғ. Сәғитова |заглавие=Бай тарихлы тыуған ауылым |ссылка=ӘГӘР ҺЫЛТАНМА БУЙЫНСА АСЫЛҺА, АДРЕСЫ|язык= башҡортса|издание=Өфө: «Самрау» нәшриәте |тип= китап |год=2021 |номер= |страницы=5—8 |issn=}}.
* [https://vk.com/club147982541 Вконтакте сайтында Яңы Монасип мәҙәниәт йорто]
* [https://vk.com/club132328693 Вконтакте сайтында Яңы Монасип ауылы]
* [https://vk.com/public202606106 Вконтакте сайтында Яңы Монасип башланғыс мәктәбе-балалар баҡсаһы]
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/15983-ya-y-monasip-m-i-sh-r-b-rj-n-r-nynda-y-auyl Башҡорт энциклопедияһы — Яңы Монасип]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|1|04|2020}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>ly31jethw6jq6rqmog074qezrxj2a25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Усман (Бөрйән районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11284</id>
    <revision>
      <id>1310427</id>
      <parentid>1307187</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16535" sha1="76ademlfshbcgtxad6psk9ycmdph4yw" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Усман (мәғәнәләр)}}
{{ТП-Рәсәй|Яңы Уҫман
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Яңы Усман
 |төп исеме             =
 |ил                    =Рәсәй
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |изображение          = Ава тарыуал копия.jpg
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 4 | lat_sec = 0
  |lon_deg = 57 | lon_min = 39 | lon_sec = 14
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |вид поселения        = ауыл советы
 |поселение             = Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы){{!}}Байғаҙы
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |милли состав           = [[башҡорттар]]
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = Яңы Тарыуал&lt;ref&gt;[https://docs.google.com/file/d/0B6W0k7LyKFYlUWFEYTNJYmhTY1E/edit?usp=sharing Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. — Өфө:Китап, 2002 — 256 б.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 414
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453580
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80219809002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Яңы Усман'''&lt;ref&gt;дөрөҫө шулай икән&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Новоусманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 414 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219809002.

== Тарихы ==
Ауылға [[1786 йыл]]дар тирәһендә әтектәр нигеҙ һалған. [[1795 йыл]]да унда 35 ир-егет һәм 33 ҡатын-ҡыҙ менән 13 йорт булған. Килешеү буйынса Ырғыҙлы йылғаһында Вознесенка баҡыр иретеү заводына китеүсе территорияла урынлашҡан була. 1814 йылда Әтек ауылынан 15 ғаилә яңы ауылға күсеп килә. [[1878 йыл]]да 37 йорт була, унда 115 ир-егет һәм 110 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.

[[1920 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу ике ауылды күрһәтә: Иҫке Усманда 27 йортта 162 кеше йәшәгән, Яңы Усманда 49 йорт була, уларҙа 262 кеше йәшәй. Иң юғары рухи вазифаны Сибай ауылынан килгән Әйүп Тәүәҙилов башҡара. Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр - Үтәбай Әбдрәшитов, Урмантай Юлдашбаев, Туңғатар Ирғәлин, Ишҡужа Илбулов, Илназар Бүлтрүков.

Халыҡ башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 34 йортҡа 155 ат тура килгән, һыйырҙар — 101, һарыҡтар — 22, кәзәләр — 27 баш. Ғәҙәттә, ярым күсмә халыҡта һыйырҙар һаны аттар һанынан ҡалыша. Ауылдың 190 кешеһенә 1842 йылда ужым һәм яҙғы игендең дүрттән бер өлөшө (32 бот) сәселгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=44}}&lt;/ref&gt;.

Ауылдың ике кешеһе — Яхья Кинйәбаев һәм Сәпей Аҡкөсөкөв — 1806—1807 йылдарҙа [[Франция]] менән һуғышта ҡатнашыусылар. Генерал М. И. Платов корпусындағы дүрт башҡорт полкының хәрби хәрәкәттәре Пруссия һәм Польша биләмәһендә булған. Был хаҡта [[1810 йыл]]да Петербургта һәм Лондонда сыҡҡан китаптарында Дон казагы П. Чуйкевич һәм инглиз офицеры Роберт Вильсон яҙған.

Икенсе һүҙҙәр буйынса, 1500 башҡорт дошманға ҡаршы һуғыш алып барған, улар &quot;ҡорос шлем һәм тимер кейемдә&quot; булған. Француз кавалерияһы менән көслө алышты тасуирлап, Р. Вильсон башҡорттарҙың &quot;шәхси батырлығын&quot; билдәләй, улар армияға килгәс тә, башҡа казактар менән бергә Аллер йылғаһы аша йөҙөп, француздарға ташлана.

1812 йылғы азатлыҡ һуғышында Наполеонға ҡаршы 15-се полкта ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән Яйыҡбай Яныбаев һәм Ишмырҙа Үтәғолов ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ufagen.ru/ |title=Генеалогия и архивы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2011-04-07 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514091218/http://ufagen.ru/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Яңы Усманда егерменсе йылдарҙа 51, 1929—1940 йылдарҙа 35—38 хужалыҡ була. 1928 йылдың  сентябрь – октябрь айҙарында 6-7 хужалыҡтан торған артель ойошторола. Унда иң ярлылар  һәм етемдәр берләшә. Шул уҡ йылда комсомол ячейкаһы төҙөлә.  Артель председателе лә, комсомол секретары ла Малабаев Муса була.  Артель әкренләп ҙурая бара һәм 1936 йылда бөтәһе лә колхозға инеп бөтә&lt;ref&gt;[http://www.burzyan.ru/rural_settlements_in_the_new_form/baygazinsky_village_council/istoriya.doc Яңы Усман ауылы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220323165114/http://burzyan.ru/rural_settlements_in_the_new_form/baygazinsky_village_council/istoriya.doc |date=2022-03-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Бөгөнгөһө ==
Яңы Усманда төп мәктәп (Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбе филиалы),  балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

2010 йылда Ҡолһарин Шәрифулла мәсет төҙөй. 2011 йылда икенсе «Хәлфетдин» мәсете асыла.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||262||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||164||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||200||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||316||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||390||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||414||215||199||51,9||48,1
|-
|}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.


{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Ауыл [[Бетерә (йылға)|Бетерә]] йылғаһы буйында, Артылыш тауы янында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 35 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Байғаҙы]]): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 128 км

== Урамдары ==
* Зәки Вәлиди урамы  ({{lang-ru|улица Заки Валиди}})
* Кусимов урамы  ({{lang-ru|улица Кусимова}})
* Салауат Юлаев урамы  ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}})
* Муса Мортазин урамы  ({{lang-ru|улица Мусы Муртазина}})
* Бетерә урамы  ({{lang-ru|улица Бетеря}})
* Генерал Шайморатов урамы  ({{lang-ru|улица генерала Шаймуратова}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000005.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Климаты киҫкен континенталь. Июлдең уртаса температураһы +16 градус, ғинуарҙа -17 градус һалҡын. Йылына 650-700 миллиметр яуым-төшөм яуа.
== Ер-һыу атамалары ==
{{Колонки|3}}
;Йылғалар
* Бетерә йылғаһы
* Турыйылға
* Ҡыҙыл балыҡ йылғаһы
* Быҙау баш йылғаһы
* Беләү йылғаһы
* Яйҡар йылғаһы
; Ялан-сабынлыҡтар
* Бешәле яланы 
* Буҙбейә яланы 
* Ҡормой яланы
* Артылыш яланы  
* Эйәрташ яланы
* Ылаш яланы 
* Суҡ муйыл яланы
;Тау-таштар
* Ҡаршы тау
* Артылыш тау
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы]] (2.02.1960) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2004).
* [[Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы]] (9.05.1943—17.03.2009) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1980)&lt;ref&gt;[https://bashmusic.net/ru/teatr/teatralnye-rezhissery/nurmukhametov-anvar-abubakirovich Нурмухаметов Анвар Абубакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527004919/https://bashmusic.net/ru/teatr/teatralnye-rezhissery/nurmukhametov-anvar-abubakirovich |date=2022-05-27 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Мәзитов Шәфҡәт Әхмәтғәҙи улы]] ([[25 июль]] [[1971 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020)

== Видеофильмдарҙа ==
*[https://yandex.ru/video/preview/?text=Новоусманово%20Бурзянского%20района%20в%20видеофильмах&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647436392682359-5536016797617497995-sas2-0565-5f1-sas-l7-balancer-8080-BAL-2265&amp;from_type=vast&amp;filmId=2057718261994535605 Новая мечеть в Новоусманово]
* [https://web.archive.org/web/20220316193644/https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%20%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%20%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D1%85&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647436862256118-6444261941147173664-sas2-0989-48a-sas-l7-balancer-8080-BAL-9185&amp;from_type=vast&amp;filmId=9444150134142272439 Анвар Абубакирович Нурмухаметов [Версия съемок в Новоусманово]]

== Ревизия материалдарында ==
1834 йылда&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/54556/ ревизия материалдары]&lt;/ref&gt; Яңы Усман ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
== Һылтанмалар ==
* [https://basharchive.ru/census/reviz/54556/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{ИСДБ|страница=44}}
* [http://bashenc.online/ru/search/?q=Новоусманово Новоусманово]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>76ademlfshbcgtxad6psk9ycmdph4yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңғыҙҡайын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11382</id>
    <revision>
      <id>1310435</id>
      <parentid>1263604</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11212" sha1="fmeo4vnea7nnrfkq2ob0fe5vzicf03q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңғыҙҡайын''' ({{lang-ru|Янгискаин}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]]ндағы Юрматы ырыуы [[башҡорттар]]ы ауылы. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 888 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453073, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80221846001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||888||424||464||47,7||52,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
Ауылға нигеҙ [[VIII быуат]]тың 30-сы йылдарында Юрматы ырыуының Ҡармыш түбәһе башҡорттары тарафынан һалына. [[1795 йыл]]ғы рәүиздә 35 башҡорттоң йәшәүе теркәлә. 1747, 1749, 1804, 1811 йылдарҙа башҡорттар ерһеҙ башҡорттарға — [[типтәр]]ҙәргә ерҙәренең бер өлөшөн бүлеп бирә. Ауыл халҡының һаны 129-ға (78 ир-егет һәм 51 ҡатын-ҡыҙ) етә. Шул ваҡыттарҙа 12 йыл йәшәргә рөхсәт алып, [[мишәрҙәр]] керҙәш булараҡ килеп төпләнә: 13 ихатала 32 ир-егет һәм 25 ҡатын-ҡыҙ. 1747 йылда мишәрҙәрҙең бер өлөшө, башҡорттарҙан ер һатып алып, ер хужалары булып китә.
XVIII быуат аҙағына мишәрҙәр һаны 13 ихатала 98-гә етә. 1816 йылғы рәүиздә 9 башҡорт ихатаһында 53 кеше (26 ир-егет һәм 27 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй. [[1813 йыл]]да 2 башҡорт ихатаһы Туғай ауылына күсенә. 35 мишәр ихатаһында 195 кеше йәшәй&lt;ref name=&quot;Яңғыҙҡайын&quot;&gt;{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-2--ufa-2018/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 2 |страниц=808 |страницы=201 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}&lt;/ref&gt;. 

Ауылдың мишәрҙәр йәшәгән өлөшөндә түбәндәге вазифалы кешеләрҙең йәшәүе лә иҫәпкә алына: йорт старштнаһы Әлиулла Рафиҡов (35 йәштә), десятник Рәхмәтулла Мәсәғүтов. Был рәүиздә ауылда йәшәгән ике типтәр төркөмө лә билдәләп үтелә: 1-се төркөмдә 5 ихата (19 типтәр), 2-се төркөмдә 30 ихата (205 типтәр). 

[[XIX быуат]] уртаһында ауылда 168 аҫаба башҡорт, ергә хоҡуҡтары бөтөрөлгән башҡорттарҙан 32 типтәр йәшәүе билдәле. Дөйөм алғанда типтәрҙәр һаны 540-ҡа етә, улар араһына мишәрҙәр ҙә индерелә. Бөтәһе 210 йорт була&lt;ref name=&quot;Яңғыҙҡайын&quot; /&gt;. 

[[1773 — 1773 йыл]]ғы Крәҫтиән һуғышында Яңғыҙҡайын ауылының ир-егеттәре әүҙем ҡатнаша. 68 яугирҙең исем-шәрифтәре билдәле. Ауыл халҡы 1812 йылдағы Ватан һуғышына ла байтаҡ ир-егеттәрен оҙата. Әбделлатиф Кинйәғолов 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны тип таныла. 

[[1920 йыл]]да ауылдағы 574 йортта 1420 ир-егет һәм 1567 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе теркәлә. Уларҙың милләттәре [[башҡорт]] һәм [[типтәр]] тип яҙыла&lt;ref name=&quot;Яңғыҙҡайын&quot; /&gt;.

== Ауылдың урамдары ==
* Әсфәндийәров  ( урамы ) ({{lang-ru|Асфандиярова (улица)}})

* Әхмәтйәнов ( урамы ) ({{lang-ru|Ахметзянова (улица) }})

* Баҡыев ( урамы ) ({{lang-ru|Бакиева (улица)}})

* Яр буйы (урамы) ({{lang-ru|Береговая (улица)}}) 

* Көнсығыш ( урамы ) ({{lang-ru|Восточная (улица)}})

* Көнбайыш  ( урамы ) ({{lang-ru|Западная (улица)}})

* Егән ( урамы ) ({{lang-ru|Зиган (улица)}})

* Егән ( тыҡырығы ) ({{lang-ru|Зиган (переулок)}})

* Кәшфулла Йәнбәков ( урамы ) ({{lang-ru|Кашфуллы Янбекова (улица)}})

* Колзоз ( урамы ) ({{lang-ru|Колхозная (улица)}})

* Тимерлек ( урамы )({{lang-ru|Кузнечная (улица)}})  

* Ҡыҙыл Яр ( урамы ) ({{lang-ru|Кызыл Яр (улица)}})

* Болон ( урамы ) ({{lang-ru|Луговая (улица)}})

* Механизаторҙар ( урамы ) ({{lang-ru|Механизаторов (улица)}})

* Йәштәр ( урамы )({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) 

* Партизан ( урамы ) ({{lang-ru|Партизанская (улица)}}) 

* Писяев ( урамы ) ({{lang-ru|Писяева (улица)}}) 

* Ялан ( урамы )({{lang-ru|Полевая (улица)}}) 

* Баҡса ( улица ) ({{lang-ru|Садовая (улица)}})

* Совет ( урамы ) ({{lang-ru|Советская (улица)}})

* Социалистик (урамы)  ({{lang-ru|Социалистическая (улица)}}) 

* Урал ( урамы ) ({{lang-ru|Урал (улица)}})

* Чапаев ( урамы ) ({{lang-ru|Чапаева (улица)}}) 

* Шишмә ( урамы ) ({{lang-ru|Чишмы (улица)}}) 

* Мәктәп ( урамы ) ({{lang-ru|Школьная (улица)}})

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Красноусольский]]): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 29 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы]] (21.09.1897—30.01.1990), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Гвардия ефрейторы.
* [[Гафаров Винер Гәбдрәхим улы]] (1955), ғалим-табип. 1997 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 2-се стоматалогия поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2003) атҡаҙанған табибы. Ғафури районының почётлы гражданы (2015)&lt;ref&gt;[https://gafury.bashkortostan.ru/district/honorary/587/ Официальный сайт Администрации Гафурийского района. Главная/ Муниципальный район/ Почетные граждане/ Гафаров Винер Габдрахимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211001204808/https://gafury.bashkortostan.ru/district/honorary/587/ |date=2021-10-01 }}{{ref-ru}}{{V|5|04|2020}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Рәшит Сабитов]] (27.03.1937), башҡорт яҙыусыһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}

* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/181 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=192 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/15553-ya-y-ajyn-afuri-r-nynda-y-auyl Башҡорт энциклопедияһы — Яңғыҙҡайын]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|5|04|2020}}   
* [http://ufagen.ru/places/gafuriyskiy/yangiskain.html Янгискаин на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|5|04|2020}}   


{{Ғафури районы ауылдары}}

[[Категория:Ғафури районы ауылдары]]</text>
      <sha1>fmeo4vnea7nnrfkq2ob0fe5vzicf03q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Йәнбәк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11433</id>
    <revision>
      <id>1310419</id>
      <parentid>1308382</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14294" sha1="g92ppd7p35qbt5qbamzqv6cajv6cjna" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Яңы Йәнбәк
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Новоянбеково}}
 | изображение  = Яңы Йәнбәк ауылында Билдәһеҙ һалдатҡа һәйкәл.jpg
 | описание изображения  = Яңы Йәнбәк ауылында Билдәһеҙ һалдатҡа һәйкәл
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 11 |lat_sec = 38
 | lon_deg                  = 55 |lon_min = 33 |lon_sec = 39
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дәүләкән районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение  = Ҡаҙырғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           =  XIX быуат аҙағы
 | первое упоминание        = 1902
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Новоянбеково | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Новоянбеково | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453427
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80222819005
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Яңы Йәнбәк''' ({{lang-ru|Новоянбеково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. Халҡы — {{formatnum:{{ Население | Новоянбеково | ч }}}} кеше ({{ Население | Новоянбеково | г }}).

Почта индексы — 453427, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222819005.

== Халҡы ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||187||92||95||49,2||50,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (76 %) йәшәй&lt;ref&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Район үҙәге Дәүләкәндән 43 саҡрым ауыл Советы үҙәге Ҡаҙырғолдан 5 км алыҫлыҡта [[Өршәк]] йылғаһы буйында урынлашҡан. 1914 йылға тиклем Ҡаҙанғол улусы, 1914—1923 йылдарҙа Имай Ҡарамалы, 1923—1926 Дәүләкән улусы, 1926—1930 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Өршәк-Мең улусы составында була. 1930—1932 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Яңы Йәнбәк ауыл Советы. 1932 йылдан [[Дәүләкән районы]] составында. 1919—1923 йылдарҙа һәм 1930—1950 йылдарҙа Яңы Йәнбәк ауыл Советы үҙәге. 1952—1965 йылдарҙа Екатерино-Григорьевск, 1965 йылдан [[Ҡаҙырғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ҡаҙырғол ауыл Советы]] биләмәһенә инә. 

[[XIX быуат]] аҙағында (1870—1887 йылдар) хәҙерге [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Иҫке Йәнбәк]] ауылынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Ауыл тәүге төпләнеүсе Йәнебәк Назаровтың исеме менән йөрөтөлә. «Населённые пункты Башкортостана. Часть I . Уфимская Губерния.1887 г.» белешмәһендә ауыл күрһәтелмәй. Ләкин Бәләбәй өйәҙе земствоһының 1887 йылдың 12 октябрендә Яңы Йәнбәктә мәктәп асыу мөмкинлеген тикшереү буйынса ҡарар ҡабул итеү мәғлүмәте бар. 1891 йылда ауылда мәктәп асыла. 1891 йылда министр мәктәбе теркәлә. Уҡытыусыһы Д. В.Мәмлиев була. 1896 йылда ауыл халҡы 562 дисәтинә ер, 302 дисәтинә урман менән файҙаланған, совет осоронда «Йәштәр», «Өршәк» колхозында эшләй. 1996 йылда ауылға электр уты үткәрелә. 1962 йылда ете йыллыҡ мәктәп һигеҙ йыллыҡҡа үҙгәртелә. 1983 йылда 320 урынлыҡ яңы мәктәп төҙөлә. Халҡы: 1906 йылда — 323 кеше,1920 йылда — 381 кеше, 1923 йыда — 361 кеше, 1932 йылда — 161 кеше, 1939 йылда — 386 кеше, 1959 йылда — 227 кеше, 1989 йылда — 218 кеше, 1999 йылда — 276 кеше, 2002 йылда — 217 кеше, 2009 йылда — 189 кеше, 2010 йылдан — 187 кеше. Башҡорттар — 76 % (2010)&lt;ref&gt;{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=245—246-сы б.б.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/470 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.470 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328110950/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/470 |date=2022-03-28 }}&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
Исемдәре:&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/059/000055.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Яңы Йәнбәк ауылы]&lt;/ref&gt;
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мир (улица)}})

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 43 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡаҙырғол]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 43 км

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы]] (1875—1938), мосолман дин әһеле, мәғрифәтсе. Ахун (1912).
* [[Ғәзим Туҡаев]] (14.03.1909—7.11.1981), 1935—1981 йылдарҙа [[М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1954) һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
* [[Хужин Рәшит Малик улы]] (29.09.1943), ауыл хужалығы ветераны. 1984—2006 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]]ның «Өршәк» колхозы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Райондың почётлы гражданы.
* [[Әхиәр Хәким]] (1929—2003) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001).
* [[Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы]] (13.03.1919—22.06.2006), театр актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1940—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, театрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1958)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17635-khm-rova-z-ki-abdulla-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818043043/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17635-khm-rova-z-ki-abdulla-y-y |date=2019-08-18 }}{{V|12|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* Фазылов Марс Нафиҡ улы (13 октябрь 1946 йыл — ?) — 1992—2015 йылдарҙа Яңы Йәнбәк дөйөм урта белем биреү мәкәбе директоры, Рәсәй Федерацияһының Почётлы мәғариф хеҙмәткәре (2003)&lt;ref name=&quot;С.&quot;&gt;{{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=116—117 }}&lt;/ref&gt;. 
* Фазылова Данира Нәғим ҡыҙы (3 май 1956 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002)&lt;ref name=&quot;С.&quot; /&gt;.
* Шакирова Клара Хәсән ҡыҙы (25 апрель 1960 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, директор урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһының Почётлы мәғариф хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;С.&quot; /&gt;.

== Матбуғатта ==
* [https://web.archive.org/web/20220122232237/https://amanat.su/articles/bash-ort-yryu-ary/2019-12-27/me-yryuy-41155 «Аманат» Мең ырыуы]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|95034}}{{V|25|03|2022}}
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=245—246-сы б.б. }}
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/470 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328110950/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/470 |date=2022-03-28 }}
* [http://ufagen.ru/places/davlekanovskiy/novyanbekovo.html Новоянбеково на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000055.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Яңы Йәнбәк ауылы]
* {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=116—117 }}

{{Дәүләкән районы ауылдары}}

[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>g92ppd7p35qbt5qbamzqv6cajv6cjna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Йәрмәкәй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11621</id>
    <revision>
      <id>1310420</id>
      <parentid>1290742</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4454" sha1="2purhucvkz2xsonvm9kn54di90i8101" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Йәрмәкәй''' ({{lang-ru|Новоермекеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йәрмәкәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452182, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80225822003.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||85||42||43||49,4||50,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йәрмәкәй]]): 14 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Спартак (Йәрмәкәй районы)|Спартак]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]]): 24 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хәмиҙуллин Мөғәллим Мәсәғүт улы]] (12.05.1929—27.02.2020), ғалим-агроном. 1961—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1982 йылдарҙа кафедра мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1963), профессор (1993). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1980). Райондың почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15516-kh-mi-ullin-m-llim-m-s-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәмиҙуллин Мөғәллим Мәсәғүт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213105344/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15516-kh-mi-ullin-m-llim-m-s-t-uly |date=2019-12-13 }}{{V|11|05|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* {{ИСДБ}}[https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 ]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15912-ya-y-j-rm-k-j-j-rm-k-j-r-nynda-y-auyl}}{{V|11|05|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/novoermekeevo/ Деревня Новоермекеево, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»] {{ref-ru}} {{V|11|05|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Йәрмәкәй районы ауылдары}}

[[Категория:Йәрмәкәй районы ауылдары]]</text>
      <sha1>2purhucvkz2xsonvm9kn54di90i8101</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдыбай (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11757</id>
    <revision>
      <id>1310383</id>
      <parentid>1308368</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15864" sha1="mfu7fssh74wletun6bn259nbcbs3fjg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юлдыбай''' ({{lang-ru|Юлдыбаево}}; икенсе атамаһы '''Ғүмәр''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1650 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453684, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227836001.
 

== Халыҡ һаны ==
{{Население | Юлдыбаево (Зилаирский район) }}

; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 95 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;2002F&quot; /&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||607||321||286||52,9||47,1
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||2032||1078||954||53,1||46,9
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||2057||1101||956||53,5||46,5
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||1896||951||945||50,2||49,8
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1730||851||879||49,2||50,8
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1910||946||964||49,5||50,5
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1650||822||828||49,8||50,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 40 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 95 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}})
* Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|Дружбы (улица)}})
* З. Вәлиди урамы ({{lang-ru| З. Валиди (улица)}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru| Заречная (улица)}})
* И. Дилмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|И. Дильмухаметова (улица)}})
* Колхоз урамы ({{lang-ru|Колхозная (улица)}})
* Кооператив урамы ({{lang-ru|Кооперативная (улица)}})
* Тыныслыҡ урам ({{lang-ru|Мира (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}})
* С. Юлаев урамы ({{lang-ru|С. Юлаева (улица)}})
* Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}})
* Т. Морат урамы ({{lang-ru|Т. Мурата (улица)}})
* Ф. Юлдашбаева урамы ({{lang-ru|Ф. Юлдашбаевой (улица)}})
* Х. Атанғолов урамы ({{lang-ru|Х. Атангулова (улица)}})
* Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|Худайбердина (улица)}})
* Электр урамы ({{lang-ru|Электрическая (улица)}})
* 1 Май урамы ({{lang-ru|1 Мая (улица)}})&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/zilairskiy-rayon/selo-yuldibaevo/ Улицы села Юлдыбаево]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Ауылға [[18-се быуат]] уртаһында [[Нуғай даруғаһы]] Түңгәүер улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Шулай уҡ Юлдыбай, Юлыбай, Ҡабарбаш исемдәре менән теркәлгән. [[1866 йыл]]да 80 йортта 515 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. [[1900 йыл]]да мәҙрәсә теркәлгән. Юлдыбай 4-се башҡорт кантонының үҙәге булған (1855 йылға). 1938—1956 йылдарҙа [[Матрай районы|Матрай районының]] административ үҙәге. 50-се йылдарҙа 18 быуаттың 2-се яртыһында нигеҙләнгән Ғүмәр ауылы менән ҡушыла&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/yuldybaevo/t/16885 Село Юлдыбаево] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ уҡығыҙ&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/zilairskiy_rayon/zilairskiy_rayon_yuldybaevo.html История села Юлдыбаево Зилаирского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509235040/https://nailtimler.com/bashkortostan/zilairskiy_rayon/zilairskiy_rayon_yuldybaevo.html |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктура ==
[[Башҡорттар]] йәшәй (2002). Халҡы «Һаҡмар совхозы» МУАХП-нда эшләй. Һөнәрселек лицейы, [[Юлдыбай мәктәбе (Йылайыр районы)|Юлдыбай урта мәктәбе]], балалар баҡсаһы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, амбулатория, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры, халыҡ ҡурайсылар ансамбле, халыҡ вокаль ансамбле) бар. «Азамат», «Сатҡылар» халыҡ бейеүҙәре ансамбле, китапхана, мәсете бар&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/zilairskiy_rayon/zilairskiy_rayon_yuldybaevo.html История села Юлдыбаево Зилаирского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509235040/https://nailtimler.com/bashkortostan/zilairskiy_rayon/zilairskiy_rayon_yuldybaevo.html |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Рәсем:Юлдыбай.JPG
Рәсем:Юлдыбай ауылы.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]] (27.01.1956) — ҡурайсы, педагог, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған (1998), [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (1991), [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1990) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2000) лауреаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021).
* [[Солтанов Юнир Йонос улы]] ([[6 октябрь]] [[1954 йыл]]), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1998—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы&lt;ref&gt;[https://www.erbp.ru/people/2342  Единый республиканский бизнес-портал. Султанов Юнир Юнусович]{{ref-ru}}{{V|24|09|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Хисмәтуллин Әхмәт Әхәт улы]] ([[19 ғинуар]] [[1952 йыл]]), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1986—1994 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк дәүләт тарихи архивы директоры; 1998—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] ҡарамағындағы Архив эштәре идаралығы начальнигы, 2014—2021 йылдарҙа идаралыҡ ҡарамағындағы Йәмәғәт советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архивсыһы (2007).
* [[Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы]] ([[12 июнь]] [[1932 йыл]] — [[5 июль]] [[2009 йыл]]) — уҡытыусы, прозаик һәм публицист.
* [[Буканова Роза Ғафар ҡыҙы]] ([[29 ғинуар]] [[1950 йыл]]) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000).
[[Файл:Роза Гафаровна Буканова. Доктор исторических наук, профессор.jpg|thumb|Буканова Роза Ғафар ҡыҙы. Тарих фәндәре докторы, профессор.]]
* [[Нәҙерғолов Азат Әхмәҙулла улы]] ([[1 август]] [[1962 йыл]]), актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1997) һәм атҡаҙанған (1994) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1989)http://bashenc.online/ba/articles/87896/ 
* [[Йәғәфәров Алик Ҡәйүм улы]] ([[21 февраль]] [[1941 йыл]]) — геология-минералогия фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған геологы (1997)&lt;ref&gt;[http://gcbs.ru/cbs/tum/Neft/Yagafarov.html#:~:text=Ягафаров%20Алик%20Каюмович%2C%20доктор%20геолого-минералогических%20наук%2C%20академик%20РАЕН%2C%20заслуженный%20геолог%20РФ Ягафаров Алик Каюмович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129073741/http://gcbs.ru/cbs/tum/Neft/Yagafarov.html#:~:text=Ягафаров%20Алик%20Каюмович%2C%20доктор%20геолого-минералогических%20наук%2C%20академик%20РАЕН%2C%20заслуженный%20геолог%20РФ |date=2020-01-29 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы]] ([[1 ноябрь]] [[1976 йыл]] — [[18 июнь]] [[2013 йыл]]) — ҡурайсы.
* Хөрмәт Моталлапов — Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
* Урал Моталлапов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Мәүлетдин Моталлапов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Эльмира Юлдашева — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* [[Буканова Люция Ғафар ҡыҙы]] ([[22 сентябрь]] [[1947 йыл]]) — ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Санкт-Петербург]] Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты
* [[Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы]] (4 май 1947 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-хирург. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1986) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы (2015)

== Матбуғатта ==
* Килен булып төшкән ер&lt;ref&gt;[https://bashkizi.ru/articles/ya-myshtar-an-k-sl-r-k/2020-11-27/kilen-bulyp-t-shk-n-er-96623 Килен булып төшкән ер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330090646/https://bashkizi.ru/articles/ya-myshtar-an-k-sl-r-k/2020-11-27/kilen-bulyp-t-shk-n-er-96623 |date=2022-03-30 }}&lt;/ref&gt;
* Йыр-моңға бай Юлдыбай&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2022-03-15/yyr-mo-a-bay-yuldybay-2727919 Йыр-моңға бай Юлдыбай]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Йылайыр районы Юлдыбай ауылы халҡы-урындағы башланғыстар өсөн&lt;ref&gt;[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/media/349886/ Муниципальный район Зилаирский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812164959/https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/media/349886/ |date=2021-08-12 }}&lt;/ref&gt;

== Видеояҙмалар ==
* Юлдыбай[https://www.youtube.com/watch?v=YpG4dFwu0Is Юлдыбай]
* 2006 йыл, Юлдыбайға — 800&lt;ref&gt;{{YouTube|bALIVGu4cYo|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Фото ==
* Йылайыр районының Юлдыбай ауылы&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-01-22/yuldybay-auyly-k-reneshe-2648953 Юлдыбай ауылы күренеше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330112435/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-01-22/yuldybay-auyly-k-reneshe-2648953 |date=2022-03-30 }}&lt;/ref&gt;

== Ер-һыу атамалары ==
* Йылайыр районы Юлдыбай ауылының ер-һыу атамлары&lt;ref&gt;https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_35 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208042223/https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_35 |date=2024-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16395-yuldybaj-m-r-jylajyr-r-nynda-y-auyl}}{{V|24|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>mfu7fssh74wletun6bn259nbcbs3fjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Сирбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12629</id>
    <revision>
      <id>1310463</id>
      <parentid>1308578</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T23:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10636" sha1="9fv7e8rexraqqzimyvfwsj31wdp702o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үрге Сирбай''' ({{lang-ru|Верхнесюрюбаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453345, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238840003.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 79 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||193||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||179||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||140||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||168||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||210||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||193||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||188||88||100||46,8||53,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 36 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Күгәрсен (Күгәрсен районы)|Күгәрсен]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 62 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}})
* Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/053/000017.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Сирбай ауылы Монаш түбәһенә ҡараған. 1816—1834 йылдар араһында Үрге һәм Түбәнгегә бүленә. [[XVIII быуат|XVIII]] быуат аҙағында ауылда 180 кеше йәшәгән 25 ихата була. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса (1859), Үрге Сирбайҙа — 45 йорт булған. 300—320 кеше йәшәгән. 1920 йылда 349 кеше була.

Ауылға нигеҙ һалыусының исеме асыҡланмаған. Шулай ҙа уның улдарының исемдәре билдәле. [[1816 йыл|1816 йылда]] унда Италмаҫ (1779 йыл), Күлембай, Игебай, Ысыҡбай, Бикбай, Күлғолдо, Бүләкбай Сирбаевтар йәшәгән. Халыҡ [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. Айғай, Ерекле, [[Ыҡ]] йылғалары буйлап күсеп йөрөйҙәр.

1842 йылда Үрге Сирбай ауылында 261 кешегә 944 бот яҙғы иген сәселгән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/142 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 142.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402040023/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/142 |date=2022-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

Тағы һылтанма буйынса уҡығыҙ[https://ba.wikibooks.org/wiki/Сирбай_ауылдары Сирбай ауылдары]

Үрге Сирбай ауылы һәм Яхиндарҙың килеп сығыу тарихы(Башҡарҙы: Хәйруллина Ильмира Илшат ҡыҙы, 7-се класс. Етәксеһе: Бәҙәмшина Зәһүрә Фәйзулла ҡыҙы)&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 110 — 113-сө биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Атайым алдында баш эйәм 09 май 2018 йыл&lt;ref&gt;[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/30075-atayym-aldynda-bash-eym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221202413/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/30075-atayym-aldynda-bash-eym.html |date=2025-02-21 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Шанлы йылдар мәңге хәтерҙә… 01 апрель 2015 йыл&lt;ref&gt;[https://moradimgazeta.wordpress.com/2015/04/01/шанлы-йылдар-мәңге-хәтерҙә/]&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Хәйҙәр абзый. Үрге Сирбай ауылында хәтирәләр 19 сентябрь 2019&lt;ref&gt;{{YouTube|uO-EmDQ-Byg|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Топонимикаһы ==
Үрге Сирбай ауылының тарихы һәм ер-һыу атамалары(Башҡарҙы: Шәрипова Гөлсәсәк Шәүкәт ҡыҙы, 7-се класс
Етәксеһе: Бәҙәмшина Зәһүрә Фәйзулла ҡыҙы)&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 116 — 119-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013)&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13612-usmanov-shamil-jepj-n-uly Башҡортостан энциклопедияһы — Усманов Шамил Ғәйепйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026034822/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13612-usmanov-shamil-jepj-n-uly |date=2020-10-26 }}{{V|22|10|2020}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әҙелбаев Дамир Минийәр улы]] (5.07.1959—18.02.2014), йырсы, үҙешмәкәр композитор. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2010), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2002)&lt;ref&gt;[http://maps.kulturarb.ru/rb/871-izvestnye-lyudi-kugarchinskogo-rajona Сайт «КУЛЬТУРНЫЙ МИР БАШКОРТОСТАНА». ИЗВЕСТНЫЕ ЛЮДИ КУГАРЧИНСКОГО РАЙОНА. АДЕЛЬБАЕВ ДАМИР МИНИЯРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731113832/http://maps.kulturarb.ru/rb/871-izvestnye-lyudi-kugarchinskogo-rajona |date=2019-07-31 }}{{ref-ru}}{{V|3|07|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13107-rge-sirbaj-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|3|07|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = Сирбай ауылдары
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>9fv7e8rexraqqzimyvfwsj31wdp702o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Таймаҫ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12825</id>
    <revision>
      <id>1310426</id>
      <parentid>1307441</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7394" sha1="efl2ymr9sgazv5b3q4jpn4xpmto1w90" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Яңы Таймаҫ
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Яңы Таймаҫ
 |төп исеме             =Үҙәк усадьба
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 55 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Көйөргәҙе районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = Таймаҫ
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 563
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = ислам, православие
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453358
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34758 34757
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80239855001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Яңы Таймаҫ''' ({{lang-ru|Новотаймасово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 563 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453358, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239855001.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 83 % тәшкил итә&lt;ref name='2002F' /&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||593||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||579||||||||
|-
| 2022 йыл 1 июнь||457||204||253||44.6||55.34
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Оло Көйөргәҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. 1930 йылдарҙа Таймаҫ совхозы Үҙәк усадьбаһы булараҡ төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта совхоз таралып юҡҡа сыҡты. Ауылда «Таймаҫ һыуы» ширғәте, Рәшит Солтангрәев исемендәге гимназия — интернат, мәҙәниәт йорто, мәсет бар. Иҫке Таймаҫтан Оло Көйөргәҙе йылғаһы айырып тора.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 35 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кумертау): 27 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Октябрҙең 70 йыллығы урамы ({{lang-ru|}} 70 лет Октября (улица)}})
* Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина (улица)}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная (улица)}})
* Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная(улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/033/000060.htmll Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
[[XX быуат|ХХ быуаттың]] 30-сы йылдарында Таймаҫ МТС-ы ойошторолғанда нигеҙ һалынған. 1950-се йылдарға тиклем [[Таймаҫ]] ауылы менән бергә иҫәпкә алынған&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/novotaymasovo/t/10030 Село Новотаймасово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127163634/http://wiki02.ru/encyclopedia/novotaymasovo/t/10030 |date=2024-11-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 19 май 2020,. Оноторға хаҡыбыҙ юҡ!&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/obschestvo/2020-05-19/onotor-a-ha-yby-yu-747254] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127152307/https://ye102.ru/articles/obschestvo/2020-05-19/onotor-a-ha-yby-yu-747254 |date=2024-11-27 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Солтангәрәев уҡыуҙары&lt;ref&gt;{{YouTube|x8fwteJUcH0|logo=1}}&lt;/ref&gt;
* 21 февраль 2020 йыл, Яңы Таймаҫ ауылы гимназияһында туған тел байрамы&lt;ref&gt;{{YouTube|t9MP0DcxxGU|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Көйөргәҙе районы ауылдары}}

[[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]]</text>
      <sha1>efl2ymr9sgazv5b3q4jpn4xpmto1w90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12850</id>
    <revision>
      <id>1310412</id>
      <parentid>1283834</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8146" sha1="dx8kezxzdmiw0qzqufj87ddme31v2yw" xml:space="preserve">{{Айыҡ ауыл}}
{{ТП-Рәсәй|Яҡут
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Яҡут
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg =  | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg =  | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Көйөргәҙе районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 364
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453365
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34758 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80239835009
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Яҡут''' ({{lang-ru|Якутово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 364 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453365, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239835009.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 95 % тәшкил итә&lt;ref name='2002F' /&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1900 йыл ||527||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||847||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||430||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||357||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||291||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||344||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||343||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 35 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Мораптал]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мурапталово): 6 км

== Тарихы ==
Яҡут ауылы — Бөрйән улусы Байыулы түбәһе [[башҡорттар|башҡорттарының]] торамаһы. Уларҙың ере ҡаҙна ҡулына күскән. Унда [[1834 йыл]]да — 586, 1859 йылда 841 кеше йәшәгән. Ул [[XIX быуат]] уртаһынан Яңы Яҡут ауыл тип аталған. Яңы Мораптал улусы үҙәгенән өс саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

1842 йылда 622 кешегә 245 сирек (1960 бот) яҙғы иген сәселә. Аҙансы Әбделфәиз Вәлитов бер үҙе 178 бот иген сәскән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/78 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 78.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403190607/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/78 |date=2022-04-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Баян урамы ({{lang-ru|Баяна (улица)}})
* Гагарин урамы ({{lang-ru|Гагарина (улица)}})
* Мәсәғүт урамы ({{lang-ru|Масягутова (улица)}})
* Йылға урамы ({{lang-ru|Речной (переулок)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/033/000081.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}
 

== Матбуғатта ==
* [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 14 октябрь 2020. Афарин, Яҡут ауылы халҡы!&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2020-10-14/afarin-ya-ut-auyly-hal-y-770640] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403190608/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2020-10-14/afarin-ya-ut-auyly-hal-y-770640 |date=2022-04-03 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
# Батҡаҡ күл, Көйөргәҙе районы, Яҡут ауылы&lt;ref&gt;{{YouTube|HfIFgeW31Sg|logo=1}}&lt;/ref&gt;
# Айыҡ Ауыл 2020 — Яҡут ауылы&lt;ref&gt;{{YouTube|559bUyycsGs|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Топонимия ==
Яҡут ауылы Ташлытау итәгендә урынлашҡан. Ташлытау Яҡуттың кешеләренә оҡшай, сөнки ҡышын балалар тау шыуа, ә йәйен бында аттарын ебәрәләр. Тау янында [[Юшатыр]] йылғаһы ағып ята. Был тауҙа таштар күп булған өсөн уны Ташлытау тип атағандар. Шулай уҡ Әүлиә тауы ла бар. Ул тауға кешеләрҙе дауалап йөрөүсе әүлиә ерләнгән, тиҙәр. Ҡуянтау тауында ҡуяндар күп булғанға шулай аталған, тиҙәр.

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Көйөргәҙе районы ауылдары}}

[[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]]</text>
      <sha1>dx8kezxzdmiw0qzqufj87ddme31v2yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдаш (Фёдоровка районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13865</id>
    <revision>
      <id>1310378</id>
      <parentid>1287002</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14599" sha1="15rk621ghynuwbhonb9x9yje86f2jbx" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Юлдаш (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
'''Юлдаш''', боронғо исеме '''Юлдаш-Бөрйән''' ({{lang-ru|Юлдашево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Фёдоровка районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 391 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80254830003.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||391||186||205||47,6||52,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]]): 50 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Михайловка (Фёдоровка районы)|Михайловка]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 80 км

== Урамдары ==
* Йылға аръяғы (урамы) — ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Йәштәр (урамы) — ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Үҙәк (урам) — ({{lang-ru|Центральная (улица)}})
* Мәктәп (урамы) — ({{lang-ru|Школьная (улица)}})
* Сәнәғәт (биләмә) — {{lang-ru|Промышленная (территория) (улица)}})
* Сәнәғәт-1 (биләмә) — ({{lang-ru|Промышленная-1 (территория) (улица)}})
* Сәнәғәт-2 (биләмә) — ({{lang-ru|Промышленная-2 (территория) (улица)}})
* Юлдаш (биләмә) — ({{lang-ru|Юлдашевская (территория)}}) (улица)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/047/000050.html Улицы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Юлдаш ауылы тарихын дала бөрйәндәре (Хусаинов Г. Б. Шежере степного Бурзянского рода // Система жанров в башкирской литературе. Уфа, 1980.) шәжәрәһе буйынса тергеҙергә мөмкин. Шәжәрә атаһынан улына күскән, ул ырыу коллективы тормошондағы мөһим ваҡиғаларҙы яҙып алыуҙы дауам иткән.

Шәжәрәне Ғабдулла Ғәббәсов (1680—1764) башлаған, эшен уның улы Зәйнәғәбдин Ғабдуллин (1727—1807), ейәне Исҡужа Зәйнәғәбдинов (1757 йылда тыуған) дауам иткән, ул 90 йәшендә шәжәрәһен улы Мәһәҙиәгә тапшырған. Ваҡиғалар һүрәтләнеше [[XIX быуат]]тың уртаһына тиклем еткерелгән.

Һәр кем үҙе тураһында ҡыҫҡаса биографик мәғлүмәт биргән: ғаилә составы, ырыу тормошондағы ваҡиғалар. Шәжәрәгә нигеҙ һалыусы Ғабдулла Ғәббәсов — етем, 20 йәшендә ҡаҙаҡ далаларына китә, унда ун йыл дауамында балаларҙы уҡырға-яҙырға өйрәтә. [[Ҡаҙаҡтар|Ҡаҙаҡ]] [[бей]]е (байы) Иҫәнбайҙың ҡыҙына өйләнә. Һуңынан Ирәндеккә, Ҡушкүл күле янындағы тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта. Ирәндеккә тиклем уны ҡатынының ҡустылары оҙатып килгән. Ҡайныһы уға 10 ат башы, 5 һыйыр, 10 һарыҡ бүләк иткән.

Ирәндектә XVII быуатта тыныс булмай; йыш ҡына ырыу араһында ыҙғыштар була, барымта яһала (малды алып китеү маҡсатында сапҡындар). Күсмә халыҡтарҙың тарҡалыуы, ҡәбилә һәм ырыуҙарҙың күсеп йөрөүе көндәлек тормошҡа әйләнгән. Был 1723 йылда 114 дала бөрйәндәре ғаиләһен [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы (хәҙерге [[Мәләүез районы]]) буйындағы [[Көнгәк]] тауына барып сығырға мәжбүр иткән. Урыны тыныс. Ләкин йылҡы көтөү өсөн шарттар юҡ ине: бында урман менән ҡапланған ҡалҡыу һәм таулы урындар күп була.

Дала бөрйәндәре Торатау тауы районында мал үрсетеү өсөн көньяҡ-көнсығышҡа табан бер нисә урында кәрәкле ерҙәрҙе табалар, һәм 1766 йылда шунда күсеп киләләр. Әммә улар тағы ла уңышһыҙлыҡҡа тарыйҙар. Был биләмәлә [[мәғдән]] табыла, 13 йылдан һуң властар уларҙы ерҙәрҙән ҡыуып сығара. Ағиҙел йылғаһының һул ярына күсеп, Ашҡаҙар йылғаһының һул ҡушылдығы Төрөшлө йылғаһының үрге ағымына тиклем барып етә, 1780 йылда бөрйәндәр бында төпләнә. Ауылға Бөрйән Юлдашы (138 йорт хужалыҡ) исеме бирелгән. Әммә бында ла көтөүлектәр етмәй, тибенлеккә урындар ҙа аҙ була.

Былар барыһы ла яңы йәйләү райондарын эҙләргә мәжбүр итте. Асҡын (Йәлмәрҙәк) баҡыр иретеү заводы өсөн мәғдән ташыу менән шөғөлләнгән бөрйәндәр «малдың тибенлеге өсөн иң яҡшы урындарҙы» Һайылмыш йылғаһы буйында тапҡан. 1822—1823 йылдарҙа Тиләғәҙе, [[Һайылмыш]] йылғаларының һул ҡушылдығының һул ярына күсеп ултыралар. . Бында өс бөрйән ауылы барлыҡҡа килә — Үрге Юлдаш, Урта Юлдаш, Түбәнге Юлдаш.

Уларҙың тәүгеһе ете улусҡа ҡараған ерҙәрҙә, ә һуңғы икәүһе дәүләт ерендә була. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, өс ауылда 538 кеше йәшәгән. Уларҙың барыһы ла Бөрйән улусының Байһары түбәһенә ҡараған. XIX быуаттың тәүге яртыһында улар 9-сы башҡорт кантонының 31-се тирмәһенә ҡараған.

1828 йылда ошо ауылдар һәм уларҙың көтөүлектәре тирәләй урыҫ крәҫтиәндәре Сысҡан һәм Белгород торамалары барлыҡҡа килә. Көтөүлек араларының ҡыҫҡарыуы бөрйәндәрҙе күсеп йөрөүҙе туҡтатырға һәм яйлап игенселеккә күсергә мәжбүр иткән. Барыһына ла 1842 йылда ужым бойҙайы 2208 бот, яҙғы 56 бот бойҙай сәселгән.

Ауылдар — Ырымбур өйәҙенә, бөгөн ошо уҡ исемле өлкәгә ҡараған. Ауылдарҙағы кешеләрҙең бер өлөшө, яңы Юлдаш ауылын барлыҡҡа килтереп, йәшәү урынынан төньяҡ-көнсығышҡараҡ күсеп китә. Бөгөн ул — Федоровка районы биләмәһендә. Күптән түгел дала бөрйәндәре ырыуы шәжәрәһе ошонда табылған да инде.

Шәжәрә ғаилә формалары тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр бирә. Шәжәрәнән күренеүенсә, дала Бөрйән ырыуы башҡорттарына ғаиләнең бәләкәй һәм ҡатмарлы (бүленмәгән) формалары билдәле булған. Бүленмәгәндәр башлыса атай (ата-әсәһе һәм өйләнгән улдары уларҙы айырым сығарғанға тиклем бергә йәшәгән) һәм туғандар (бергәләп өйләнгән ағай-ҡустылар йәшәгән) ғаилә формаһында сығыш яһаған. Бүленмәгәндәр башлыса ата-әсә (ата-әсәһе һәм кейәүҙәге улдары айырылышҡанға тиклем бергә йәшәгәндәр) һәм туғандаштар (кейәүҙәге ағай-энеләр бергә йәшәгәндәр) формаларында эш иткәндәр. Ғабдулла Габбасовөйләнгән ике улы Котлоюл (никахтан һуң 10 йыл үткәс айырым сыға) һәм Зәйнәғәбдин менән йәшәй. Шунан Зәйнәғәбдин Ғәбдуллов өйләнгән улы Исҡужа менән йәшәй, Улдарын никахтан һуң 2, 5, 10 15 йыл үткәс айыра. Шул уҡ ваҡытта уларға мал (5—10 ат башы, һәр береһе 5 һыйыр) һәм башҡа мөлкәт бүленә.

Никах башлыса эндогам булған — ҡатынлыҡҡа башҡорт ҡыҙҙарын алғандар. Нәҫелде башлап ебәреүсе Ғабдулла Ғәббәсовта ғына милли ҡатнаш никах теркәлгән.

Мәктәптәрҙә — мектеп, мәҙрәсәлә уҡыу тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәрҙе дала бөрйәнтәре шәжәрәһе бирә. Ул ваҡытта грамоталылыҡҡа, конфессиональ (дини) мәктәптәрҙә генә белем алырға мөмкин булған. Ғәбдулла Ғәббәсов — ҡаҙаҡ һәм башҡорт балаларын уҡытҡан белемле кеше. Улы Зәйнәғәбдин 10 йыл буйына III Үҫәргән мәхәлләһендә (Сурен йылғаһы үҙәне) данлыҡлы мулла Рәхим Шәфи менән белем ала, «ҡышын уның янында ҡала». 20 йәштән балаларҙы үҙе уҡытты. Уның улы Исҡужа атаһынан белем ала. Артабан Стәрлебаш мәҙрәсәһендә үҙенең белемен камиллаштыра, унда ул төркисә шәкерттәрҙе уҡыта. Күпмелер ваҡыттан һуң шунда уҡ ғәрәп теленән төрки теленә һәм кире тәржемә итеү буйынса хәлфә (уҡытыусы) итеп тәғәйенләнә. «Даһи хәлфә» исемен алған. Уның ике улы Заһит менән Сәғит «бер аҙ уҡыны», ҡалғандары — наҙан. Ә ҡатын-ҡыҙҙарҙы уҡытыу хаҡында мәғлүмәт юҡ&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/138 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 138—139] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320034401/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/138 |date=2022-03-20 }}&lt;/ref&gt;.
* Тағы ла уҡығыҙ&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/95364/ ЮЛДАШ, Б ө р й ә н, Фёдоровка р‑нындағы ауыл]&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хәмит Ирғәлин]] (1.09.1950), башҡорт яҙыусыһы, драматург. 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй]]ҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.

== Матбуғатта ==
* {{БГ}} 24.01.2014 [https://bash.bashgazet.ru/iman/11497-yuldashtar-alan-yaty-e.html Юлдаштар һалған яҡты эҙ]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Һаҡмар 5.07.2019[https://web.archive.org/web/20231001021037/https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2019-07-05/bayma-haly-teatryna-kem-nige-al-an-131162 Баймаҡ халыҡ театрына кем нигеҙ һалған?]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Фёдоровка районы ауылдары}}

[[Категория:Фёдоровка районы ауылдары]]</text>
      <sha1>15rk621ghynuwbhonb9x9yje86f2jbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Ҡото</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13961</id>
    <revision>
      <id>1310434</id>
      <parentid>1304093</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11316" sha1="h6q9z9ulomg99ebj9pdlnlfunpk9ze6" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Яңы Ҡото
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Яңы Ҡото
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 12 | lat_sec = 31
  |lon_deg = 54 | lon_min = 34 | lon_sec = 57
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Саҡмағош районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 542
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452212
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34796 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Яңы Ҡото''' ({{lang-ru|Новокутово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 542 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452212, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — .

== Тарихы ==
Ҡото ауылының атамаһы [[Йәлдәк]] улусы башҡорто исеменә бәйле. [[1738 йыл]]да тултырылған документта ошо улуста аҫаба башҡорт Ҡото Салтаевтың йәшәүе теркәлә. 1751 йылда балыҡлы һыу ятҡылыҡтарын ҡуртымға биреү тураһындағы яҙмала уның Ҡото ауылында көн иткән улы — Кинйә Кутин атап үтелә.

Шул уҡ ваҡытта Ҡото ауылының шәжәрәһендә Ҡотоноң Йазарбулаттың улы булыуы теркәлгән (тимәк ул Ҡото Йазарбулатов булып сыға). Шунда уҡ Ҡотоноң уландары атала: Уразай, Йәшҡыуат, Мирзаҡай, Кинйәғол, Туҡташ, Атнағол, Айҙағол. Кинйәғол, күрәһең, юғарыла атап үтелгән Кинйә Кутин булалыр тигән фараз барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;асф&quot;&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.393&lt;/ref&gt;.

1775 йылға тиклем тик Ҡото тигән бер генә ауыл була. Ә бына [[1795 йыл]]ғы V рәүиз документтарында Иҫке Ҡото һәм Яңы Ҡото ауылдары күрһәтелә. Тимәк башҡорттар, мишәрҙәр һәм типтәрҙәр йәшәгән Яңы Ҡото ауылына нигеҙҙе Йәлдәк улусы башҡорттары XVII быуат аҙағында — [[XVIII]] быуат башында (1776—1794 йй.) һала. V рәүиз документтарын буйынса Иҫке Ҡотола 109 башҡорт, 37 типтәрҙең йәшәүе теркәлә. Ә Яңы Ҡото ауылында 145 башҡорт, 28 типтәр һәм 6 кешенән торған бер мишәр ғаиләһенең йәшәүе теркәлә&lt;ref name=&quot;асф&quot;&quot;Яңы Ҡото&quot;/&gt;.

1816 йылда Иҫке Ҡотола 100 башҡорт, 40 типтәр, ә Яңы Ҡотола 238 [[башҡорт]] һәм 20 [[типтәр]] йәшәй. 1859 йылғы рәүиз документтарында Яңы Ҡото ауылында 550 аҫаба башҡорттоң, 54 керҙәштең (припущенник) йәшәүе теркәлә&lt;ref name=&quot;асф&quot;&quot;Яңы Ҡото&quot;/&gt;.

Аҫаба башҡорттарҙың бөтәһе лә — [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби походтарында йөҙ башы булып хеҙмәт иткән Ҡотой Солтанбәковтың вариҫтары. Ҡотой Солтанбәков үҙе тархан Солтанбәк Мәтиковтың улы булырға тейеш. Типтәрҙәр ауылға III (1762) һәм IV (1782) рәүиздәр араһында [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай ауылы]]нан (хәҙер Илеш районына ҡарай) күсенеп төпләнә&lt;ref&gt;{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Ельдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldeak-tom- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204075252/http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldeak-tom- |date=2024-12-04 }} 13-ch--ufa-2015/page/100 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13 |страниц=600 |страницы=102 |тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5&lt;/ref&gt;.

1843 йылда Иҫке Ҡото ауылында йәшәгән 112 башҡортҡа 104 бот ужым игене һәм 328 бот яҙғы иген сәселә. Яңы Ҡотола 313 башҡортҡа 224 бот ужым һәм 856 бот яҙғы иген сәселә. Иҫке Ҡотола 60 баш умарта, Яңы Ҡотола 200 баш умарта тотола, Иҫке Ҡотола 3 тирмән, ә Яңы Ҡотола 5 тирмән эшләй&lt;ref name=&quot;асф&quot;&quot;Яңы Ҡото&quot; /&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл||1247||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1570||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1544||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||976||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||615||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||564||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||542||261||281||48,2||51,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 76 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Булатов Фаил Әмирхан улы]] (12.02.1932), хеҙмәт ветераны. 1962—1989 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, диспетчер хеҙмәте технологы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971)&lt;ref&gt;Дюртюлинская энциклопедия / гл. ред. Р. С. Юсупов. — Уфа: Башк. энцикл., 2020. — 572с.: ил., карты. ISBN 978-5-88185-493-5{{ref-ru}}{{V|9|02|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шаһапов Владислав Шәйхеләғзәм улы]] (17.03.1948), ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2012). Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2023).
* [[Мәлих Харис]] (27.01.1915—14.03.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] [[СССР|совет]] шағиры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}}   
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}}
* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Ельдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yeldeak-tom-13-ch--ufa-2015/page/102 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13 |страниц=600 |страницы=102 |тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051 605 5 |ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95081}}{{V|9|02|2022}} 

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Саҡмағош районы ауылдары}}

[[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]]</text>
      <sha1>h6q9z9ulomg99ebj9pdlnlfunpk9ze6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Алдар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14262</id>
    <revision>
      <id>1310416</id>
      <parentid>1304226</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4040" sha1="f7lsg8r9nsbrg87xu4nmkctlz2mukxp" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Алдар (мәғәнәләр)}} 
{{Ук}}
'''Яңы Алдар''' ({{lang-ru|Новый Алдар}}, икенсе атамаһы '''Балтас''' ) — [[Башҡортостан]]дың [[Яңауыл районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452813, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80259810002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||100||46||54||46,0||54,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Яңауыл]]): 28 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Асауҙыбаш]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 28 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ханнанов Рәшит Ахун улы]] (27.12.1938), хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған юрисы. Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15884-khannanov-r-shit-akhun-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ханнанов Рәшит Ахун улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718030721/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15884-khannanov-r-shit-akhun-uly |date=2019-07-18 }}{{V|26|12|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15572-ya-y-aldar-b-a-l-t-a-s-ya-auyl-r-nynda-y-auyl}} {{V|26|12|2018}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
*{{ИСДБ}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Яңауыл районы ауылдары}}

[[Категория:Яңауыл районы ауылдары]]</text>
      <sha1>f7lsg8r9nsbrg87xu4nmkctlz2mukxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өпәйле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19198</id>
    <revision>
      <id>1310468</id>
      <parentid>1306976</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T03:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5164" sha1="o8pd1h70qhshfntmuzzr7mcmac1vzrd" xml:space="preserve">{{Река
 |Название        = Өпәйле 
 |исеме         = 
 |Изображение       = 
 |рәсем киңлеге     = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |карта киңлеге     = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 70 
 |Площадь бассейна    = 910 
 |Бассейн         = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек       = Кама 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 853 км өҫтәрәк 
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Өпәйле''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡариҙел]] йылғаһының уң ярына тамағынан 853 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182588|title=РФ һыу реестры: Өпәйле}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102017
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, ''Уфалей, река, правый приток Уфы; Уфалейка, Большая и Малая речки, истоки Уфалея. Название составлено именованием реки Уфы и частицей -лей, не получившей достоверного разъяснения. Ее обычно принимают за мордовское лей — «река». Но эта принадлежность не подтверждается историко-этнографическими данными. Вероятнее всего, -лей — словообразовательная частица в говоре восточных башкир.'' тип яҙа&lt;ref&gt;Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/t.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm |date=2021-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20200203110933/http://chel-portal.ru/enc/ufaley Силәбе порталы]

[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>o8pd1h70qhshfntmuzzr7mcmac1vzrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл шишмә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26339</id>
    <revision>
      <id>1310461</id>
      <parentid>1203149</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T23:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7956" sha1="swlvkc90z3g87eqny6cnagpeu7jdq8d" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ҡыҙыл шишмә''' ({{lang-ru|Красный Ключ}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Нуриман районы]]ндағы шишмә, һыу дебиты (һыу миҡдары) буйынса  донъяла, [[Франция]]ның [[Воклюз]] шишмәһенән генә ҡалышып, икенсе урында тора. Һыу миҡдары — секундына 14,88  куб метр.
Ҡыҙыл шишмә — Рәсәйҙәге иң эре эсәр һыу сығанағы. [[Өфө яйлаһы]]ның көньяҡ-көнбайышында, Ҡариҙел йылғаһының һул яғында урынлашҡан.

1965 йылдан алып — төбәк әһәмиәтендәге «Ҡыҙыл шишмә сығанағы» айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы составында.

== Тасуирламаһы ==
Ҡыҙыл шишмә  —  барлыҡҡа килеүе һәм йәшәү режимы йәһәтенән уникаль тәбиғәт күренеше.  Карст  буранкалары тиҫтәләрсә мең йылдар элек хасил булған. Ҡыҙыл шишмә — Яманйылға йылғаһы бассейнындағы тәрән карст йырындарында һәм каналдарында урғылып ятҡан ҡеүәтле һыу ағымдарының ер өҫтөнә бәреп сыҡҡан урыны ул. [[Яманйылға]]  [[Ҡаратау]] һырты битләүенән баш ала. Башланған урынынан 8 километр алыҫлыҡта йылға ер аҫты йырҙаһына күсә. Артабан 40 километр арауыҡты ул борма-борма карст юлдар буйлап үтә.  Сыҡҡан урынынан 16 километрҙа ҡабат ер өҫтөндә пәйҙә була.  Ҡыҙыл шишмә аҫтан аҡҡан Яманйылғаның ер өҫтөнә бәреп сыҡҡан иң ҙур  бушаныуы булып тора.

Ҡеүәтле  һыу ағымы бергә тоташҡан ике ҙур карст буранкаһының төбөнән атылып сыға. Был буранкаларҙың бәләкәйерәгенең тәрәнлеге — 20 метр, ҙурыныҡы  — 38 метр.

Ҡыш көнө Ҡыҙыл шишмәнең һыуы Ҡариҙел йылғаһын йылыта, уның ҡойған еренән  13 километрҙа йылыу яһала. Бында йыл һайын осар ҡоштар — өйрәктәр ҡышлай.

== Һыуының тасуирламаһы ==

Шишмәнең һыуында эзбиз күп, химик составы буйынса ул гидрокарбонаткальцийлы. Шишмә секунд һайын һыу менән бергә 1 килограмдан ашыу [[бурташ]] сығара. Һыуы тоноҡ, аҡһыл төҫмөрлө йәшкелт-зәңгәрһыу төҫтә&lt;ref name=&quot;vodros&quot; /&gt;. Шишмәлә һыуҙың температураһы  йыл әйләнәһенә бер төрлө — плюс 5—6 градус&lt;ref&gt;Сведения по книге Р. С. Исмагилова «Очерки по истории Нуримановского района»&lt;/ref&gt;.

== Хужалыҡта ҡулланылыуы ==

XIX быуат башында шишмәлә һыу тирмәне төҙөлә, XIX быуат аҙағында бәләкәй электр станцияһы барлыҡҡа килә, уның энергияһын Ҡыҙыл шишмә ҡасабаһындағы ҡағыҙ фабрикаһы тотона. Фабрика 1970-се йылдар уртаһына тиклем эшләй.   1990-сы йылдар аҙағынан шишмә һыуы шешәләргә тултырып һатыуға сығарыла.  2000-се йылдар башында Ҡыҙыл шишмәнең Ҡариҙелгә йүнәлгән ағымында  плотина һәм 200 киловатлы Ҡыҙыл Шишмә бәләкәй ГЭС-ы төҙөлә&lt;ref name=&quot;vodros&quot; /&gt;.

== Дайверҙарҙың шишмә төбөнә төшөүе ==
«Русский дайвинг» һыу аҫты клубы 2002 йылда Ҡыҙыл Шишмә сығанағын тикшереү өсөн  [[Дайвинг|водолаз дайверҙар]] экспедицияларын ойоштора.  Тикшеренеүҙәр материалдары «Октопус» журналының 2002 йылғы  2-се һанында баҫыла. [[Дайвер]]ҙар шишмәнең һыуына сума, төбөн тикшерә, һыу аҫтын фотоға төшөрә.

«Русский дайвинг»тың 2002 йылғы экспедицияһының ағзалары: Роман Прохоров, Игорь Галайда, Андрей Быков.

=== Экспедиция барышы ===
Игорь Галайданың һөйләгәне:
{{начало цитаты}}
Беҙгә шул билдәле: стена аҫтында күлдең максималь тәрәнлеге 40 метр самаһы. 30 метр билдәһенә яҡынлашҡанда, үҙеңдең өҫкә ҡарай стенанан ситкә тартылыуыңды тояһың… Бында  стена менән күл төбө араһында киң арауыҡ башлана. Ҡайҙалыр тәрәндә таш ҡыҫығынан бер ярыҡ аша һыу ҡеүәтләнеп урғыла… Ҡулыңды ысҡындырһаң, хәҙер осоп китәһең. Ниһайәт, сығанаҡтың тамағы күренә. Таш стенала метрға метр егерме үлсәмле ҡара уйым өңөрәйеп тора.

Ошо уйым аша һыу менән ҡуша рогатканан атҡан шикелле ваҡ таштар оса.  

Эскә бик тә ҡарағы килә, әммә шунда уҡ битлекте һыу тартҡыслай башлай.  «Тамаҡ» үҙе ауыштан биш метр самаһына күренә. Уның аръяғында киңәйеүгә оҡшаш ҡараңғылыҡ…{{конец цитаты|источник=}}

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Источник Красный Ключ Нуримановский район, Башкортостан 1.jpg|Күл
Файл:Источник Красный Ключ 2015г.jpg|Дөйөм күренеш
Файл:Источник Красный Ключ, один из его выходов.JPG|Ҡыш
Файл:Источник Красный Ключ Нуримановский район, Башкортостан 5.jpg|
Файл:Выход воды из родника.JPG|Ҡыҙыл шишмә һыуы бәләкәй ГЭС аҫтынан аға  
Файл:Озеро источника Красный Ключ.JPG|Шишмәнең күле
Файл:Spring Krasnyi Klyuch.jpg|Ҡыҙыл шишмә
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20260713055337/https://yuzhnyj-ural.ru/obekty/pewery-juzhnogo-urala/303-krasnyj-kljuch.html Справочная статья. Красный ключ. Сайт Весь Южный Урал]
* [http://water-rf.ru/Водные_объекты/1463/Красный_Ключ] Красный Ключ. — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России».

{{иҫкәрмәләр}}
{{Commonscat|Krasnyi Klyuch (Spring)}}
{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Башҡортостан шишмәләре]]
[[Категория:Нуриман районы географияһы]]</text>
      <sha1>swlvkc90z3g87eqny6cnagpeu7jdq8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлбарыҫ (Хәйбулла районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27891</id>
    <revision>
      <id>1310376</id>
      <parentid>1306472</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11145" sha1="2wo3xaqnufhdulyvr052dgatet1io29" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Юлбарыҫ
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Юлбарыҫ
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
   |lat_deg = 52 |lat_min = 3 |lat_sec = 53 
  |lon_deg = 57 |lon_min = 59 |lon_sec = 50 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Хәйбулла районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = Аҡҡужа, Иҫке Юлбарыҫ 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Юлбарсово | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Юлбарсово | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453816 
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34758 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80255835005 
 |Commons-тағы категория = Yulbarsovo
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Юлбарыҫ''' ({{lang-ru|Юлбарсово}}), Иҫке Юлбарыҫ {{lang-ru|Старое Юлбарсово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 326 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 453816, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255835005.

== Халыҡ һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||326||169||157||51,8||48,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009'. Excel форматында ҡушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
== Географик урыны ==
[[Ерәнағас]] йылғаһы буйынса урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 87 км

== Ауыл тарихы ==
[[1816 йыл]]да [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр ауылында]] йәшәүсе Күсәрбай Байғужин Туғалы, Ишәле, Нәрәле улдары; 1750 йылғы, йорт старшинаһы зауряд йөҙбашы Юлбарыҫ Күсәрбай улы Таймаҫов, Башҡорт ғәскәренең баш командующийының 1853 йылдың 14 июнендәге 4871-се бойороғо нигеҙендә Иҫке Юлбарыҫ ауылына нигеҙ һалғандар. [[1859 йыл]]ғы ревизия материалдары буйынса ауылда 26 йорт иҫәпләнгән һәм 172 кеше йәшәгән. Улар араһында үрҙә һанап кителгәндәре менән, ауылда Ғәбделвәлит Нурғәли улы Байғужин (1801 йылғы), уның улы Әбделғәфәр, 1828 йылғылар, урядник; Ямалетдин Байғужин; Ғәлиәхмәт Таймаҫов; Юлбаристың улдары - Ғәбделлатиф, Шәрәфетдин, Ғәбделғафар.

[https://docviewer.yandex.ru/view/1513791816/?page=1&amp;*=qP065f2dikrKvdzOX%2BbfJDQY%2B%2F17InVybCI6Imh0dHA6Ly9vcmVua3JhZXZlZC5ydS9pbWFnZXMvYmlibGlvdGVrYS9pc3Rvcml5YV9pX2tyYWV2ZWRlbmllL3NwaXNva19uYXNfbWVzdF9paV8xODY2L3NwaXNva19uYXNfbWVzdF9paV8xODY2LnBkZiIsInRpdGxlIjoic3Bpc29rX25hc19tZXN0X2lpXzE4NjYucGRmIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjE1MTM3OTE4MTYiLCJ0cyI6MTc5MDQ5NjgwODgwMCwieXUiOiI0NTE2NTQ2MzcxNzQ0MTE5ODYyIiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE3OTA0OTY4MDMmdGxkPXJ1Jm5hbWU9c3Bpc29rX25hc19tZXN0X2lpXzE4NjYucGRmJnRleHQ9JUQxJTgxJUQwJUJGJUQwJUI4JUQxJTgxJUQwJUJFJUQwJUJBKyVEMCVCRCVEMCVCMCVEMSU4MSVEMCVCNSVEMCVCQiVEMSU5MSVEMCVCRCVEMCVCRCVEMSU4QiVEMSU4NSslRDAlQkMlRDAlQjUlRDElODElRDElODIrJUQwJUJFJUQxJTgwJUQwJUI1JUQwJUJEJUQwJUIxJUQxJTgzJUQxJTgwJUQwJUIzJUQxJTgxJUQwJUJBJUQwJUJFJUQwJUI5KyVEMCVCMyVEMSU4MyVEMCVCMSVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCRCVEMCVCOCVEMCVCOCsxODY2JnVybD1odHRwJTNBLy9vcmVua3JhZXZlZC5ydS9pbWFnZXMvYmlibGlvdGVrYS9pc3Rvcml5YV9pX2tyYWV2ZWRlbmllL3NwaXNva19uYXNfbWVzdF9paV8xODY2L3NwaXNva19uYXNfbWVzdF9paV8xODY2LnBkZiZscj0yMDcxNiZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnR5cGU9dG91Y2gmc2lnbj1hYzBiN2ViZmQ4ZDA2ZGIxMzE2OTMxOTA2MGExMDBmZCZrZXlubz0wIn0%3D Список населенных мест Оренбургской губернии. 1866] тигән китапта 179 биттә киләһе яҙма бар: Орск өйәҙе,  2-се стан, N°777 Юлбарыҫ  ауылы. Иҫке һыҙат трактының уң яғы менән Орск ҡалаһынан алып Верхнеурал ҡалаһына тиклем һул почта юлы араһында Ерәнағас йылғаһы буйында урынлашҡан. Өйәҙ ҡалаһынан алыҫлығы 115 саҡрым, стан фатирынан 65 саҡрым, ихаталар һаны 28, халыҡ һаны: ирҙәр 91, ҡатын-ҡыҙҙар 79. Бөтәһе 170 кеше. Мәсет барлығы билдәләнмәгән.

[[1889 йыл]]да ауылда 41 йортта 264 кеше, 1919 йылда 66 йортта 371 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда Иҫке һәм Яңы Юлбарыҫ ауылдарында 30-ҙан ашыу ихата булған һәм 240 самаһы кеше иҫәпләнгән. Иҫке Юлбарыҫ ауылы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң юҡҡа сыҡҡан. 1950 йылдан алып бер генә [https://bashenc.online/ru/articles/107894/?ysclid=mujl2522iq494196100 Юлбарыҫ ауылы] барлығы теркәлгән. 1989 йылда Юлбарыҫ ауылында 74 йорт һәм 269 кеше иҫәпләнгән.&lt;ref&gt;[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;

== Урамдар ==
* Ә. Вәхитов урамы, (рус. улица А.Вахитова) 
* Ерәнағас урамы, (рус. улица Еранагас)
* З. Вәлиди урамы, (рус. улица  З.Валиди) 
* Ю. Иҫәнбаев урамы, (рус. улица  Ю.Исянбаева)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/048/000032.html коды ОКАТО - ОКТМО]&lt;/ref&gt;

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
|Юлбарыҫҡа юл барыш
|Ерәнағас йылғаһында үрге һыуһаҡлағыс
|Әхмәт Зәки Вәлиди урамына күренеш
|Ә Вәхитов урамына күренеш
|Юлбарыҫ ауылана күренеш
|Юлбарыҫ ауылы янында күп йыллыҡ ҡарағас
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Хәйбулла районы ауылдары}}</text>
      <sha1>2wo3xaqnufhdulyvr052dgatet1io29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аулебен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28837</id>
    <revision>
      <id>1310485</id>
      <parentid>680132</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Auleben.png]] → [[File:DEU Auleben (Heringen a.d.Helme) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1310485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5140" sha1="r0v16e4qbvvpjdhyfbu24ixcpjg1bxw" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Аулебен 
 |төп исеме                                         = Auleben 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Auleben (Heringen a.d.Helme) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Нордхаузен (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Нордхаузен (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Карл-Лудвиг Вебер  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 19,45  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 170  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1060 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99765 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = NDH 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 62 001 
 |Commons-тағы категория                     =  Auleben 
 |сайт                                                                  = http://www.auleben.de 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Аулебен''' ({{lang-de|Auleben}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 1060 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 19,45 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99765 һәм автомобиль коды — NDH. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.auleben.de Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>r0v16e4qbvvpjdhyfbu24ixcpjg1bxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апенбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30433</id>
    <revision>
      <id>1310482</id>
      <parentid>1104044</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5022" sha1="2jrgffypvtvpc7l2yjqmwdek7e4mu86" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Апенбург 
 |төп исеме                                         = Apenburg 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DE-ST 15-0-81-026 Apenburg COA.png 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 42|lat_sec     49 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 12|lon_sec  = 20 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Зальцведель (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Зальцведель (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Удо Зельцнер  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 19,64  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 34  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 881 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 38486 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SAW 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 81 025 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.apenburg.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Апенбург''' ({{lang-de|Apenburg}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 881 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 19,64 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20161215213625/http://www.apenburg.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>2jrgffypvtvpc7l2yjqmwdek7e4mu86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямғыр урманы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50701</id>
    <revision>
      <id>1310393</id>
      <parentid>1249186</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3965" sha1="khizfi1pbotw4m82yf4lz9w74vlbzpn" xml:space="preserve">[[Файл:River in the Amazon rainforest.jpg|thumb|300px| Амазониялағы тропик ямғырлы урман]]
'''Ямғырлы урмандар''' — йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 2000—7000 мм булған райондарҙағы [[урман]]дар. Был урмандарҙа ағастар ҡуйы ҡатмарлы баҫҡыслы төҙөлөшлө булып ҡылыҡһырлана, эпифит һәм  үрмәләүсе [[үҫемлек]]тәр, шулай уҡ үлән үҫемлек төрҙәре бик ярлы&lt;ref name=rainforest1&gt;{{cite web|url=http://botanical_dictionary.academic.ru/3564/ДОЖДЕВЫЕ_ЛЕСА|title=Словарь ботанических терминов|last=Дудка|first=И.А.|date=1984|publisher=Наукова Думка, Киев|accessdate=2012-01-28}}&lt;/ref&gt;. Ямғырлы урмандар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
* Тропик ямғырлы урман
* Субтропик ямғырлы урман
* Уртаса ямғырлы урман

Тропик ямғырлы урмандар Экваториаль бүлкәттә таралыш алған. Шулай уҡ [[төньяҡ киңлек]]тең 25° терәлә. Һәм көньяҡҡа [[Көньяҡ киңлек]]тең 30°-ҡаса. Субтропик ямғырлы урмандар һәм уртаса киңлек ямғырлы урмандары, ҡәҙимгесә төньяҡтан көньяҡҡа Тропик бүлкәт яғына ҡарап тарала. Шулай уҡ тропик тауҙарҙа ла үҫә. Ямғырлы урмандарҙың төп массивы [[Көньяҡ Америка]]ла һәм Үҙәк Америкала, Көньяҡ –көнсығыш Азияла Оло Зонд утрауҙарынды, Малакка ярым утрауында,Филипиндарҙа, Яңы Гвинеяла, ә Көнбайыш Африкала Конго йылға бассейны буйлап, [[Уганда]]ла һәм шулай уҡ [[Австралия]]ла Квинслендта урынлашҡан.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сельва]]
* Томанлы урмандар
* Джунгли

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.enchantedlearning.com/subjects/rainforest/Animals.shtml Animals in a rainforest]
* [http://www.ran.org Rainforest Action Network]
* [http://www.sabahbiodiversityexperiment.net The Sabah Biodiversity Experiment on rainforest restoration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120232320/http://www.sabahbiodiversityexperiment.net/ |date=2019-01-20 }}
* [http://www.rainforestportal.org/ Rainforest Portal]
* [http://www.eia-international.org/campaigns/forests/ EIA forest reports]: Investigations into illegal logging.
* [http://www.eia-global.org/forests_for_the_world/ EIA in the USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160226181045/http://eia-global.org/forests_for_the_world/ |date=2016-02-26 }} Reports and info.
* [http://www.rainforestcoalition.org/eng/ The Coalition for Rainforest Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101106114435/http://www.rainforestcoalition.org/eng/ |date=2010-11-06 }}
* [http://www.princesrainforestsproject.org The Prince’s Rainforests Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218195203/http://www.princesrainforestsproject.org/ |date=2019-02-18 }}
* [http://www.un.org/esa/forests United Nations Forum on Forests]
* [http://www.peakoil.org.au/dave.kimble/rainforest/catalog.htm Dave Kimble’s Rainforest Photo Catalog (Wet Tropics, Australia)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318223329/http://www.peakoil.org.au/dave.kimble/rainforest/catalog.htm |date=2012-03-18 }}
* [https://web.archive.org/web/20240907013035/http://wikis.wheatonma.edu/rainforest Rainforest Plants]

[[Категория:Урман]]</text>
      <sha1>khizfi1pbotw4m82yf4lz9w74vlbzpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләхетдин Әйүби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59657</id>
    <revision>
      <id>1310454</id>
      <parentid>1307390</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21319" sha1="8twrnvtvjk0b7n91j0nzb9yo5zpvodr" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя      = Сәләхетдин Йософ бине Әйүб
| оригинал имени   = {{lang-ar|'''صلاح الدين يوسف ابن ايوب'''}}
| изображение         = Portrait of Saladin (before A.D. 1185; short).jpg
| описание изображения            = 
| ширина    = 
| должность          = [[Мысыр]] солтаны
|флаг                = Flag of Ayyubid Dynasty.svg 
| порядок            = 
| периодначало       = [[1174]] й.
| периодконец =  1193—1193, [[4 март]]
| предшественник  = титул барлыҡҡа килгән
| преемник = [[Ғәзиз Усман бине Сәләхетдин]]
|должность_2 =  [[вәзир|Бөйөк вәзир]], [[Мысыр]]
| флаг_2 = Rectangular green flag.svg
|периодначало_2 =  [[1169]], [[23 март]]
|периодконец_2 = [[1174]]
|предшественник_2 = [[Әсәҙетдин Шеркүһ]]
| дата рождения = 1137–1138
| место рождения = Тикрит, [[Ираҡ]]
| дата смерти = 4.3.1193
| место смерти = {{МестоСмерти|Дамаск|Сүриәлә}}, [[Әйүбиҙәр|Әйүбиҙәр Империяһы]]
| вероисповедание = [[Ислам]], [[сөнни]]
| похоронен = Өмәйиҙәр, [[Димәшҡ]], ([[Сүриә]])
| род = Әйүбиҙәр
| отец = Нәжметдин Әйүб
| мать =
| супруг =
| супруга =
| дети =
| викисклад = Saladin
}}

'''Сәләхетдин Әйүби''' ({{lang-ar|'''صلاح الدين يوسف ابن ايوب'''}}; тыуған: 1137—1138, Тикрит — 4 март 1193, [[Дамаск|Димәшҡ]]) — [[Мысыр]] һәм [[Сүриә]] солтаны, талантлы полководец, [[XII быуат]]та [[ислам|мосолмандар]] башлығы. [[Әйүбиҙәр]] династияһына баш һалған, улар заманында [[Мысыр]]ға, [[Сүриә]]гә, [[Ираҡ]]ҡа, [[Хижаз]]ға һәм [[Йәмән]]гә идара иткән.

Европала, исеме улай булмаһа ла, Саладин булараҡ билдәле. ''Сәләх әд-Дин'' — ул [[Ғәрәп исеме|лаҡап]] — тәҡүәлекте белдерә&lt;ref&gt;H. A. R. Gibb, «The Rise of Saladin», in ''A History of the Crusades'', vol. 1: The First Hundred Years, ed. Kenneth M. Setton (University of Wisconsin Press, 1969). p. 563.&lt;/ref&gt;. Мәликтең ысын исеме — Йософ ибн Әйүб (Йософ,Әйүп улы).

Әйүб дәүләтенә нигеҙ һалыусы (хәҙерге Мысыр, Сирия, Ливан, Фәләстән, Урду ерҙәре) Сәләхетдин, &quot;Раушания&quot; кабиләһе шәйехе (рәйесе) Нәжметдин Әйүбтең улы, 1138 йылда тыуа. Үҙен бөтөнләйе менән ғилем дә фәнгә бағышлай, ләкин яҙмыш уны һуғыш майҙанына сығара.

Нуретдин Ҙәни исемле сәрғәскәр сиреүендә бик мөһим бурыс ала. Башлаған һәр бер эшен еренә еткереп үтәүҙе үҙенә ғәҙәт итеп алған Сәләхетдин ҡыҫҡа ваҡыт эсендә юғары мәртәбәләргә эйә була һәм батша титулын ала. Оҙаҡ та үтмәй, үҙ биләмәләренең бәйһеҙлеген иғлан итә, дәүләт сиктәрен көсәйтеү эшенә керешә. Шулай итеп, тарих хаслылар (тәре йөрөтөүселәр) ғәскәрҙәренә ҡаршы тау кеүек ныҡ тора алырлыҡ ҡаһарманын әҙерләй. Сәләхетдин хаслы сиреүҙәре менән беренсе тапҡыр 1160 йылдар аҙағында осраша. Шунан һуң вафатына тиклем яҙмыш уны бер ҙә хаслыларға ҡаршы көрәш майҙанына сығара ҡушыла. Ул, ярһыған диңгеҙҙең тулҡындары кеүек, Көнбайыштан бертуҡтауһыҙ әйтергә мөмкин ябырылып килгән христиан ғәскәренән изге ҡала Кодты (Иерусалимды) һәм үҙ дәүләтен һаҡлау э-э-эй яҡлауҙы Аллаһ тарафынан яҙылған бер бурыс кеүек ҡабул итә һәм уны бөтә булған ихласлығы менән үтә.

Бихисап хаслы һөжүмдәрен кире ҡаҡҡанда, хаталарҙы тап тар-мар иткән һуғыштарҙа беренсе Сәләхетдиндең аҡылы, белеме, алдан күрә белеүе, талантлы ғәскәр башлығы булыуы күп тапҡыр иҫбатлана. Германия, Франция, Англия һәм башҡа христиан дәүләттәре ни тиклем генә тапҡыр Кодты мосолмандар ҡулынан тартып алабыҙ тип килһәләр дә, алдарына еңеп булмай торған ғәскәр башлығы Сәләхетдин сыға. Һөҙөмтәлә хаслы рыцарҙарҙың еңелеп табан ялтыратыуҙар ғәҙәти хәлгә әйләнә.

==Сәләх әд-Дин солтандың ғүмер юлы тарихы теҙмәһе ==

* 1138- Месопотамия төбәгендәге Тикрит  ауылына донъяға килә 
* 1164, 1167-1168 -Мысырҙа яулап алыу яуҙарында ҡатнаша. Тәре һуғыштарына ҡаршы алыштарҙа ла көрәшә. 
* 1169- Мысыр хәлифенең вәзире (министры) итеп тәғәйенләнә.  
* 1171- Мысырҙағы [[Фатимиҙар хәлифәлеге]]н буйһондороп, Әйүбиҙәр  дәүләтенең нигеҙен һала.
* 1174- [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] хәлифәһе әл-Мостаҙи Сәләх әд-Дингә [[солтан]] вазифаһы бирә. Сәләх әд-Дин  [[Дамаск]] (Шам) ҡалаһын яулай.
* 1182- Хәлебте буйһондора.
* 1186- Жәзирәне яулап ала.
* 1187- [[Ҡайруан]]ды тулыһынса буйһондора.
* 1187- Хиттин төбәгендә тәре йөрөтөүселәрҙе тар-мар итеп,  Ҡотдосто ала.
* 1188-1189- Сәләх әд-Диндең етәкселегендә Сүриә менән Фәләстин тәре йөрөтөүселәрҙән тулыһынса азат ителә.  
* 1189-1192- Өсөнсө тәре һуғышына ҡаршы мосолмандар хәрәкәтенә етәкселек итә.
* 1192- Англия Короле Ричард I Арыҫлан Йөрәк Сәләх әд-Диндән еңелә, артабан улар бер-береһен ихтирам итеп, бик яҡшы мөнәсәбәттә була.
* 1193- Сүриәлә Дамаск ҡалаһында доньянан үтә.

== Ғаиләһе ==

Имад әд-дин һүҙҙәренә ярашлы, Сәләх әд-дин 1174 йылда Мысырҙы ташлап киткәнсе, биш улға атай булып өлгөрә. 1170 йылда тыуған Әл-Афҙал - уның өлкән улы  һәм 1172 йылда тыуған Әл-Әзиз Усман ибн Йософ (Усман]) Сәләх әд-дин менән Сүриә бергә китә. Өсөнсө улы, Әл-Ғази Заһир, һуңынан Алеппо хакимы була. Әл-Афҙалдың  әсәһе 1177 йылда йәнә бер бала таба.

Ҡалғашанди мәғлүмәтенә ярашлы, 1178 йылда Сәләх әд-диндең ун икенсе улы тыуа, шул уҡ ваҡытта Имад әд-дин исемлегендә  уныһы етенсе бала тип күрһәтелә.

Сәләх әд-Диндең  17 улы һәм бер ҡыҙы булған тип һанала. Әйүбиҙәрҙең тарихсыһы ''Ибн Кәсир''әҫәрендә бирелгән исемлектә күренгәнсә уның балаларының исемдәре ошолай булған &lt;ref&gt;İbn Kesîr, El Bıdaye Ve´n-Nihaye, Çağrı Yayınlar,&lt;/ref&gt;

* Афҙал Нуреддин Әбү Хәсән Али (тыуған урыны - Мысыр), (тыуған йылы - 1170, июнь -  1225, июнь),  Дамаск әмире (1193-1196)
* Әзиз (Ғәзиз) Имадеддин Фәтих Ғосман  Әбүл (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1172, ғинуар -  1198, ноябрь),Әйүбиҙәр  Мысыр солтаны (1193-1198)
* Зафир Мозафареддин Әбүл Ғәббәс Хызыр   (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1173 апрелендә)
* Заһир Гияседдин Әбү Мансур   Ғази (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1173, апрель - 1216, октябрь ) Алеппо әйүбиҙәр әмире (1193-1216)
* Ғәзиз Фәтхетдин Әбү Яҡуп Исхаҡ  (тыуған урыны -Дамаск), (тыуған йылы - 1174)
* Нәжмеддин Әбүл Фәтих Мәсуд  (тыуған урыны - Дамаск), (тыуған йылы - 1175)
* Ағар Шәрәфеддин Әбү Йософ Яҡуп  (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1176)
* Заһир Мөжиреддин Әбү Сөләймән Дауыт,   (тыуған урыны -Мысыр), (тыуған йылы - 1177)
* Мозаффар Ҡотбеддин Әбүл Фаҙыл Муса (тыуған урыны - Мысыр), (тыуған йылы - 1177)
* Әшрәф Мүиззеддин Әбү Абдулла Мөхәммәт  (тыуған урыны -Дамаск), (тыуған йылы - 1179)
* Мүхсин Заһиреддин Әбүл Ғәббәс Әхмәт (тыуған урыны -  Мысыр), (тыуған йылы - Бер мең бер йөҙ һикһән) 
* Мүғәззәм Фәхреддин Әбү Мансур  Тураншаһ (тыуған урыны -  Мысыр), (тыуған йылы - 1181 июль, 1260 ) 
* Ғәлиб Нусайреддин Әбүл Фәтх Мәликшаһ  (тыуған урыны -  Дамаск), (тыуған йылы - 1182) 
* Рүҡнеддин Әбү Сәйед Әйүб (тыуған урыны -  Дамаск), (тыуған йылы - 1182) 
* Мансур Әбү  Бәкер (тыуған урыны -  Һарран), (тыуған йылы - 1193) 
* Мәрүән Нусайреддин (тыуған урыны -  Дамаск), (тыуған йылы - 1193) 
* Шади (тыуған урыны -  Дамаск), (тыуған йылы - 1193 ) 
* Мунисә: ире - мәлик Камил бин Абдил.

== Сәләх әд-Диндең хәҙерге заманда иҫтәлеге ==
[[Файл:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|250 px|Сәләх әд-Диндең төрбәһе [[Дамаск]], [[Сүриә]].]]
[[Файл:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|left|200px|Сәләх әд-Дин һәйкәле. Дамаск]]
Сәләх әд-Дин, тәре йөрөтөүселәргә иң ҙур ҡаршылыҡ күрһәтеүсе, шул уҡ ваҡытта христиан Европаһында үҙенең рыцарь сифаттары өсөн ҙур хөрмәт ҡаҙана: яуҙа батырлығы һәм еңелгән дошмандарына ҡарата мәрхәмәтлелеге сифаты менән яулай ул ихтирамды. Тәре йөрөтөүселәрҙең төп юлбашсыларының береһе инглиз короле [[Ричард I Арыҫлан Йөрәк]] хатта уны дуҫ тиберәк тә атай.

Сәләх әд-Дин идара иткән осорҙа иң  тәүге булып һүрәтләгән авторҙарҙың береһе - ''Әбү Шам әл-Мәҡдиси''.

Сәләх әд-Дин [[Сәддам Хөсәйен]]дең кумиры була, сөнки үҙе лә уның кеүек [[Тикрит]]та,  [[Тигр|Тигр йылғаһы]] буйында донъяға килгән; Сәддаме осоронда [[Ираҡ]]та Сәләх әд-Диндең [[шәхес культы]] хөкөм һөрә.

Сәләх әд-Динде хәҙерге киң масса мәҙәниәте лә ситтә ҡалдырмай, [[фильм]]дар һәм [[компьютер|компьютер уйындары]] персонажы булып сығыш яһай.  Киң йәмәғәт мәҙәниәтендә Сәләх әд-Дин полководец һәм Өсөнсө Тәре һуғышында  сарациндар башлығы итеп күрһәтелә, шул уҡ ваҡытта уның башҡа данлы еңеүҙәре лә әҙ булмаған.   Сәләх әд-Дин персонажы  «Царство небесное» фильмында ла бар([[2005]], режиссёр Ридли Скотт,  Саладина ролендә — Һәсән  Массуд).

Саладин (Сәләх әд-Диндең заманса ҡушаматы) компьютер уйындарына ла йыш ҡына килеп инә: мәҫәлән, [[Age of Empires II: The Age of Kings|Age of Empires II]] һәм [[Stronghold Crusader]],  [[Stronghold Crusader]]. «[[Assassin’s Creed (игра)|Assassin’s Creed]]» компьютер уйынында Сәләх әд-Дин үҙе күренмәй, мәгәр урам һөрәнселәре уның исемен йыш телгә ала. Шулай уҡ Саладин  [[Civilization IV]], [[Sid Meier’s Civilization VI|Civilization VI]], [[Stronghold Crusader]] һәм [[Medieval II: Total War — Kingdoms|Medieval II: Total War: Kingdoms]] уйындарында ла персонаж итеп алынған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга|автор=Баха ад-Дин Абу-л-Махасин Йусуф ибн Рафии ибн Тамим|заглавие=Саладин: Победитель крестоносцев / Пер. с араб.|оригинал=النوادر السلطانية و المحاسن اليوسفية|ответственный=|издание=|место=СПб|издательство=Диля|год=2009|страницы=|страниц=432|isbn2=|тираж=1000|isbn=978-5-88503-890-4}}
* Усама ибн Мункыз. Книга назидания. Пг., 1922 (переизд.: Москва, 1958).
* {{книга
 |автор         = Альбер Шамдор
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Саладин: благородный герой ислама
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = Перевод с французского Е. В. Кулешовой
 |издание       = 
 |место         = {{СПб.}}
 |издательство  = Евразия
 |год           = 2004
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 346
 |серия         = Clio
 |isbn          = 5-8071-0158-8
 |тираж         = 2000
}}
* {{книга
 |автор         = Александр Владимирский
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Великий Саладин. Царство небесное
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = {{М.}}
 |издательство  = Яуза, Эксмо
 |год           = 2013
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 544
 |серия         = Гении власти
 |isbn          = 978-5-699-66993-6
 |тираж         = 2500
}}
* ''Петр Люкимсон.'' Саладин. — М.: Молодая гвардия, 2016. — 335 с. — (Жизнь замечательных людей). — 4000 экз. — [[Служебная:BookSources/9785699669936|ISBN 978-5-235-03922-6]].

== Сығанаҡтар ==
* {{cite book|author=[[Baha ad-Din]] ibn Shaddad|Bahā' al-Dīn Ibn Shaddād|year=2002|title=The Rare and Excellent History of Saladin|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-3381-6}}
*  {{cite book|last=Bowman|first=Alan K.|year=1986|title=Egypt After the Pharaohs|url=https://archive.org/details/egyptafterpharao00bowm_0}}
*  {{cite book|last=Gabrieli|first=Francesco|authorlink=Francesco Gabrieli|translator=E.J. Costello|year=1984|title=Arab Historians of the Crusades|publisher=Routledge &amp; Kegan Paul|isbn=978-0-710-20235-2}}
*  {{cite book|last=Gibb|first= H.A.R.|year=1973|title=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din|url=https://archive.org/details/lifeofsaladinbas0000gibb|publisher= [[Clarendon Press]]|isbn=978-0-86356-928-9}}
*  {{cite book|last=Gillingham|first= John|year=1999|chapter=Richard I|title=Yale English Monarchs|publisher=Yale University Press}}
*  {{cite book|last=Grousset|first=Rene|year=1970|title=The Epic of the Crusades|url=https://archive.org/details/epicofcrusades0000grou|location=New York|ublisher=Orion Press}}
*  {{cite book|last=Hindley|first=Geoffrey|year=2007|title=Saladin: Hero of Islam|publisher=Pen &amp; Sword|isbn=1-84415-499-8}}
* {{cite book|author=[[Imad ad-Din al-Isfahani]]|editor=C. Landberg|year=1888|title=Conquête de la Syrie et de la Palestine par Salâh ed-dîn|publisher=Brill}}
*  {{cite book|last=Lane-Poole|first=Stanley|year=1898|title=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem|url=https://archive.org/details/saladinandfallk01lanegoog|publisher=Putnam}}
* {{cite book|last=Lyons|first=M. C. |coauthors=D.E.P. Jackson|year=1982|title=Saladin: the Politics of the Holy War|url=https://archive.org/details/saladinpoliticso0000lyon|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-31739-9}}
*  {{cite book|last=Minorsky|first= V.|year=1957|title=Studies in Caucasian history|publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book|last=Reston|first=James|year=2001|title=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade|url=https://archive.org/details/warriorsofgodric0000rest_p6s2|location=New York|publisher=Anchor Books|isbn=0-385-49562-5}}
* {{cite book|last=Runciman|first=Steven|authorlink=Steven Runciman|title=A History of the Crusades: Volume 2, The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East|year=1957|url=https://archive.org/details/historyofcrusade02stev|publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book|last=Shahnaz |first=Husain|year=1998|title=Muslim Heroes of the Crusades|isbn=1-8979-4071-8}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html THE LIFE OF SALADIN AND THE FALL OF THE KINGDOM OF JERUSALEM (By Stanley Lane-Poole) In &quot;btm&quot; format ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html |date=2009-03-04 }}
* [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/article.php?id=17 Richard and Saladin: Warriors of the Third Crusade]
* [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Saladin. Prince of Chivalri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226191721/http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php |date=2021-02-26 }}
* [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. 
* [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=2012-12-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20220627091233/https://shubino-video.ru/2015/11/25/salah-ad-din/ Исламское видео. Салахуддин аль-Аюби]

[[Категория:1137 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ираҡта тыуғандар]]
[[Категория:Мысыр хакимдары]]
[[Категория:Сүриә хакимдары]]
[[Категория:Ираҡ хакимдары]]
[[Категория:Мысыр тарихы]]
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Африка монархтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]]
[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]</text>
      <sha1>8twrnvtvjk0b7n91j0nzb9yo5zpvodr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эйзенштейн Сергей Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64879</id>
    <revision>
      <id>1310359</id>
      <parentid>1307535</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24892" sha1="jxdyrvupaqlshwolqaiy4oxb8rl9wux" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |имя                  = Сергей Эйзенштейн
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = Sergei Eisenstein 03.jpg
 |ширина               = 235px
 |описание изображения = Эйзенштейн  1910-сы йылдарҙа
 |имя при рождении     = Сергей Михайлович Эйзенштейн
 |дата рождения        = 22.1.1898 (10)
 |место рождения       = {{МестоРождения|Рига|Ригала}}, [[Рәсәй империяһы]]
 |дата смерти          = 11.2.1948
 |место смерти         = {{МестоСмерти|Мәскәү|Мәскәүҙә}}, [[СССР]]
 |профессия            = {{кинорежиссёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{сценарист|СССР|Рәсәй|XX быуат}}
 |гражданство          = {{Флагификация|Российская империя}}&lt;br&gt;{{USSR}}
 |годы активности      = [[1924]]—[[1945]]
 |направление          = Социалистик реализм
 |киностудия           = [[Мосфильм]]
 |награды              = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{орден Знак Почёта}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Сталинская премия|1941}} {{!!}} {{Сталин премияһы|1946}}
{{!}}}
 |imdb_id              = 0001178
 |сайт                 = 
}}

'''Серге́й Миха́йлович Эйзенште́йн''' ({{OldStyleDate|22|ғинуар|1898|10}}, [[Рига]], [[Рәсәй империяһы]] — [[11 февраль]] [[1948 йыл]], [[Мәскәү]], [[СССР]]) — [[СССР]] театры һәм кино режиссёры, рәссам, сценарист, сәнғәт теоретигы, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935 йыл).

ВГИК профессоры. Сәнғәт фәне докторы (1939 йыл), кинематограф теорияһы буйынса фундаменталь хеҙмәттәр авторы.

=== Вафаты ===
Сергей Эйзенштейн йөрәк өйәнәгенән 1948 йылдың 10 февраленән 11-енә ҡарата төндә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. (участок № 4).

Ҡатыны — журналистка Пера Моисеевна Фогельман (әҙәби псевдоним — ''Пера Аташева'', 1900—1965).

=== Холҡо, ғәҙәттәре ===
{{Section-stub}}

== Ижады ==

=== Фильмография ===

==== Режиссёр ====
# [[1923]] — Дневник Глумова
# [[1924]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки»)
# [[1925]] — Броненосец «Потёмкин» («1905 год»)
# [[1927]] — Октябрь (название замысла: «Десять дней, которые потрясли мир»)
# 1929 — Штурм Ля Сарраса/''The Storming of La Sarraz'' (в соавторстве с Айвором Монтагу и Гансом Рихтером)
# [[1929]] — Старое и новое («Генеральная линия»)
# 1930 — Сентиментальный романс ''/ Le Romance sentimentale''
# [[1931]] — документальный фильм о [[Мексика|Мексике]] «Землетрясение в Оахаке»
# [[1931]] — незаконченный фильм «Да здравствует Мексика!» (в 1979 году доработан Г.Александровым)
# 1933 — Эйзенштейн в Мексике/''Eisenstein in Mexico'' (документальный)
# 1933 — Буря над Мехико
# 1934 — День смерти/''Death Day'' (короткометражный)
# [[1935]]—[[1937|37]] — Бежин луг (уничтоженная картина, восстановлена в качестве фотофильма Н. И. Клейманом и С. И. Юткевичем)
# [[1938]] — Александр Невский
# 1940 — Время на Солнце/''Time in The Sun'' (документальный; в соавторстве с Григорием Александровым)
# 1941 — Мексиканская симфония/''Mexican Symphony''
# 1941 — Свободная земля/''Land of Freedom''
# 1941 — Идол надежды/''Idol of Hope''
# 1941 — Обретение креста/''Conquering of Cross''
# 1941 — Семена Свободы/''Seeds of Freedom'' (в соавторстве с Гансом Бюргером)
# [[1944]] — Иван Грозный (1-я серия)
# [[1945]] — Иван Грозный (2-я серия, сказ второй — «Боярский заговор»), в прокате с 1958 года
# [[1946]] — Иван Грозный (неоконченный, 3-я серия)

==== Сценарист ====
# [[1924]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки»)
# [[1927]] — Октябрь («Десять дней, которые потрясли мир»)
# [[1929]] — Старое и новое («Генеральная линия»)
# [[1935]]—[[1937]] — Бежин луг
# [[1938]] — Александр Невский]]
# [[1944]] — Иван Грозный (1-я серия)
# [[1945]] — Иван Грозный (2-я серия, сказ второй — «Боярский заговор»)
# [[1946]] — Иван Грозный (неоконченный, 3-я серия)

== Наградалары һәм премиялары ==
* Сталин премияһы — беренсе дәрәжә (1941) — «Александр Невский» фильмы өсөн (1938)
* Сталин премияһы — беренсе дәрәжә (1946) — «Иван Грозный» фильмының 1-се серияһы (1944)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935)
* [[Ленин ордены]] (1939) — «Александр Невский» фильмы өсөн(1938)
* «Почёт Билдәһе» ордены

=== Әҙәбиәт ===
* {{книга
 |автор         = Аксёнов И. А.
 |заглавие      = Сергей Эйзенштейн. Портрет художника / Общ. ред., послеслов. и коммент. Н. И. Клеймана
 |место         = М.
 |издательство  = Киноцентр
 |год           = 1991
 |страниц       = 128
}} — [https://web.archive.org/web/20160306094656/http://raspopin.den-za-dnem.ru/index_b.php?text=25 рецензия]
* {{книга
 |автор         = Барт Р.
 |заглавие      = [http://community.livejournal.com/kinoseminar/103289.html Третий смысл]. Исследовательские заметки о нескольких фотограммах Эйзенштейна. Строение фильма (сборник статей)
 |ответственный = К. Разлогова
 |место         = М.
 |издательство  = Радуга
 |год           = 1984
}}
* {{книга
 |автор         = Барт Р., Брехт, С. Эйзенштейн.
 |заглавие      = Как всегда — об авангарде
 |ответственный = Вступ. ст., сост., пер. и коммент. С.Исаева
 |место         = М.
 |издательство  = ГИТИС
 |год           = 1992
 |isbn          = 5-85717-009-5
}}
* {{книга
 |автор         = Иванов Вяч. Вс.
 |заглавие      = [http://ec-dejavu.ru/i/Ivanov_Eisenstein.html Эйзенштейн и культуры Японии и Китая]. // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации
 |издание       = 3
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1988
 |страницы      = 279—290
}}
* {{книга
 |автор         = Доминик Фернандес
 |заглавие      =  Эйзенштейн
 |место         = Санкт-Петербург
 |издательство  = ИНАПРЕСС
 |год           = 1996
 |страниц       = 208
 |isbn          = 5-87135-011-9
}}
* {{книга
 |автор         = Иванов Вяч. Вс.
 |заглавие      = Неизвестный Эйзенштейн — художник и проблемы авангарда. Озорные рисунки Эйзенштейна и «главная проблема» его искусства
 |ссылка        = http://kogni.narod.ru/eisenstein.htm
 |ответственный = Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры
 |место         = М.
 |издательство  = Языки русской культуры
 |год           = 1998
 |том           = 1. Знаковые системы. Кино. Поэтика
 |страницы      = 141—378
 |isbn          = 5-7859-0073-4 
}}
* {{книга
 |автор         = Забродин В.
 |заглавие      = Эйзенштейн: попытка театра: Статьи и публикации
 |место         = М.
 |издательство  = Эйзенштейн-центр
 |год           = 2005
 |страниц       = 344
 |isbn          = 5-901631-15-3
}}
* {{книга
 |автор         = Забродин В.
 |заглавие      = Эйзенштейн о Мейерхольде: 1919—1948
 |место         = М.
 |издательство  = Новое издательство
 |год           = 2005
 |страниц       = 352
 |isbn          = 5-98379-022-6
}}

* {{книга
 |автор         = Фрейлих С. И.
 |заглавие      = Теория кино: От Эйзенштейна до Тарковского
 |место         = М.
 |издательство  = Академический проект; Фонд «Мир»
 |год           = 2008
 |страницы      = 512
 |isbn          = 978-5-902358-03-9,
}}
* {{книга
 |автор         = Шкловский В. Б.
 |заглавие      = Эйзенштейн
 |место         = М.
 |издательство  = «Искусство»
 |год           = 1976
 |страницы      = 296
 |isbn          = 
}}

=== Документаль фильмдар ===
* 1958 — Сергей Эйзенштейн, Василий Катанян&lt;ref&gt;[http://net-film.ru/ru/film-4995/ Сергей Эйзенштейн (фильм)] &lt;u&gt;net-film.ru&lt;/u&gt;&lt;/ref&gt;
* 1998 — Дом мастера, Марианна Киреёва
«Сергей Эйзенштейн: Уроки монтажа», В. Чубасов.

== Библиография ==
* ''Эйзенштейн С.'' Монтаж аттракционов: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_attpakcionov.txt К постановке «На всякого мудреца довольно простоты» А. Н. Островского в московском Пролеткульте] // Леф. [[1923]]. № 3. С.70 — 75.
* ''Эйзенштейн С.'' Два черепа Александра Македонского // Новый зритель. [[1926]]. № 35. С.10.
* ''Эйзенштейн С.'', ''Пудовкин Вс.'', ''Александров Г.'' Будущее звукового фильма: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Заявка] // Жизнь искусства. [[1928]]. № 32. То же: Советский экран. [[1928]].
* Эйзенштейн С. Нежданный стык // Жизнь искусства. [[1926]]. № 34.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Иван Грозный [: Киносценарий]. М.: Госкиноиздат, [[1944]]. — 192 с.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Как я стал режиссёром. Рига: Госкиноиздат, [[1946]]. — 340 с.:фотоилл.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные статьи. М.: Искусство, 1956. — 456 с.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Динамический квадрат: Предложения в пользу новых пропорций экрана, выдвинутые в связи с вопросом о практической реализации «широкого» фильма // Вопросы киноискусства. М.: АН СССР, [[1960]]. Выпуск 4. — 424 с.
* ''Эйзенштейн \ Eisenstein''. Рисунки / Dessins / Drawings. М.: Искусство, [[1961]]. — 226 с.
* ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные произведения. В 6-и томах. М.: Искусство, [[1964]]—[[1971]].
** Т.1: Автобиографические записки разных лет, замыслы. Краткая летопись жизни и деятельности, фильмография, библиография. М., [[1964]]. — 696 с.
** [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Select_2/ Т.2: Работы 1923—1940 гг.]: цикл работ о монтаже, программа преподавания режиссуры во Всесоюзном государственном институте кинематографии, выступление на творческом совещании 1935 года; статьи и заметки разных лет; «Заявка Эйзенштейна, Пудовкина, Александрова» ([http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Будущее звуковой фильмы&quot;]), перевод доклада на английском языке, [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_1938.txt «Монтаж 1938»] и др. исследования. М., [[1964]]. — 566 с.
** Т.3: Теоретические исследования [[1945]]—[[1948]] гг. М., [[1964]]. — 672 с.
** Т.4: «Искусство мизансцены». М.: [[1966]]. — 790 с.
** Т.5: История и теория кино: «Проблема советского исторического фильма», «Диккенс, Гриффит и мы»; Критика и публицистика. М., [[1968]]. — 600 с.
** Т.6: Киносценарии. М., [[1971]]. — 560 с.
* ''Эйзенштейн С.'' [http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html Немчинов пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120150053/http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html |date=2020-01-20 }} [: воспоминания о К. Малевиче] / Публ. ''И.Вакар'' // Новые рубежи: Одинцово, Московской обл. [[1988]]. 28 января. № 12-13 (11051-11052)
* ''Эйзенштейн С.'' [http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html Чет — Нечет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126220038/http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html |date=2012-11-26 }} / Публ. ''Н. Клеймана'' // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации. М.: Наука, [[1988]]. Вып.3. С.234—278.
* ''То же'' в сб.: Великий и загадочный И-цзин [: антология]. Челябинск: Аркаим, [[2004]]. С.401—412 (Серия «Антология тысячелетий») — ISBN 5-8029-0509-3
* ''Эйзенштейн С.'', ''Александров Г.'' Базар похоти: Сценарий на 9 частей Тараса Немчинова [: трагикомедия о прифронтовом доме терпимости в эпоху первой мировой войны, [[1925]]] // НЛО. [[1993]] № 4. C.5 — 19.
* ''Эйзенштейн С''. ''Монтаж'': [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html Монтаж аттракционов; За кадром; Четвёртое измерените в кино; Монтаж 1938; Вертикальный монтаж]; [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html#Вкладыш Вкладыш] [: учебное издание] / Предисловие ''Р. Юренева''. М.: ВГИК, [[1998]]. — 193 с. — ISBN 5-87149-038-7
* ''Эйзенштейн С''. Мемуары / Составление, предисловие, комментарии ''Н. И. Клеймана''. М.: Труд; Музей кино, [[1997]]. [http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm Том 1. Wie sag' ich’s meinem Kinde?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503145146/http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm |date=2009-05-03 }} — 432 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-009-2
* ''Эйзенштейн С''. Мемуары. М.: Труд; Музей кино, [[1997]]. [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Mem_2/ Т.2: Автобиография; Обезьянья логика; Истинные пути изобретания; Профили]. — 544 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-010-6
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226878964 Театральные тетради С. М. Эйзенштейна] («Заметки касательно театра» и другие записи). Публ., вст. ст., коммент. и текстология М. К. Ивановой и В. В. Иванова. При участии И. Ю. Зелениной//Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 /Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 190—279.
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879029 Теории новой антропологии актёра и статья С. Эйзенштейна и С. Третьякова «Выразительное движение»]. Публ., вст. ст. и примеч. А. С. Миляха // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 280—305.
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879034 С. Эйзенштейн — оперный режиссёр. К истории постановки «Валькирии»]. Публ., вст. текст и коммент. С. И. Савенко // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 310—326.
* ''Эйзенштейн С''. Монтаж. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2000]]. — 592 с. — ISBN 0235-8212
* ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 1: Grundproblem. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2002]]. — 495 с. — ISBN 0235-8212
* ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 2: Тайны мастеров. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2002]]. — 688 с. — ISBN 5-901631-02-1
''HhnnktgЭйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 1: Чувство кино. М.: Эйзенштейн-центр, Музей кино, [[2004]]. — 687 с — ISBN 5-901631-09-9
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_3#_Toc223751368 С. М. Эйзенштейн. «Интернациональный театр»] / Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Иванова // Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 3 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: АРТ, 2004. С.200-208; 537—539.
* ''Эйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 2: О строении вещей / Сост. ''Н. Клеймана''. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино] [[2006]]. — 624 с — ISBN 5-901631-12-9
* ''Эйзенштейн С''. Психологические вопросы искусства [сб. статей] / Сост., ред., вступит. ст. ''Е. Басина''. М.: Смысл, [[2002]]. — 336 с — ISBN 5-89357-114-2
* [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_4#_Toc316637113 «Все великое просто» С. М. Эйзенштейн о театре. 1919—1923]. Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Забродина // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 4 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: Индрик, 2009. С. 437—505.
* {{lib.ru|http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Садуль Жорж |заглавие= Всеобщая история кино: Европа после первой мировой войны|оригинал=Historie Gėnėrale Du Cinėma |место=М. |издательство=Искусство |год=1982 |том=4 (первый полутом)  |страниц=528 |тираж=25 000 |ответственный=Под ред. С. И. Юткевича |ref=Садуль }}
* {{китап|автор=Шкловский В. Б. |заглавие=Эйзенштейн |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Искусство |год=1976 |страниц=328 |серия=Жизнь в искусстве |тираж=50 000|ref=Шкловский}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Сергей Эйзенштейн
|Викисловарь  = 
|Викицитатник = ru:Сергей Михайлович Эйзенштейн
|Викитека     = 
|Викисклад    = Category:Sergei Eisenstein
}}
* {{imdb name|id=0001178|name=Сергей Эйзенштейн}}
* [http://www.eisenstein.ru/ Библиотека киноискусства им. С. М. Эйзенштейна]
* [https://web.archive.org/web/20081209031241/http://www.kinozapiski.ru/search/?s=%DD%E9%E7%E5%ED%F8%F2%E5%E9%ED&amp;a=1 Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Киноведческие записки»]
* [http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Сеанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105203401/http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ |date=2013-11-05 }}
* [http://www.newcanada.com/43/ezenshteyn43.htm «Канада чествует Эйзенштейна» — Выставка рисунков: Монреаль, апрель — май, 1999, — Нью-Йорк…]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105024048/http://www.newcanada.com/43/ezenshteyn43.htm |date=2007-01-05 }}
* [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эйзенштейн%20Сергей%20Михайлович/ Сергей Эйзенштейн в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507164248/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%AD%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%20%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2011-05-07 }}
* [http://www.manwb.ru/articles/arte/cinema/eizenshtein_ashram/ «Духовная семья Эйзенштейна»] — Интервью директора Музея кино, директора Эйзенштейн-центра, хранителя музея-квартиры Эйзенштейна Наума Клеймана, приуроченное к 110-летию Эйзенштейна

{{director-stub}}
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]]
[[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]]
[[Категория:Мемуарсылар]]
[[Категория:Социалистик реализм]]</text>
      <sha1>jxdyrvupaqlshwolqaiy4oxb8rl9wux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>15 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68086</id>
    <revision>
      <id>1310403</id>
      <parentid>1310231</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1310403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29374" sha1="0wdnp4pgwatfz2qz6ronke03z201als" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 319-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Икенсел эшкәртеү көнө.
** [[Шоколад]] кексы көнө.
** Юл-транспорт фажиғәләре ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (ноябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө.
** [[Һыуытҡыс]]ты таҙартыу көнө.
* {{Бельгия}} [[Бельгия]]: Король байрамы йәки Династия көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: Республика көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Милли валюта көнө.
* {{Палестина}} [[Фәләстин Дәүләте|Палестина]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар (призывниктар) көнө.
** [[Каспий диңгеҙе|Каспий флотилияһы]] көнө.
** [[Һөт]] коктейле көнө.
* {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Эшҡыуарлыҡ көнө.
** [[Барабан]]сы көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Ауыл хужалығы]] һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ауыл хужалығы, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө.
** [[Финанс]]истар көнө.
* {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш подразделениелары көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Санкт-Петербург]] бухгалтерҙары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[Совет Рәсәйе]] составында [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. 
* [[1917 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)|Мәнәүезтамаҡ ауыл советы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] асыла, 1995 йылдан — университет.
* [[1932 йыл]]: [[Баймаҡ]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.
* [[1950 йыл]]: [[Өфө]] — [[Силәбе]] бензин үткәргесе файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1971 йыл]]: [[Intel]] фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын ҡулланыуға тәҡдим итә.
* [[1988 йыл]]: «Энергея-Буран» комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (1930—6.03.2017), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1961—1966 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). Баймаҡ районының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты, [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы (2010).
* [[Хәкимов Факил Саҙрый улы]] (1930), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1978—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығы начальнигы, 1983—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәшит Низамов]] (1935—9.06.2018), [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. 1991—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның өлкән әҙәби консультанты. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2007).
* [[Файрушин Иван Сергеевич]] (1950—4.07.2006), график. 1998—2006 йылдарҙа «[[Бельские просторы]]» журналының художество мөхәррире. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһе (1981), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] «Китап сәнғәте» (1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]] (1931—30.10.2020), [[бейеү]]се, йәмәғәтсе. 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1973 йылдан — директоры; 1980 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] проректоры; 1986—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның директор урынбаҫары һәм баш администраторы. Башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурс-фестивален ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1977).  
* [[Фазлыева Фәһимә Ғаяз ҡыҙы]] (1931), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1946—1986 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Салауат исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы]] (1941—11.11.2007), [[тарих]]сы-[[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан тарихы]] һәм [[этнология]] кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1997). 
* [[Вәлиева Әлфия Муллайән ҡыҙы]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһы терапевы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. 
* [[Сәйетов Йыһанғәли Хажғәли улы]] (1946), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Күмертау]] ремонт-төҙөлөш идаралығы ташсылар бригадаһының элекке етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]]  ауылынан.
* [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1946), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1966—2006 йылдарҙа Кушнаренко районы Свердлов исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981). Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Шәһиев Рәүеф Вәли улы]] (1946), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим, әҙәби тәнҡитсе. 2009 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] Ташҡыя ауылынан.
* [[Хәбибдиярова Нәфисә Мәүләүи ҡыҙы]] (''әҙәби псевдонимы Сөмбөл''; 1956), шағир. 2005 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Тайнин районы Усть-Черный ауылынан.
* [[Әхмәҙиева Ләйлә Ринат ҡыҙы]] (1971), невролог-ғалим. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы, 2016 йылдан БДМУ клиникаһының неврология һәм медицина реабилитацияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Сығышы менән [[Новосибирск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Новиков Иван Григорьевич]] (1927—27.02.2015), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы тракторсыһы; 1945—1949 йылдарҙа Һаҡмар МТС-ының участка механигы, 1950—1956 йылдарҙа — баш инженеры; 1959—1987 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан.
* [[Тойғонов Хәкимйән Әхмәтйән улы]] (1937), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1953—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ислам (Баймаҡ районы)|Ислам]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абросимова Тамара Петровна]] (1947—27.03.2022), [[Филология|филолог]], театр белгесе. Башҡортостандың [[Рус дәүләт академия драма театры]]ның элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] хеҙмәткәре. Хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Херсон]] ҡалаһынан.
* [[Солин Владимир Иванович]] (1947), ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дыуан районы|Дыуан район]] берекмәһе баш инженеры, механизацияланған отряд начальнигы, берекмәнең идарасы урынбаҫары; 1985 йылдан — «Победа» колхозы рәйесе; 2006—2012 йылдарҙа Дыуан район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
* [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-хоҡуҡ белгесе, [[Педагогика|педагог]]. 1995 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының]] дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире; 2005 йылдан Рәсәй сауҙа иҡтисад университеты Өфө институтының (филиалының) юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире; 2010 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015). 
* [[Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы]] (1947), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге  мөдире, 1987 йылдан — баш инженер; 1989 йылдан Рәсәй Металдарҙың үтә һығылмалыҡ проблемалары институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997).  
* [[Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы]] (1962—14.05.2019), [[дәүләт]] эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, генерал-лейтенант. 2008—2015  йылдарҙа [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия–Алания Республикаһы]] буйынса эске эштәр министры; 2018—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 2-се һәм 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендарҙың миҙалдары һәм [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәзизов Марат Әсхәт улы]] (1967), дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Сәйәси фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Свердловск өлкәһе]]нән.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Билалов Муса Ғайса улы]] (1923—2008), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, осоусы, старшина. 1962 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары; 1970—1986 йылдарҙа Ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифатын контролләү буйынса инспекция начальнигы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1962). Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.  
* [[Кинзин Рәшит Кинйә улы]] (1923—12.09.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]  депутаты. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотлогилдин Миңнулла Хафиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1979 йылдарҙа [[Ишембай быраулау эштәре идаралығы]] слесары, машинисы, механигы, вышка эшләү буйынса бригадир һәм прораб. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Ғилаев Миңләхмәт Миңлеғәли улы (]]1928—?), нефтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Туймазы]]лағы 2-се технологик транспорт идаралығы водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Ғәфүр]] ауылынан.
* [[Кузнецов Михаил Фёдорович]] (1933), нефтсе. 1952—1988 йылдарҙа [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Иҫке Хвалын]] утарынан.
* [[Банников Геннадий Иванович]] (1938), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиев Зиннур Әмир улы]] (1948), нефтсе. 1973 йылдан Туймазы быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы.  Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Мараҡанова Роза Вәлиәхмәт ҡыҙы]] (1948), дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1969 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитетының социаль тәьминәт бүлеге инспекторы, 1984 йылдан — бүлек мөдире; 1998—2012 йылдарҙа Рәсәй Пенсия фондының Баймаҡ районы һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһындағы идаралығы бухгалтеры һәм начальнигы. 2017 йылдың ғинуарынан Баймаҡ районының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Пенсия фондының почётлы хеҙмәткәре (20122), РСФСР-ҙың социаль тәьминәт отличнигы (1988). Сығышы менән ошо райондың Темәс ауылынан. 
* [[Арыҫланова Гөлнисә Хафиз ҡыҙы]] (1953—7.02.2015), табип. 1978—2014 йылдарҙа [[Өфө районы]] [[Дмитриевка (Өфө районы)|Дмитриевка]] участка дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Туйыш (Әбйәлил районы)|Туйыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Немчинов Александр Михайлович]] (1919—3.10.1985), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943), майор (1966). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1862 йыл]]: Герхарт Гауптман, [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1891 йыл]]: [[Эрвин Роммель]], [[Өсөнсө рейх|Германия]] фельдмаршалы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1930 йыл]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, [[Татарстан]]дың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б. йырҙар авторы). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1630 йыл]]: [[Иоганн Кеплер]], [[Германия]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1787 йыл]]: Кристоф Виллибальд Глюк, Германия композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1912 йыл]]: Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1938 йыл]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарстан]] драматургы, артист һәм режиссёр. 
* [[1964 йыл]]: Искәндәр Мирза, [[Пакистан]]дын беренсе президенты.
* [[2009 йыл]]: [[Ғәли Хәмзин]], йырсы, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л15]]
[[Категория:15 ноябрь]]</text>
      <sha1>0wdnp4pgwatfz2qz6ronke03z201als</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1310421</id>
      <parentid>1310403</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1310421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29805" sha1="fiwfn038t911g5l23xh5s8qu36gguw3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 319-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Икенсел эшкәртеү көнө.
** [[Шоколад]] кексы көнө.
** Юл-транспорт фажиғәләре ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (ноябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө.
** [[Һыуытҡыс]]ты таҙартыу көнө.
* {{Бельгия}} [[Бельгия]]: Король байрамы йәки Династия көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: Республика көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Милли валюта көнө.
* {{Палестина}} [[Фәләстин Дәүләте|Палестина]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар (призывниктар) көнө.
** [[Каспий диңгеҙе|Каспий флотилияһы]] көнө.
** [[Һөт]] коктейле көнө.
* {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Эшҡыуарлыҡ көнө.
** [[Барабан]]сы көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Ауыл хужалығы]] һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ауыл хужалығы, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө.
** [[Финанс]]истар көнө.
* {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш подразделениелары көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Санкт-Петербург]] бухгалтерҙары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[Совет Рәсәйе]] составында [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. 
* [[1917 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)|Мәнәүезтамаҡ ауыл советы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] асыла, 1995 йылдан — университет.
* [[1932 йыл]]: [[Баймаҡ]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.
* [[1950 йыл]]: [[Өфө]] — [[Силәбе]] бензин үткәргесе файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1971 йыл]]: [[Intel]] фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын ҡулланыуға тәҡдим итә.
* [[1988 йыл]]: «Энергея-Буран» комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (1930—6.03.2017), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1961—1966 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). Баймаҡ районының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты, [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы (2010).
* [[Хәкимов Факил Саҙрый улы]] (1930), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1978—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығы начальнигы, 1983—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәшит Низамов]] (1935—9.06.2018), [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. 1991—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның өлкән әҙәби консультанты. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2007).
* [[Файрушин Иван Сергеевич]] (1950—4.07.2006), график. 1998—2006 йылдарҙа «[[Бельские просторы]]» журналының художество мөхәррире. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһе (1981), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] «Китап сәнғәте» (1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]] (1931—30.10.2020), [[бейеү]]се, йәмәғәтсе. 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1973 йылдан — директоры; 1980 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] проректоры; 1986—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның директор урынбаҫары һәм баш администраторы. Башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурс-фестивален ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1977).  
* [[Фазлыева Фәһимә Ғаяз ҡыҙы]] (1931), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1946—1986 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Салауат исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Простихин Владимир Андреевич]] (1936—2017), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 30-сы төҙөлөш идаралығы 1-се проект бюроһының элекке баш инженеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Межгорье (ҡала)|Межгорье]] ҡалаһының почётлы гражданы (2017).
* [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы]] (1941—11.11.2007), [[тарих]]сы-[[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан тарихы]] һәм [[этнология]] кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1997). 
* [[Вәлиева Әлфия Муллайән ҡыҙы]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһы терапевы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. 
* [[Сәйетов Йыһанғәли Хажғәли улы]] (1946), төҙөүсе. [[Күмертау]] ремонт-төҙөлөш идаралығы ташсылар бригадаһының элекке етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]]  ауылынан.
* [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1946), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1966—2006 йылдарҙа Кушнаренко районы Свердлов исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981). Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Шәһиев Рәүеф Вәли улы]] (1946), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим, әҙәби тәнҡитсе. 2009 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] Ташҡыя ауылынан.
* [[Хәбибдиярова Нәфисә Мәүләүи ҡыҙы]] (''әҙәби псевдонимы Сөмбөл''; 1956), шағир. 2005 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Тайнин районы Усть-Черный ауылынан.
* [[Әхмәҙиева Ләйлә Ринат ҡыҙы]] (1971), невролог-ғалим. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы, 2016 йылдан БДМУ клиникаһының неврология һәм медицина реабилитацияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Сығышы менән [[Новосибирск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Новиков Иван Григорьевич]] (1927—27.02.2015), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы тракторсыһы; 1945—1949 йылдарҙа Һаҡмар МТС-ының участка механигы, 1950—1956 йылдарҙа — баш инженеры; 1959—1987 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан.
* [[Тойғонов Хәкимйән Әхмәтйән улы]] (1937), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1953—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ислам (Баймаҡ районы)|Ислам]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абросимова Тамара Петровна]] (1947—27.03.2022), [[Филология|филолог]], театр белгесе. Башҡортостандың [[Рус дәүләт академия драма театры]]ның элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] хеҙмәткәре. Хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Херсон]] ҡалаһынан.
* [[Солин Владимир Иванович]] (1947), ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дыуан районы|Дыуан район]] берекмәһе баш инженеры, механизацияланған отряд начальнигы, берекмәнең идарасы урынбаҫары; 1985 йылдан — «Победа» колхозы рәйесе; 2006—2012 йылдарҙа Дыуан район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
* [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-хоҡуҡ белгесе, [[Педагогика|педагог]]. 1995 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының]] дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире; 2005 йылдан Рәсәй сауҙа иҡтисад университеты Өфө институтының (филиалының) юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире; 2010 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015). 
* [[Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы]] (1947), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге  мөдире, 1987 йылдан — баш инженер; 1989 йылдан Рәсәй Металдарҙың үтә һығылмалыҡ проблемалары институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997).  
* [[Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы]] (1962—14.05.2019), [[дәүләт]] эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, генерал-лейтенант. 2008—2015  йылдарҙа [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия–Алания Республикаһы]] буйынса эске эштәр министры; 2018—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 2-се һәм 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендарҙың миҙалдары һәм [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәзизов Марат Әсхәт улы]] (1967), дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Сәйәси фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Свердловск өлкәһе]]нән.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Билалов Муса Ғайса улы]] (1923—2008), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, осоусы, старшина. 1962 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары; 1970—1986 йылдарҙа Ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифатын контролләү буйынса инспекция начальнигы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1962). Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.  
* [[Кинзин Рәшит Кинйә улы]] (1923—12.09.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]  депутаты. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотлогилдин Миңнулла Хафиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1979 йылдарҙа [[Ишембай быраулау эштәре идаралығы]] слесары, машинисы, механигы, вышка эшләү буйынса бригадир һәм прораб. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Ғилаев Миңләхмәт Миңлеғәли улы (]]1928—?), нефтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Туймазы]]лағы 2-се технологик транспорт идаралығы водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Ғәфүр]] ауылынан.
* [[Кузнецов Михаил Фёдорович]] (1933), нефтсе. 1952—1988 йылдарҙа [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Иҫке Хвалын]] утарынан.
* [[Банников Геннадий Иванович]] (1938), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиев Зиннур Әмир улы]] (1948), нефтсе. 1973 йылдан Туймазы быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы.  Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Мараҡанова Роза Вәлиәхмәт ҡыҙы]] (1948), дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1969 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитетының социаль тәьминәт бүлеге инспекторы, 1984 йылдан — бүлек мөдире; 1998—2012 йылдарҙа Рәсәй Пенсия фондының Баймаҡ районы һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһындағы идаралығы бухгалтеры һәм начальнигы. 2017 йылдың ғинуарынан Баймаҡ районының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Пенсия фондының почётлы хеҙмәткәре (20122), РСФСР-ҙың социаль тәьминәт отличнигы (1988). Сығышы менән ошо райондың Темәс ауылынан. 
* [[Арыҫланова Гөлнисә Хафиз ҡыҙы]] (1953—7.02.2015), табип. 1978—2014 йылдарҙа [[Өфө районы]] [[Дмитриевка (Өфө районы)|Дмитриевка]] участка дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Туйыш (Әбйәлил районы)|Туйыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Немчинов Александр Михайлович]] (1919—3.10.1985), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943), майор (1966). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1862 йыл]]: Герхарт Гауптман, [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1891 йыл]]: [[Эрвин Роммель]], [[Өсөнсө рейх|Германия]] фельдмаршалы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1930 йыл]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, [[Татарстан]]дың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б. йырҙар авторы). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1630 йыл]]: [[Иоганн Кеплер]], [[Германия]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1787 йыл]]: Кристоф Виллибальд Глюк, Германия композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1912 йыл]]: Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1938 йыл]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарстан]] драматургы, артист һәм режиссёр. 
* [[1964 йыл]]: Искәндәр Мирза, [[Пакистан]]дын беренсе президенты.
* [[2009 йыл]]: [[Ғәли Хәмзин]], йырсы, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л15]]
[[Категория:15 ноябрь]]</text>
      <sha1>fiwfn038t911g5l23xh5s8qu36gguw3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1310424</id>
      <parentid>1310421</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1310424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30561" sha1="mvzra63h1y67qnx08te7ts9h4l8ixmg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 319-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Икенсел эшкәртеү көнө.
** [[Шоколад]] кексы көнө.
** Юл-транспорт фажиғәләре ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (ноябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө.
** [[Һыуытҡыс]]ты таҙартыу көнө.
* {{Бельгия}} [[Бельгия]]: Король байрамы йәки Династия көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: Республика көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Милли валюта көнө.
* {{Палестина}} [[Фәләстин Дәүләте|Палестина]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар (призывниктар) көнө.
** [[Каспий диңгеҙе|Каспий флотилияһы]] көнө.
** [[Һөт]] коктейле көнө.
* {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Эшҡыуарлыҡ көнө.
** [[Барабан]]сы көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Ауыл хужалығы]] һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ауыл хужалығы, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө.
** [[Финанс]]истар көнө.
* {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш подразделениелары көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Санкт-Петербург]] бухгалтерҙары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[Совет Рәсәйе]] составында [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. 
* [[1917 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)|Мәнәүезтамаҡ ауыл советы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] асыла, 1995 йылдан — университет.
* [[1932 йыл]]: [[Баймаҡ]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.
* [[1950 йыл]]: [[Өфө]] — [[Силәбе]] бензин үткәргесе файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1971 йыл]]: [[Intel]] фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын ҡулланыуға тәҡдим итә.
* [[1988 йыл]]: «Энергея-Буран» комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (1930—6.03.2017), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1961—1966 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). Баймаҡ районының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты, [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы (2010).
* [[Хәкимов Факил Саҙрый улы]] (1930), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1978—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығы начальнигы, 1983—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәшит Низамов]] (1935—9.06.2018), [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. 1991—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның өлкән әҙәби консультанты. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2007).
* [[Файрушин Иван Сергеевич]] (1950—4.07.2006), график. 1998—2006 йылдарҙа «[[Бельские просторы]]» журналының художество мөхәррире. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһе (1981), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] «Китап сәнғәте» (1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]] (1931—30.10.2020), [[бейеү]]се, йәмәғәтсе. 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1973 йылдан — директоры; 1980 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] проректоры; 1986—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның директор урынбаҫары һәм баш администраторы. Башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурс-фестивален ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1977).  
* [[Фазлыева Фәһимә Ғаяз ҡыҙы]] (1931), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1946—1986 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Салауат исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Простихин Владимир Андреевич]] (1936—2017), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 30-сы төҙөлөш идаралығы 1-се проект бюроһының элекке баш инженеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Межгорье (ҡала)|Межгорье]] ҡалаһының почётлы гражданы (2017).
* [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы]] (1941—11.11.2007), [[тарих]]сы-[[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан тарихы]] һәм [[этнология]] кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1997). 
* [[Вәлиева Әлфия Муллайән ҡыҙы]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһы терапевы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. 
* [[Сәйетов Йыһанғәли Хажғәли улы]] (1946), төҙөүсе. [[Күмертау]] ремонт-төҙөлөш идаралығы ташсылар бригадаһының элекке етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]]  ауылынан.
* [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1946), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1966—2006 йылдарҙа Кушнаренко районы Свердлов исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981). Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Шәһиев Рәүеф Вәли улы]] (1946), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим, әҙәби тәнҡитсе. 2009 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] Ташҡыя ауылынан.
* [[Сидоренко Николай Николаевич]] (1951), [[хәрби хеҙмәткәр]], яугир-интернационалист, [[Афған һуғышы|Афғанстан Демократик Республикаһында хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы, 1983—1985 йылдарҙа артиллерия полкы дивизионы командирының сәйәси бүлек буйынса урынбаҫары. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Петропавловка (Миәкә районы)|Петропавловка]] ауылынан.
* [[Хәбибдиярова Нәфисә Мәүләүи ҡыҙы]] (''әҙәби псевдонимы Сөмбөл''; 1956), шағир. 2005 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Тайнин районы Усть-Черный ауылынан.
* [[Әхмәҙиева Ләйлә Ринат ҡыҙы]] (1971), невролог-ғалим. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы, 2016 йылдан БДМУ клиникаһының неврология һәм медицина реабилитацияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Сығышы менән [[Новосибирск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Новиков Иван Григорьевич]] (1927—27.02.2015), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы тракторсыһы; 1945—1949 йылдарҙа Һаҡмар МТС-ының участка механигы, 1950—1956 йылдарҙа — баш инженеры; 1959—1987 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан.
* [[Тойғонов Хәкимйән Әхмәтйән улы]] (1937), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1953—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ислам (Баймаҡ районы)|Ислам]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абросимова Тамара Петровна]] (1947—27.03.2022), [[Филология|филолог]], театр белгесе. Башҡортостандың [[Рус дәүләт академия драма театры]]ның элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] хеҙмәткәре. Хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Херсон]] ҡалаһынан.
* [[Солин Владимир Иванович]] (1947), ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дыуан районы|Дыуан район]] берекмәһе баш инженеры, механизацияланған отряд начальнигы, берекмәнең идарасы урынбаҫары; 1985 йылдан — «Победа» колхозы рәйесе; 2006—2012 йылдарҙа Дыуан район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
* [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-хоҡуҡ белгесе, [[Педагогика|педагог]]. 1995 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының]] дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире; 2005 йылдан Рәсәй сауҙа иҡтисад университеты Өфө институтының (филиалының) юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире; 2010 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015). 
* [[Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы]] (1947), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге  мөдире, 1987 йылдан — баш инженер; 1989 йылдан Рәсәй Металдарҙың үтә һығылмалыҡ проблемалары институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997).  
* [[Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы]] (1962—14.05.2019), [[дәүләт]] эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, генерал-лейтенант. 2008—2015  йылдарҙа [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия–Алания Республикаһы]] буйынса эске эштәр министры; 2018—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 2-се һәм 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендарҙың миҙалдары һәм [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәзизов Марат Әсхәт улы]] (1967), дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Сәйәси фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Свердловск өлкәһе]]нән.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Билалов Муса Ғайса улы]] (1923—2008), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, осоусы, старшина. 1962 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары; 1970—1986 йылдарҙа Ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифатын контролләү буйынса инспекция начальнигы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1962). Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.  
* [[Кинзин Рәшит Кинйә улы]] (1923—12.09.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]  депутаты. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотлогилдин Миңнулла Хафиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1979 йылдарҙа [[Ишембай быраулау эштәре идаралығы]] слесары, машинисы, механигы, вышка эшләү буйынса бригадир һәм прораб. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Ғилаев Миңләхмәт Миңлеғәли улы (]]1928—?), нефтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Туймазы]]лағы 2-се технологик транспорт идаралығы водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Ғәфүр]] ауылынан.
* [[Кузнецов Михаил Фёдорович]] (1933), нефтсе. 1952—1988 йылдарҙа [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Иҫке Хвалын]] утарынан.
* [[Банников Геннадий Иванович]] (1938), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиев Зиннур Әмир улы]] (1948), нефтсе. 1973 йылдан Туймазы быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы.  Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Мараҡанова Роза Вәлиәхмәт ҡыҙы]] (1948), дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1969 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитетының социаль тәьминәт бүлеге инспекторы, 1984 йылдан — бүлек мөдире; 1998—2012 йылдарҙа Рәсәй Пенсия фондының Баймаҡ районы һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһындағы идаралығы бухгалтеры һәм начальнигы. 2017 йылдың ғинуарынан Баймаҡ районының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Пенсия фондының почётлы хеҙмәткәре (20122), РСФСР-ҙың социаль тәьминәт отличнигы (1988). Сығышы менән ошо райондың Темәс ауылынан. 
* [[Арыҫланова Гөлнисә Хафиз ҡыҙы]] (1953—7.02.2015), табип. 1978—2014 йылдарҙа [[Өфө районы]] [[Дмитриевка (Өфө районы)|Дмитриевка]] участка дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Туйыш (Әбйәлил районы)|Туйыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Немчинов Александр Михайлович]] (1919—3.10.1985), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943), майор (1966). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1862 йыл]]: Герхарт Гауптман, [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1891 йыл]]: [[Эрвин Роммель]], [[Өсөнсө рейх|Германия]] фельдмаршалы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1930 йыл]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, [[Татарстан]]дың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б. йырҙар авторы). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1630 йыл]]: [[Иоганн Кеплер]], [[Германия]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1787 йыл]]: Кристоф Виллибальд Глюк, Германия композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1912 йыл]]: Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1938 йыл]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарстан]] драматургы, артист һәм режиссёр. 
* [[1964 йыл]]: Искәндәр Мирза, [[Пакистан]]дын беренсе президенты.
* [[2009 йыл]]: [[Ғәли Хәмзин]], йырсы, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л15]]
[[Категория:15 ноябрь]]</text>
      <sha1>mvzra63h1y67qnx08te7ts9h4l8ixmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1310430</id>
      <parentid>1310424</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1310430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31258" sha1="gcn9qrpvzh3ithk9y2grmz0ygwbk5tl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 319-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 320-се). Йыл аҙағына тиклем 46 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Икенсел эшкәртеү көнө.
** [[Шоколад]] кексы көнө.
** Юл-транспорт фажиғәләре ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (ноябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө.
** [[Һыуытҡыс]]ты таҙартыу көнө.
* {{Бельгия}} [[Бельгия]]: Король байрамы йәки Династия көнө.
* {{Бразилия}} [[Бразилия]]: Республика көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Милли валюта көнө.
* {{Палестина}} [[Фәләстин Дәүләте|Палестина]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар (призывниктар) көнө.
** [[Каспий диңгеҙе|Каспий флотилияһы]] көнө.
** [[Һөт]] коктейле көнө.
* {{Флагификация|Шри-Ланка}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Эшҡыуарлыҡ көнө.
** [[Барабан]]сы көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: [[Ауыл хужалығы]] һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Ауыл хужалығы, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө.
** [[Финанс]]истар көнө.
* {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш подразделениелары көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Санкт-Петербург]] бухгалтерҙары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[Совет Рәсәйе]] составында [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. 
* [[1917 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)|Мәнәүезтамаҡ ауыл советы]] ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932 йыл]]: [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] асыла, 1995 йылдан — университет.
* [[1932 йыл]]: [[Баймаҡ]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.
* [[1950 йыл]]: [[Өфө]] — [[Силәбе]] бензин үткәргесе файҙаланыуға тапшырыла.
* [[1971 йыл]]: [[Intel]] фирмаһы үҙенең беренсе «Intel 4004» микропроцессорын ҡулланыуға тәҡдим итә.
* [[1988 йыл]]: «Энергея-Буран» комплексының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (1930—6.03.2017), [[Педагогика|педагог]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1961—1966 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). Баймаҡ районының [[Батыр Вәлид]] исемендәге премияһы лауреаты, [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы (2010).
* [[Хәкимов Факил Саҙрый улы]] (1930), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1978—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[ауыл хужалығы]] идаралығы начальнигы, 1983—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе рәйесенең беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәшит Низамов]] (1935—9.06.2018), [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. 1991—2012 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның өлкән әҙәби консультанты. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия лауреаты (2007).
* [[Файрушин Иван Сергеевич]] (1950—4.07.2006), график. 1998—2006 йылдарҙа «[[Бельские просторы]]» журналының художество мөхәррире. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһе (1981), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] «Китап сәнғәте» (1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]] (1931—30.10.2020), [[бейеү]]се, йәмәғәтсе. 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1973 йылдан — директоры; 1980 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] проректоры; 1986—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның директор урынбаҫары һәм баш администраторы. Башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурс-фестивален ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1977).  
* [[Фазлыева Фәһимә Ғаяз ҡыҙы]] (1931), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1946—1986 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Салауат исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған малсыһы (1981). Сығышы менән ошо райондан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Простихин Владимир Андреевич]] (1936—2017), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 30-сы төҙөлөш идаралығы 1-се проект бюроһының элекке баш инженеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Межгорье (ҡала)|Межгорье]] ҡалаһының почётлы гражданы (2017).
* [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы]] (1941—11.11.2007), [[тарих]]сы-[[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан тарихы]] һәм [[этнология]] кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1997). 
* [[Вәлиева Әлфия Муллайән ҡыҙы]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһы терапевы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. 
* [[Сәйетов Йыһанғәли Хажғәли улы]] (1946), төҙөүсе. [[Күмертау]] ремонт-төҙөлөш идаралығы ташсылар бригадаһының элекке етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]]  ауылынан.
* [[Хаматшин Фәнзир Хаматхан улы]] (1946), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1966—2006 йылдарҙа Кушнаренко районы Свердлов исемендәге колхоз механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981). Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Шәһиев Рәүеф Вәли улы]] (1946), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим, әҙәби тәнҡитсе. 2009 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] Ташҡыя ауылынан.
* [[Сидоренко Николай Николаевич]] (1951), [[хәрби хеҙмәткәр]], яугир-интернационалист, [[Афған һуғышы|Афғанстан Демократик Республикаһында хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы, 1983—1985 йылдарҙа артиллерия полкы дивизионы командирының сәйәси бүлек буйынса урынбаҫары. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Петропавловка (Миәкә районы)|Петропавловка]] ауылынан.
* [[Зиятдинов Камил Әғләм улы]] (1956), мәҙәниәт хеҙмәткәре, музыкант, йәмәғәтсе. 1983 йылдан Тәтешле районының Бүл-Ҡайпан ауыл мәҙәниәт йорто директоры, тальянсыларҙың «Таң» халыҡ ансамблен ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008), төрлө кимәлдәге ижади конкурс һәм фестивалдәр лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Хәбибдиярова Нәфисә Мәүләүи ҡыҙы]] (''әҙәби псевдонимы Сөмбөл''; 1956), шағир. 2005 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Тайнин районы Усть-Черный ауылынан.
* [[Әхмәҙиева Ләйлә Ринат ҡыҙы]] (1971), невролог-ғалим. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы, 2016 йылдан БДМУ клиникаһының неврология һәм медицина реабилитацияһы үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Сығышы менән [[Новосибирск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Новиков Иван Григорьевич]] (1927—27.02.2015), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы тракторсыһы; 1945—1949 йылдарҙа Һаҡмар МТС-ының участка механигы, 1950—1956 йылдарҙа — баш инженеры; 1959—1987 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан.
* [[Тойғонов Хәкимйән Әхмәтйән улы]] (1937), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1953—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ислам (Баймаҡ районы)|Ислам]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абросимова Тамара Петровна]] (1947—27.03.2022), [[Филология|филолог]], театр белгесе. Башҡортостандың [[Рус дәүләт академия драма театры]]ның элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] хеҙмәткәре. Хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Херсон]] ҡалаһынан.
* [[Солин Владимир Иванович]] (1947), ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1974 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Дыуан районы|Дыуан район]] берекмәһе баш инженеры, механизацияланған отряд начальнигы, берекмәнең идарасы урынбаҫары; 1985 йылдан — «Победа» колхозы рәйесе; 2006—2012 йылдарҙа Дыуан район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
* [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-хоҡуҡ белгесе, [[Педагогика|педагог]]. 1995 йылдан [[БДУ|Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының]] дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире; 2005 йылдан Рәсәй сауҙа иҡтисад университеты Өфө институтының (филиалының) юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире; 2010 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]]ның дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015). 
* [[Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы]] (1947), ғалим-инженер-механик. 1974 йылдан Өфө авиация институты хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге  мөдире, 1987 йылдан — баш инженер; 1989 йылдан Рәсәй Металдарҙың үтә һығылмалыҡ проблемалары институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997).  
* [[Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы]] (1962—14.05.2019), [[дәүләт]] эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, генерал-лейтенант. 2008—2015  йылдарҙа [[Көньяҡ Осетия|Көньяҡ Осетия–Алания Республикаһы]] буйынса эске эштәр министры; 2018—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 2-се һәм 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендарҙың миҙалдары һәм [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәзизов Марат Әсхәт улы]] (1967), дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе урынбаҫары. Сәйәси фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Свердловск өлкәһе]]нән.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Билалов Муса Ғайса улы]] (1923—2008), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, осоусы, старшина. 1962 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары; 1970—1986 йылдарҙа Ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифатын контролләү буйынса инспекция начальнигы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1962). Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.  
* [[Кинзин Рәшит Кинйә улы]] (1923—12.09.2002), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]  депутаты. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡотлогилдин Миңнулла Хафиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1979 йылдарҙа [[Ишембай быраулау эштәре идаралығы]] слесары, машинисы, механигы, вышка эшләү буйынса бригадир һәм прораб. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
* [[Ғилаев Миңләхмәт Миңлеғәли улы (]]1928—?), нефтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Туймазы]]лағы 2-се технологик транспорт идаралығы водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Ғәфүр]] ауылынан.
* [[Кузнецов Михаил Фёдорович]] (1933), нефтсе. 1952—1988 йылдарҙа [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Иҫке Хвалын]] утарынан.
* [[Банников Геннадий Иванович]] (1938), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке машинисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиев Зиннур Әмир улы]] (1948), нефтсе. 1973 йылдан Туймазы быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы.  Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Мараҡанова Роза Вәлиәхмәт ҡыҙы]] (1948), дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1969 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитетының социаль тәьминәт бүлеге инспекторы, 1984 йылдан — бүлек мөдире; 1998—2012 йылдарҙа Рәсәй Пенсия фондының Баймаҡ районы һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһындағы идаралығы бухгалтеры һәм начальнигы. 2017 йылдың ғинуарынан Баймаҡ районының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Пенсия фондының почётлы хеҙмәткәре (20122), РСФСР-ҙың социаль тәьминәт отличнигы (1988). Сығышы менән ошо райондың Темәс ауылынан. 
* [[Арыҫланова Гөлнисә Хафиз ҡыҙы]] (1953—7.02.2015), табип. 1978—2014 йылдарҙа [[Өфө районы]] [[Дмитриевка (Өфө районы)|Дмитриевка]] участка дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Туйыш (Әбйәлил районы)|Туйыш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Немчинов Александр Михайлович]] (1919—3.10.1985), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943), майор (1966). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1862 йыл]]: Герхарт Гауптман, [[Германия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1891 йыл]]: [[Эрвин Роммель]], [[Өсөнсө рейх|Германия]] фельдмаршалы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1930 йыл]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, [[Татарстан]]дың үҙешмәкәр композиторы («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Һине һөйҙөм, гүзәлем», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б. йырҙар авторы). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1630 йыл]]: [[Иоганн Кеплер]], [[Германия]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1787 йыл]]: Кристоф Виллибальд Глюк, Германия композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1912 йыл]]: Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1938 йыл]]: [[Кәрим Тинчурин]], [[Татарстан]] драматургы, артист һәм режиссёр. 
* [[1964 йыл]]: Искәндәр Мирза, [[Пакистан]]дын беренсе президенты.
* [[2009 йыл]]: [[Ғәли Хәмзин]], йырсы, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1988).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л15]]
[[Категория:15 ноябрь]]</text>
      <sha1>gcn9qrpvzh3ithk9y2grmz0ygwbk5tl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адвокатура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71116</id>
    <revision>
      <id>1310473</id>
      <parentid>1301358</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9257" sha1="r77on556cy4poj9533u0twdf11byqhp" xml:space="preserve">[[Файл:Lincoln's Inn and Cab.jpg|thumb|275px| [[Лондон]]дағы [[Линкольнс-Инн]] адвокат палатаһының иҫке бинаһы.]]

'''Адвокатура''' ({{lang-lat|advoco}} — саҡырам) — адвокаттарҙың профессиональ берләшмәһе. 
==Адвокаттарҙын ойошмалары==
Рәсәй Федерацияһының 63-ФЗ һанлы &quot;Об адвокатской деятельности и адвокатуре в Российской Федерации&quot; законы буйынса адвокаттар ойошмалары:
#кабинет
#коллегия
#бюро
#юридик консультация
==Адвокат статусы==
Рәсәй Федерацияһының 63-ФЗ һанлы &quot;Об адвокатской деятельности и адвокатуре в Российской Федерации&quot; адвокаттын хоҡуҡтары:
#юридик ярҙам итеү өсөн мәғлүммәттәрҫе йыйыу
#һорау алыу
#Дәлилдәрҙе йыйыу
#башҡа действиялар
==Граждан эше буйынса адвокат әҙерләнеүҙәре==
===Маҡсаттар===
Маҡсаттар «Клиент (доверитель) һәм адвокат араһында килешеүҙә» билдәләнә. 
Яуап биреү:
#Хоҡуҡтын ниндәй өлкәһе дәғүәне көйләй
#Ниндәй субъекттарҫын хоҡуғы боҙолған
#Суд практикаһын ҡарау
#Хоҡуҡтын ниндәй өлкәһе дәғүәне көйләй.
#Хоҡуҡтын ниндәй өлкәһе дәғүәне көйләй.
#Хоҡуҡтын ниндәй өлкәһе дәғүәне көйләй.
===Эш үҙенсәлектәре===
РФ Граждан-процессуаль кодексынын 152 статьяға ярашлы Эш буйынса юридик квалификацияһы, эш 
===Эш буйынса юридик квалификацияһы===
===Эш буйынса позицияһы===
===Эштең хәлдәрҙе дәлиләү===
===Дәлилдәре===
===Эш барышы===

== Тарих ==
=== Рәсәй ===
Гражданлыҡ йәмғиәте институты булып тора һәм дәүләт власы менән урындағы үҙидаралыҡ органдары системаһына инмәй. Суд реформаһына (1864) ярашлы Өфө, Троицк һәм Ырымбур округ судтарында 1898 йыл суд эштәре буйынса присяжныйҙар вәкилдәре институты, башҡа судтарҙа һәм административ органдарҙа — хосуси вәкилдәр институты ойошторола. 1910 ййыл Өфө губернаһында 12, 1916 йыл — 10 хосуси вәкил була. Присяжныйҙар вәкилдәре үҙидаралыҡлы корпорациялар төҙөй, уларҙың эшмәкәрлеген присяжныйҙар вәкилдәре советы һәм округ судтары күҙәтә. 1917 й. 22 нояб. Суд тураһындағы 1-се декрет м‑н хосуси һәм присяжный А. институттары бөтөрөлә. 1918 й. 15 февр. Суд тураһында 2-се Бөтә Рәсәй ҮБК декреты нигеҙендә эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары советтары эргәһендә судта йәмәғәт яҡлауын һәм ғәйепләүен булдырыусы хоҡуҡ яҡлаусылар коллегиялары булдырыла.

=== Башҡортостан ===
[[1922 йыл]]да 26 майында раҫланған Адвокатура тураһындағы положение нигеҙендә 1922 йылдын 12 августа [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] декреты менәнн Башҡортостан яҡлаусылар коллегияһы ойошторола (1939 йылдан — Башҡортостан респ. адвокаттар коллегияһы). 
Коллегия 1922 й. 1 сент. эш башлай, 18 ағза иҫәпләнә. А. ойоштороу, уның эшмәкәрлеге БАССР яҡлаусылар коллективы положениеһы (1936), СССР адвокатураһы тураһында положение (1939), “СССР адвокатураһы тураһында” (1979) закон, РСФСР адвокатураһы тураһында положениелар (1962, 1980), Башҡортостан Республикаһының “Адвокатура тураһында” (1992 й., 2003 й. ғәмәлдән сыға) законы м‑н көйләнә. 2002 й. 31 майындағы “Рәсәй Федерацияһында адвокат эшмәкәрлеге һәм адвокатура тураһында” Федераль законға ярашлы 2002 й. 22 нояб. респ. бөтә терр. халыҡҡа квалификациялы юридик (ш. иҫ. бушлай) ярҙам күрһәтергә, дәүләт власында, урындағы үҙидаралыҡ органдарында, йәмәғәт берекмәләрендә һ.б. вәкиллек булдырырға һәм адвокаттарҙың мәнфәғәтен яҡларға, адвокаттарҙы проф. әҙерләүҙе һәм проф. этика кодексын һаҡлауҙы контролдә тоторға тейешле Башҡортостан Республикаһы Адвокат палатаһы ойошторола. Мотлаҡ ағзалыҡ принцибына нигеҙләнә (1 меңдән ашыу кешене берләштерә) һәм РФ адвокаттарының Федераль палатаһына инә. Башҡортостан Республикаһы Адвокат палатаһының юғары органы булып адвокаттар конф. тора, коллегиаль башҡарма орган — палата президенты етәкселегендә Палата советы. Башҡортостан Республикаһы Адвокат палатаһы системаһында төрлө адвокат берекмәләре эшләй: 10 коллегия, 8 бюро, 127 адвокат кабинеты (2004), ш. уҡ юридик консультациялар. Иң ҙур берекмә булып Башҡортостан Республикаһы ҡалалары һәм райондарында 90-дан ашыу структур бүлектәрҙе берләштергән Башҡ-н респ. адвокаттар коллегияһы һанала (750-нән ашыу ағза).

== Башҡортостанн республика адвокаттар (яҡлаусылар) коллегияһы Президиумы рәйестәре ==
* С.П.Кастров (1922 й. алып)
* П.В.Змеевский (1929 й. алып)
* И.Г.Әхмәров (1930 й. февр.— окт.)
* П.Н.Стариков (1933 й. алып)
* И.И.Супонин (1937 й. алып)
* М.П.Дмитриев (1940 й. алып)
* Л.С.Аблеев (1941 й. алып)
* Н.Н.Атнакаев (1947 й. алып)
* И.В.Хрулёв (1954 й. алып)
* Д.Б.Мурзин (1969 й. алып)
* Ш.Ә.Мәхмүтов (1985 й. алып)
* Б.Ғ.Йомаҙилов (2003 й. алып)

=== Башҡортостан Республикаһы Адвокат палатаһы президенты ===
* Мәхмүтов (2002 й. алып)
* Йомаҙилов (2009 й. алып)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Рәсәй адвокатураһы]]
* [[Адвокатура көнө]]
* [[Гражданлыҡ йәмғиәте]]
* [[Дәүләт хоҡуғы]]
{{БЭ}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Адвокатура}}
* [http://www.advokatymoscow.ru/advokatura/ob_advokature.php Адвокатская палата города Москвы | Адвокатура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101106113911/http://www.advokatymoscow.ru/advokatura/ob_advokature.php |date=2010-11-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20120422111338/http://riado.ru/ Информационная система, цель которой - объединение информации о профессиональном сообществе адвокатов – Адвокатуре, освещение деятельности адвокатов и адвокатских образований, а также информирование граждан об институте адвокатуры]

== Әҙәбиәт ==
* П.Д. Баренбойм, ''Роль московской адвокатуры в формулировании понятий правового государства и гражданского общества'', журнал &quot;Адвокат&quot;, № 9, 2010

[[Категория:Адвокатура| ]]</text>
      <sha1>r77on556cy4poj9533u0twdf11byqhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72307</id>
    <revision>
      <id>1310394</id>
      <parentid>1310301</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1310394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7295" sha1="0qwhendudfovc1t27z9cbz3bz3uyc0a" xml:space="preserve">{{ФШ|Мәһәҙиев}}
{{Яҙыусы
 |Исеме             = Рәшиҙә Мәһәҙиева
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 8.2.1965
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы 
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
| Научная сфера = әҙәбиәт тарихы 
 |Эшмәкәрлек төрө   = журналист, ғалим
 |Әүҙемлек йылдары  = 1988 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
}}

'''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026).

== Биографияһы ==
* Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған.
* Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған.
* 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире.
* 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары.
* 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире.
* Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе.
* 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире.
* 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006), «Ҡыш бабайҙың бүләге» (2026) һәм «Әйтер һүҙем етһен кешеләргә» (2025) китаптары авторы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999).
* Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2026-11-04/bash-m-h-rrirebe-g-salauat-yulaev-ordeny-4864802 Баш мөхәрриребеҙгә — Салауат Юлаев ордены!]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|441910718}}
* [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>0qwhendudfovc1t27z9cbz3bz3uyc0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1310398</id>
      <parentid>1310394</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1310398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7291" sha1="8kh9aqjpcla0x27tecc66n31denynb3" xml:space="preserve">{{ФШ|Мәһәҙиев}}
{{Яҙыусы
 |Исеме             = Рәшиҙә Мәһәҙиева
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 8.2.1965
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы 
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
| Научная сфера = әҙәбиәт тарихы 
 |Эшмәкәрлек төрө   = журналист, ғалим
 |Әүҙемлек йылдары  = 1988 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
}}

'''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026).

== Биографияһы ==
* Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған.
* Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған.
* 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире.
* 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары.
* 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире.
* Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе.
* 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире.
* 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тураһында мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» (2006), «Ҡыш бабайҙың бүләге» (2026) һәм «Әйтер һүҙем етһен кешеләргә» (2025) китаптары авторы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999).
* Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2026-11-04/bash-m-h-rrirebe-g-salauat-yulaev-ordeny-4864802 Баш мөхәрриребеҙгә — Салауат Юлаев ордены!]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|87064}}
* [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>8kh9aqjpcla0x27tecc66n31denynb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1310399</id>
      <parentid>1310398</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижади эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1310399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7942" sha1="q2209v56uyy2l7xhr6loraptcxjnxa1" xml:space="preserve">{{ФШ|Мәһәҙиев}}
{{Яҙыусы
 |Исеме             = Рәшиҙә Мәһәҙиева
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 8.2.1965
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы 
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
| Научная сфера = әҙәбиәт тарихы 
 |Эшмәкәрлек төрө   = журналист, ғалим
 |Әүҙемлек йылдары  = 1988 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
}}

'''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026).

== Биографияһы ==
* Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған.
* Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған.
* 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире.
* 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары.
* 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире.
* Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе.
* 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире.
* 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тархы тураһында фәнни‑популяр мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» әкиәте (2006), «Ауыл малайы» (2013) повесы, «Ҡыш бабайҙың бүләге» (2026) һәм «Әйтер һүҙем етһен кешеләргә» (2025) китаптары авторы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

«Башҡортостандың ете мөғжизәһе» («Семь чудес Башкортостана»; 2009) телевизион республика акцияһын ойоштороусы, «Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында» («Башкортостан в годы Великой Отечественной войны»; 2010) телетапшырыу циклының, «Көндәлек» («Дневник»; 2012—13) тапшырыуының авторы һәм мөхәррире.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999).
* Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2026-11-04/bash-m-h-rrirebe-g-salauat-yulaev-ordeny-4864802 Баш мөхәрриребеҙгә — Салауат Юлаев ордены!]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|87064}}
* [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>q2209v56uyy2l7xhr6loraptcxjnxa1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1310400</id>
      <parentid>1310399</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижади эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1310400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7971" sha1="n7gmnoqerz2kpqpwhhj4bgqzwnh24tk" xml:space="preserve">{{ФШ|Мәһәҙиев}}
{{Яҙыусы
 |Исеме             = Рәшиҙә Мәһәҙиева
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы.jpeg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 8.2.1965
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ҡасабаһы 
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
| Научная сфера = әҙәбиәт тарихы 
 |Эшмәкәрлек төрө   = журналист, ғалим
 |Әүҙемлек йылдары  = 1988 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1999), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
}}

'''Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы''' ([[8 февраль]] [[1965 йыл]]) — башҡорт журналисы, ғалим. 1995 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы (2022), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2026).

== Биографияһы ==
* Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы Мәһәҙиева [[Баймаҡ районы]] [[Һаҡмар (Баймаҡ районы)|Һаҡмар]] ауылында тыуған.
* Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған.
* 1988 йылдан алып «[[Башҡортостан пионеры (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитенең бүлек мөдире.
* 1990 йылдан алып «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары.
* 2001 йылдан «Аҙна» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан»]] телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы баш мөхәррире.
* Башҡортостан Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының электрон киң мәғлүмәт саралары секторын етәксеһе.
* 2016 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның журналистика кафедраһы мөдире.
* 02.2017 йыл — [[Ватандаш]] журналының баш мөхәррире&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/957211/ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 февраль]{{V|10|02|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Башҡортостан Республикаһы йәштәр матбуғаты тархы тураһында фәнни‑популяр мәҡәләләр, балалар өсөн «Аҡбай ҡалаға бармай» әкиәте (2006), «Ауыл малайы» (2013) повесы, «Ҡыш бабайҙың бүләге» (2026) һәм «Әйтер һүҙем етһен кешеләргә» (2025) китаптары авторы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

«Башҡортостандың ете мөғжизәһе» («Семь чудес Башкортостана»; 2009) телевизион республика акцияһын ойоштороусы, «Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында» («Башкортостан в годы Великой Отечественной войны»; 2010) телетапшырыу циклының, «Көндәлек» («Дневник»; 2012—13) тапшырыуының авторы һәм мөхәррире&lt;ref&gt;{{БЭ2013|87064}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999).
* Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2022)&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 Главному редактору журнала «Ватандаш» Рашиде Магадеевой присвоено почетное звание «Заслуженный журналист Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220905120538/https://vatandash.ru/news/novosti/2022-04-22/glavnomu-redaktoru-zhurnala-vatandash-rashide-magadeevoy-prisvoeno-pochetnoe-zvanie-zasluzhennyy-zhurnalist-rossiyskoy-federatsii-2781294 |date=2022-09-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Салауат Юлаев ордены]] (2026)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2026-11-04/bash-m-h-rrirebe-g-salauat-yulaev-ordeny-4864802 Баш мөхәрриребеҙгә — Салауат Юлаев ордены!]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|87064}}
* [http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p Резеда Ҡәҙиҡова. Журналистика тигән даръяны иңләп. «Өмөт» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220357/http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/630-zhurnalistika-dig-n-d-ryany-i-l-p |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>n7gmnoqerz2kpqpwhhj4bgqzwnh24tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юл йүнәлештәре күрһәткестәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73844</id>
    <revision>
      <id>1310374</id>
      <parentid>1286339</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5430" sha1="cszi7rn4xe88kkawo7b5cmkm8d4c7vt" xml:space="preserve">[[Файл:Zeichen 434 - Tabellenwegweiser, StVO 1992.svg|thumb]]

'''Юл йүнәлештәре күрһәтекстәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре''' — юл билдәләре һәм сигналдары тураһында [[Вена]] конвенцияһының «G» бүлегенә ярашлы.

Төрлө формала һәм төҫтәрҙә була.

== Өлгөләр ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
  image:France road sign D61.svg
  image:Zeichen 448 - Ankündigungstafel auf Autobahnen, StVO 1992.svg
 image:CZ-IS02a Směrová tabule pro příjezd k silnici pro motorová vozidla (s jedním cílem).jpg
  image:Compo-registre-9.svg
  image:Zeichen 458 - Planskizze, StVO 2013.svg
&lt;/gallery&gt;

== Юл күрһәткестәрен, урам исемдәрен, алтаҡталарҙы яҙыу тураһында положение ==
[[Башҡортостан Республикаһы]]нда юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтаҡталарын яҙыуҙағы дөйөм стандарттар тураһында положение (Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарары менән раҫланды 27 август 2001 йыл № 209):

# Был Положение «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законын, Башҡортостан Республикаһы Президентының 2000 йылдың 10 апрелендәге 34-се «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» «Башҡортостан Республикаһы Законын тормошҡа ашырыу буйынса беренсе сираттағы саралар тураһында» Күрһәтмәһен үтәү һәм «2000-2005 йылдарға Башҡортостан халыҡтары телдәрен һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү буйынса Дәүләт программаһын» ғәмәлләштереү маҡсатында эшләнде.
# Положение Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың атамаларын яҙыу тәртибен билдәләй.
# Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың атамаларын яҙыу Башкортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы ведомствоһының норматив акттары, ошо Положение һәм халыҡ-ара ҡануниәт менән билдәләнгән стандарттарға ярашлы башҡарыла.
# Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтакталарын (артабан — юл күрһәткестәр, атамалар, алтакталар) яҙыу Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәрендә башҡарыла.
# Юл күрһәткестәре, халыҡ йәшәгән урындар, урам атамалары текстары Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәрендә бер нигеҙҙә (таблицала) урынлаштырыла. Предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтаҡталары бер нигеҙҙә йәки айырым урынлаштырылырға мөмкин.
# Визуаль мәғлүмәт текстары түбәндәгесә урынлаштырыла: һулдан йәки өҫтән башҡорт телендәге текст, уңдан йәки аҫтан урыҫ телендәге текст һәм бер төрлө ҙурлыҡтағы хәрефтәр менән яҙыла.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080724211621/http://www.unece.org/trans/conventn/signalsr.pdf Текст конвенции]
* [http://www.gazu.ru/znaki/?page=6 Информационные знаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309184142/https://www.gazu.ru/znaki/?page=6 |date=2016-03-09 }}
* [http://www.avtotut.ru/law/roadsignes/Inform/ Указатели направлений. Комментарии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329105815/http://www.avtotut.ru/law/roadsignes/Inform/ |date=2009-03-29 }}
* [http://blang.ru/docRB.php?item=20&amp;sp=3 Юл күрһәткестәрен, урам исемдәрен, алтакталарҙы яҙыу тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233258/http://blang.ru/docRB.php?item=20&amp;sp=3 |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Юл билдәләре]]</text>
      <sha1>cszi7rn4xe88kkawo7b5cmkm8d4c7vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдашбаев Азамат Рәмил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74033</id>
    <revision>
      <id>1310380</id>
      <parentid>1292006</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10083" sha1="bn4ccxb8cpqx9s4mcz3f0tseepo00po" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фамилиялаш|Юлдашбаев}}

'''Юлдашбаев Азамат Рәмил улы''' ([[10 октябрь]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорт]] журналисы, публицист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005).

== Биографияһы ==
Азамат Рәмил улы Юлдашбаев [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1992 йылдың 25 февраленән [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;ref&gt;[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) [[Ейәнсура районы]] [[Саҙалы]] ауылында 1964 йылдың 10 октябрендә тыуған. [[Сиреғол]] урта мәктәбен тамамлағас, әрмелә хеҙмәт итә. [[1984]] — [[1989 йыл]]дарҙа [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый һәм, диплом алғас, [[Ейәнсура районы]]нда гимназияла уҡытыусы һәм директор булып эшләй. [[2003 йыл]]дан республика йәштәр гәзите «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]»тең хәбәрсеһе, 2008 йылдан — [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]], артабан [[Ватандаш (журнал)|«Ватандаш»]] журналының баш мөхәррире була.

2015 йылдың 28 сентябрендә [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитенең директоры — баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/768064/ Азамат Юлдашбаев «Башҡортостан» гәзитенең директоры итеп тәғәйенләнде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (Ләйлә Аралбаева)]&lt;/ref&gt; һәм был вазифала 2018 йылдың 2 апреленә тиклем эшләй&lt;ref&gt;[https://vk.com/id191076890 Азамат Юлдашбаев]{{V|02|04|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 2008—2010 йылдарҙа Азамат Юлдашбаев [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе урынбаҫары, [[2011 йыл]]да был ижады ойошма идараһының рәйесе вазифаларын башҡара.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

== Китаптары ==
* Мәлъяҙмалар. — Өфө: Китап, 2010.
* Яңғыҙлыҡ анатомияһы («Анатомия одиночества»). — Өфө, 2011.

== Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре ==
* «Яуаплылыҡ ҡулға ҡәләм тоттора» / А. Р. Юлдашбаев //Йәшлек. — 2005. — № 109.
* «Әтәс йылын ҡаршылағанда : хикәйә»/ А. Р. Юлдашбаев //Ағиҙел. — 2007. — № 3. — 103—112.
* «Үҙ хөкөм: ғәйепле, үтә бер ҡатлы»/ А. Р. Юлдашбаев //Ағиҙел. — 2008. — № 1.

== Ижадына баһалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190802174151/https://shonkar.rbsmi.ru/articles/samauyr-y-yy-ansy/azamat-yuldashbaev-khattin-ashyrly-yl-m-yem-khattin-ashyrly-esh-eshl-m-yem-uyla-anymdy-yna-yt-m-d-te/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802174151/https://web.archive.org/web/20190802174151/https://shonkar.rbsmi.ru/articles/samauyr-y-yy-ansy/azamat-yuldashbaev-khattin-ashyrly-yl-m-yem-khattin-ashyrly-esh-eshl-m-yem-uyla-anymdy-yna-yt-m-d-te/ |date=2019-08-02 }} Гөлшат Ҡаһарманова. АЗАМАТ ЮЛДАШБАЕВ: “ХАТТИН АШЫРЛЫҠ ҺҮҘ ҺӨЙЛӘМӘЙЕМ, ХАТТИН АШЫРЛЫҠ ЭШ ЭШЛӘМӘЙЕМ. УЙЛАҒАНЫМДЫ ҒЫНА ӘЙТӘМ ДӘ, ТЕЛӘГӘНЕМДЕ БАШҠАРАМ...” //  Шоңҡар — 2019. — № 4.]
* [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Ижадсы кредоһы // Башҡортостан. — 2009. — № 194. — 4 б. 2.
* Абдуллина Л. Творчество насыщенной гражданственности / Л. Абдуллина // Өмет. — 2005. — № 6. — С 3. 3.
* Әлибаев С. Расправие белые паруса… / С. Әлибаев // [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]. — 2005. — № 12. — С. 106—108. 5.
* Шарафутдинов Д. Истинный гражданин Азамат / Д. Шарафутдинов // Башҡортостан. — 2005. — № 24. — С. 6.
* Ишкинин Т. Новая звезда политической журналистики / Т. Ишкинин // Йәшлек. — 2005. — № 6. — С. 7 7.
* Хөсәинов Г. Большие раздумья о маленькой книге / Г. Хусаинов // Башҡортостан. — 2004. — № 12. — С. 3. 8.
* Бикбаев Р. Судьбой предписано быть поэтом / Р. Бикбаев // Ағиҙел. — 2003. — № 3. — С. 137—140 . 6.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005).
* В. М. Шукшин исемендәге [[Рәсәй]] әҙәби конкурсы лауреаты.
* «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013).
* «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996).
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғәриф отличнигы.

== Ҡаҙаныштары ==
* [[2017 йыл]] Өфөлә башҡорт телен яҡлап үҙенсәлекле һәм сағыу «Йөрәк һүҙе» проекты ойошторолдо. [[28 ноябрь|28 ноябрҙә]] үткән шиғри алыш финалында 12 пар ҡатнашты, улар араһында башҡорт телендә иң яҡшы шиғыр һөйләүселәр билдәләнде. Ҡатнашыусыларҙың береһе – шағир һәм депутат [[Йомабикә Ильясова]] әҙерләгән «тамашасы һөйөүе» бүләген Азамат Юлдашбаев менән Алина Ғәлиева алды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1084924/ Өфөлә шиғри һүҙ оҫталары билдәләнде – еңеүселәр автомобиль менән бүләкләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 29 ноябрь]{{V|29|11|2017}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 {{ref-ru}} {{V|29|11|2017}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} {{V|29|11|2017}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/1962-yuldashbaev-azamat-ramilovich}}
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958499 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан».  →  Карточка персоны: Юлдашбаев Азамат Рамилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326184711/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958499 |date=2018-03-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|04|2018}}

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:«Ватандаш» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйестәре]]
[[Категория:Мәктәп директорҙары]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите баш мөхәррирҙәре]]</text>
      <sha1>bn4ccxb8cpqx9s4mcz3f0tseepo00po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғаязов Әлфис Суфиян улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75985</id>
    <revision>
      <id>1310442</id>
      <parentid>1280077</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10874" sha1="k2eh3f8n2cfcpwrvxayv6piyi6gouod" xml:space="preserve">{{Учёный
 |Имя                  = Әлфис Суфиян улы Ғаязов
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = alfis-gayazov.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 03.06.1956
 |Место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МР|Асҡын районы|Асҡын районында}} [[Иҫке Ҡаҙансы]] ауылы  
 |Дата смерти          = 
 |Место смерти         = 
 |Гражданство          = СССР, Рәсәй Федерацияһы
 |Научная сфера        = педагогика
 |Место работы         = [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]
 |Учёная степень       = Педагогия фәндәре докторы
 |Учёное звание        = Рәсәй мәғариф академияһының ағза-корреспонденты
 |Альма-матер          = 
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = шағир, драматург
 |Награды и премии     = {{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации|2006}} 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = &lt;!--  БЕЗ префикса Category:--&gt;
}}
{{фамилиялаш|Ғаязов}}

'''Ғаязов Әлфис Суфиян улы''' ([[3 июнь]] [[1956 йыл]]) — дәүләт һәм фән эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]] академигы (2016), Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы (2009), педагогия фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985).

== Биографияһы ==
Әлфис Суфиян улы Ғаязов 1956 йылдың 3 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Асҡын районы]]ның [[Иҫке Ҡаҙансы]] ауылында тыуған.

1977 йылда [[Бөрө]] педагогия институтын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген 1977 йылда институттың ВЛКСМ комитеты секретары вазифаһында башлай. Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндән һуң, ошо юғары уҡыу йортонда кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
* 1983—1986 йылдар — [[Силәбе]] педагогия институтының педагогика кафедраһы аспиранты.
* 1986—1987 йылдар — Бөрө педагогия институты педагогика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.
* 1987—1989 йылдар — Бөрө педагогия институтының биология факультеты деканы.
* 1989—1997 йылдар — Бөрө педагогия институтының педагогика һәм психология факультеты деканы.
* 1998—2000 йылдар — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның педагогика кафедраһы мөдире.
* 2000—2011 йылдар — Башҡорт дәүләт педагогия университетының Педагогика институты директоры.
* 2011—2015 йылда — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф министры.
* 2015 йылдан — 2021 йылдың 15 июненә тиклем — [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] президенты вазифаһын башҡарыусы һәм президенты&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/768115/ Башҡортостан Фәндәр академияһы президенты вазифаһын башҡарыусы билдәләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 29 сентябрь 2015 йыл]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1606177-i-o-prezidenta-akademii-nauk-bashkortostana-naznachen-kamil-ramazanov-/ И.о. президента Академии наук Башкортостана назначен Камиль Рамазанов. ИА «Башинформ», 15 июня 2021 года]{{ref-ru}}{{V|15|06|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Әлфис Ғаязов шулай уҡ танылған шағир һәм драматург, 2013 йылдан [[Рәсәй]] Яҙыусылар Союзы ағзаһы, әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә, уның шиғырҙары республика гәзит-журналдарында даими донъя күреп килә.

Уның һүҙҙәренә профессиональ һәм үҙешмәкәр композиторҙар Альбина Имаева, Ришат Сәғитов, Шамил Шәрипов, Фирҙүс Шәрифуллин, Вәсил Ғәлимов, Афарим Аҡсурин, Нурия Абдуллина, Юлай Моратов, Әминә Бикташева, Рәдиф Зарипов, Зөлфиә Ғәйнуллина, Ринат Фәттәховтар яҙған бер нисә тиҫтә йырҙы [[Башҡортостан]]дың һәм [[Татарстан]]дың популяр сәхнә оҫталары үҙ репертуарына индергән, улар башҡарыуында халыҡ күңеленә хуш килгән был әҫәрҙәр радио һәм телевизорҙан йыш яңғырай.

Әҙиптең драматургия өлкәһендәге тәүге ижади емеше лә бик уңышлы булды. Йәш драматургтың «Яңғыҙҙар ташы» исемле драмаһы 2014 йылда [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] сәхнәһендә ҡуйылып (режиссеры [[Ханов Олег Закир улы|Олег Ханов]]), тамашасылар тарафынан йылы ҡабул ителде, төрлө кимәлдәге тәнҡитселәрҙең иғтибарын йәлеп итте. Улар спектаклгә ыңғай баһа бирҙе.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре үҫеп килгән быуынды тәрбиәләү, гражданлылыҡ формалаштырыу мәсьәләләренә арналған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

== Хеҙмәттәре ==
* Образование как пространство формирования личности гражданина. — М., 2006.
* {{китап| автор =| заглавие = Ҡаҙансылар иле| ссылка = | ответственный = | издание = | место = Өфө| издательство  = ДизайнПолиграфСервис| год = 2007| страницы =| страниц = 192| isbn = 978-5-94423-125-3| ref =}}
* Семь проблем современного образования. — Уфа, 2008.
* Лидирующая роль образования в обществе. — Уфа, 2011.

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
* ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты премияһы лауреаты (1985).
* РСФСР—ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|84946}}{{V|15|06|2021}}  
* [http://www.bashinform.ru/bash/345574/#ixzz3ObuoR9BR Мәғариф министры итеп Әлфис Ғаязов тәғәйенләнде ]
* [http://www.ug.ru/archive/53825 Альфис ГАЯЗОВ, министр образования Республики Башкортостан]
* [http://minkult-rb.ru/news/5/3803/ Министр образования Альфис Гаязов пополнил ряды Союза писателей России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016042751/http://minkult-rb.ru/news/5/3803/ |date=2013-10-16 }}
* [http://resbash.ru/news/10054 В Башкирском театре драмы им. М. Гафури прошла премьера спектакля «Камень одиночества» (Видео)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802155932/http://resbash.ru/news/10054 |date=2014-08-02 }}
* [http://www.rg.ru/2014/05/23/reg-pfo/kamen.html Сезон театра в Уфе закрылся «Камнем одиночества»]
* [https://web.archive.org/web/20190716075850/http://yanshishma.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4701:2015-03-20-12-41-02&amp;catid=62:2011-08-16-11-40-33&amp;Itemid=62  «Йәншишмә» гәзите, 2015, 13 март]

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары‎]]</text>
      <sha1>k2eh3f8n2cfcpwrvxayv6piyi6gouod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ялтыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79788</id>
    <revision>
      <id>1310390</id>
      <parentid>1152065</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8446" sha1="94uokgucieqrvzy4teo8rzrqna8t13a" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй| Ялтыр|ауыл
 |статус =
 |башҡортса исеме = Ялтыр
 |төп исеме = Ялтырова
 |ил = 
 |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 | lat_deg                  = 
 | lon_deg                  = 
 |lat_dir =
 |lon_dir =
  |CoordAddon = source:yandexmaps
 |CoordScale = 
 |ЯндексКарта              = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Силәбе өлкәһе
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Арғаяш районы
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе
 |урынлашыу = Яратҡол
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ төрө = 
 |башлыҡ = 
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәң бейеклеге = 
 |климат = уртаса континенталь
 |рәсми тел = урыҫ теле
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ = 198
 |иҫәп алыу йылы = 2010
 |тығыҙлыҡ = 
 |агломерация = 
|милли состав    = [[башҡорттар]]&lt;ref&gt;Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).&lt;/ref&gt;
  |конфессия составы = [[мосолмандар]]
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 456896
 |почта индекстары = 
 | коды = 35132
 |автомобиль коды = 74, 174
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Ялтыр''' ({{lang-ru|Ялтырова}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яратҡол ауыл биләмәһе]]нә керә. 

== Географик урынлашыуы ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Арғаяш]]): 50 км
* Ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем ([[Яратҡол]]): 7 км.

== Тарихы ==
Ауыл Ялтыр Таймасов исемен йөрөтә. Ялтыр Таймасов — башҡорт тарханы, [[Табын|Ҡара-Табын]] улусы старшинаһы, [[Таймаҫ Шәһимов]]тың улы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 3 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=169-170|isbn=| ref =}}&lt;/ref&gt;.

[[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонына ҡарай. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Мөхәмәтҡолой улусы составында була. 

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
[[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 198 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 102 ир-ат һәм 96 ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.&lt;/ref&gt;.

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1816 !!  1859 !! 1868 !! 1900 !! 1916 !! 1920 !!  1959 !! 1970 !! 1983 !! 1995
|-
| 133 || 328 || 376 || 459 || 540 || 544 || 389 || 418|| 299 || 200
|}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Шәһимов Фазылйән Закир улы]] (1933—1994) — металлург, техник-электромеханик. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР-ҙың почетлы металлургы (1965).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]
[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>94uokgucieqrvzy4teo8rzrqna8t13a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87139</id>
    <revision>
      <id>1310440</id>
      <parentid>1307445</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15552" sha1="ghgvk4jryg7208uppuesblq9so5p26m" xml:space="preserve">{{ФШ|Ғарифуллин}}
{{Яҙыусы
 |Исеме             = Айһылыу Ғарифуллина 
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 01.01.1968
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]] , {{ТыуғанУрыны|Бөрйән районы|Бөрйән районында}} [[Мәһәҙей]] ауылы
 |Гражданлығы       = {{USSR}} &lt;br&gt; {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = уҡытыусы, [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]]
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = [[шиғриәт]]
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}

'''Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы ''' ([[1 ғинуар]] [[1968 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]]. [[2000 йыл]]дан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы.

== Биографияһы ==
Айһылыу Рәжәп ҡыҙы Ғарифуллина 1968 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Мәһәҙей]] ауылында тыуған. Ул — туғыҙ балалы ишле ғаиләлә етенсе бала була.

Башланғыс белемде [[Мәһәҙей мәктәбе|тыуған ауылындағы мәктәп]]тә ала. [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]н тамамлағас, [[Белорет]] һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡый. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә.

Университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын тыуған районының [[Ҡолғана мәктәбе|Ҡолғана ауыл мәктәбе]]ндә [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы булып башлай. Ун йылдан ашыу мәғәриф өлкәһендә эшләй. 2002 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзитендә]] бүлек мөдире.

«Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора.

== Китаптары ==
* Гөрләүек.
* Аҡ ҡауырһын: шиғырҙар йыйынтығы.- Өфө: Китап.- 1995.- б. 5-36.
* Йондоҙ асам // Көмөш йөҙөк: шиғырҙар.- Өфө: Китап, 1997.- 6.5-66.
* Күреп өлгөр инде // Башҡорт шиғриәте антологияһы. Боронғонан алып XX быуат аҙағына тиклемге осор — Өфө: Китап, 2001.- 793 
* Ә мин һөйәм һаман… // Мөхәббәтнамә: шиғырҙар,- Өфө: Китап, 1997.- 6.220.
* Успей увидеть.// Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков.- Уфа: Китап, 2007.- С. 443-44

== Шағир хаҡында ==
«Айһылыу Ғарифуллинаның шиғриәтендә һәр поэтик образ йәнле күренеш, тәрән мәғәнәгә эйә. Тап ошо мәғәнәүи бәйләнеш шағирәнең поэтик донъяһының фекер даирәһен күҙ алдына баҫтыра. Был киңлектә һәр бер сыңдың үҙ моңо, үҙ ағышы бар. Тик ҡабатланмаҫ үҙенсәлек кенә быуаттарға һуҙылған бай традициялы башҡорт шиғриәтенә яңылыҡ өҫтәй».'''Зәки Әлибаев, филалогия фәндәре кандидаты.'''

«Айһылыу — тәбиғәт балаһы. Тыуып үҫкән Бөрйән районының мәғрүр тауҙары ла, ғорур һынлы ҡарағайҙары ла, аҡ сырайлы ҡайындары ла уның яҙмаларында ҡабатланмаҫ шиғри биҙәккә әүерелә».'''''Гөлназ Ҡотоева, шағирә.'''''

«Айһылыу Ғарифуллинаның мөхәббәт лирикаһы — берсә сабыр, берсә үпкәле, берсә һөйөүгә кинәнгән һөйөклө ҡатындың, наҙлы әсәнең ҡатмарлы һәм яҡты хистәренең сағылышы».'''Гөлсирә Ғиззәтуллина, яҙыусы.'''

«БӨЙӨКЛӨК — ЯБАЙЛЫҠТА ! Бөйөктәрҙән берәү әйткән был әйтемде. Хаҡ һүҙҙәр. Айһылыу Ғарифуллинаның шишмә ағышына оҡшап торған, халыҡсан шиғриәте телебеҙҙең ынйы мәрйене булып һибелгән диалекттары менән быға асыҡ дәлил була ала. Уның хис-тойғолары шиғырҙарында айырым бер нескәлек менән,һүҙ менән генә аңлата алмаҫлыҡ эске кисерештәр аша сағылыш таба. Ғүмере буйҙарына тел һағында тороусы беҙҙең остазыбыҙ Самат ағай Ғәбиҙуллиндың изге эшен тоғро дауам итеүсе лә ул Айһылыу! Мин уға шиғриәттә лә,тормошта ла яңы бейеклектәргә ирешеүен, беҙҙе яңы әҫәрҙәре менән ҡыуандырыуын теләйем ! Үҙе әйткәнсә:»…Оло һүҙҙәр әйтер кесе ҡыҙың Булып ҡалам һиңә, Бөрйәнем.&quot; Аминь, шулай булһын !&quot; '''Зөфәр ВӘЛИТ, шағир.'''

Айһылыу Ғәрифуллинала бик көслө шағирәне таныйым. Уның фәлсәфәүи, лирик шиғырҙары бик оҡшай. Һәр әҫәрен уҡыған һайын үҙеңә бер үҙенсәлекле донъя асаһың. Тел, фекер байлығы уның ижадын йәмләй, сағыу биҙәктәр өҫтәй. Айһылыу бик әҙәпле, баҫалҡы, намыҫлы, иманлы кеше. Шиғриәт асманында уның тағы ла асығыраҡ яныуын, беҙҙе матур әҫәрҙәре менән гел генә һөйөндөрөп тороуын теләйем. Ул — Бөрйәнемдең моңло, талантлы, йырсы, бай күңелле кешеләр төйәге икәнен иҫбат итеүсе матур шәхес!'''Танзиля Дәүләтбирҙина, шағирә'''

Ҡабатланмаҫ ижад оҫтаһы, талантлы шәхес менән бергә эшләү бәхетенә эйә беҙҙең редак-ция хеҙмәткәрҙәре. Тура һүҙле, ҡыйыу, бер ерҙә лә баҙап ҡалмаҫ Айһылыу апайҙың хо-лоҡ-фиғеле ижадында көҙгөләй сағыла — уны күптәр үткер ҡәләмле журналист, тос фекер-ле шағирә булараҡ белә. Айһылыу Рәжәп ҡыҙы киң эрудициялы, ҡыҙыҡһыныусан, иғтибарлы һәм ғәйәт ҙур һүҙ байлығына эйә булыуы, шулай уҡ телдең бар нескәлектәрен белеүе, оператив эшләүе менән беҙҙең кеүек йәш журналистарға үрнәк булып тора. Уның кеүек милләт өсөн янып йәшәгән, милли проблемаларҙы күтәргән, әхлаҡ-дин мәсьәләләрен хәл итеү юлд-рын эҙләгән ҡәләм оҫталары барҙа башҡорт матбуғаты киләсәктә лә, үҙ уҡыусыһын юғалтмай, йәшәйәсәк һәм йәмғиәт тормошон мөмкин тиклем ыңғай яҡҡа үҙгәртеүгә тос өлөшөн индерәсәк. '''''Миләүшә Ҡасимова-Мырҙағолова, журналист'''''

Моңло күңелле, һутлы телле шағирә ул. Шағирәнә күңел хистәре моң менән ҡауышып, А.Туҡтағолов, М. Солтановалар музыкаһына мәңгелек ҡиммәттәр хаҡындағы йырҙар менән тулыландырҙы сәнғәт илен. (Күптәр был йырҙар А.Ғарифуллина һүҙҙәренә икәнен дә белмәйҙәр). Үҙем етәкләгән вокал ансамблдең республика кимәлендәге тәүге лауреат исемен нәҡ Айһылыуҙың һүҙҙәренә яҙылған «Гөрләүек» йырым килтерҙе. Рухлы, сая башҡорт ҡатыны. Юҡҡамы ни, үҙенән күпкә олораҡ ил инәһе дәрәжәле өфөлөләр «ағинәй» исеме бирҙеләр. Ел иҫкән яҡҡа ғына башын бора һалып бармаҫ, «кәшмәген» йылғаның ағышы ыңғайына ғына ағыҙмаҫ, билбауырҙан һалҡын һыу кисеп булһа ла йылға үренә этеп барыр ул. Беҙгә, ҡатын-ҡыҙҙарға хас тормош ваҡлыҡтарынан өҫтөн ул. Ошоноң байы Аллаһы Тәғәләбеҙ уға оло ғилем биргән. Районыбыҙҙа 21 быуат мөслимәләренең беренсеһелер. Иман нурын янындағыларға таратып, нур бөркөп йәшәй ул. '''Миңнур Ҡасимова, уҡытыусы'''

Айһылыу Ғарифуллина
{{колонки|2}}
'''БЕҘ — БӨРЙӘНДӘР'''

Урал батырҙың беҙ тоҡомонан,&lt;br&gt;
Шүлгән батшаһының иленән,&lt;br&gt;
Төпкөлдәрҙә ҡурай моңон &lt;br&gt;
Аҡбуҙаттың тояҡ еленән.&lt;br&gt;

Аҡыҡ ҡаштай гүзәл күлдәремдә&lt;br&gt;
Вальс әйләнә һомғол ҡамыштар,&lt;br&gt;
Башҡорт көйөн көйләп, шишмәләрем&lt;br&gt;
Ағиҙелкәй менән ҡауыша.&lt;br&gt;

Болоттарға морон төртә тауҙар,&lt;br&gt;
Ҡайтауаздар шаңдай ҡаяла,&lt;br&gt;
Ҡайындарҙың сулпыларын тартып,&lt;br&gt;
Урынһыҙға елдәр шаяра.&lt;br&gt;

Бал еҫтәре аңҡый болондарҙан,&lt;br&gt;
Ҡымыҙ еҫе әкрен иҫертә.&lt;br&gt;
Сал тарихтан тыуған бөгөнгөнөң&lt;br&gt;
Кендеге бит бында киҫелгән…&lt;br&gt;

Урал батырҙың беҙ тоҡомонан,&lt;br&gt;
Беҙ — бөрйәндәр, бергә бер йәндәр.&lt;br&gt;
Уйҙа ғына ҡайттым Бөрйәнемә,&lt;br&gt;
Үҙем булдым айыу менгәндәй…
{{колонки|конец}}

== Айһылыу Ғарифуллина тураһында матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите 27 ғинуар [https://web.archive.org/web/20230605170548/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2023-01-27/ay-ylyu-arifullina-k-el-bayramyna-yyy-y-3122157 Айһылыу Ғарифуллина күңел байрамына йыйҙы]
* [[Тамаша (журнал)|Тамаша]] журналы [https://tamasha-rb.ru/articles/novosti/2023-03-11/b-ry-nd-r-e-ay-ylyuy-ta-ylyuy-3173296 Бөрйәндәрҙең Айһылыуы үә Таңһылыуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605170549/https://tamasha-rb.ru/articles/novosti/2023-03-11/b-ry-nd-r-e-ay-ylyuy-ta-ylyuy-3173296 |date=2023-06-05 }}

== Матбуғаттағы мәҡәләләре ==
* [[Ейәнсура таңдары (гәзит)|Ейәнсура таңдары]] гәзите 17 октябрь 2020 [https://web.archive.org/web/20230605171937/https://ejansura.ru/articles/common_material/2020-10-12/botlap-in-l-my-allap-yna-sy-a-shul-389975 Ботлап инһә лә, мыҫҡаллап ҡына сыға шул]
* [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] гәзите 5 июнь 2020 [https://ye102.ru/articles/iman/2020-06-05/tormosh-k-renesht-re-ay-ylyu-arifullina-747013 Тормош күренештәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605171938/https://ye102.ru/articles/iman/2020-06-05/tormosh-k-renesht-re-ay-ylyu-arifullina-747013 |date=2023-06-05 }} 

== Ижады (аудио) ==
* Айһылыу Ғәрифуллина шиғырҙары [https://web.archive.org/web/20230605171938/https://box.hitplayer.ru/?s=%D0%B0%D0%B9%D2%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%83%20%D2%93%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%88%D0%B8%D2%93%D1%8B%D1%80%D2%99%D0%B0%D1%80%D1%8B «Урал батыр вариҫтары»]

== Шиғырҙарына ижад ителгән йырҙар ==
* [https://hits.gybka.com/song/174709411/ajtam_le_tyu_an_ya_taryma_-_ajtam_le_tyu_an_ya_taryma/ Ҡайтам әле тыуған яҡтарыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605173305/https://hits.gybka.com/song/174709411/ajtam_le_tyu_an_ya_taryma_-_ajtam_le_tyu_an_ya_taryma/ |date=2023-06-05 }}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт шиғриәте антологияһы, Өфө китап 2001 йыл. 815 бит. ISBN 5-295-02743-0
* Ҡотоева Г. Көмөш йөҙөк балҡышы: Ҡатын — ҡыҙ шиғриәтенә бер ҡараш / Г.Ҡотоева// Ватандаш.- 1999.-№ 2.-126.
* Әлибаев 3. Шиғри мәрйендәр./ 3.Әлибаев// Башҡортостан.- 2008.- 8 май.

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]</text>
      <sha1>ghgvk4jryg7208uppuesblq9so5p26m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91594</id>
    <revision>
      <id>1310353</id>
      <parentid>1281772</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37002" sha1="oacqz0lrta6cte1ghft5wt8jsf0nsom" xml:space="preserve">{{Карточка награды
|Название             = Башҡортостан Республикаһының&lt;br /&gt;
[[Шәһит Хоҙайбирҙин]]
исемендәге премияһы
|Изображение          = 
|Размер изображения   = 
|OriginalName         = 
|Страна               = {{Флагификация|Российская Федерация}}, {{Флагификация|Башкортостан}}
|Тип                  = маҡтаулы исем
|КомуВручается        =
|ОснованияНаграждения = [[журналистика]] өлкәһендәге иң яҡшы ижади эштәр өсөн
|Статус               = ғәмәлдә
|Параметры            =
|ДатаУчреждения       = 1996
|ПервоеНаграждение    = 1996
|ПоследнееНаграждение = 
|Количество           =
|СтаршаяНаграда       = 
|МладшаяНаграда       = 
|Соответствует        = 
}}
'''Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[журналистика]] өлкәһендәге иң яҡшы ижади эштәргә йыл һайын бирелә торған премия. 1989 йылдың 8 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Журналистар союзы тарафынан булдырылған. 1996 йылда республиканың дәүләт наградаһы статусына күтәрелә. 

== Тарихы ==
Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренең ижади эшмәкәрлеген дәртләндереү маҡсатында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Журналистар союзы тарафынан 1989 йылдың 8 апрелендә булдырыла. Ул бер йыл арауығында иң яҡшы тип табылған әҫәрҙәре өсөн айырым журналистарға йә авторҙар коллективына бирелә. Был әҫәрҙәр гәзит һәм журналдарҙа баҫылырға, радио һәм телевидение аша тапшырылырға һәм китап булып донъя күрергә мөмкин. Республика ижади конкурсында еңеүселәргә «Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты» тигән исем бирелә, уларға исемде раҫлаған диплом һәм күкрәккә тағыла торған билдә тапшырыла.

1996 йылдан [[Башҡортостан]]дың Министрҙар Кабинеты ҡарары менән премия республика статусын алды һәм уның тураһында положение раҫланды&lt;ref&gt;[http://docs.pravo.ru/document/view/ Постановление от 30 сентября 1996 года № 276 О премии имени Шагита Худайбердина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019174337/http://docs.pravo.ru/document/view |date=2013-10-19 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Артабанғы йылдарҙа был документҡа ваҡыт талап иткән үҙгәрештәр индерелде.

== Премия лауреаттары ==
* Лауреат исеменә республика баҫмаларының барыһының да, шулай уҡ ҡайһы бер ҡала һәм район гәзитәләре вәкилдәре лә лайыҡ булған.
* Премия алыусылар араһында Башҡортостан журналистикаһы ветерандары — Виктор Орлов, [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Рәүф Насыров]], Рәис Ҡасимов, Раиф Бадиҡов, Вячеслав Стрижевский, Алла Докучаева, [[Сәлимов Марсель Шәйнур улы|Марсель Сәлимов]], Альфред Стасюконис, Ирина Николенко, Тамара Нефёдова һәм башҡалар бар.

{| class=&quot;wide&quot;
!Йыл
!width=30%|Бүләкләнеүсе
!width=30%|Эшләгән урыны, вазифаһы, һөнәре
!width=55%|Бүләкләү ерлеге
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2021]]
|Даян Мәжитов 
|«Бәрәкәт» журналын ойоштороусы
|Ошо баҫмала донъя күргән әхлаҡи тәрбиә, ғаиләне нығытыу, һаҡлау, тел һәм мәҙәниәтте үҫтереү, хәйриәлек тураһындағы материалдары өсөн&lt;ref name=&quot;БМА-21&quot;&gt;[https://www.bashinform.ru/bash/1657847/ Башҡортостанда Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияның 2021 йылғы лауреаттары билдәле булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2021, 13 октябрь]{{V|13|10|2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|Татьяна Никитина
|[[Тамыр (балалар студияһы)|«Тамыр» телеканалы]] мөхәррире
| «преград.net», «ЭТНОкраса», «Гора Новостей» программалары өсөн.&lt;ref name=&quot;БМА-21&quot; /&gt; 
|-
|Кәримә Усманова
|[[«Башҡортостан» гәзите]]нең үҙ хәбәрсеһе
|көньяҡ-көнсығыш райондарҙың социаль-иҡтисади үҫешен һүрәтләгән мәҡәләләре өсөн&lt;ref name=&quot;БМА-21&quot; /&gt; 
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2020]]
|Эмилия Завричко
|«[[Молодежная газета]]» баҫмаһы хәбәрсеһе
|Ошо гәзиттә баҫылған социаль әһәмиәтле темаларға мәҡәләләре өсөн&lt;ref name=&quot;БМА-20&quot;&gt;[https://www.bashinform.ru/bash/1504133/ Башҡортостанда 2020 йылдың Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары билдәле булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2020, 7 октябрь]{{V|8|10|2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|Нур Ҡәҙербаев
|[[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] гәзите хәбәрсеһе
|«Йәшлек» гәзитендә донъя күргән спорт тематикаһына мәҡәләләр циклы өсөн&lt;ref name=&quot;БМА-20&quot; /&gt; 
|-
|[[Зөһрә Ҡотлогилдина]]
|Журналистика ветераны
|«Һуғыш балалары һөйләй» китабы өсөн&lt;ref name=&quot;БМА-20&quot; /&gt; 
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[2019]]
|[[Лариса Абдуллина]]
|«Башҡортостан» гәзитенең әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире
|«Башҡортостан» гәзитендә баҫылып сыҡҡан публицистик мәҡәләләр серияһы өсөн&lt;ref name=&quot;Й-19&quot;&gt;[http://www.ye02.ru/online/19483-byjyl-zhurnalistary-shit-hoajbirin-isemendge-premijayn-kem-alasa.html Быйыл журналистарҙың Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһын кем алды? «Йәшлек» гәзите сайты, 2019, 11 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011165220/http://www.ye02.ru/online/19483-byjyl-zhurnalistary-shit-hoajbirin-isemendge-premijayn-kem-alasa.html |date=2019-10-11 }}{{V|11|10|2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|Рафиҡ Әхмәтшин
|«Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының Башҡортостан юлдаш телеканалы хәбәрсеһе
|Башҡортостан юлдаш телеканалында эфирға сыҡҡан телерепортаждар серияһы&lt;ref name=&quot;Й-19&quot;/&gt; 
|-
|Азат Ғиззәтуллин 
|«[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәрсеһе
|«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы таҫмаһында баҫылған мәҡәләләр серияһы өсөн&lt;ref name=&quot;Й-19&quot;/&gt; 
|-
|Фәнүз Хәбибуллин 
|[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]] редакцияһының сәйәсәт бүлеге мөдире
|«Кызыл таң» гәзитендә донъя күргән мәҡәләләр серияһы өсөн&lt;ref name=&quot;Й-19&quot;/&gt; 
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2018]]
|[[Энгель Зәйнетдинов]]
|ғалим-иҡтисадсы
|«Ватандаш» журналында, «Республика Башкортостан» һәм «Истоки» гәзиттәрендә баҫылып сыҡҡан материалдары; «Башкирская нефть и ее первопроходцы (18-20 вв.)» (Д.И. Михайлов менән авторҙашлыҡта) китабы өсөн&lt;ref name=&quot;БМА-18&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1220965/ Республикала Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары билдәле булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 5 октябрь]{{V|5|10|2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|Миләүшә Ҡаһарманова (Хәбилова)
|«Киске Өфө» гәзите хәбәрсеһе
|«Киске Өфө» гәзитендә баҫылып сыҡҡан публицистик мәҡәләләр серияһы өсөн&lt;ref name=&quot;БМА-18&quot; /&gt; 
|-
|Венера Ситдиҡова 
|«Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының «Юлдаш» радиоһы комментаторы
|«Башҡорттар», «Рухиәт», «Яҙмыштарҙа — ил тарихы» тапшырыуҙары өсөн&lt;ref name=&quot;БМА-18&quot; /&gt; 
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2017]]
|Марина Воронова
|«Стерлитамакский рабочий» гәзите хәбәрсеһе
|Замандаштарыбыҙ, уларҙың ыңғай ғәмәлдәре һәм эштәре тураһындағы мәҡәләләре өсөн&lt;ref name=&quot;БМА&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1060095/ Башҡортостандың баш ҡалаһында журналистарға Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияны тапшырҙылар «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 10 октябрь]{{V|11|10|2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы|Ләйлә Ишморатова (Аралбаева)]]
|«[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы күҙәтеүсеһе 
|Республика мәҙәниәте, сәнғәте һәм Башҡортостандан ситтә йәшәгән яҡташтарыбыҙ тураһындағы мәҡәләләр шәлкеме өсөн&lt;ref name=&quot;БМА&quot; /&gt; 
|-
|[[Фәнил Күзбәков]] 
|[[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[журналистика]] кафедраһы профессоры
|Башҡорт журналистикаһына, туған тел яҙмышына, тәбиғәт ҡомартҡыларын, матди һәм рухи байлыҡты һаҡлауға, йәш быуынды тәрбиәләүгә арналған мәҡәләләре өсөн&lt;ref name=&quot;БМА&quot; /&gt; 
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2016]]
|Гөлназ Данилова
|«Российская газета» редакцияһының [[Өфө]] филиалындағы өлкән хәбәрсе
|112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов тураһында билдәһеҙ факттарҙы асҡан материалдары өсөн&lt;ref name=&quot;БИА&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/906673/ Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаттары билдәле булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 10 октябрь]{{V|10|10|2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Фәүзиә Мөхәмәтшина]]
|[[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө» гәзите]] хәбәрсеһе
|Замандың көнүҙәк мәсьәләләрен күтәргән аналитик материалдары өсөн&lt;ref name=&quot;БИА&quot; /&gt;
|-
|Гүзәл Хәмитова
|[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]] каналындағы телевидение студияһының тыуған яҡты өйрәнеү программалары бүлеге етәксеһе
|«Эҙәрмән», «Позывной «Барс», «Мистик Башҡортостан» тапшырыуҙар циклы өсөн&lt;ref name=&quot;БИА&quot; /&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2015]]
|Гүзәл Агишева
|«Труд» гәзитенең бүлек мөдире
|Республиканың рухи мираҫын һаҡлауға һәм [[Мәскәү]]ҙә уның ыңғай имиджын булдырыуға булышлыҡ итеүсе [[Башҡортостан]] һәм яҡташтар тураһында мәҡәләләр шәлкеме өсөн&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/771811/ Башҡортостанда Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттарын бүләкләү тантанаһы булды. — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 9 октябрь 2015 йыл]&lt;/ref&gt;
|-
|Рәмилә Мусина
|[[Белорет]] мәғлүмәт үҙәгенең [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хәбәрсеһе
|«Урал» гәзитендә баҫылған публицистик мәҡәләләре өсөн&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;
|-
|Юрий Нестеренко
|[[Стәрлетамаҡ районы]] мәғлүмәт үҙәгенең «Ауыл тормошо» гәзите фотохәбәрсеһе
|«Улар Тыуған иле өсөн көрәште», «Тыуған ил ҡайҙан башлана…», «Спорт — көсһөҙҙәр өсөн түгел» фотоһүрәттәр шәлкеме өсөн&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2014]]
|Людмила Кашапова
|&quot;[[Молодёжная газета]]&quot;ның бүлек мөдире
|Йәш быуынды патриотик рухта тәрбиәләүгә йүнәлтелгән һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләрен яҡтыртҡан мәҡәләләр шәлкеме өсөн
|-
|Олег Төхвәтуллин
|[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзитенең]] бүлек мөдире
|«Яҙмышым да, шатлығым да — ауылым» китабына ингән публицистик мәҡәләләре өсөн&lt;ref&gt;[http://kiziltan.ru/news/98-premiyag-laek-buldylar.html Премиягә лаек булдылар. «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2014, 9 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tt}}&lt;/ref&gt;
|-
|Хәйҙәр Тапаков
|[[Атайсал (гәзит)|«Атайсал»]] гәзитенең ([[Сибай]]) баш мөхәррире
|«Утоли мои печали» китабына ингән публицистик мәҡәләләре өсөн&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/665941/ 2014 йыл өсөн лауреаттар билдәле булды]&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2013]]
|Радис Ноғманов
|[[Өмөт (гәзит)|«Өмөт»]] гәзитенең баш мөхәррире
|«Янырға икән янырға» китабы өсөн
|-
|Айрат Нурмөхәмәтов
|[[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитенең фотохәбәрсеһе
|[[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитендә баҫылған замандаштар тураһындағы фотолар өсөн
|-
|Зөлфиә Рәхмәтуллина
|[[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының]] бүлек мөдире
|«Телеүҙәк», «Атылған йондоҙ», «Алло, һеҙҙе [[Юлдаш (радио)|„Юлдаш“]] тыңлай» тапшырыуҙар шәлкеме өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2012]]
|Зөһрә Арсаева
|[[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы хәбәрсеһе
|«Тыуған яҡ», «Сделано в Башкортостане» тапшырыуҙары өсөн
|-
|[[Дамир Шәрәфетдинов]]
|журналист
|Йәмғиәттә татыулыҡ, [[Башҡортостан]]дың социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләрен яҡтыртҡан мәҡәләләре өсөн
|-
|Рәзифә Сәхапова&lt;br /&gt;[[Илдус Тимерханов]]
|журналистар ([[Дүртөйлө]])
|«Базы буйы — бөҙрә тал» китабы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2011]]
|Венера Ильясова&lt;br /&gt;[[Эмиль Мусин]]&lt;br /&gt;Ләлә Латыпова&lt;br /&gt;Алексей Шильников
|«Туймазинский вестник» гәзите журналистары
|Үҙ өлгөһөндә әхлаҡи һәм рухи үҫешкә өндәүсе, дөйөм кешелек ҡиммәттәрен раҫлаусы замандаштарға бағышланған мәҡәләләр шәлкеме өсөн&lt;ref name=&quot;ОСПР&quot;&gt;[http://www.pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=8877 Вручены премии имени Шагита Худайбердина. Правительство Республики Башкортостан. Официальный сайт. 19.10.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031043655/https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=8877 |date=2020-10-31 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы|Рита Өмөтбаева]] 
|«Башҡортостан» ДТРК-ның күңел асыу тапшырыуҙары редакцияһы етәксеһе 
|Күгәрсен районын пропагандалағаны өсөн&lt;ref&gt;[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/424949/?ysclid=lg6nifaqs5984561073 Официальный портал РБ]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Фәнүр Ғилманов]]
|[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе
|100 мәҡәлә тупланған «Такова жизнь» китабы өсөн&lt;ref name=&quot;ОСПР&quot; /&gt;
|-
|[[Сибәғәт Рахманғолов]]
|[[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе
|«Ямалда ҡайын да үҫмәй» очерктар шәлкеме өсөн&lt;ref name=&quot;ОСПР&quot; /&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2010]]
|Лена Ғәбделбарый ҡыҙы Ғабдрахманова
|журналист
|«Нисек йәшәйһең, [[башҡорт]] ауылы» мәҡәләләр шәлкеме өсөн
|-
|Гөлсәсәк Рәсих ҡыҙы Ханнанова
|«КоммерсантЪ-Башкортостан» гәзите журналисы
|Иҗтимағи—сәйәси темаға яҙылған мәҡәләләре өсөн
|-
|[[Азат Ярмуллин]]
|журналист
|«Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында»&lt;ref&gt;Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында https://kitaptar.bashkort.org/files/avtonomiyaly_bashqortostan_bajraghy_astynda._ofo._2009.pdf&lt;/ref&gt; китабы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2009]]
|Юрий Викторович Ергин
|[[Башҡорт дәүләт университеты]] доценты
|[[Башҡортостан Республикаһы]] мәҙәниәте һәм мәғарифы тарихына бағышланған мәҡәләләре өсөн
|-
|Таһир Хабрахман улы Ишкинин
|[[Өфө]] ҡала хакимиәте белгесе
|[[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзитендә «Аҙна шаңдауы» рубрикаһында баҫылған мәҡәләләре өсөн
|-
|Флүрә Мәхмүтйән ҡыҙы Солтанова
|«Башҡортостан» ДТРК-һы радиохәбәрсеһе
|«Ватандаштар», «Йәдкәр» радиотапшырыуҙары өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2008]]
|Радик Шакир улы Вәхитов
|[[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] доценты
|«Под крыло двуглавого орла» китабы өсөн
|-
|Андрей Александрович Ничков
|[[Молодёжная газета|«Молодёжная газета»]] журналисы
|Ғаилә йылына бағышланған мәҡәләләре өсөн
|-
|Баныу Латиф ҡыҙы Ҡаһарманова
|[[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] гәзите хәбәрсеһе
|Ғаилә йылына бағышланған мәҡәләләре өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2007]]
|[[Әхмәр Үтәбай]]
|яҙыусы
|[[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]]гәзитенең «Диалог» рубрикаһында баҫылған мәҡәләләре өсөн
|-
|[[Тәлғәт Шаһманов]]
|[[Юшатыр (гәзит)|«Юшатыр»]] гәзитенең мөхәррир урынбаҫары
|«Шағәле Шаҡман нәҫеле» китабы өсөн
|-
|Марина Шумилова
|[[Башинформ|«Башинформ»]] мәғлүмәт агентлығының бүлек мөдире
|[[Башҡортостан]]дың [[Рәсәй]]гә ирекле ҡушылыуының 450 йыллығына бағышланған мәҡәләләр шәлкеме өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2006]]
|Юрий Никифорович Коваль
|«[[Бельские просторы]]» журналы хәбәрсеһе
|Әхлаҡи һәм ил һөйәрлек тойғолары тәрбиләүгә арналған мәҡәләләре өсөн
|-
|[[Үлмәҫбаева Тәнзилә Абдулла ҡыҙы|Тәнзилә Үлмәҫбаева]]
|[[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһының баш мөхәррире
|Яҡташтары [[Күгәрсен районы]] хеҙмәтсәндәренә бағышланған тапшырыуҙары өсөн
|-
|[[Гөлфиә Янбаева]]
|[[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзитенең баш мөхәррире
|«Йөрәккә уйылған ғәм» («Сердце полно сострадания») китабы өсөн
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[2005]]
|[[Әлфиә Аҡбутина]]
|[[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары
|[[ЮНЕСКО]] линияһы буйынса [[Европа]] илдәренә яһаған сәйәхәтенең юл яҙмалары өсөн
|-
|Тамара Ивановна Нефёдова
|«Вечерняя Уфа» гәзитенең бүлек мөдире
|Республиканың арҙаҡлы шәхестәре тураһындағы мәҡәләләре өсөн
|-
|[[Рәсүл Сәғитов]]
|[[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының]] мөхәррире
|«Үткән заман» исемле документаль радиотапшырыуҙар шәлкеме өсөн
|-
|[[Азамат Юлдашбаев]]
|[[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары
|«Башкортостан на геополитической карте» тапшырыуҙар шәлкеме өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2004]]
|Алик Рәшид улы Аллаяров
|[[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] журналисы
|Өфө балалар приютында тәрбиәләнеүселәргә арналған тапшырыуҙары өсөн
|-
|Ирина Владимировна Николенко
|«Республика Башкортостан» гәзите хәбәрсеһе
|[[Салауат Юлаев]]тың тыуыуына 250 йыл тулыуға арналған очерктары өсөн
|-
|Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы
|[[Илеш районы|Илеш]] мәғлүмәт үҙәге
|«Истоки» гәзитендәге мәҡәләләре өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2003]]
|Морозова Татьяна Петровна
|«Стерлитамакский рабочий» гәзите хеҙмәткәре
|Социаль мәсьәләләргә бағышланған мәҡәләләре өсөн
|-
|Мушкина Светлана Леонидовна
|[[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] журналисы
|Социаль яҡтан яҡланмағандар тураһында фильмдары өсөн
|-
|Фазлетдинов Илдар Камилович
|[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзите хәбәрсеһе
|Социаль-иҡтисад мәсьәләләрен даими яҡтыртҡан өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2002]]
|[[Гәүһәр Батталова]]
|[[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының]] баш мөхәррире
|II Бөтә донъя Башҡорттары Ҡоролтайына арналған телевизион фильмдар өсөн
|-
|Фәүзиә Латыпова
|[[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите хәбәрсеһе
|«Изгелектәр генә эҙләйем» китабы өсөн
|-
|Петровская Людмила Витальевна
|
|«ТУ-154» самолетының һәләкәте (02.07.2002) айҡанлы яҙылған мәҡәләләре өсөн
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[2001]]
|Динә Арыҫланова
|[[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналы хәбәрсеһе
|Социаль мәсьәләләргә арналған мәҡәләләре өсөн
|-
|Аҙнағолов Юнир Ғәлимйән улы 
|
|«Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» китабы өсөн
|-
|Альфред Стасюконис
|«Республика Башкортостан» гәзите хәбәрсеһе
|«Портреты на фоне войны» китабы өсөн
|-
|Рәүеф Хәкимов
|[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе
|«Курск» һыу аҫты кәмәһендә һәләк булған яҡташтарға арналған очерктары өсөн
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[2000]]
|Фәрит Вахитов
|
|
|-
|Флүзә Мырҙабаева
|
|
|-
|Фәтҡуллин Фәрит Миңнулла улы
|«Ҡыҙыл таң» гәзите хеҙмәткәре
|
|-
|[[Салауат Хәмиҙуллин]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[1999]]
|[[Рәшиҙә Мәһәҙиева]]
|
|
|-
|[[Салауат Төпәев]]
|
|
|-
|[[Ризван Хажиев]]
|
|
|-
|[[Юрий Узиков]]
|журналист
|«Исторические памятники Уфы» китабы өсөн
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[1998]]
|Зиф Имамов
|
|
|-
|[[Марсель Сәлимов]]
|
|
|-
|[[Сәлмән Ярмуллин]]
| [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите хәбәрсеһе&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/2454-yarmullin-salman-shakiryanovich.html Башкирская энциклопедия — Ярмуллин Сальман Шакирьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224061115/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/2454-yarmullin-salman-shakiryanovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|03|06|2018}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[1997]]
|Сергей Манзуров
|«Сибайский рабочий» гәзите хәбәрсеһе
|
|-
|Вячеслав Стрижевский&lt;br /&gt;Илүзә Ҡапҡаева&lt;br /&gt;Алла Докучаева
|«Вечерняя Уфа» гәзите журналистары
|
|-
|Рима Сәрүәрова
|[[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының]] радио хеҙмәте етәксеһе
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| [[1996]]
|[[Фәниә Хәлитова]]
|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы комментаторы&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14971-s-l-jm-nova-f-ni-bajgilde-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Сөләймәнова (Хәлитова) Фәниә Байгилде ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073215/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14971-s-l-jm-nova-f-ni-bajgilde-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|16|02|2018}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|[[Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы]]
|
|
|-
|Иманғолов Сулпан Ғоссам улы
|
|
|-
|Суҡбаев Сәләхетдин Хөсәйен улы
| [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] радиотапшырыуҙар студияһының «Заман» ижади берекмәһе етәксеһе
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[1995]]
|Баҙыҡов Рәиф Карам улы
|
|
|-
|Брехова Галина Николаевна
|
|
|-
|Буранғолов Йәмил Айҙар улы
|«Молодёжная газета» журналисы&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2675-buran-olov-j-mil-aj-ar-uly Башҡорт энциклопедияһы — Буранғолов Йәмил Айҙар улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405173404/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2675-buran-olov-j-mil-aj-ar-uly |date=2016-04-05 }}{{V|28|05|2018}}&lt;/ref&gt;
[[Чечен Республикаһы]]нда барған хәрби хәрәкәттәр тураһында репортаждар циклы өсөн
|
|-
|[[Ураҙғолов Рәлис Ришат улы]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[1994]]
|Абдуллин Фәтих Саҙрый улы
|
|
|-
|[[Ғилманова Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы]]
|
|
|-
|[[Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| [[1993]]
|[[Мырҙағәлин Радмир Дамир улы|Радмир Мырҙағәлин]] 
|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының ижади берекмә етәксеһе&lt;ref&gt;http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10090-myr-a-lin-radmir-damir-uly {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421101715/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10090-myr-a-lin-radmir-damir-uly |date=2016-04-21 }} Башҡорт энциклопедияһы — 
Мырҙағәлин Радмир Дамир улы{{V|20|02|2018}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|[[Зиннуров Рафаил Нариман улы]]
|
|
|-
|Калмацкий Борис Григорьевич
|
|
|-
|Юрасов Николай Алексеевич
|
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|[[1992]]
|Ҡасимов Рәис Шәйәхмәт улы
|«Ҡыҙыл Таң» гәзите хеҙмәткәре
|
|-
|[[Солтанов Мостафа Кәрим улы]]
|Башҡортостан журналистикаһы аҡһаҡалы, хаҡлы ялда.
|Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәре тураһында очерктар һәм мәҡәләләр шәлкеме өсөн
|-
|Үтәев Рәшит Зиннәт улы 
|
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|[[1991]]
|Йәркәй Яҡшыдәүләтов
|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы журналисы&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/2107-yakshidavletov-yarkej-anvarovich.html Башкирская энциклопедия — Якшидавлетов Яркей Анварович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224061116/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/2107-yakshidavletov-yarkej-anvarovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|09|01|2018}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|Живитченко Эдуард Вячеславович
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[1990]]
|Орлов Виктор Семёнович
|
|
|-
|Насиров Рәүеф Хәй улы 
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[1989]]
|Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы
|
|
|-
|Козлов Анатолий Александрович, Шакиров Алик Фаизович, Шмаков Виктор Васильевич
|
|
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Сығанаҡтар ==
* Шәһит Хоҙайбирҙин. «Башҡортостандың аҫыл заттары» серияһы. Ижтимағи—сәйәси баҫма / Автор—төҙөүсе һәм мөхәррир Ғ. А. Хисамов. — Өфө, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты, 2006. — 308 бит. ISBN 5—85051—390—6.
* Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина. / авт.-сост.: [[Ҡоҙаҡаев Фәнил Шәмсетдин улы|Ф.Ш. Кудакаев]], [[Хажиев Ризван Закирхан улы|Р.З. Хажиев]]. — Уфа: Китап, 20016. — 192 с. ISBN 978-5-295-06511-8 {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|author=Пресс-служба Правительства Республики Башкортостан|url=http://www.pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=8877|title=19.10.2011.Вручены премии имени Шагита Худайбердина|publisher=Правительство Республики Башкортостан. Официальный сайт|accessdate=2015-12-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031043655/https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=8877 |date=2020-10-31 }}
* [http://ufalit.ufa-lib.ru/lpr.htm Уфа литературная. Литературные премии. Республиканская премия по журналистике им. Ш. Худайбердина]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://kuglib.ru/load/laureaty/laureaty_premii_im_sh_khudajberdina/36 Сайт Кугарчинской централизованной библиотечной системы. Лауреаты премии им. Ш.Худайбердина]{{ref-ru}}
* [http://shagit.my1.ru/publ/laureaty/4 МБУ Кугарчинская ЦБС Краеведческий проект: «Шагит Худайбердин. Республиканская премия. Лауреаты»]{{ref-ru}}{{V|10|03|2019}}

[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин]]
[[Категория:Башҡортостан премиялары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистикаһы]]</text>
      <sha1>oacqz0lrta6cte1ghft5wt8jsf0nsom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арал диңгеҙе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96905</id>
    <revision>
      <id>1310483</id>
      <parentid>1303537</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23551" sha1="9aiqlxp0tm2kd8nzx3l470sljrs629y" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Арал диңгеҙе
  |Национальное название  = kk/Арал теңізі/uz/Orol dengizi, Орол денгизи/kaa/Aral ten'izi, Арал теңизи
 |Изображение             = Aralsea tmo 2014231 lrg.jpg
  |Подпись                = 2014 йылдың авгусында Арал диңгеҙе
 |Координаты              = 44/48/47/N/59/36/55/E
  |CoordScale  = 10000000
 |Страны                  = Ҡаҙағстан/Үзбәкстан
 |Высота над уровнем моря = 
 |Длина                   = 
 |Ширина                  = 
 |Площадь                 = 13900
 |Объём                   = 1500—2000 тирәһе
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 
  |Средняя глубина        = 
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = Ҡурҡыныс, 51—52 ‰
  |Прозрачность           = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = Сырдаръя/Амударъя
  |Вытекающая река        = 
}}
'''Ара́л диңгеҙе''' (''Арал''; {{lang-kk|Арал теңізі}}, {{lang-uz|Orol dengizi, Орол денгизи}}, {{lang-kaa|Aral ten'izi, Арал теңизи}}) — Урта Азияла [[Ҡаҙағстан]] менән [[Үзбәкстан]] сигендәге ябыҡ тоҙло күл. 1960 йылдарҙан диңгеҙ кимәле (һыуының күләме) ҙур тиҙлектә кәмей башлай. Сәбәбе: уны һыу менән туйындырып тороусы [[Амударъя]] һәм [[Һырдаръя]] йылғаларының һыуын баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн алыу. 1989 йылда диңгеҙ ике айырым һыу ятҡылығына: Төньяҡ (Кесе) и Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙҙәренә айырыла. 2014 йылда Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙенең көнсығыш өлөшө тулыһынса кибә. Һайыҡҡанға тиклем Арал диңгеҙе дәүмәле буйынса донъяла дүртенсе&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/aralsea.shtml Аральское море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114215119/http://www.orexca.com/rus/aralsea.shtml |date=2016-01-14 }}&lt;/ref&gt; урынды биләгән була.

== Тарихи мәғлүмәттәр ==
[[Файл:Aral Sea.gif|thumb|right|200px|1960−2014 йй. арауығында Арал һыуының кәмеүе]]
Элек тә Арал диңгеҙенең кимәле үҙгәреп торған. Уның төбө асылған урындарында ҡасандыр шунда үҫкән ағас ҡалдыҡтары табылған. Кайнозой эраһының уртаһында (21 млн йыл элек) Арал [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] (Паратетис) менән тоташҡан булған. 1573 йылға тиклем [[Амударъя]] үҙенең Узбой тигән ҡулсаһы аша Каспийға, Турғай йылғаһы Аралға ҡоя.

XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында [[диңгеҙ кимәле]] кәмеү һөҙөмтәһендә Барһакилмәҫ, Каскакулан, Козжетпес, Уялы, Бейектау, Возрождения утрауҙары яһала. [[Һырдаръя]]ның тамаҡтары — Жанадаръя (1819 йылда) һәм Куандаръя (1823 йылда) Аралдың ҡушылдыҡтары булыуҙан туҡтай.
[[Файл:1848 08 08 - Expedition tent on the island of Barsa-Kelmes - Shevchenko -.jpg|мини|200x200пкс|Барһакилмәҫ утрауы Тараса Шевченко һүрәте, 1848 йыл]]
[[Файл:Kos-aral.jpg|thumb|right|200px|Арал экспедицияһының шхуналары — Т. Г. Шевченко һүрәттәрендә]]

1848 йылда [[Ырымбур]]ҙа «Константин» шхунаһы төҙөлә. Шул уҡ йылдың йәйенә шхунаны Һырдаръя тамағы эргәһендәге (Раимское) нығытмаға алып киләләр. 1849 йылда А. Бутаков етәкселегендә Аралды өйрәнеү буйынса тәүге фәнни экспедиция ойошторола. Аралға башлап рекогносцировка (алдан самалап тикшереү) үткәрелә. Тәрәнлеген үлсәйҙәр, Барса-Кельмес үтрауын тулыһынса төшөрөп алалар, яңы утрауҙар төркөмен асалар (Возрождение). Астрономик һәм метеорологик күҙәтеүҙәр яһала.Ҡыш мәлендә боҙ ятыу тарихы өйрәнелә, файҙалы ҡаҙылмалар өлгөһө йыйыла. 1850 йылда Диңгеҙ министрлығының гидрографик департаменты тарафынан Аралдың Диңгеҙ картаһы төҙөлә.

1852 йылда Раим нығытмаһына ҡоролмаған хәлдә «Перовский» һәм «Обручев» пароходтары килтерелә. Арал диңгеҙенә тәүге карап 1853 йылда төшөрөлә.
[[Файл:Stamp of Kazakhstan 117-121.jpg|thumb|right|200px|Арал диңгеҙен һаҡлау яҡлы Марка]]
Арал диңгеҙен артабан өйрәнеүҙәр Урта Азия илдәрен яулап алыуға бәйле хәрби хәрәкәттәр менән бер үк мәлдә алып барыла, һәм унда Арал флотилияһы ла ҡатнаша. 1854 йылдың көҙөндә Арал верфы Раимадан Казалинскиға күсерелә. Арал хәрби  флотилияһы хәүефһеҙлекте тәьмин итә, хәрби йөктәрҙе ташый, гидрографик эштәр башҡара. Барлыҡ пароходтар һәм ярҙамсы караптар, ҡоролмалар артиллерия менән ҡоралланған була. 1862 йылда Казалинскиҙа «Арал» и «Һырдаръя» тип аталған яңы пароходтар һыуға төшөрөлә.

1886 йылда А. Никольскый етәкселегендә — Аралдың көнъяғына, академик Лев Берг етәкселегендә диңгеҙҙең төньяғына экспедициялар ойошторола.Һөҙөмтәлә климаты, диңгеҙҙең үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы тураһында ярайһы ғына мәғлүмәттәр туплана. 1905 йылда Рәсәй сауҙәгәрҙәре Лапшин, Риткин, Красильников, Макеев үҙ кәмәләре менән балыҡсылыр берекмәһе төҙөй. Шуның нигеҙендә Аральскта «Хиуа» тигән акционер ойошмаһы барлыҡҡа килә, Аралда балыҡ тотоу кәсепселегенә башланғыс һалына.

XIX быуат — XX быуаттың уртаһы арауығында Аралдың кимәле үҙгәрмәгән тиерлек. 1950 йылдарҙа Арал майҙаны буйынса донъяла күлдәр араһында дүртенсе урын биләгән (68 мең км²); Оҙонлоғо − 426 км, киңлеге — 284 км, иң тәрән урыны 68 м булған.&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/prearal.shtml Коротко об истории Приаралья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029123127/http://orexca.com/rus/prearal.shtml |date=2015-10-29 }}&lt;/ref&gt;

1930 йылдарҙа Урта Азияла һуғарыу каналдары төҙөлә башлай. 1960 йылдарҙан һуғарыу ҡоролмалары эшләү сикһеҙ көсәйеп, Арал ҙур тиҙлектә һайыға. 1960—1990 йылдар эсендә Үҙәк Азиялағы һуғарыла торған ерҙәрҙең майҙаны 4,5 млн-дан 7 млн гектарға тиклем арта. Төбәктә халыҡ хужалығының һыуға булған ихтыяжы йылына 60 км³-ҙан 120 км³-ға тиклем арта. Уның 90%-ы һуғарыуға тотонола, һәм күп осраҡта исрафлауға юл ҡуйыла.1961 йылдан Аралдың һайығыу тиҙлеге көсәйә барып, йылына 20 см-ҙан 80—90 см-ға етә.

[[Файл:AralSeaAug1964-keyhole.jpg|thumb|right|180px|1964 йылда йыһандан төшөрөлгән фотография]]
                                                          
1970 йылдарҙа Аралда 34 төр балыҡ булған. Уларҙың 20-нән артығырағы промысла әһәмиәтенә эйә булған. 1946 йылда Аралда 23 мең тонна балыҡ тотолған. 1980 йылда был күрһәткес 60 мең тоннаға еткән. Аралда Ҡаҙағстан яғынан 5 балыҡ заводы, 1 балыҡ консерваһы комбинаты, 45 балыҡ ҡабул итеү пункты булһа, Үзбәкстан (Ҡараҡалпаҡстан Республикаһы)яғынан — 5 балыҡ заводы, 1 балыҡ консерваһы комбинаты, 20-нән артыҡ балыҡ ҡабул итеү пункты була.

1989 йылда Арал ике һыу ятҡылығына: Төньяҡ (Кесе) и Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙҙәренә айырыла. 2003 йылға Аралдың өҫкө йөҙө -¼ өлөшкә, ә күләме 10 % тирәһенә ҡала. 1950—2000 йылдар арауығында абсолют тәрәнлеге 22 метрға кәмеп, 31 метрға ғына тороп ҡала. Балыҡ кәсепселеге Кесе Аралда ғына һаҡланып ҡалған, ә Ҙур Аралда һыуҙың тоҙо күплектән, балыҡтар бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.

2001 йылда Возрождение утрауы ярымутрауға әйләнгән.

2003 йылға Көньяҡ Арал күле Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә айырыла.

2008 йылда Аралдың Үзбәкстан яғындағы өлөшөнә нефть-газ ятҡылыҡтары эҙләп геологик тикшеренеү эштәре үткәрелә. Подрядчик — «ПетроАльянс» компанияһы, заказ биреүсе — Үзбәкстан хөкүмәте&lt;ref&gt;[http://www.ferghana.ru/article.php?id=5963 Красный треугольник на Аральском дне.]&lt;/ref&gt;. Һайлыҡта ике тораҡтың һәм мавзолей ҡалдыҡтары табылған&lt;ref&gt;[http://www.time.kz/index.php?newsid=1148 Аральская Атлантида]&lt;/ref&gt;.

Кердери мавзолейы сама менән XI—XIV быуаттарға ҡарай. Нисәмә йылдар 20 м тәрәнлектә ятҡан булған. XIV быуатҡа ҡараған Арал-Асар торағының ҡалдыҡтары табылған.

== Экологик эҙемтәләр ==
[[Файл:Aral sea.gif|мини|180px|left|2000 — 2011 йылдар арауығындағы йыһандан төшөрөлгән һүрәтләмәләр (анимация)]]
[[Файл:Aralship2.jpg|мини|250px|2003 йыл, Ҡаҙағстан.]]

Баҫыуҙарҙан Һырдаръя һәм Амударъяға кире килеп ҡушылыусы һыуҙар — күл төбөндәге пестицид һәм башҡа төр ағыуҙар һеңдергән ултырмаларҙың төп сығанағы ла инде (тоҙ менән ҡапланған 54 мең км² элекке диңгеҙ төбө). Тоҙ, ағыулы химикаттар, туҙандан торған буран  500 км-ға саңдау булып оса. Натрий гидрокарбонаты, натрий хлориды һәм натрий сульфаты һауа аша таралып ауыл хужалағы культураларының, үҫемлектәрҙең үҫешен тотҡарлап, бергәлектәрҙең юҡҡа сығыуына сәбәпсе булып тора.

2001 йылда Возрождение утрауы материк менән ҡушыла. Ул утрауҙа 1992 йылға тиклем хәрби биохимик лаборатория була. Унда бактериологик ҡорал — себер язваһы, туляремия, бруцеллёз, тағун (чума), тиф, сәсәк микроорганизмдары үрсетеп, шулай уҡ, ботулизм ағыуы етештереп хайуандарҙа тәжрибә үткәрәләр&lt;ref&gt;[http://meteocenter.net/photo/island/ Остров Возрождения: правда и домыслы об Аральском Полигоне]&lt;/ref&gt;. Әлеге мәлдә, ошо үлемесле микроорганизмдар һаҡланып ҡалып, саң-туҙан һәм кимереүселәр аша башҡа төбәктәргә таралыу хәүефе бар.

1950 йылдарҙан 2000 йылдарға тиклем [[Обь]] йылғаһы бассейнынан Арал бассейнына каналдар төҙөп һыу ташларға тигән әллә күпме проекттар тәҡдим ителә. Бының менән Арал яны төбәгендә иәтисадты (шулай уҡ, ауыл хужалығында ла), өлөшләтә Аралды терелтеп булыр ине тигән фекерҙәр әйтелә. Әммә ул проект бик ҡиммәт һәм [[Себер]] өсөн эҙемтәләре бик етди, тормошҡа ашырыу мөмкин булған хәл түгел.

Әлеге ваҡытта Каспийҙың бассейнынан Аралға канал төҙөп,Аралдың һәм ҡушылдыҡтарының төбөн таҙартып, диңгеҙҙе кире тергеҙергә тигән проект тәҡдим итәләр. Тик ундай төҙөлөш Ҡаҙағстандан территориаль сығымдар, Ҡаҙағстандан, [[Рәсәй]]ҙән, Үзбәкстандан, [[Төрөкмәнстан]]дан һәм башҡа Урта Азия илдәренән бик күп матди һәм интеллектуаль сығымдар талап итә.

2013 йылдың июнендә РФА-ның Океанология институты директорының урынбаҫары Петр Завьялов ултырыштарҙың береһендә Аралдың кибеүе әкренәйҙе тип белдерә. Тоҙлолоғо ныҡ юғары булыуға ҡарамаҫтан, унда үҙенә күрә яңы экосистема барлыҡҡа килгән. «Бик үҙенсәлекле, ләкин тере экосистема», — ти ғалим. Океанология институты үткәргән экспедициялар 40 төр фитопланктон, бик күп биомасса барлыҡҡа килтереүсе, башлыса бер төр ҡыҫаланан торған (Artemia parthenogenetica) зоопланктон барлығын асыҡлай.
{| {{prettytable}}
!Күрһәткестәр
![[1960]]
![[1990]]
![[2003]]
![[2004]]
![[2007]]
![[2008]]
![[2009]]
![[2010]]
|-
!Һыу кимәле, м
|53,40
|38,24
|31,0
|
|
|
|
|
|-
!Күләме, км³
|1083
|323
|112,8
|
|75
|
|
|
|-
!Өҫлөк майҙаны, тыс.км²
|68,90
|36,8
|18,24
|17,2
|14,183&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta Данные 2010 г. Аральское море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031093855/http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta |date=2014-10-31 }}&lt;/ref&gt;.
|10,579&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|11,8&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|13,9&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|-
!Минерализация, [[промилле|‰]]
|9,90
|29
|78,0
|91&lt;ref&gt;[http://aralgenofond.org/rus/aral-evalution/ Фонд защиты генофонда Приаралья &amp;gt; Эволюция Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320032629/http://www.aralgenofond.org/rus/aral-evalution/ |date=2007-03-20 }}&lt;/ref&gt;
|100
|
|
|
|-
!Һыу килеме, км³/год
|63
|12,5
|3,2&lt;ref&gt;2001 йылғы мәғлүмәт&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|}
Диңгеҙ акваторияһында (элекке ярҙарынан 100 км арауыҡта) климат континенталь булып бара: йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш оҙайлы һәм һыуыҡ. Кипкән диңгеҙ төбөнән тоҙло, химикатлы саңдау ел менән башҡа региондарға тарала.

Һайығыу сәбәпле Ҙур Аралдың тоҙлолоғо (10 тапҡыр тиерлек) артыу флора һәм фаунаның юҡҡа сығыуына килтергән&lt;ref&gt;[http://inviders.ocean.ru/kharakteristiki-regionov/aralskoe-more.html Высыхание Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190112161309/http://inviders.ocean.ru/kharakteristiki-regionov/aralskoe-more.html |date=2019-01-12 }}&lt;/ref&gt;. Унда инде балыҡ промыслаһы юҡҡа сыҡҡан, порттары ябылған&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://velopiter.spb.ru/rep/aral/ Возрождённый Арал-2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zyalt.livejournal.com/239299.html Кладбище кораблей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611054233/http://zyalt.livejournal.com/239299.html |date=2012-06-11 }} (фотоальбом южной части Аральского моря, апрель 2010 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dima-chatrov.livejournal.com/213870.html Про маленьких любителей Арала] (фотоальбом 2007 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://baursak.info/?p=4622 Аральское море практически уже уничтожено. Фото.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230181155/http://baursak.info/?p=4622 |date=2018-12-30 }}&lt;/ref&gt;.

Экологик хәлдең хөртәйеүе арҡаһында Арал яны төбәгендә эшһеҙлек, балалар һәм әсәйҙәре араһында үлем күрһәткестәре үтә лә юғары. 1994—1997 йылдарҙа академик Чаржоу Абдиров Ҡараҡалпакстанда Арал диңгеҙе эргәһендәге халыҡтың экологик хәлен яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. Шулай ҙа, Үзбәкстан яғынан диңгеҙҙең кибеүе көслөрәк. (Амударья һыуҙары диңгеҙгә барып етә алмай). Диңгеҙ урынында Аҡҡом сүллеге хасил булған (Аралҡом)&lt;ref&gt;[http://techlib.info/ Nukus city город в интернете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227160856/http://techlib.info/ |date=2015-12-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.godmol.ru/ekologija/127-aralskoe-more.html Экологическая катастрофа Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629102349/http://www.godmol.ru/ekologija/127-aralskoe-more.html |date=2018-06-29 }}&lt;/ref&gt;.

Диңгеҙҙең кибеүе һөҙөмтәһендә, уның эргәһендәге төбәктең климаты үҙгәргән.

== Элекке порттары ==
[[Файл:AralSea ComparisonApr2005-06.jpg|мини|Кесе Арал 2005—2006 йылдарҙа]]
[[Файл:AralShip.jpg|мини|Аральск ҡалаһы янында ташландыҡ судно]]

* Аральск (Ҡаҙағстан)
* Муйнаҡ (Үзбәкстан)
* Ҡаҙаҡдаръя (Үзбәкстан)

== Элекке утрауҙары ==
Арал диңгеҙенең элекке утрауҙары:
* Возрождение
* Барһакилмәҫ
* Кокарал

== Ҡултыҡтары ==
Арал диңгеҙенең ҡултыҡтары:
* Шевченко ҡултығы — Төньяҡ Аралдың өлөшө (Кесе Арал).
* Сарышыганак — Төньяҡ Аралдың өлөшө
* Бутаков ҡултығы — Төньяҡ Аралдың өлөшө.
* Тущибас — хәҙерге ваҡытта күл.
* Чернышёв ҡултығы — Көнбайыш Аралдың өлөшө

Шулай уҡ юҡҡа сыҡҡандары:
* Бозколь
* Аджибай
* Джилтырбас.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
# Hydrobiology of the Aral Sea. Edited by Nikolay V. Aladin et al. Dying and Dead Seas: Climatic vs. Anthropic Causes. NATO Science Series IV: Earth and Environmental Sciences, Vol. 36. Kluwer, 2004.
# The Aral Sea Disaster. Philip Micklin in Annual Review of Earth and Planetary Sciences, Vol. 35, pages 47-72; 2007.
# The Young Man And The Sea. Gael Guichard. Steppe Magazine, steppe 3, pages 70-95; winter 2007. http://www.exacteditions.com/exact/browse/481/565/3772/2/73?dps=on
# ''Шило Н. А., Кривошей М. И.'' Причина исчезновения Арала найдена? // Наука в России. 1995. № 6. С. 85-87.

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Aral Sea}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аральское море}}
* [http://www.nkj.ru/archive/articles/2781/ «Вслед за уходящим морем» (журнал «Наука и Жизнь»)]
* [http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta Мониторинг падения уровня Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031093855/http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta |date=2014-10-31 }}
* [http://tapemark.narod.ru/more/04.html Аральское море] в книге: ''А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.'' Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
* [http://earthengine.google.org/#intro/AralSea Поэтапные космические снимки падения уровня Арала]
* [http://ecologyproblems.ru/index.php/15-ekologicheskie-problemy-aralskogo-morya Экологические проблемы Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228101019/http://ecologyproblems.ru/index.php/15-ekologicheskie-problemy-aralskogo-morya |date=2014-02-28 }}

{{Яҡшы мәҡәлә|Һыу ятҡылыҡтары}}
[[Категория:Кипкән күлдәр]]
[[Категория:Тоҙло күлдәр]]</text>
      <sha1>9aiqlxp0tm2kd8nzx3l470sljrs629y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЮХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98254</id>
    <revision>
      <id>1310371</id>
      <parentid>1273625</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69209" sha1="nymjhkor4w7ef5rvpmlywcsyd00a1t4" xml:space="preserve">{{ЮХЛ беренселеге миҙгеле
|Дата1=[[17 сентябрь]] [[2015]]
|Дата2=[[2 апрель]] [[2016]]
|Уйындар=208
|Асышкубогыеңеүсеһе= {{Рәсәй флагы}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|ДаимиЧемпионатЕңеүсеһе= {{Рәсәй флагы}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] (113)
|Бомбардир={{Рәсәй флагы}} [[Медведев Павел Анатольевич|Павел Медведев]] (53)
|Мәргән= {{Рәсәй флагы}} [[Орлов Дмитрий Александрович|Дмитрий Орлов]] (28)
|Чемпион={{Рәсәй флагы}} '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
|Финалист={{Рәсәй флагы}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|иҫәп= 4 : 1
|предыдущий сезон ссылка=РХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә
|предыдущий сезон=Юҡ
|следующий сезон ссылка=ЮХЛ беренселеге 2016/2017 йылдар миҙгелендә
|следующий сезон=2016/17
}}

'''ЮХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә''' — [[Юғары хоккей лигаһы беренселеге]]нең тәүге миҙгеле. Элек ул Рәсәй хоккей лигаһы исеме аҫтында үткәрелә ине. Йәй [[ЮХЛ]] көслөгө буйынса Рәсәйҙә өсөнсө урында килгән лига ярыштарын үткәреү хоҡуғын РХФ-нан һорап ала.

Миҙгел 2015 йылдың 17 сентябрендә [[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]] һәм [[Ростов (хоккей клубтары)|«Ростов»]] хоккей клубтары араһында башланды. Осрашыу 2:3 иҫәбе менән һуңғыларҙың файҙаһына тамамланды. Улар даими чемпионатты ла еңәләр: «Ростов» хоккей клубы иҫәбендә 48 уйындан һуң 113 мәрәй була.
Миҙгел 2016 йылдың апрель айында Федерация кубогы өсөн финал уйындары менән тамамлана. Кубокты һәм беренселектең тәүге миҙгеле чемпионы исемен «Тамбов» хоккей клубы еңә, улар финал уйындарында 4:1 иҫәбе менән «Ростов» хоккейсыларынан көслөрәк булалар&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/1167-hk-tambov-perviy-obladately-kubka-federatsii ХК «Тамбов» — первый обладатель Кубка Федерации!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917155557/http://www.vhl.su/article/1167-hk-tambov-perviy-obladately-kubka-federatsii |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Ике миҙгел араһы яңылыҡтары ==

=== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ===

Миҙгел алдынан беренселек составынан [[Ямальские Стерхи (хоккей клубы)|«Ямальские Стерхи»]] һәм [[Союз (хоккей клубы)|«Союз»]] хоккей клубтары сыҡһа, кирә йүнәлештә [[ЙХЛ беренселеге]]нән [[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|«Юниор-Спутник»]] һәм [[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|«Кристалл-Юниор»]] командалары килә.

=== Яңы боҙ һарайҙары ===

[[Сокол (хоккей клубы, Чебоксар)|«Сокол»]] хоккей клубы миҙгел алдынан яңы ғына төҙөлгән 7500 кешегә тәғәйенләнгән [[Чебоксары-Арена]]һына күсә. [[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]] командаһы 1,5 йыл «В Радужном» боҙ аренаһында уйнағас, реконструкцияланған «Кристалл» боҙло спорт һарайында уйындарын декабрҙән башлап үткәрә башлай.

== ЮХЛ беренселеге командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8540 Кристалл кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127013648/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8540 |date=2016-01-27 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|20.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'''
|3||8||88.9 %||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|3||6||66.6 %||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|3||4||44.4 %||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|3||0||0 %||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8541 Витязь кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126161624/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8541 |date=2016-01-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Химик-СКА (хоккей клубы, Новополоцк)|Химик-СКА]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Могилев (хоккей клубы)|Могилев]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Химик-СКА (хоккей клубы, Новополоцк)|Химик-СКА]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Могилев (хоккей клубы)|Могилев]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]] {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|2:1 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Могилев (хоккей клубы)|Могилев]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]] {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Химик-СКА (хоккей клубы, Новополоцк)|Химик-СКА]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Химик-СКА (хоккей клубы, Новополоцк)|Химик-СКА]]'''
|3||8||88.9 %||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|3||6||66.6 %||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Могилев (хоккей клубы)|Могилев]]
|3||3||33.3 %||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|3||1||11.1 %||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8473 ААЙ ҮСМЕО-Ависма Корпорацияһы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126060906/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8473 |date=2016-01-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|Мечел]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|9:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-Металлург]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|7:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Сибәркүл)|Звезда]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|23.08
|align=&quot;right&quot;|[[Звезда (хоккей клубы, Сибәркүл)|Звезда]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|8:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-Металлург]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|Мечел]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|Мечел]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |6:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Звезда (хоккей клубы, Сибәркүл)|Звезда]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:6 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-Металлург]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Звезда (хоккей клубы, Сибәркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-Металлург]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|Мечел]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]'''
|}
{{col-2}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8427 Денис Ляпин иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126155715/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8427 |date=2016-01-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|12.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Юниор-Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|13.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Юниор-Спутник]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|14.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Юниор-Спутник]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|15.08
| align=&quot;right&quot; |'''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Юниор-Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|16.08
| align=&quot;right&quot; |[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Юниор-Спутник]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'''
|5||13||86.67 %||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|5||12||80 %||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|5||6||40 %||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|5||6||40 %||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Юниор-Спутник]]
|5||6||40 %||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|5||2||13.33 %||'''6'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8542 Тамбов өлкәһе хоккей федерацияһы бүләктәренә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818134232/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8542 |date=2017-08-18 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|03.09
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|04.09
|align=&quot;right&quot;|[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|05.09
|align=&quot;right&quot;|'''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'''
|3||6||66.7 %||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|3||6||66.7 %||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|3||3||33.3 %||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|3||3||33.3 %||'''4'''
|}
{{col-end}}

=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|Кристалл кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Смоленск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|-
|Витязь кубогы
|{{Белоруссия флагы}} [[Витебск]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Химик-СКА (хоккей клубы, Новополоцк)|Химик-СКА]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Могилев (хоккей клубы)|Могилев]]
|-
|Тамбов өлкәһе хоккей федерацияһы бүләктәренә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Тамбов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|-
|ААЙ ҮСМЕО-Ависма Корпорацияһы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Үрге Салда]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|Мечел]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-Металлург]]
|-
|Денис Ляпин иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (йәштәр хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|}

== Клубтар ==

{{  ПозКарта+|Рәсәй|width=900|float=center|caption=ЮХЛ беренселеге командалары|places=
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=53|lat_min=20|lon_deg= 83|lon_min=46|position=top|background=#FFFFFF|label=[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=51|lat_min=32|lon_deg= 46|lon_min=00|position=bottom|background=#FFFFFF|label=[[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|Кристалл-Юниор]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=54|lat_min=46|lon_deg= 32|lon_min=02|position=top|background=#FFFFFF|label=[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=52|lat_min=43|lon_deg= 41|lon_min=26|position=left|background=#FFFFFF|label=[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=53|lat_min=11|lon_deg= 50|lon_min=07|position=right|background=#FFFFFF|label=[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=54|lat_min=11|lon_deg= 45|lon_min=11|position=bottom||background=#FFFFFF|label=[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=07|lon_deg= 47|lon_min=14|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Сокол (хоккей клубы, Чебоксары)|Сокол]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=47|lat_min=14|lon_deg= 39|lon_min=42|position=top|background=#FFFFFF|label=[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=57|lat_min=55|lon_deg= 59|lon_min=58|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]}}
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left&quot;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:13%&quot; | Команда
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:12%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:20%&quot; | Арена
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:6%&quot; | Нигеҙләнгән
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:6%&quot; | Лигала
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Барнаул]]
| [[Г.С. Титов исемендәге тамашалар һәм спорт һарайы|Тамашалар һәм спорт һарайы]]
| align=center |2006
| align=center |2015
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|Кристалл-Юниор]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Һарытау]]
| [[Кристалл (спорт һарайы)|«Кристалл» СҺ]]
| align=center | 2011
| align=center | 2015
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Саранск]]
| [[Мордовия республикаһы боҙ һарайы|Боҙ һарайы]]
| align=center | 2011
| align=center | 2015
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ростов-на-Дону]]
| [[Спорт һарайы (Дондағы Ростов)|Спорт һарайы]]
| align=center | 2004
| align=center | 2015
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Смоленск]]
| [[СГАФКСТ (боҙ һарайы)|СГАФКСТ БҺ]]
| align=center | 2010
| align=center | 2015
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Новочебоксарск]]
| [[Сокол (боҙ һарайы)|«Сокол» БҺ]]
| align=center | 1975
| align=center | 2015
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Тамбов]]
| [[Кристалл (боҙло спорт һарайы)|«Кристалл» БСҺ]]
| align=center | 2000
| align=center | 2015
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Һамар]]
| [[ЦСК ВВС (спорт һарайы, Һамар)|ЦСК ВВС СҺ]]
| align=center | 1950
| align=center | 2015
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Тагил]]
| [[В.К. Сотников исемендәге боҙло спорт һарайы|В. К. Сотников ис. БСҺ]]
| align=center | 2011
| align=center | 2015
|}

== Тренерҙар һәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;130&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;270&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
|[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Чернов Евгений Владимирович|Евгений Чернов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Ощепков Алексей Иванович|Алексей Ощепков]]
|
|-
|[[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|Кристалл-Юниор]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Кровяков Сергей Викторович|Сергей Кровяков]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Антипов Павел Сергеевич|Павел Антипов]]
|
|-
|[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Воробьев Юрий Сергеевич|Юрий Воробьев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Саразов Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Саразов]]
|
|-
|[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Пантелеев Григорий Владимирович|Григорий Пантелеев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Цицаров Станислав Олегович|Станислав Цицаров]]
|
|-
|[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Королев Сергей Евгеньевич|Сергей Королев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Мукосеев Игорь Сергеевич|Игорь Мукосеев]]
|
|-
|[[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]]
|{{Рәсәй флагы}} в.б. [[Салтыков Олег Владимирович|Олег Салтыков]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Кокунько Игорь Станиславович|Игорь Кокунько]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Синицын Владимир Геннадьевич|Владимир Синицын]] (25 ноябрь)&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/759-vrio-glavnogo-trenera-sokola-stal-oleg-saltikov Олег Салтыков &quot;Сокол&quot;доң яңы тренеры була]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Рәсәй флагы}} [[Федин Дмитрий Васильевич|Дмитрий Федин]] (6 ғинуар)&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/895-oleg-saltikov-vnovy-u-rulya-sokola Олег яңынан «Сокол» тренеры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427002602/http://www.vhl.su/article/895-oleg-saltikov-vnovy-u-rulya-sokola |date=2019-04-27 }}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сумец Дмитрий Леонидович|Дмитрий Сумец]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Амахин Иван Сергеевич|Иван Амахин]]
|
|-
|[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Сошников Сергей Николаевич|Сергей Сошников]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Шиханов Сергей Владимирович|Сергей Шиханов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Шиханов Владимир Александрович|Владимир Шиханов]] (3 декабрь)&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/788-vladimir-shihanov-ushel-v-otstavku Владимир Шиханов отставкаға китә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823013121/http://www.vhl.su/article/788-vladimir-shihanov-ushel-v-otstavku |date=2019-08-23 }}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Нуржанов Сергей Зинуллович|Сергей Нуржанов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Захаров Артём Дмитриевич|Артём Захаров]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Кулибаба Валерий Николаевич|Валерий Кулибаба]] (12 ноябрь)&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/721-dmitriy-ziryanov-vozglavil-nior-sputnik Дмитрий Зырянов возглавил «Юниор-Спутник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214044829/http://www.vhl.su/article/721-dmitriy-ziryanov-vozglavil-nior-sputnik |date=2016-12-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Рәсәй флагы}} [[Зырянов Дмитрий Сергеевич|Дмитрий Зырянов]] (9 декабрь)&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/813-starshim-trenerom-niora-sputnika-stal-sergey-nurzhanov Сергей Нуржанов «Юниор-Спутник» командаһының яңы тренеры була] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214012702/http://www.vhl.su/article/813-starshim-trenerom-niora-sputnika-stal-sergey-nurzhanov |date=2017-02-14 }}&lt;/ref&gt;.
|}

== Даими чемпионат ==

=== Беренсе этап ===

Тәүге этапта һәр команда ҡалған 8 клуб менән дүртешәр осрашыу үткәрә. Шул дүртәүҙең икәүһен өйөндә, икәүһен ҡунаҡта уҙғара. Тимәк тәүге этапта һәр команда 32 уйын үткәрә. Беренсе этап 17 сентябрҙә башлана һәм 17 декабрҙә тамамлана. «Ростов» тәүге этаптың еңеүсеһе тип билдәләнә.

{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
| style=&quot;background: #ccffcc;&quot; | «А» төркөмөнә эләгәләр
|-
| style=&quot;background: #FFC9C9;&quot; |«Б» төркөмөнә эләгәләр
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=220|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Еңеү
!width=20|Өҫтәмә ваҡытта еңеү
!width=20|Булиттар серияһында еңеү
!width=20|Булиттар серияһында еңелеү
!width=20|Өҫтәмә ваҡытта еңелеү
!width=20|Еңелеү
!width=20|Шайба керетелгән
!width=20|Шайба үткәрелгән
!width=20|Мәрәйҙәр
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|32||24||0||3||2||0||3||136||68||'''80'''
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
|32||22||0||2||1||1||6||132||65||'''72'''
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|32||20||1||2||0||0||9||111||73||'''66'''
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|32||17||1||1||1||1||11||118||87||'''57'''
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Рәсәй флагы}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|32||14||0||1||3||0||14||88||76||'''47'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
|32||11||2||0||1||1||17||99||130||'''39'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]]
|32||8||2||2||0||0||20||85||127||'''32'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|Кристалл-Юниор]]
|32||7||0||1||1||1||22||72||144||'''25'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]''
|32||2||1||0||3||3||23||64||135||'''14'''
|}

=== Икенсе этап ===

Тәүге этапта 1-5 урындарҙы яулаған командалар «А» төркөмөнә берләшәләр, ә 6-9 урындар алған командалар «Б» төркөмөнә берләшәләр. Командалар үҙ төркөмө эсендәге һәр команда менән тағы ла дүрт осрашыу үткәрә, икенсе төркөмдөкөләр менән осрашмай. Тимәк, «А» төркөмө командалары икенсе этапта 16 осрашыу үткәрһә, «Б» төркөмө ағзаларына 12 генә уйын тура килә. Тәүге этапта йыйылған мәрәйҙәр һаны һаҡланып ҡала. Ике төркөмдә лә икенсе этап уйындары 9 ғинуарҙа башлана һәм 24 февралдә тамамлана.

; «А» төркөмө

{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
| style=&quot;background: #ccffcc;&quot; |Ярымфиналға эләгәләр
|-
| style=&quot;background: #FFC9C9;&quot; | Сирекфиналға эләгәләр
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=220|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Еңеү
!width=20|Өҫтәмә ваҡытта еңеү
!width=20|Булиттар серияһында еңеү
!width=20|Булиттар серияһында еңелеү
!width=20|Өҫтәмә ваҡытта еңелеү
!width=20|Еңелеү
!width=20|Шайба керетелгән
!width=20|Шайба үткәрелгән
!width=20|Мәрәйҙәр
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|48||33||2||3||4||0||6||199||117||'''113'''
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
|48||32||1||2||1||1||11||191||107||'''104'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|48||26||1||5||0||0||16||166||118||'''90'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|48||22||1||2||2||3||18||159||139||'''77'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Рәсәй флагы}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|48||17||0||1||4||1||25||124||142||'''58'''
|}

; «Б» төркөмө

{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
| style=&quot;background: #ccffcc;&quot; |Сирекфиналға эләгәләр
|-
| style=&quot;background: #FFC9C9;&quot; | Плей-оффҡа эләкмәйҙәр
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=220|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Еңеү
!width=20|Өҫтәмә ваҡытта еңеү
!width=20|Булиттар серияһында еңеү
!width=20|Булиттар серияһында еңелеү
!width=20|Өҫтәмә ваҡытта еңелеү
!width=20|Еңелеү
!width=20|Шайба керетелгән
!width=20|Шайба үткәрелгән
!width=20|Мәрәйҙәр
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
|44||18||2||0||2||1||21||153||177||'''61'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]]
|44||15||2||2||0||1||24||143||171||'''54'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]''
|44||7||3||1||3||3||27||122||181||'''35'''
|- align=center style=&quot;background:#FFC9C9;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| {{Флаг России}} [[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|Кристалл-Юниор]]
|44||9||0||1||1||2||31||113||218||'''32'''
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Медведев||align=left|[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]] ||'''53'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Саразов||align=left| Мордовия||'''51'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Иван Акимов||align=left|[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] ||'''47'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Орлов||align=left| [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]||'''46'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Горбенко||align=left|[[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]] ||'''45'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Орлов||align=left|Тамбов ||'''28'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Саразов||align=left| Мордовия||'''22'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Медведев||align=left|Мордовия ||'''22'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Егор Рахимуллин||align=left|[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]] ||'''21'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Кузнецов||align=left|[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]] ||'''19'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Медведев||align=left|Мордовия ||'''31'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Савва Селезнев||align=left|Ростов ||'''30'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Саразов||align=left|Мордовия ||'''29'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Захар Ощинский||align=left|[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]] ||'''28'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Иван Акимов||align=left|Ростов ||'''28'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Брыкин||align=left|Мордовия ||'''35'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Алексей Савинов||align=left|Ростов ||'''31'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Василий Мякинин||align=left|Ростов ||'''31'''
|- align=center
|4||align=left| {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Саразов||align=left|Мордовия ||'''31'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Медведев||align=left|Мордовия ||'''30'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Штраф минуттары'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ШМ
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Гордин||align=left| Мордовия||'''85'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Андрей Белов||align=left| [[ЦСК ВВС (хоккей клубы)|ЦСК ВВС]]||'''77'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Лукин||align=left| Сокол||'''76'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Игорь Таранов||align=left|Алтай||'''71'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Евгений Шевчук||align=left|Ростов ||'''67'''
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Николай Зубцов||align=left|Ростов||'''28'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Мотошин||align=left|Мордовия ||'''17'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Попков||align=left| Мордовия||'''16'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Юрий Николов||align=left| Тамбов||'''14'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Гвоздик||align=left|Славутич||'''14'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Попков||align=left| Мордовия||'''1.9'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Юрий Николов||align=left| Тамбов||'''2'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Николай Зубцов||align=left| Ростов||'''2.2'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Мотошин||align=left| Мордовия||'''2.4'''
|- align=center
|5||align=left| {{Рәсәй флагы}} Никита Скатов||align=left|ЦСК ВВС ||'''2.5'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Попков||align=left|Мордовия ||'''5'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Мотошин||align=left|Мордовия ||'''4'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Юрий Николов||align=left|Тамбов ||'''3'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Скатов||align=left| ЦСК ВВС||'''2'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Гвоздик||align=left|Славутич||'''2'''
|}
|}

=== Айҙар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе !! Иң яҡшы йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь'''||align=left|{{Флаг|Россия}} Павел Попков (''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Сергей Бушмелев (''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Цуканов (''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Александр Гиберт (''[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Юрий Николов (''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'')||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Александр Брынкин (''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'')||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Павел Медведев (''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Евгений Закурин (''[[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|Кристалл-Юниор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Артём Гвоздик (''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'')||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Евгений Шевчук (''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'')||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Антон Горбенко (''[[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Никита Тимошин (''[[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|Кристалл-Юниор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Скатов (''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы)|ЦСК ВВС]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ринат Мөхәмәтйәнов (''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Иван Акимов (''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'') ||align=left| {{Рәсәй флагы}} Максим Епишин (''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Гвоздик (''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Аксенов (''[[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Симоненко (''[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]'') ||align=left| {{Рәсәй флагы}} Роман Быков (''[[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|Кристалл-Юниор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||{{Рәсәй флагы}} Павел Попков (''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Аксенов (''[[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Андрей Копылов (''[[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|Сокол]]'') ||align=left| {{Рәсәй флагы}} Александр Гиберт (''[[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|Юниор-Спутник]]'')
|}

== Плей-офф ==

Плей-офф ярыштарында 6 команда ҡатнаша: «А» төркөмөнән бөтәһе лә һәм «Б» төркөмөндәге иң көслө команда. Тәүге төркөмдә тәүге ике команда тура ярымфиналға китәләр, ә ҡалған 4 команда сирекфиналдан башлай. «А» төркөмөнөң өсөнсө командаһы «Б» төркөмөнөң тәүге командаһы менән осрашһа, икенсе парҙы тәүге төркөмдә 4-се һәм 5-се урын алған командалар төҙөй. Сирекфиналдар һәм ярымфиналдар парҙа бер команданың өс еңеүенә тиклем дауам итә. Ә финалды еңер өсөн берәй команда дүрт тапҡыр үҙенең дәғүәсеһен оторға тейеш. Финалда еңеүсе команда ЮХЛ беренселеге чемпионы исемен яулай һәм Федерация кубогы менән бүләкләнә.

{{Турнир6
| RD1=Сирекфиналдар
| RD2=Ярымфиналдар
| RD3=Финал
| RD1-team1= '''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'''
| RD1-score1= '''3'''
| RD1-team2= [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
| RD1-score2= 1
| RD1-team3= '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
| RD1-score3= '''3'''
| RD1-team4= [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
| RD1-score4= 0
| RD2-team1= '''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| RD2-score1= '''3'''
| RD2-team2= [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
| RD2-score2= 2
| RD2-team3=[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
| RD2-score3= 2
| RD2-team4= '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
| RD2-score4= '''3'''
| RD3-team1= [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
| RD3-score1= 1
| RD3-team2= '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
| RD3-score2= '''4'''
}}

=== Сирекфиналдар ===

3. '''[[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]]''' — 6. [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|«Алтай»]] 3:0 (7:4, 2:1, 5:0)

4. '''[[Славутич (хоккей клубы)|«Славутич»]]''' — 5. [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]] 3:1 (5:2, 6:2, 3:4 Б, 3:1)

=== Ярымфиналдар ===
1. '''[[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]]''' — 4. [[Славутич (хоккей клубы)|«Славутич»]] 3:2 (6:8, 2:3, 5:4, 3:0, 7:1)

2. [[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]] — 3. '''[[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]]''' 2:3 (5:3, 3:1, 1:3, 1:6, 0:2)

=== Финал ===
1. [[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]] — 3. '''[[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]]''' 1:4 (2:4, 1:6, 1:4, 2:1, 1:2)

'''Беренсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[24 март]] [[2016]]
| время        = 19:30
| команда1     = [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
| счёт         = 2:4
| периоды      = (1:2, 1:2, 0:0)
| стадион      = [[Спорт һарайы (Дондағы Ростов)|Спорт һарайы]], {{Рәсәй флагы}} [[Дондағы Ростов]]
| зрителей     = 2 900
}}
'''Икенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[25 март]] [[2016]]
| время        = 19:30
| команда1     = [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
| счёт         = 1 : 6
| периоды      =(1:3, 0:1, 0:2)
| стадион      = [[Спорт һарайы (Дондағы Ростов)|Спорт һарайы]], {{Рәсәй флагы}} [[Дондағы Ростов]]
| зрителей     =2900
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[28 март]] [[2016]]
| время        = 18:30
| команда1     = '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
| счёт         = 4 : 1
| периоды      = (1:1, 2:0, 1:0)
| стадион      = [[Кристалл (боҙло спорт һарайы)|«Кристалл» БСҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Тамбов]]
| зрителей     = 1400
}}
'''Дүртенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[29 март]] [[2016]]
| время        = 18:30
| команда1     = [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| счёт         = 1 : 2
| периоды      =(0:0, 0:1, 1:1)
| стадион      = [[Кристалл (боҙло спорт һарайы)|«Кристалл» БСҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Тамбов]]
| зрителей     =1400
}}
'''Бишенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[1 апрель]] [[2016]]
| время        = 19:30
| команда1     = [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
| счёт         = 1 : 2
| периоды      =(0:0, 1:1, 0:1)
| стадион      = [[Спорт һарайы (Дондағы Ростов)|Спорт һарайы]], {{Рәсәй флагы}} [[Дондағы Ростов]]
| зрителей     =2900
}}

=== Уйынсылар статистикаһы ===

{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Сергей Гриф ||align=left|Тамбов ||'''12'''
|- align=center
|2||align=left| {{Рәсәй флагы}} Иван Амахин||align=left| Тамбов||'''12'''
|- align=center
|3||align=left| {{Рәсәй флагы}} Александр Цуканов||align=left|Славутич ||'''11'''
|- align=center
|4||align=left| {{Рәсәй флагы}} Павел Тапильский||align=left|Тамбов ||'''11'''
|- align=center
|5||align=left| {{Рәсәй флагы}} Антон Селезнёв||align=left| Тамбов ||'''9'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Селезнёв ||align=left|Тамбов ||'''6'''
|- align=center
|2||align=left| {{Рәсәй флагы}} Александр Цуканов||align=left|Славутич ||'''6'''
|- align=center
|3||align=left| {{Рәсәй флагы}} Сергей Гриф||align=left|Тамбов||'''6'''
|- align=center
|4||align=left| {{Рәсәй флагы}} Андрей Леонов||align=left|Ростов ||'''5'''
|- align=center
|5||align=left| {{Рәсәй флагы}} Александр Величинский||align=left|Тамбов ||'''5'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center
|1||align=left| {{Рәсәй флагы}} Иван Амахин||align=left| Тамбов||'''11'''
|- align=center
|2||align=left| {{Рәсәй флагы}} Павел Тапильский||align=left|Тамбов ||'''10'''
|- align=center
|3||align=left| {{Рәсәй флагы}} Владислав Калин||align=left|Славутич ||'''6'''
|- align=center
|4||align=left| {{Рәсәй флагы}} Сергей Гриф||align=left|Тамбов ||'''6'''
|- align=center
|5||align=left| {{Рәсәй флагы}} Максим Епишин||align=left|Славутич||'''5'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center
|1||align=left| {{Рәсәй флагы}} Иван Амахин||align=left| Тамбов||'''11'''
|- align=center
|2||align=left| {{Рәсәй флагы}} Александр Цуканов||align=left|Славутич||'''10'''
|- align=center
|3||align=left| {{Рәсәй флагы}} Максим Епишин||align=left|Славутич||'''10'''
|- align=center
|4||align=left| {{Рәсәй флагы}} Павел Тапильский||align=left|Тамбов ||'''9'''
|- align=center
|5||align=left| {{Рәсәй флагы}} Ринат Мухаметзянов||align=left| Тамбов||'''9'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Штраф минуттары'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ШМ
|- align=center
|1||align=left| {{Рәсәй флагы}} Иван Амахин||align=left|Тамбов ||'''42'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ринат Мөхәмәтйәнов||align=left|Тамбов ||'''33'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Орлов||align=left| Тамбов||'''33'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Андрей Тарасов||align=left| ЦСК ВВС||'''27'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Алексей Савинов||align=left|Ростов ||'''27'''
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Хозящев||align=left|Тамбов||'''7'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Гвоздик||align=left|Славутич||'''5'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Юрий Николов||align=left|Тамбов||'''3'''
|- align=center
|4||align=left| {{Рәсәй флагы}} Николай Зубцов||align=left|Ростов ||'''3'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Попков||align=left|Мордовия||'''1'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left| {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Хозящев||align=left| Тамбов||'''1.1'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Стариков||align=left|Ростов||'''2.3'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Мотошин||align=left|Мордовия||'''2.4'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Юрий Николов||align=left|Тамбов ||'''2.6'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Гвоздик||align=left|Славутич||'''3.2'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Юрий Николов||align=left|Тамбов||'''1'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Николай Зубцов||align=left|Ростов||'''1'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Хозящев||align=left|Тамбов||'''1'''
|- align=center
|4||align=center|— ||align=center|— ||—
|- align=center
|5||align=center|— ||align=center|— ||—
|}
|}

== Йомғаҡлау таблицаһы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 ||{{Флаг|Тамбовская область}} [[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 ||{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||{{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||{{Флаг|Смоленская область}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 ||{{Флаг|Самарская область}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 ||{{Флаг|Алтайский край}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|«Алтай»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 || {{Флаг|Чувашия}} [[Сокол (хоккей клубы, Новочебоксарск)|«Сокол»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 || {{Флаг|Свердловская область}} [[Юниор-Спутник (хоккей клубы)|«Юниор-Спутник»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||{{Флаг|Саратовская область}} [[Кристалл-Юниор (хоккей клубы)|«Кристалл-Юниор»]]
|}

== ЮХЛ беренселеге бүләктәрен тапшырыу церемонияһы ==
'''Иң яҡшы тренер''':
* Дмитрий Сумец (''Тамбов'')

'''Иң яҡшы уйынсы''':
* Дмитрий Орлов (''Тамбов'')

=== Беренселектең символик йыйылма командаһы ===
* '''Ҡапҡасы''' — Дмитрий Хозящев (''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'')
* '''Һаҡсылар''' — Иван Амахин (''Тамбов'') һәм Станислав Цицаров (''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'')
* '''Һөжүмселәр''' — Иван Акимов (''Ростов''), Дмитрий Орлов (''Тамбов'') һәм Павел Медведев (''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'')

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЙХЛ чемпионаты 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://vhl.su/ Рәсми сайт]
{|class=wikitable align=&quot;center&quot; width=&quot;66%&quot;
|-
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Үткән: &lt;br /&gt; [[РХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Миҙгелдәр &lt;br /&gt; 2015/16'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Киләһе:  &lt;br /&gt;[[ЮХЛ беренселеге 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]'''
|}
[[Категория:Юғары хоккей лигаһы]]
[[Категория:Хоккейҙа 2015 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2016 йыл]]
[[Категория:ЮХЛ беренселеге миҙгелдәре|1]]
{{ЮХЛ беренселеге}}</text>
      <sha1>nymjhkor4w7ef5rvpmlywcsyd00a1t4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрнст Гидеон фон Лаудон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106833</id>
    <revision>
      <id>1310365</id>
      <parentid>1059667</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8992" sha1="2hd3j5peqyzebdlmjtvsmudt2p4ue7l" xml:space="preserve">{{Военный деятель
 |имя                  = Эрнст Гидеон барон фон Лаудон
 |оригинал имени       = {{lang-de|Gideon Ernst Freiherr von Laudon}}
 |дата рождения        = 02.02.1717
 |место рождения       = Тотцен имениеһы, [[:de:Ļaudona|Лаудона]], Лифляндия
 |дата смерти          = 14.07.1790
 |место смерти         = Ной-Титшейн, {{ВБУ|Австрия}}
 |изображение          = Gideon Ernst Freiherr von Laudon.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |прозвище             = 
 |псевдоним            = 
 |принадлежность       = {{Флагификация|Российская империя}}&lt;br /&gt;{{Флагификация|Священная Римская империя}}
 |годы службы          = {{флаг России|22px}} [[1732]]—[[1741]]&lt;br /&gt;{{флаг Священной Римской империи|22px}} [[1742]]—[[1790]]
 |звание               = Генералиссимус
 |род войск            = Инфантерия
 |командовал           = 
 |часть                = 
 |сражения             = Польша мираҫы өсөн һуғыш,&lt;br /&gt;[[Рус-төрөк һуғышы (1735—1739)]],&lt;br /&gt;Австрия мираҫы өсөн һуғыш,&lt;br /&gt;[[Ете йыллыҡ һуғыш]],&lt;br /&gt;Бавария мираҫы өсөн һуғыш,&lt;br /&gt;Австрия-төрөк һуғышы (1787—1791)
 |награды              =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Военный орден Марии Терезии}}
{{!}}}
 |викисклад            = 
 |связи                = 
 |в отставке           = 
 |автограф             = 
}}
[[Файл:HGM_L_Allemand_Gideon_von_Laudon_Kunersdorf.jpg|мини|Кунерсдорф һуғышында Лаудон еңеүсе позаһында, 1878 йыл, портрет]]
[[Файл:Laudon.jpg|мини|Эрнст Гидеон барон фон Лаудон]]
''' Эрнст Гидеон фон Лаудон''' ({{Lang-de|Ernst Gideon von Laudohn}}; [[2 февраль]] [[1717 йыл]], Тотцен, [[Латвия]] — [[14 июль]] [[1790 йыл]], Ной-Титшейн, [[Австрия]]) — барон, генералиссимус, Австрияның [[Ете йыллыҡ һуғыш]] ваҡытындағы хәрби етәксеһе.

== Биографияһы ==
Сығышы менән шотланд милләтенән, Лифляндияла төпләнгән.

1732 йылда рус хеҙмәтенә ингән. 1734 йылда Данцигты ҡамауҙа тотоуҙа ҡатнашҡан, 1735 йылда — Ласси корпусы составында [[Рейн]]гә походҡа барған.

1736—1739 йылдарҙа рус-төрөк һуғышында ҡатнашкан. Солохтан һуң, уның хеҙмәт иткән ерҙәге булған конфликттар тураһындағы ялыу ҡағыҙына әһәмиәт бирмәй ҡалдырғанлыҡтан, [[Санкт-Петербург|Петербург]]ҡа «дөрөҫлөк эҙләргә» барған.

рус хеҙмәтенә уны алмағандар, шунлыҡтан ул 1742 йылда Австрияның фон Тренк етәкселегендәге регуляр булмаған корпусына капитан булып барған. 1744 йылда, Австрия мираҫы өсөн барған һуғышта ҡаты яраланған. [[Католицизм|Католиклыҡҡа]] күскән. Ете йыллыҡ һуғыш башланғанға тиклем ил сигендә хеҙмәт иткән.

Ете йыллыҡ һуғыш башында подполковник дәрәжәһендә булған. 1757 йылдың февраль айында, ике һуғышта ҡаһарманлыҡ күрһәтеп, полковник дәрәжәһенә эйә булған. [[Австрия империяһы]] армияһының еңел кавалерияһы менән командалыҡ итеп, ул Саксонияның пруссактарына ҡаршы «бәләкәй һуғыш» алып барған. Ул Колин янында һәм Росбахтағы алыштарҙа ҡатнашҡан һәм Росбахтан һуң генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелгән.

Ольмюц янындағы уңышлы һуғышта пруссактарҙың күп ылауҙарын баҫып алған өсөн 1758 йылдың 30 июнендә фельдмаршал-лейтенант дәрәжәһен яулаған. Хохкирхе өсөн һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн Мария Терезия орденының ҙур тәреһе һәм барон титулы менән бүләкләнгән .

Кунерсдорфтағы алышта Австрия армияһының корпусы менән етәкселек иткән. Немец телендәге тарих яҙмаһында Кунерсдорфта пруссактарҙы тар-мар итеүҙә Лаудондың роле бик ҙур булыуы тураһында яҙылған.

Кунерсдорфтан һуң, 36 мең һалдатлы айырым корпустың башында тороп, 1760 йылдың 23 июнендә Ландесхут янында Пруссия генералы Фукенең корпусын еңгән, 7 июндә Глацты (хәҙерге [[Польша]]ның Түбәнге Силезия воеводствоһының Клодзко ҡалаһы) ҡамаған һәм 26 июлдә уны бәреп алған, тик Бреслауҙы (хәҙерге Польшаның Вроцлав ҡалаһы) ғына уңышһыҙ ҡамаған.

1760 йылдың15 авгусында Лигниц янында Фридрихтан тармар ителгән, үҙенең еңелеүен дошмандары Даун һәм Лассиҙың өҫтөнә йөкмәткән.

Киләһе йылда Силезияла айырым 60 меңдән торған корпустың башында торған һәм рус армияһы менән бергә дошманға ҡаршы һуғышҡан. 30 сентябрҙән 1 октябргә ҡаршы төндә Швейдниц ҡәлғәһен (хәҙерге Свидница, Польша) алған. 1762 йылда Даундың интригалары арҡаһында командалыҡ итеүҙән ситләтелгән.

Даун 1766 йылда үлгәнгә тиклем эшһеҙ ҡалған, шул уҡ 1766 йылда Гофкригсрат ағзаһы булып әүерелгән, 1769 йылдан — Моравияла армияның баш командующийы булған.

1778 йылдың 27 февралендә уға фельдмаршал дәрәжәһе бирелгән. Шул уҡ йылда Бавария өсөн мираҫ алыу һуғышында Пруссияның принцы Генрихҡа ҡаршы Богемияла һуғышҡан

Фельдмаршал Хадиктың ауырыуы сәбәпле 1788—1789 йылдарҙа Төркиәгә ҡаршы алып барылған һуғышта Австрия ғәскәрҙәренең баш командующийы итеп тәғәйенләнгән һәм был һуғышта төрөк армияһына бик етди зыян килтергән, [[Белград]]ты алған. Был һуғыш уңышлы тамамланғас, уны генералиссимус иткәндәр.

1790 йылда Пруссияға ҡаршы һуғышасаҡ армияның баш комадующийы итеп ҡуйылған. Ваҡытһыҙ үлеме генә уға был һуғышта тағы ла бер тапҡыр маҡтауға лайыҡ булырға ҡамасаулаған.

== Әҙәбиәте ==
* Janko: Leben des Feldmarschalls von Laudon, Wien 1869

== Һылтанмалар ==
* Биография Лаудона на [http://syw-cwg.narod.ru/Bgr_Laud.html]
* [https://web.archive.org/web/20160630134757/http://www.bbl-digital.de/eintrag/Loudon%2C-Ernst-Gideon-v.-seit-1759-Frh.-v.-Loudon-1717-1790/ ''Лаудон, Эрнст Гидеон'']&lt;span&gt; в словаре &lt;/span&gt;[[:de:Baltisches Biographisches Lexikon digital|Baltisches Biographisches Lexikon digital]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt; (нем.)

[[Категория:Генералиссимустар]]
[[Категория:Мария Терезия ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ете йыллыҡ һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>2hd3j5peqyzebdlmjtvsmudt2p4ue7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡырым тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107184</id>
    <revision>
      <id>1310460</id>
      <parentid>1308548</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89771" sha1="tov2l8qy7jlw70xekpc77u6t8g03uam" xml:space="preserve">[[Файл:Battista_Agnese._Black_Sea._HM_10._PORTOLAN_ATLAS_Italy,_ca._1550.C.jpg|мини|300x300пкс|Ҡырым 1550 йылғы картала]]
Ҡырым ярымутрауы  географик урыны һәм уңай тәбиғәт шарттары менән антик дәүерҙән үк әһәмиәтле диңгеҙ юлдары сатына әүерелә. 

Шул замандан ярымутрауға уның көньяғында йәшәгән тавр ҡәбиләләре исеменән алынған ''Таврика ''тигән'' ''атама йәбешеп ҡала. «Ҡырым» тигән хәҙерге атамаһы [[XIII быуат|XIII б]]&lt;nowiki/&gt;ыуатта нығына, ул, моғайын, «Ҡырым» тигән ҡала исеменән алынғандыр. Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйын монголдар баҫып алғас, был ҡала [[Алтын Урҙа]] ханының урындағы идарасыһының баш ҡалаһына  әйләнә. «Ҡырым» атамаһының урыҫса Перекоп муйыны («перекоп» — «qirim» тигән төрки һүҙенең урыҫсаһы; башҡ. «ур, соҡор») атамаһынан килеп сығыуы ла ихтимал. [[XV быуат|XV]] быуаттан Ҡырым ярымутрауын —''Таврия,'' ә [[1783 йыл|1783]]  йылда Рәсәйгә ҡушылғандан һуң ''Таврида'' тип йөрөтәләр. Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы ла шулай тип атала&lt;ref name=&quot;андреев&quot;&gt;{{книга
 | автор         = Андреев А. Р.һ
 | заглавие      = История Крыма: Краткое описание прошлого Крымского полуострова
 | ссылка        = 
 | ответственный = А. Р. Андреев
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Межрегиональный центр отраслевой информатики Госатомнадзора России
 | год           = 1997
 | страницы      = 
 | страниц       = 96
 | серия         = 
 | isbn          = 5-89477-001-7
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.

Ҡырым ерендә тәүге кешеләр йөҙ мең йылдар элек барлыҡҡа килә. Ҡыҫҡа йылы ҡыш һәм ҡояшлы оҙон йәй, бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы  һунар итеү, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ, баҫыусылыҡ менән шөғөлләнергә киң мөмкинлектәр биргән. Ярымутрауҙағы бай тимер рудаһы ятҡылыҡтары төрлө һөнәрҙәрҙе, металлургияны, тау эшен үҫтерткән. Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Ҡырымда таврҙар, киммерҙар, скифтар, гректар, сарматтар, [[Боронғо Рим|римдар]], готтар, [[һундар]], аварҙар, болгарҙар, хазарҙар, славяндар, бәшнәктәр, [[ҡыпсаҡтар]],  ҡараимдар, монголдар, [[ҡырым татарҙары]], итальяндар, төрөктәр йәшәгән&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;.

XV быуат аҙағынан диңгеҙ буйы ҡалалары һәм таулы төбәге [[Ғосман империяһы]] составына инә. Ҡалған территория Ғосман империяһының вассалы [[Ҡырым ханлығы]]&lt;nowiki/&gt;ныҡы була. 1768—1774 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы һөҙөмтәһендә Ҡырым ғосмандар хакимлығынан ҡотола. 1774 йылғы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенә ярашлы ғосмандар ярымутрауға дәғүә итеүҙән бөтөнләй  баш тарта. 

 [[1783 йыл|1783]] йылда  Ҡырым ярымутрауы Рәсәй империяһына ҡушыла. Рәсәйҙәге [[Граждандар һуғышы]] (1917—1922) осоронда Ҡырым ярымутрауы Аҡтар хәрәкәтенең һуңғы терәге була. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет осоро]]&lt;nowiki/&gt;нда Ҡырым РСФСР составында була, ә [[1954 йыл|1954]] йылда совет етәкселеге ҡарары менән Украин ССР-ына тапшырыла. [[1992 йыл|1992]] йылдан Украина составында була. [[2014 йыл|2014]] йылдың мартында Ҡырым Рәсәй Федерацияһы составына инә, ләкин Украина һәм БМО ағзаһы булған илдәрҙең күпселеге тарафынан танылмай. 

== Тарихҡа тиклемге дәүер ==

=== Палеолит һәм мезолит ===
Ҡырым территорияһында йәшәгән һоминидтарҙың иң боронғо эҙҙәре урта палеолитҡа тап килә — неандерталдарҙың Кейек-Ҡоба мәмерйәһендә 100 мең йыл элекке торалары табылған. Күпкә һуңыраҡ, мезолит дәүерендә, Ҡырымда кроманьондар төпләнә (Мурзаҡ-Ҡоба){{&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;.

Райан-Питмен фаразына ярашлы,  б. э. т.  VI мең йыллыҡҡа тиклем Ҡырым территорияһы ярымутрау түгел, ә әлеге Аҙау диңгеҙе территорияһы ла ингән ҙур ғына ҡоро ер массивының бер өлөшө булған. Б. э. т.  5500 йылдар тирәһендә Урта диңгеҙ һыуҙары бәреп инеп, [[Босфор боғаҙы]] хасил булғандан һуң ярайһы уҡ ҡыҫҡа ваҡыт эсендә байтаҡ территория һыу аҫтында ҡалған һәм Ҡырым ярымутрауы барлыҡҡа килгән. Ҡара диңгеҙҙең тулыуы мезолит тамамланып, неолит башланыу дәүеренә тап килә.

=== Неолит һәм энеолит ===
[[Неолит]] дәүерендә Ҡырымға Балҡан аша Анатолиянан килгән неолитик мәҙәниәттәр тулҡыны ҡағылмай. Урындағы неолит сығышы менән циркумпонтий зонаһы (Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы далалар һәм тигеҙлектәр) мәҙәниәттәренә бәйле.

Б. э. т. 4-3 мең йыллыҡтарҙа Ҡырымдан төньяҡтағы территориялар аша, фараз ителеүенсә, һинд-европа телдәрен йөрөтөүселәр үтә. Б. э. т. 3 мең йыллыҡта Ҡырым территорияһында  Кеми Оба мәҙәниәте нығына. 

=== Бронза һәм иртә тимер быуаты ===
Антик сығанаҡтарҙан Ҡырымда иң тәүҙә киммерҙар төйәкләнгәне билдәле (б. э. т. XII б.). Быны антик дәүер, Урта быуаттар тарихсылары, шулай уҡ Ҡырымдың көнсығыш өлөшө топонимдары рәүешендә беҙгә килеп еткән мәғлүмәттәр («Киммер кисеүҙәре», «Киммерик») раҫлай&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;.

Б. э. т. VII быуат уртаһында киммерҙарҙың бер өлөшө  скифтар тарафынан ярымутрауҙың дала өлөшөнән тау яғына ҡыҫырыҡлана, улар шул төбәктә урынлашып ҡала.   

Таулы Ҡырымда, шулай уҡ Көньяҡ ярҙа таврҙар йәшәй, улар Ҡыҙыл Ҡоба археологик мәҙәниәте менән бәйле. Таврҙарҙың сығышы менән Кавказдан булыуына Ҡобан мәҙәниәте эҙҙәре ишаралай. Ҡырымдың таулы һәм яр буйы өлөшөнөң борон Таврика, Таврия, Таврида тип йөрөтөлөүе таврҙарҙан килә. 

Таврика тарихының яңы дәүере Ҡырымды скифтар баҫып алыуынан башлана.   Был дәүергә  халыҡ составындағы сифат үҙгәрештәре хас. [[Археология]] мәғлүмәттәре дәлилләүенсә, бынан һуң төньяҡ-көнбайыш Ҡырымда йәшәүселәрҙең төп өлөшөн Днепр буйынан күсеп килгән халыҡтар тәшкил итә&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;.

== Антиклыҡ дәүере ==

[[Файл:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|Крым во II веке н. э.
{{legend|#ff96f8|Ҡырымда скифтар}}
{{legend|#ff8d4c|Боспорское батшалығы}}
{{legend|#ffc800|Языгтар}}
{{legend|#ffb677|Роксоландар}}
{{legend|#db70ff|Сирактар}}
{{legend|#b79fff|Меоттар}}
{{legend|#00c942|Таврҙар}}]]
[[Файл:1stMithritadicwar89BC-ru.svg|справа|мини|250x250пкс|Б. э. т. I быуатта Боспор батшалығы]]
Христос Раштыуаһына тиклем VI—V быуаттарҙа, далаларҙа скифтар хакимлыҡ иткәндә, [[Боронғо Греция|Эллада]]&lt;nowiki/&gt;нан сығыусылар Ҡырым яр буйында үҙҙәренең сауҙа колонияларын нигеҙләй. Пантикапей йәки Боспор (хәҙерге Керчь ҡалаһы) менән Феодосия Боронғо Грецияның Милет ҡалаһы колониясылары тарафынан һалына; әлеге [[Севастополь]] тирәһендә урынлашҡан Херсонесты Понтика Гераклеяһы гректары төҙөй. 

Б. э. т.  V быуаттың беренсе яртыһында [[Ҡара диңгеҙ]] буйында үҙаллы ике грек дәүләте барлыҡҡа килә.  Береһе  — Таврия Херсонесы демократик ҡол биләүселек республикаһы, уның составына көнбайыш Ҡырым ерҙәре (Керкинитида (хәҙерге Евпатория), Калос-Лимени, Черноморское) инә. Херсонес бейек таш диуар менән уратып алынған була. Уны элекке тавр торамаһы урынында Понтика Гераклеяһы гректары нигеҙләй.  Икенсеһе — автократик Боспор дәүләте, баш ҡалаһы Пантикапей була. Был ҡаланың акрополе Митридат тауында була, унан алыҫ түгел Мәләк Шишмә һәм Батша ҡурғандары ҡаҙыла. Уларҙа  таш төрбәләр, боспор мәҙәниәтенең уникаль ҡомартҡылары табыла. 

Грек колониясылары Киммер-Таврика ярҙарына карап төҙөү, виноградсылыҡ, зәйтүн ағастары һәм башҡа культуралар үҫтереү кәсептәрен алып килә, ҡорамдар, театрҙар, стадиондар төҙөй. Ҡырымда йөҙҙәрсә грек полисы үҫеп сыға. Антик дәүер гректары Ҡырым тураһында бөйөк тарихи-әҙәби ҡомартҡылар ижад  итә. Ҡырым материалын файҙаланып, [[Еврипид]]  «Ифигения Тавридала» драмаһын яҙа. Таврия Херсонесында һәм Киммер Боспорында йәшәүсе гректар «Илиада» менән «Одиссея»ны белә. Б. э. т. V быуатта [[Геродот]] скифтарҙың дине, таврҙар тураһында яҙа.

Б. э. т. III быуат аҙағына скифтар дәүләте сарматтар баҫымы аҫтында ныҡ ҡына ҡыҫыла. Скифтар үҙ баш ҡалаһын Салғыр йылғаһы ([[Симферополь]] эргәһендә) буйына күсерергә мәжбүр була, унда  Скиф Неаполе (грекса исеме Неаполис) ҡалаһы үҫеп сыға.

=== Рим протектораты ===
Б. э. I быуаты уртаһына Ҡырымда римдар төпләнә. Боспор батшалығы Римға буйһона. Римдар Харакс ҡәлғәһен төҙөй, уны III быуатта ташлап китәләр. Римдар Ҡырым тауҙары аша Виа Милитарис/Via Militaris (Календи һуҡмағы) юлын һала, был юл Херсонесты Ҡырымдың көньяҡ ярындағы Ай-Тодор мороно менән тоташтыра.  Рим осоронда Ҡырымда [[христианлыҡ]] тарала башлай. Һөргөнгә ебәрелгән 4-се Рим Папаһы Климент I Ҡырымдағы тәүге христиандарҙың  береһе була. 

=== Антиклыҡ ахырында Ҡырым ===
Ҡырымда Скиф дәүләте б. э. III быуатына тиклем йәшәй һәм готтар тарафынан юҡ ителә. Готтар оҙаҡ тотҡарланмай. 370 йылда Тамань ярымутрауынан бәреп ингән Баламбер готтары уларҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм  таулы Ҡырымда XVII быуатҡа тиклем нығынып ҡала (ҡырым готтары). IV быуат аҙағына Ҡырымда антик ҡалаларҙан Таврия Херсонесы ғына тороп ҡала. Ул бында Византия йоғонтоһон һаҡлай. Император Юстиниан дәүерендә Ҡырымда Алустон, Гурзуф, Симболон һәм Судак ҡәлғәләренә нигеҙ һалына, Боспор төҙөкләндерелә. 

== Урта быуаттар ==
[[Файл:Byzantine_Empire_Themes_1025-ru.svg|слева|мини|305x305пкс|1025 йылда [[Византия империяһы]]ның территориаль бүленеше]]
[[Файл:Vasnetsov_Bapt_Vladimir.jpg|мини|В. М. Васнецов. Херсонеста кенәз [[Владимир I|Владимирҙың]] суҡындырылыуы (988 йыл)]]
VI быуатта Ҡырым буйлап [[төркиҙәр]] үтә. VII быуатта күсмә болғарҙар һуғыла. VIII быуат башында Ҡырымды [[Византия империяһы|Византия]] менән Хазар ҡағанаты бүлешә. VIII быуатта Византияла иконаларға ҡаршы көрәш башлана, иконалар һәм ҡорамдарҙағы биҙәктәр юҡ ителә. Ҡурҡыуға ҡалған монахтар империяны ташлап китә, башҡа төбәктәргә, шул иҫәптән Ҡырымға күсенә. Бындағы тау мәмерйәләрендә улар Успение, Качи-Кальон, Шулдан, Челтер һәм башҡа ҡорамдар һәм монастырҙар төҙөй. 

[[XII быуат|VI—XII]] быуаттарҙа Көньяҡ-көнсығыш Ҡырымда феодаль мөнәсәбәттәр үҫә, нығытылған «мәмерйә ҡалалары» барлыҡҡа килә.

IX быуатта Ҡырымға бәшнәктәр менән [[венгрҙар]] килә. X быуат башында Ҡырымда рустар (Хельгу) менән хазарҙар (Песах) ғәскәрҙәре бәрелешә. Хазар ҡағанатының һәләкәтенән һуң Ҡырымдың хазар өлөшө боронғо урыҫ Тмутаракань кенәзлеге йоғонтоһона күсә. Был осорҙа Корчев ҡалаһының әһәмиәте арта. 988 йылда Киев кенәзе [[Владимир I|Владимир]] Таврия Херсонесын бер нисә ай буйы ҡамап тота һәм уны яулай. Владимир император Василий II-гә үҙ шарттарын ҡуя һәм Византия батшаһының ҡыҙы Аннаға өйләнә. 

Ҡараимдарҙың ярымутрауҙағы тәүге эҙҙәре XII быуатҡа тура килә. Ҡараимдар хазарҙарҙың вариҫтары тип иҫәпләнә. Милли диндәре ҡараимсылыҡ тип атала һәм ул VIII быуатта уҡ [[Вавилон]]д&lt;nowiki/&gt;а барлыҡҡа килә.

Византияның ҡеүәте кәмегәс, уның Ҡырымдағы әүәлге биләмәләрендә готаландар (ҡырым готтары) тарафынан Феодоро тигән православие христиандары кенәзлеге нигеҙләнә. Баш ҡалаһы Мангуп тигән иң ҙур «мәмерйә ҡалаһында» урынлашҡан була. 

1223 йылда Ҡырымға Жебенең татар-монгол ғәскәрҙәре бәреп инә, ләкин улар тиҙ арала китеп бара. Далалы Ҡырым 1250 йылдан һуң ғына [[Алтын Урҙа]] биләмәһенә әүерелә. Ҡырым ҡалаһы ярымутрауҙың административ үҙәге була. Ҡарасубазар ҡалаһы Ҡырым улусының тағы бер ҙур ҡалаһы булып тора. Ҡырым ханы Мәнгүтимер тарафынан сығарылған тәүге тәңкәләр 1267 йылға ҡарай. Генуяла сауҙаның дәррәү үҫеүе һәм Кәфәнең яҡын булыуы арҡаһында Ҡырым тиҙ арала эре сауҙа һәм һөнәрселек ҡалаһына әүерелә. 

XIV быуатта Ҡырымдың бер өлөшөн генуялылар ала. Был осорға Ҡырымда ҡыпсаҡ теле киң тарала, быны Кодекс Куманикус дәлилләй. 1367 йылда Ҡырым Мамайға буйһона. 

1397 йылда литва кенәзе [[Витовт]] Ҡырымға һөжүм итә һәм Кәфәгә тиклем барып етә. Йеҙигәйҙе тар-мар иткәндән һуң, Херсонес харабаларға әйләнә (1399 йыл).

== Ҡырым ханлығы һәм Ғосман империяһы ==
[[Файл:BlackSea1600_ru.svg|мини|200x200пкс|Ҡырым XVII быуатта]]
Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң 1441 йылда Ҡырымда [[Ҡырым татарҙары|ҡырым татары халҡы]]  һәм уның дәүләте булған [[Ҡырым ханлығы]] барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;''В. ''&lt;/ref&gt;. Ул Ҡырымдың дала һәм тау алды өлөшөн, шулай уҡ [[Дунай]] менән [[Днепр]] араһын, Аҙау буйын һәм хәҙерге Рәсәйҙең [[Краснодар крайы]]&lt;nowiki/&gt;на ҡараған ерҙәрҙең күп өлөшөн биләй. Был мәлгә Ҡырым ярымутрауы Ҡырым ханлығы, таулы Феодоро кенәзлеге һәм көньяҡ яр буйындағы Генуя колониялары араһында бүлгесләнгән була.

1475 йылдың йәйендә ғосманлы төрөктәр Ҡырымға һәм Аҙау буйына Гәдик Әхмәт пашаның ҙур ғәскәрен килтереп төшөрә. Быға тиклем улар  Константинополь менән элекке Византия империяһы биләмәләрен баҫып алған була. Йәнә Генуяның бөтә ҡәлғәләрен һәм грек ҡалаларын да ҡулдарына төшөрәләр. Июлдә Мангуп ҡамауға алына. Ҡалаға бәреп ингән төрөктәр уның бөтә халҡын тиерлек ҡырып бөтөрә, ҡаланы талай һәм яндыра. Ҡырымдың диңгеҙ буйы ҡалалары һәм таулы өлөшө Ғосман империяһы составына инә. [[Ғосман империяһы|Төрөктәр]]  Кәфә пашалығын төҙөй. Һуңыраҡ ул эйәләткә әүерелдерелә.  Унда ғосмандар гарнизондар, чиновниктар аппаратын тота, һалымдар йыя. 1478 йылдан Ҡырым ханлығы Ғосман империяһының вассалына әйләнә. Артабан өс быуат буйы Ҡара диңгеҙ төрөктәрҙең «эске күле» булып тора.

[[XVI быуат|XVI]] быуатҡа Ғосман империяһы стратегик оборонаға күсә, нигеҙҙә  йылға  тамаҡтарында ҡәлғәләр төҙөй, үҙенсәлекле буфер  зоналары булдыра, Ҡырымды файҙаланып, Польша һәм Рәсәй менән һуғыштарҙы  был илдәрҙең эске биләмәләренә күсерә&lt;ref name=&quot;kiselev&quot;&gt;С. Н. Киселёв, Н. В. Киселёва. [http://science.crimea.edu/zapiski/2004/geography/uch_17_3g/kiselyov-9.pdf Геополитические аспекты истории Крыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081329/http://science.crimea.edu/zapiski/2004/geography/uch_17_3g/kiselyov-9.pdf |date=2016-03-04 }}. // Учёные записки Таврического национального университета, серия «География» 17 (56). 2004, № 3. С. 74-81.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Московия_макс.вел.княжество_1593_Антверпен_авторы_Антоний_Дженкинсон_и_Герард_де_Йоде.jpg|мини|261x261пкс|Ҡырым 1593 йылғы Бөйөк Мәскәү кенәзлеге картаһында.  Авторҙары Антонин Дженкинсон менән  Герард де Йоде.]]
[[XVI быуат|XVI]] быуатта төрөктәр итальян белгестәре ярҙамы менән Перекопта Ор-Ҡапу ҡәлғәһен төҙөй. Ошо ваҡыттан алып Перекоп уры Төрөк уры тип тә йөрөтөлә. [[XV быуат|XV]] быуат аҙағынан Ҡырымда татарҙар хужалыҡ итеүҙең күсмә төрҙәренән ултыраҡ баҫыусылыҡҡа күсә башлай. Ҡырым татарҙары көньяҡта баҡсасылыҡ, виноградсылыҡ, тәмәке үҫтереү менән шөғөлләнә. Дала төбәктәрендә малсылыҡ (айырыуса һарыҡсылыҡ һәм йылҡысылыҡ)  үҫешә. 

[[XV быуат|XV]] быуат аҙағынан Ҡырым  ханлығы  Урыҫ дәүләтенә һәм Речь Посполитаға барымталар яһап тора. Улар кешеләрҙе урлап, төрөк баҙарҙарында [[ҡоллоҡ]]&lt;nowiki/&gt;ҡа һаталар. Ҡырым баҙарҙары аша үткән ҡолдар һаны өс миллион тип баһалана. &lt;ref&gt;Alan Fisher «Muscovy and the Black Sea Slave Trade», Canadian American Slavic Studies, 1972, Vol. 6, стр. 575—594.&lt;/ref&gt;
[[Файл:1644_Europa_Recens_Blaeu_Crimea.jpg|мини|Ҡырым  ханлығы 1644 йылғы картала]]
[[Алтын Урҙа]] иҙеүенән ҡотолғас, Урыҫ дәүләте алдына ҡабаттан Ҡара диңгеҙгә сығыу бурысы баҫа. Ҡазан һәм Әстерхан ханлыҡтарын ҡыйратҡас, Рәсәй баҫҡынсылыҡ ниәтен көньяҡҡа төрөк-татар йүнәлешенә күсерә. Яулап алынған ерҙәрҙе үҙләштереп, ҡалалар төҙөй баралар. Урыҫ ғәскәрҙәренең [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат|XVII]] быуаттарҙағы Ҡырым походтары уңышһыҙ була. Ҡырым ярымутрауын яулап алыу  [[XVIII быуат|XVIII]] быуатта Урыҫ империяһы өсөн иң мөһим бурысҡа әүерелә&lt;ref name=&quot;kiselev&quot;/&gt;.

== XVIII быуат ==
[[Файл:Banduri_and_Lisle._Imperii_Orientalis_et_Circumjacentium_Regionum.C_(Chazaria,_Alania,_Zichia,_Uzia,_Abasgia).jpg|мини|Ҡырым ханлығының урыҫ-төрөк һуғышы башланғанға тиклем 20 йыл элек төҙөлгән картаһы]]
Урыҫ-төрөк һуғышы  (1735—1739) барышында Рәсәйҙең 62 мең кешеле Днепр армияһы генерал-фельдмаршал Бурхард Христофор Миних етәкселегендә 1736 йылдың 20 майында Перекоп эргәһендәге Ғосман нығытмаларын, 17 июндә Баҡсаһарайҙы тартып ала. Ләкин аҙыҡ-түлек етешмәү, эпидемиялар башланыу Минихты Рәсәйгә сигенергә мәжбүр итә.  [[1737 йыл|1737]] йылдың июлендә генерал-фельдмаршал Петр Ласси етәкселегендәге армия Ҡырымға бәреп инә, ул Ҡарасубаҙарҙы ала. Тик ул да кәрәк-яраҡ етешмәгәнлектән сигенә. Ярымутрауҙы бөлдөрөү урыҫ ғәскәрҙәре һөжүмдәренең берҙән-бер һөҙөмтәһе булып тора, сөнки Рәсәйҙең хужалыҡ итеү алып барылған төбәктәре менән яулап алынған ерҙәр араһы бик алыҫ була һәм хужалыҡ тәьминәтен дә, һөҙөмтәле оборонаны ла тормошҡа ашырып булмай &lt;ref name=&quot;kiselev&quot;/&gt;. Ҡырымды Рәсәйгә ҡушылдырыу мөмкинлеге яңы баҫып алынған ерҙәрҙә кәрәкле плацдармды хасил иткәс кенә мөмкин була. Ҡырым ханлығы менән Ғосман империяһы Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйының урыҫ колонияһына әйләндерелеүенә ҡаршы аяуһыҙ көрәшһә лә,  1771 йылда генерал-аншеф В. М. Долгоруков армияһы Ҡырымды яулап ала. Бының өсөн Долгоруков һуңыраҡ  император  [[Екатерина II]] тарафынан алмастар менән биҙәлгән шпага, изге Андрей Первозванный орденына беркетелә торған алмастар һәм Ҡырым титулы менән бүләкләнә. Кенәз Долгоруков Ҡырым ханы Сәлимде Төркиәгә ҡасырға мәжбүр итә һәм уның урынына Рәсәй яҡлы хан [[Сәхип II Гәрәй]]ҙе ултырта. Сәхип Гәрәй Рәсәй менән союз төҙөй, Рәсәй уға  хәрби һәм аҡса ярҙамы вәғәҙә итә.

1768—1774 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Ҡырымда Ғосман хакимлығына нөктә ҡуя һәм, 1774 йылғы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенә ярашлы, ғосмандар рәсми рәүештә Ҡырымдан баш тарта. Аҙау диңгеҙенән Ҡара диңгеҙгә сыға торған урындарҙағы Керчь, Яңы Ҡале ҡәлғәләре Рәсәйгә күсә. Керчь боғаҙы Рәсәйҙең көньяҡтағы сауҙаһы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Ҡырым ханлығы Төркиәнән азат тип иғлан ителә. Әүәле Ғосман империяһы биләгән Көньяҡ һәм Көньяҡ-көнсығыш Ҡырым Ҡырым ханлығына күсә. Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙгә сығыу бурысы яртылаш хәл ителә&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;.

Ләкин Төркиә Ҡырым һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйынан ҡолаҡ ҡағыуы менән тиҙ генә килешә алмай. Төрөк солтаны юғары хәлиф булараҡ дини власты һәм яңы хандарҙы раҫлау хоҡуғын үҙ ҡулында тота, шунлыҡтан Ҡырым ханлығына баҫым яһау мөмкинлеген һаҡлап ҡала. Һөҙөмтәлә Ҡырым аҡһөйәктәре ике төркөмгә бүленә, берәүҙәре урыҫтар, икенселәре төрөктәр яҡлы була. Араларында бәрелештәр булып тора&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;, ә яңы раҫланған хандарҙы Ҡырым тәхетенә ултыртыу өсөн хатта урыҫ ғәскәрҙәренең ҡыҫылыуы талап ителә. 

Ҡырымды бойондороҡһоҙ тип иғлан итеүгә өлгәшкән Екатерина II уны Рәсәйгә ҡушыу хыялы менән яна. Быны Рәсәйҙең тормошсан мәнфәғәттәре талап итә. Ҡырым Урыҫ дәүләте өсөн ифрат ҙур хәрби-сәйәси һәм иҡтисади әһәмиәткә эйә була.  Әммә солтан Төркиәһе лә Таврия ярымутрауынан баш тартырға йыйынмай. Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүе булһа ла, Рәсәй менән Төркиә араһында Ҡырым өсөн көрәш һис туҡталмай.
[[Файл:ShpilDolgorukov.jpg|справа|мини|267x267пкс|[[Симферополь|Симферопол]]&lt;nowiki/&gt;дә Долгоруков обелискы, 1842 йылдың 29 сентябрендә (11 октябрендә) ҡуйылған, 1771 йылда Ҡырымды яулап алған урыҫ ғәскәрҙәре етәксеһе кенәз В. М. Долгоруковҡа бағышланған]]
Рәсәй ярҙамы менән 1777 йылда Ҡырым ханы тәхетенә ултырған Шаһин Гәрәй Ҡырымдың һуңғы ханы була. Салоники менән Венецияла уҡыған, бер нисә тел белгән  Шаһин Гәрәй милли татар ғөрөф-ғәҙәттәрен һанға һуҡмай, Европа өлгөһөнә эйәреп, дәүләттә реформалар үткәрергә, идаралыҡты ла үҙгәртеп ҡорорға, Ҡырымдағы мосолмандар менән башҡа диндәрҙәгеләрҙе хоҡуҡи йәһәттән тигеҙләргә тырыша. Уны үҙ халҡы дәһри һәм хыянатсы тип таба. 

1778 йылдың мартында Ҡырымдағы һәм Ҡобандағы урыҫ ғәскәрҙәре командующийы итеп Александр Суворов ҡуйыла, ул ярымутрау оборонаһын тамырҙан нығыта һәм төрөк флотын Ҡырым һыуҙарынан китергә мәжбүр итә. 

1778 йылда Суворов ул саҡтағы Новороссийск, Аҙау, Әстерхан, Һарытау губерналары идарасыһы (генерал-губернаторы)  кенәз Потёмкин  бойороғо буйынса Ҡырымдың христиан динле халҡының (әрмәндәр, гректар, волохтар, грузиндар) Рәсәй подданныйлығын алыуына һәм Аҙау диңгеҙе буйындағы, Дон тамағындағы яңы ерҙәргә күсеп ултырыуына булышлыҡ итә (проект Екатерина II-гә 1778 йылдың мартында генерал-фельдмаршал граф  Румянцев тарафынан тәҡдим ителә). Был, бер яҡтан, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйындағы уңдырышлы ерҙәрҙе  (беренсе сиратта — бөтөрөлгән Запорожье Сечының бушап ҡалған ерҙәрен, сөнки Запорожье казактарының бер өлөшө Дунай аръяғына китә, ҡалғандары Ҡобанға  күсенергә мәжбүр ителә) йәһәтерәк төйәкләндереү ихтыяжынан килеп сыға. Икенсе яҡтан, әрмәндәр менән гректарҙы Ҡырымдан күсереү Ҡырым ханлығын иҡтисади яҡтан көсһөҙләндереү һәм уның Рәсәйҙән бойондороҡлолоғон арттырыу маҡсатында эшләнә. Суворов башлаған эш-ғәмәлдәр Шаһин Гәрәйҙе һәм татар аҡһөйәктәрен ярһыта, сөнки халыҡтың иҡтисади әүҙем өлөшө китеү менән ҡаҙна килемһеҙ ҡала. «Подданныйҙарын юғалтыуын» ҡаплар өсөн ханға, уның ағай-энеһенә, бейҙәргә һәм мырҙаларға Урыҫ дәүләте ҡаҙнаһынан  100 мең һум аҡса түләнә&lt;ref&gt;Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 9. Государев наместник. М.: Вече, 2014&lt;/ref&gt;. 1778 йылдың майынан сентябренә тиклем Ҡырымдан Аҙау буйына һәм  Новороссияға 31 мең кеше күсерелә&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1780-1800/Russ_arm_otn_ist/pred1.htm М. Нерсисян. Из истории русско-армянских отношений. Книга первая. А. В. Суворов и русско-армянские отношения в 1770—1790 годах. АнАрмССР, Ереван, 1956]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://uargument.com.ua/istoriya/zachem-iz-kryima-izgnali-grekov-kak-donetskimi-stali-greki-kryimskie/ Зачем из Крыма изгнали греков?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160523004525/http://uargument.com.ua/istoriya/zachem-iz-kryima-izgnali-grekov-kak-donetskimi-stali-greki-kryimskie/ |date=2016-05-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chaltlib.ru/articles/resurs/jubilei_goda/235_let_pereseleniya_armyan_s_krima_na_don/pereselenie_armyan_s_krima_na_don/ Переселение армян с Крыма на Дон. Мясниковский район, сост. Л. С. Секизян. — Ростов-на-Дону: МП Книга, 1999. — 240 с.]&lt;/ref&gt;. Ҡырымдың көнбайыш һәм көньяҡ ярын биләгән гректарҙы Суворов [[Азов диңгеҙе|Аҙау диңгеҙе]]&lt;nowiki/&gt;нең төньяҡ ярына күсерә, улар унда Мариуполь ҡалаһын һәм 20 ауыл төҙөй. Ҡырымдың башлыса көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә (Феодосия, Иҫке Ҡырым, Сурхат һ. б.) әрмәндәрҙе Дондың түбәнендә Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе тирәһенә күсерәләр, улар унда Дондағы Нахчиван ҡалаһына һәм уның эргәһендәге 5 ауылға нигеҙ һала (хәҙерге Дондағы Ростов урынында). Христиандар китеү менән ханлыҡ тамам бөлдөрөлә. 

[[1779 йыл|1779]] йылдың 10 мартында Рәсәй менән Төркиә ''Айналы-Ҡаваҡ конвенцияһына'' ҡул ҡуя. Уға ярашлы, Рәсәй ҙә, Төркиә лә Ҡырым ярымутрауынан ғәскәрҙәрен сығарырға, ханлыҡтың эске эштәренә ҡыҫылмаҫҡа тейеш була.  Төркиә Шаһин Гәрәйҙе Ҡырым ханы тип таный, Ҡырымдың бойондороҡһоҙлоғон һәм урыҫ сауҙа судноларының Боспор һәм Дарданелла аша ирекле үтеп йөрөү хоҡуғын раҫлай.  Рәсәй ғәскәрҙәре, Керчтә һәм Яңы Ҡалелә алты меңлек гарнизонын ҡалдырып, 1779 йылдың июнендә Ҡырым менән Ҡобандан китә&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;.

Ғосман Портаһы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенән күрелгән юғалтыуҙар менән килешә алмай һәм Ҡырым ханлығына йоғонтоһон ҡайтарырға тырыша. [[1781 йыл|1781]] йылдың көҙөндә Ҡырымда Төркиә ҡотҡоһо буйынса сираттағы ихтилал башлана. 1782 йылдың йәйендә  Екатерина II кенәз Потёмкинға ҡолатылған Шаһин Гәрәйгә ярҙамға урыҫ ғәскәрҙәрен ебәрергә бойора&lt;ref name=&quot;Болотина10&quot;&gt;Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014&lt;/ref&gt;. Сентябрҙә урыҫ ғәскәренең булышлығы менән Шаһин Гәрәй хан тәхетен ҡайтарып ала. 

== Рәсәй империяһына ҡушылыу ==
[[Файл:Kherson-28102009(099).jpg|мини|333x333пкс|[[Херсон]]д&lt;nowiki/&gt;а Потёмкиндың ҡәбере]]
Төркиәнән хәүеф янауы арҡаһында илдең көньяғында ҡеүәтле нығытмалар төҙөлә һәм сик буйы губерналарында хужалыҡты үҫтереү саралары күрелә. Был өлкәләрҙең идарасыһы булараҡ Потёмкин Ҡырымды Рәсәйгә ҡушыу ихтыяжы тыуыуын таный. 1782 йылдың декабрендә Херсондан ҡайтҡан Потёмкин Екатерина II-гә үҙ ҡарашын тасуирлаған  меморандумын тапшыра&lt;ref name=&quot;Болотина10&quot;&gt;Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014&lt;/ref&gt;.

Константинополде баш ҡала итеп, Византия империяһын тергеҙеүҙе һәм тәхетенә урыҫтар яҡлы хакимды ултырыуҙы күҙҙә тотҡан Грек проекты эсенә ингән был планды тормошҡа ашырыу өсөн нигеҙ Потёмкиндың Новороссияны киңәйтеү, ҡәлғәләр төҙөү һәм хужалыҡты үҫтереү буйынса эшмәкәрлеге аша булдырыла. Шулай итеп, ярымутрауҙы Рәсәйгә ҡушыу буйынса  хәл иткес эштәрҙе нәҡ ул башҡара&lt;ref name=&quot;Болотина10&quot;&gt;Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014&lt;/ref&gt;.

1782 йылдың 14 декабрендә ҡатын батша Потёмкинға «бик йәшерен» хат ебәрә, унда уға үҙенең «''ярымутрауҙы тартып алыу''»ға ихтыярын иғлан итә. [[1783 йыл|1783]] йылдың яҙында хәл ителгәненсә,  Потёмкин көньяҡҡа барырға һәм Ҡырым ханлығын Рәсәйгә ҡушыу менән шәхсән идара итергә тейеш була.  8 (21) апрелдә император «Ҡырым ярымутрауын, Тамань утрауын һәм бөтә Ҡобан яғын Рәсәй державаһына алыу тураһында» манифесҡа ҡул ҡуя. Был документты Екатерина Потёмкин менән бергә эшләй. Ханлыҡты Рәсәйгә ҡушыу ғәмәлгә ашырылып бөтмәй тороп ул документ сер итеп тотолорға тейеш була. Шул уҡ көндө Потёмкин көньяҡҡа юллана, әммә юлда саҡта уҡ Шаһин Гәрәйҙең ханлыҡтан баш тартыуы тураһындағы хәбәрҙе ала&lt;ref name=&quot;Болотина10&quot;&gt;Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014&lt;/ref&gt;. Быға Шаһин Гәрәй үткәргән сәйәсәткә ҡарата халыҡтың нәфрәтле мөнәсәбәте, дәүләттең бөлгөнлөккә төшөүе, урыҫ властары менән үҙ-ара аңлашмаусанлыҡ сәбәпсе була&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;.

Ҡобанда хәлдең айырыуса ҡатмарлашыуы ихтималлығынан сығып, Потёмкин Александр Суворов менән ҡәрҙәше П. С. Потёмкинға Ҡобандың уң ярына ғәскәр сығарырға ҡуша. Кенәздең бойороғон алғас, Суворов элекке Ҡобан һыҙығына ғәскәрен ҡуя һәм Потёмкин тарафынан тәғәйенләнгән көнгә —  Екатерина II-нең тәхетте биләү датаһы булған 28 июнгә — [[нуғайҙар]]ҙы ант биреү тантанаһына әҙерләй башлай. Бер үк ваҡытта  Кавказ  корпусы командующийы  П. С. Потёмкин  Ҡобандың  үр  яғында антлашыу тантанаһын үткәрергә тейеш була&lt;ref name=&quot;Болотина10&quot;&gt;Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014&lt;/ref&gt;.

Ҡырымға генерал-поручик граф де Бальмен етәкселегендәге урыҫ ғәскәрҙәре индерелә. 1783 йылдың июнендә Ҡарасубаҙарҙа кенәз Потёмкин Ҡырым аҡһөйәктәренең һәм халыҡтың бөтә ҡатламдары вәкилдәренең Рәсәйгә тоғролоҡ тураһындағы антын ҡабул итә. Ҡырым ханлығы йәшәүҙән туҡтай&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;, уның юғары ҡатламы (300-ҙән ашыу ырыу) Рәсәй дворянлығына ҡушылып китә һәм яңы ойошторолған Таврия өлкәһенә идара итеүҙә ҡатнаша. 

Екатерина II фарманы буйынса көньяҡ-көнбайыш яр буйында буласаҡ Ҡара диңгеҙ флоты  өсөн гавань һайлау сараһы күрелә. II ранг капитаны  И. М. Берсенев  «Осторожный» фрегатында Таврия Херсонесы харабаларынан алыҫ түгел Әхтиәр ҡасабаһы эргәһендәге бухтаны файҙаланырға тәҡдим итә. Екатерина II [[1784 йыл|1784]] йылдың 10 февралендә сыҡҡан указы менән бында «адмиралтействолы, верфле, ҡәлғәле хәрби порт төҙөргә һәм уны хәрби ҡала итергә» бойора. [[1784 йыл|1784]] йыл башында порт-ҡәлғәгә нигеҙ һалына, уға Екатерина II ''Севастополь ''тип атама бирә&lt;ref name=&quot;андреев&quot; /&gt;.

Тәүге осорҙарҙа Рәсәй Ҡырымын төҙөкләндереү менән кенәз Потёмкин шөғөлләнә, уға «Таврия кенәзе» тигән титул бирелә.

[[1783 йыл|1783]] йылда Ҡырым халҡының һаны  60 меңгә етә&lt;sup&gt;[''источник&amp;nbsp;не&amp;nbsp;указан&amp;nbsp;426&amp;nbsp;дней'']&lt;/sup&gt;, улар нигеҙҙә малсылыҡ менән шөғөлләнә ([[ҡырым татарҙары]]). Шуның менән бергә, Рәсәй юрисдикцияһы аҫтында булғас,  урыҫтар һәм гректар һаны ла арта башлай.  Яңы ерҙәрҙе үҙләштерергә болгарҙар һәм немецтар ҙа килә. 
[[Файл:Fireworks_crimea.jpg|слева|мини|340x340пкс|Ҡырымға килгән Екатерина II хөрмәтенә фейерверк]]
[[1787 йыл|1787]] йылда император Екатерина Ҡырымға данлы сәйәхәтен тормошҡа ашыра. Сираттағы урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында ҡырым татарҙары араһында сыуалыштар башлана, шул арҡала улар йәшәгән биләмәләрҙе ныҡ ҡына ҡыҫҡарталар.  [[1796 йыл|1796]] йылда өлкә Новороссия губернаһы составына индерелә. [[1802 йыл|1802]] йылда яңынан үҙаллы административ берәмеккә әйләндерелә. [[XIX быуат|XIX]] быуат башында Ҡырымда виноград үҫтереү (Магарач)  һәм суднолар төҙөү ([[Севастополь]]) тармаҡтары үҫә, юлдар төҙөлә. Кенәз Воронцов ваҡытында Ялта төҙөкләндерелә башлай, Воронцов һарайына нигеҙ һалына, ә Ҡырымдың көньяҡ яр буйы курортҡа әйләндерелә.

== Ҡырым һуғышы ==
[[1854 йыл|1854]] йылдың июнендә инглиз-француз  флотилияһы Рәсәйҙең Ҡырымдағы яр буйы нығытмаларын утҡа тота, ә сентябрҙә Евпаторияға союздаштар (Бөйөк Британия, Франция, Ғосман империяһы) десантын төшөрөү башлана. Тиҙҙән Альмалағы алыш була. Октябрҙә Севастополь ҡамауға алына. Унда Малахов ҡурғанында Корнилов һәләк була. [[1855 йыл|1855]] йылдың февралендә урыҫтар Евпаторияны штурмлай, ләкин уңышҡа өлгәшә алмай. Майҙа инглиз-француз  флоты  Керчте ала.  [[1855 йыл|1855]] йылдың июлендә  Севастополдә оборона тотоусыларҙы рухландырып торған адмирал  Нахимов һәләк була. [[1855 йыл|1855]] йылдың 11 сентябрендә Севастополь ҡолай, ләкин һуғыштан һуң айырым шарттар менән Рәсәйгә ҡайтарыла. 

== Ҡырым XIX быуат аҙағы — XX быуат башында ==
[[1874 йыл|1874]] йылда [[Симферополь|Симферопол]]де  [[Запорожье|Александровск]]   (хәҙерге  Запорожье) менән тимер юл  тоташтыра. Ҡырымдың курорт  статусы Ливадияла батшаның йәйге резиденцияһы булған Ливадия һарайы барлыҡҡа килгәс күтәрелә. 

1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ҡырымда  546 700 кеше йәшәй. Уларҙың 35,6 проценты — ҡырым татарҙары, 33,1 проценты — великоростар, 11,8 проценты — малоростар, 5,8 проценты — немецтар, 4,4 проценты — йәһүдтәр, 3,1 проценты — гректар, 1,5 проценты — әрмәндәр, 1,3 проценты — болгарҙар, 1,2 проценты — поляктар, 0,3 проценты төрөктәр була.

1905 йылдың ноябрендә лейтенант Шмидт етәкселегендә Севастополь ихтилалы була. 

== Ҡырым Граждандар һуғышында ==
Революция алдынан Ҡырымда 800 мең кеше, шул иҫәптән 400 мең урыҫ һәм  200 мең татар, шулай уҡ  68 мең йәһүд, 40 мең немец йәшәй. 1917 йылдың Февраль ваҡиғаларынан һуң татарҙар Милли Фирҡәгә берләшә  һәм ярымутрауҙа власты ҡулдарына төшөрөргә тырыша. 
[[Файл:Evpatoria_red_terror_corpses_at_sea_coast.jpg|слева|мини|Евпаторияла 1918 йылдың йәйендәге «варфоломей төндәре»ндә аҫылғандарҙың ярға ырғытылған кәүҙәләре]]
[[Файл:Krivoshein,_Wrangel,_Shatilov_1920.jpg|мини|274x274пкс|Һулдан уңға: Рәсәйҙең Көньяғы хөкүмәте башлығы А. В. Кривошеин, Баш командующий  П. Н. Врангель, уның штаб начальнигы П. Н. Шатилов. Ҡырым. Севастополь. 1920 йыл]]
[[Файл:Крым_25_1918.jpg|слева|мини|220x220пкс|Ҡырым крайы хөкүмәтенең ҡағыҙ аҡсаһы.  [[1918 йыл|1918]]]]
[[1917 йыл|1917]] йылдың 16 декабрендә Севастополдә большевистик Хәрби-революцион комитет ойошторола, ул власты үҙ ҡулына ала. 1918 йылдың 4 ғинуарында большевиктар ҡырым татарҙары берләшмәләрен ҡыуып сығарып, Феодосияла,  6 ғинуарҙа Керчтә власты ала. 8 ғинуарҙан 9-ына ҡаршы төндә Ҡыҙыл гвардия  Ялтаға инә. 14 ғинуарға ҡаршы төндә [[Симферополь|Симферополде]] алалар. 1918 йылдың 19 мартында Ҡырымда Таврида Совет социалистик республикаһы иғлан ителә. 

[[1918 йыл|1918]] йылдың 22 апрелендә полковник Болбочан етәкселегендәге украин ғәскәрҙәре Евпатория менән [[Симферополь|Симферополде]] ҡулға төшөрә, улар артынса генераль фон Коштың герман ғәскәрҙәре килеп етә. Киев менән Берлин араһындағы килешеү буйынса  27 апрелдә украин частары Ҡырымдан сыға һәм ярымутрауға дәғүәләшеүҙән баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.totalwars.ru/index.php/nashe-vremya/petr-bolbochan.-pokoritel-krima.html Петр Болбочан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420000211/http://www.totalwars.ru/index.php/nashe-vremya/petr-bolbochan.-pokoritel-krima.html |date=2014-04-20 }}&lt;/ref&gt;. Яңы баҫҡынсылар менән союзға ингән ҡырым татарҙары ла баш күтәрә. 1918 йылдың 1 майына  герман ғәскәрҙәре бөтөн Ҡырым ярымутрауын оккупациялай. 1918 йылдың 1 майы — 15 ноябре  — Ҡырым ғәмәлдә Германия оккупацияһы аҫтында,  ә де-юре Сөләймән Сулькевичтың автономиялы Ҡырым край хөкүмәте идараһы аҫтында (23 июндән) була. 1918 йылдың 25 ноябрендә Севастополь портына союздаштар эскадраһы килә, ҡалаға француз ғәскәрҙәре аяҡ баҫа.
* [[1918 йыл|1918]] йылдың 15 ноябре — [[1919 йыл|1919]] йылдың 11 апреле — союздаштар бағыуы аҫтында Икенсе Ҡырым край хөкүмәте;
* 1919 йылдың апрель—июне  — РСФСР составындағы Ҡырым Совет Социалистик Республикаһы; 
* 1919 йылдың 1 июле —  [[1920 йыл|1920]] йылдың 12 ноябре — Рәсәй Көньяғының ҡораллы көстәре баш командующийҙары А. И. Деникин (1920 йылдың 4 апреленә тиклем) һәм П. Н. Врангель (1920 йылдың 4 апреленән) етәкселегендәге Рәсәй Көньяғы хөкүмәттәре.

5 апрелдә Деникин отставкаға китеүе һәм вазифаһын генерал Врангелгә тапшырыуы тураһында белдерә. 3 августа аҡтар [[Запорожье|Александровск]]&lt;nowiki/&gt;иҙы ала, ләкин иртәгәһенә үк ҡалдырырға мәжбүр була.

1920 йылдың 12 ноябрендә Ҡыҙыл армия Перекопта оборонаны өҙөп, Ҡырымға бәреп инә. 13 ноябрҙә Ф. К. Миронов командалығы аҫтындағы 2-се Атлы армия  Симферополде ала. Врангель ғәскәрҙәренең күп өлөшө портлы ҡалалар аша ярымутрауҙан китә. Баҫып алынған Ҡырымда большевиктар халыҡ араһында террор үткәрә, уның һөҙөмтәһендә, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 20-нән 120 меңгә тиклем кеше һәләк ителә&lt;ref&gt;[http://ricolor.org/history/kt/bagreevka/ Кровь текла к морю… Владимир Куковякин — Красный террор — История России — Россия в красках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228214102/http://ricolor.org/history/kt/bagreevka/ |date=2008-12-28 }}&lt;/ref&gt;

Граждандар һуғышы аҙағында Ҡырымда 720 мең кеше йәшәгән була.

== Ҡырым СССР составында ==

РСФСР составындағы Автономиялы Ҡырым Социалистик Совет  Республикаһы 1921 йылдың 18 октябрендә элекке Таврия губернаһының бер өлөшөндә  ойошторола. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитеты менән Халыҡ Комиссарҙары Советының Ҡырым Совет Социалистик Республикаһы автономияһы тураһындағы декреты нигеҙендә ул «Ҡырым ярымутрауы сиктәрендә булған  Джанкой, Евпатория, Керчь, Севастополь, Симферополь, Феодосия һәм Ялта округтарынан төҙөлә»; республиканың төньяҡ сиктәре тураһындағы мәсьәлә айырым ҡарауға ҡалдырыла. 

1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ 75 меңдән ашыу ҡырымлының ғүмерен өҙә. 1923 йылдың яҙына бөтә һәләк булғандарҙың һаны 100 меңдән ашҡандыр, тип фараз ителә. Аслыҡ эҙемтәләрен тик 1920-се йылдар уртаһына ғына бөтөрөүгә өлгәшелә. 

1925 йылдың 16 июнендә Артек пионерҙар  лагеры асыла. 

=== Ҡырым Бөйөк Ватан һуғышында ===
1941 йылдың 18 авгусында Сталин фарманы буйынса  60 меңдән ашыу Ҡырым немецы депортациялана&lt;ref&gt;[http://www.blackseanews.net/read/23279 70-летие депортации крымских немцев.]&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың ноябрендә Ҡыҙыл  Армия Ҡырымды ҡалдырып, Тамань ярымутрауына сигенергә  мәжбүр була, тик Севастополде обороналауҙы ғына дауам итә. Декабрь аҙағында контрһөжүмгә күсә. Тәүҙә ул уңышлы бара, ләкин 1942 йылдың майында Ҡырым фронты ғәскәрҙәре Керчь боғаҙы артына ҡыуыла. Ҡайһы бер ғәскәри төркөмдәр Ҡырымдан сыға алмай һәм Аджимушкай  таш сығарыу карьерҙарын биләй. Аҙыҡ-түлек, һыу, дарыуҙар, ҡорал һәм боеприпастар етешмәһә лә,  1942 йылдың октябренә тиклем оборона тоталар. 

Севастополде обороналау 1942 йылдың июль башына тиклем дауам итә. 

Оккупацион властар Украина рейхскомиссариаты составында Ҡырым генераль округын (Таврия ярымокругы) төҙөй,  ләкин ғәмәлдә власть хәрби хакимиәт ҡулында була. Нацизм сәйәсәтенә ярашлы, оккупацияланған территорияла коммунистар һәм «расаһы буйынса кәмселекле элементтар» (йәһүдтәр, сиғандар, ҡырымчаҡтар, ҡараимдар) ҡырыла. Ҡырымда оккупанттарға ҡаршы партизандар хәрәкәте йәйелдерелә. 
[[Файл:Jalta_1945.jpg|слева|мини|250x250пкс|[[Уинстон Черчилль|Черчилль]], [[Франклин Рузвельт|Рузвельт]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] Ялтала.  [[1945 йыл|1945]] йылдың феврале]]
1943 йылдың 31 октябрендә Керчь ярымутрауын азат итеү маҡсатында Керчь-Эльтиген операцияһы башлана. Маҡсатҡа өлгәшелмәһә лә, Аҙау диңгеҙенән Керчь янына тиклемге плацдарм яулана, ул 1944 йылда Ҡырым операцияһы башланғансы ҡулда тотола. 

[[1944 йыл|1944]] йылдың 11 апрелендә Совет армияһы Ҡырымды азат итеү операцияһын башлай.  Джанкой менән Керчь алына. 13 апрелгә — [[Симферополь]] менән Феодосия,  9 майға [[Севастополь]] азат ителә. Иң аҙаҡтан Херсонес мороно немец фашистарынан таҙартыла. 

Һуғыш Ҡырымда милләт-ара ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы көсәйтә.  1944 йылдың май-июнендә ярымутрауҙан ҡырым татарҙары  (183 мең кеше&lt;ref&gt;[http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.226502.html Крымское право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315235201/http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.226502.html |date=2014-03-15 }}&lt;/ref&gt;), әрмәндәр, гректар һәм болгарҙар күсерелә. СССР Юғары Советы Президиумының 1967 йылдың 5 сентябрендәге «Ҡырымда йәшәгән татар милләтле граждандар тураһында» 493-сө Указында былай тиелә: «1944 йылда Ҡырымды фашист оккупацияһынан азат иткәндән һуң Ҡырымда йәшәгән татарҙарҙың бер өлөшөнөң немец илбаҫарҙары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеүе факттары нигеҙһеҙ рәүештә Ҡырымдың бөтә татар халҡына күсерелә».

1945 йылдың 4 - 11 февралендә Ялтала Гитлерға ҡаршы коалицияға ингән өс бөйөк держава етәкселәренең конференцияһы була. 

[[1946 йыл|1946]] йылдың 25 июнендә РСФСР Юғары Советы Ҡырым АССР-ының Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелеүен раҫлай һәм Рәсәй Конституцияһына тейешле үҙгәреште индерә&lt;ref name=&quot;1946 law&quot;&gt;[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z Закон РСФСР от 25 июня 1946 г.]&lt;/ref&gt;.

Һуғыш, оккупация һәм депортация һөҙөмтәһендә Ҡырымдың халҡы өс тапҡырға кәмей. 1939 йылда Ҡырымда 1 126 426 кеше йәшәһә, 1944 йылдың октябренә  379&amp;nbsp;000 кеше ҡала. Ҡырымға Рәсәйҙән һәм Украинанан кешеләрҙе күсереү сараһы әүҙем алып барылһа ла, ярымутрауҙа хужалыҡ итеү  1960-сы йылдарға ғына аяҡҡа баҫа.

=== УССР составында: 1954—1991 ===
[[Файл:The_transfer_of_Crimea.jpg|мини|240x240пкс|СССР Юғары Советы Президиумының Ҡырым өлкәһен РСФСР составынан УССР составына күсереү тураһындағы Указы]]
[[1954 йыл|1954]] йылда, «Ҡырым өлкәһе менән Украин ССР-ы араһында иҡтисад уртаҡлығын, территориаль яҡынлыҡты һәм тығыҙ хужалыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе иҫәпкә алып», совет етәкселеге Ҡырымды  [[Украина|Украин ССР]]-ы составына тапшыра.&lt;span class=&quot;noprint&quot; title=&quot;Передача Крымской области из состава РСФСР в состав УССР&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[⇨]&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; title=&quot;Передача Крымской области из состава РСФСР в состав УССР&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;

[[1991 йыл|1991]] йылдың 20 ғинуарында Украин Совет Социалистик Республикаһының Ҡырым өлкәһендә дөйөм Ҡырым референдумы үтә&lt;ref name=&quot;ria-pleb&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110120/323139824.html|title=Первый советский плебисцит — всекрымский референдум 1991 года. Справка|author=|date=2011-01-20|work=|publisher=// [[РИА Новости]]|accessdate=2014-04-02|lang=}}&lt;/ref&gt;. Дөйөм тауыш биреүгә: «Һеҙ ССР Союзы субъекты һәм Союз договоры ҡатнашыусыһы булараҡ Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик республикаһын тергеҙеү яҡлымы?»&lt;ref name=&quot;ria-pleb&quot;/&gt; тигән һорау ҡуйыла. Ҡырым АССР-ын тергеҙеүгә ҡарата Ҡырымда йәшәүселәрҙән тауыш биреүҙә ҡатнашҡандарҙың 93,26 проценты ыңғай тауыш бирә&lt;ref name=&quot;ria-pleb&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1991.htm Общекрымский референдум 20 января 1991 г.]&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 12 февралендә референдум нигеҙендә УССР-ҙың Юғары Советы  «Ҡырым Автономиялы Совет  Социалистик Республикаһын тергеҙеү тураһында» закон ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1991-2.htm Закон о восстановлении Крымской АССР]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Наш Крым.&lt;/ref&gt;, ә  4 айҙан Украин ССР-ының 1978 йылғы Конституцияһына тейешле үҙгәрештәрҙе индерә &lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1213%D0%B0-12 Про внесення змін і доповнень до Конституції (Основного… | від 19.06.1991 № 1213а-XII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141117224440/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1213%D0%B0-12 |date=2014-11-17 }}&lt;/ref&gt;. 

== Бойондороҡһоҙ  Украина составында ==
[[Файл:Karte_der_Krim.png|справа|мини|250x250пкс]]
[[1991 йыл|1991]] йылдың 24 авгусында УССР Юғары Советы Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында ҡарар һәм акт ҡабул итә, улар 1991 йылдың 1  декабрендә Бөтөн украин референдумында раҫлана. 

1991 йылдың 4 сентябрендә Ҡырым Автономиялы Республикаһының ғәҙәттән тыш сессияһы республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. Унда Украина составында хоҡуҡи демократик дәүләт төҙөргә ынтылыш тураһында әйтелә&lt;ref&gt;[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/dekl.htm Декларация о Государственном суверенитете Крыма]&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 1 декабрендә Ҡырымда йәшәүселәр Бөтөн украин референдумында Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында тауыш биреүҙә ҡатнаша. Ҡырымлыларҙың 54 проценты Украинаның — [[БМО]]-ны ойоштороуҙа ҡатнашҡан илдең — бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау өсөн тауыш бирә.  Ләкин бында «Союздаш республиканың СССР-ҙан сығыуы менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү тураһында» СССР Законының 3-сө статьяһы боҙола, был статьяға ярашлы, Ҡырым  АССР-ында уның СССР составында ҡалырғамы, әллә унан сығыусы Украин ССР-ы составында булырғамы тигән һорау буйынса айырым (дөйөм Ҡырым) референдумы үткәрелергә тейеш була&lt;ref&gt;[http://za.zubr.in.ua/2007/12/05/1472/ Итоги независимости Украины в крымском контексте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329191241/http://za.zubr.in.ua/2007/12/05/1472/ |date=2014-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

[[1992 йыл|1992]] йылдың 5 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Советы «Ҡырым Республикаһының дәүләт үҙаллылығын иғлан итеү тураһында акт» декларацияһын ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1992ref.htm Акт о провозглашении государственной самостоятельности Республики Крым] // Ведомости Верховного Совета Крыма, 1991—1992, № 5, С. 243.&lt;/ref&gt;.

Ошо уҡ ваҡытта Рәсәй парламенты Ҡырымды УССР составына тапшырыу тураһындағы 1954 йылғы ҡарарҙы юҡҡа сығарыу өсөн тауыш бирә. 

[[1992 йыл|1992]] йылдың 6 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Советының етенсе сессияһында Ҡырым Республикаһының Конституцияһы ҡабул ителә.&lt;ref&gt;[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1992konst.htm Конституция Республики Крым, принятая седьмой сессией Верховного Совета Крыма 6 мая 1992 года, «Ведомости ВС Крыма», № 204-1, № 4, ст.228.]&lt;/ref&gt; Был документтар Украинаның ул саҡтағы ҡануниәтенә ҡаршы килә, улар Украинаның Юғары Радаһы тарафынан 1995 йылдың 17 мартында ғына ғәмәлдән сығарыла. 

[[1992 йыл|1992]] йылдың 6 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Советы ҡарары менән Ҡырым Автономиялы Республикаһының президенты вазифаһы булдырыла.&lt;ref&gt;[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1992konst.htm Конституция Республики Крым 6 мая 1992 г.]&lt;/ref&gt;

1994 йылдың 4 февралендә Ҡырым Республикаһы Президенты итеп Юрий Мешков һайлана. 

 1994 йылдың 27 мартында Ҡырымда референдум менән бергә төбәк парламентына һайлауҙар һәм украин парламентына һайлауҙар үтә.

1994 йылдың 5 декабрендә  Будапешт договоры менән Украинаның йәҙрә ҡоралынан баш тартыуы нығытыла. Гарант илдәр, шул иҫәптән РФ, был договорға ярашлы, Украинаның территориаль бөтөнлөгөн хөрмәт итергә һәм һаҡларға йөкләмә ала, йәғни Рәсәй Федерацияһының Украинаға рәсми  территориаль дәғүәләре булмай.
 
[[1995 йыл|1995]] йылдың мартында Украина Юғары Радаһы һәм Украина Президенты ҡарары менән Ҡырым Республикаһының 1992 йылғы   Конституцияһы ғәмәлдән сығарыла, Ҡырымда президентлыҡ бөтөрөлә&lt;ref&gt;[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1995.htm Силовой акт оккупационного режима: Об отмене Конституции Республики Крым]&lt;/ref&gt;.

[[1998 йыл|1998]] йылдың 21 октябрендә Ҡырым Республикаһы Юғары Радаһының икенсе сессияһында яңы Конституция ҡабул ителә.

== 2014 йылғы сәйәси кризис. Рәсәй  Федерацияһына ҡушылыу ==
[[Файл:Celebrating_Victory_Day_and_the_70th_anniversary_of_Sevastopol’s_liberation_(2493-24).jpg|мини|280x280пкс|Еңеү көнө, Севастополь, 2014 йыл]]
2014 йылдың 23 февралендә Керчь ҡала советы өҫтөндә, украин флагы төшөрөлөп, Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы күтәрелә&lt;ref&gt;[http://smi2.ru/blog/43640023849/Nad-kerchenskoy-meriey-podnyali-rossiyskiy-flag Над керченской мэрией подняли российский флаг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305185017/http://smi2.ru/blog/43640023849/Nad-kerchenskoy-meriey-podnyali-rossiyskiy-flag |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.  25 февралдән башлап Севастополдә лә украин флагтары төшөрөлә&lt;ref&gt;[http://kp.ua/daily/260214/440886/ В Севастополе начали массово снимать украинские флаги]&lt;/ref&gt;. Феодосия казактары Киевтағы яңы власты тәнҡитләй&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/02/26/feodosia/ В мэрию Феодосии ворвались казаки]&lt;/ref&gt;. Евпатория халҡы Рәсәй яҡлылар акцияларына ҡушыла &lt;ref&gt;[http://cit.ua/article/35909/ В Евпатории митинговали в поддержку Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302122326/http://cit.ua/article/35909/ |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Украинаның яңы власы Бөркөттө таратҡандан һуң [[Севастополь|Севастопол]]&lt;nowiki/&gt;ь башлығы Андрей Чалый  фарман сығара&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/02/26/no/ Севастополь отказался выполнять приказ о ликвидации «Беркута»]&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 27 февралендә Ҡырым Юғары Советы бинаһы йырым билдәләре булмаған кейемле ҡораллы кешеләр тарафынан баҫып алына. Украина Эске эштәр министрлығының бина һаҡсылары ҡыуып ебәрелә, бина өҫтөнә Рәсәй флагы эленә. Ҡырым Юғары Советы депутаттарының мобиль элемтә ҡоролмаларын йыйып алғандан һуң баҫҡынсылар уларҙы эскә үткәрә. Депутаттар Аксёновты Ҡырым хөкүмәтенең яңы башлығы итеп тәғәйенләүгә тауыш бирә һәм Ҡырымдың статусы тураһында референдум үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ҡырым Юғары Советы матбуғат хеҙмәтенең рәсми белдереүенә ярашлы, был ҡарарға 53 депутат ыңғай тауыш биргән. Ҡырым парламенты спикеры Владимир Константинов әйтеүенсә, уға В. Ф. Янукович шылтыратҡан (уны парламентарийҙар Украина Президенты тип иҫәпләй) һәм телефон аша Аксёнов кандидатураһын яраштырған. Украина Конституцияһының 136-сы статьяһы ошондай яраштырыуҙы талап итә&lt;ref&gt;[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80/paran4835#n4843 Конституция Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403140805/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80/paran4835#n4843 |date=2016-04-03 }}, ст. 136, часть 4&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 6 мартында Ҡырым Юғары Советы  республиканың субъект булараҡ Рәсәй Федерацияһы составына инеүе тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140306_ukraine_crimea_referendum.shtml|title=Власти Крыма приняли решение о вхождении в состав России|publisher=Русская служба Би-би-си|date=2014-03-06|accessdate=2014-03-06}}&lt;/ref&gt; һәм был һорау буйынса референдум тәғәйенләй&lt;ref name=&quot;radaref&quot;&gt;[http://www.rada.crimea.ua/news/06_03_2014_1 Парламент Крыма принял постановление «О проведении общекрымского референдума»]&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 11 мартында Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Советы һәм Севастополь ҡала советы  Ҡырым Автономиялы Республикаһының һәм Севастополь ҡалаһының бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул итә&lt;ref name=&quot;radadekl&quot;&gt;[http://www.rada.crimea.ua/news/11_03_2014_1 Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/03/11/declare/ Парламент Крыма принял декларацию о независимости]&lt;/ref&gt;.

[[2014 йыл|2014]] йылдың 16 мартында Ҡырымда референдум үтә, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, унда һайлаусыларҙың 82 проценты самаһы ҡатнаша, уларҙың  96 проценты Рәсәй Федерацияһына инеү өсөн тауыш бирә. [[2014 йыл|2014]] йылдың 17 мартында референдум йомғаҡтарына ярашлы Ҡырым Республикаһы  Рәсәйгә ҡушылыу тураһында үтенес ебәрә. 
[[Файл:Принятие_Крыма_в_Российскую_Федерацию.png|мини|311x311пкс|Рәсәй Президентының Ҡырым Республикаһын Рәсәй Федерацияһына ҡабул итеү тураһындағы договорға ҡул ҡуйыу хаҡында бойороғо]]
[[2014 йыл|2014]] йылдың 18 мартында Рәсәй Федерацияһы менән Ҡырым Республикаһы араһында Ҡырым Республикаһын Рәсәй Федерацияһына ҡабул итеү тураһында дәүләт-ара договорға ҡул ҡуйыла. Договорға ярашлы, Рәсәй Федерацияһы составында яңы субъекттар — Ҡырым Республикаһы һәм  федераль әһәмиәттәге Севастополь ҡалаһы барлыҡҡа килә.  21 мартта Ҡырымда үҙәге Симферополдә урынлашҡан шул уҡ исемдәге федераль округ төҙөлә. Ҡырым Рәсәйгә ҡушылғандан һуң ярымутрау территорияһында урынлашҡан украин хәрби частарының яҙмышы мәсьәләһе ҡалҡып сыға. Тәүҙә был частарҙы үҙоборона отрядтары ҡамай, унан һуң штурмлай.   Штурм ваҡытында украин хәрбиҙәре һүлпәнлек күрһәтә һәм ҡорал ҡулланмай. 22 мартта Рәсәй ваҡытлы матбуғат саралары ҡырымлыларҙың Рәсәй паспорты алырға ашығыуы тураһында хәбәр итә.  24 мартта Ҡырымда һум рәсми валюта булып китә.

[[2014 йыл|2014]] йылдың 27 мартында БМО Генераль Ассамблеяһы 68-се сессияһының 80-се пленар ултырышында 68/262 һанлы резолюция сығарыла, уға ярашлы, БМО ГА-һы Украинаның  суверенитетын  һәм  халыҡ-ара танылған сиктәрҙәге территориаль бөтөнлөгөн раҫлай һәм Ҡырым Автономиялы Республикаһының йәки Севастополь ҡалаһының статусы үҙгәреүенең законлылығын танымай,  2014 йылдың 16 мартында үткән референдумдың закон көсөнә эйә түгеллеге билдәләнә&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;[http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375#.Uzhe8Kh_u9Y Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины].&lt;/ref&gt;.

== XVIII—XXI быуаттарҙа Ҡырым халҡы ==
Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылғанынан һуң халыҡ иҫәбен алыуҙар үткәрелмәй, Шаһин Гәрәй мәғлүмәттәре ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://tavrika.by.ru/books/vodar_nk/html/part03.htm Население Крыма в конце XVIII — конце XX веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322134030/http://tavrika.by.ru/books/vodar_nk/html/part03.htm |date=2007-03-22 }}&lt;/ref&gt;, территорияла алты ҡаймаҡамлыҡ була (Баҡсаһарай, Аҡмәсет, Ҡарасубаҙар, Козлов, Кәфә һәм Перекоп&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text4.phtml?id=5744 Камеральное Описание Крыма л.]&lt;/ref&gt;).
[[Файл:Ukrainian_traditional_clothing_stamps_2008_Crimea.jpg|альт=Украинская народная одежда в Крыму. Укрпочта, 2008|слева|мини|270x270пкс|Укрпочта версияһы буйынса ҡырымлыларҙың халыҡсан кейеме, 2008 йыл]]
1784 йылдың 2 апреленән территория өйәҙҙәргә бүленә&lt;ref name=&quot;«Деление Крыма»&quot;&gt;{{Cite web|url=http://whp057.narod2.ru/krwm.htm|title=Административно-территориальное деление Крыма|publisher=|accessdate=2013-04-27|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GFWhURMg|archivedate=2013-04-30}} {{Webarchive|url=https://archive.md/20130504105858/http://whp057.narod2.ru/krwm.htm |date=2013-05-04 }}&lt;/ref&gt;, 1400 ауылы һәм 7 ҡалаһы — [[Симферополь]], [[Севастополь]], Ялта, Евпатория, Алушта, Феодосия, Керчь — була. 

[[1834 йыл|1834]] йылда бөтә ерҙә лә ҡырым татарҙары өҫтөнлөк итә, ләкин  [[Ҡырым һуғышы]]&lt;nowiki/&gt;нан һуң улар күсеп китә башлай.

[[1853 йыл]]ға  43 мең  православие динен тотоусы була, Таврия губернаһында «сит диндәгеләр» араһында римлы католиктар, лютерандар, реформаттар, әрмән католиктары, әрмән григориандары, меннониттар,  талмудсы йәһүдтәр, ҡараимдар һәм мосолмандар була.

XIX быуат аҙағында, Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса &lt;ref name=&quot;полуостров&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Крымский полуостров}}&lt;/ref&gt;, Ҡырымда  397 239 кеше  йәшәй. Этнографик составы төрлө була: [[татарҙар]], [[украиндар]], [[урыҫтар]], әрмәндәр, гректар, ҡараимдар, ҡырымчаҡтар, немецтар, болғарҙар, чехтар, эстондар, йәһүдтәр, сиғандар. Татарҙар таулы өлкәләрҙә күпселекте (89 процент), дала яҡтарында халыҡтың яртыһын тәшкил итә. 

== Ҡырымдың тарихи карталары ==
&lt;gallery&gt;
File:Abraham and Jehuda Cresques Catalan Atlas. Eastern Europe view from the south.B.jpg|1375 йыл
File:A map of the Black Sea by Gratioz Beninkazy, 1474.jpg|1474 йыл
File:Albino de Canepa. The east of 1489 Portolan Chart. From the Black Sea at the top to the Red Sea at the bottom.A.jpg|1489 йыл
File:Battista Agnese. Black Sea. HM 25. PORTOLAN ATLAS Italy, ca. 1540.A.jpg|1540 йыл
File:Fernão Vaz Dourado 1570-1.jpg|1570 йыл
File:Black Sea and eastern Mediterranean. HM 33. Joan Martines, Portolan Atlas (Italy, ca. 1578).K.jpg|1578 йыл
File:Abraham Ortelius - Pontvs Evxinus.jpg|1590 йыл
File:Atlas Cosmographicae (Mercator) 035 cropped.JPG|1596 йыл
File:AGAD Guilielmo Blaeuw Europa.png|1640 йыл
File:Banduri and Lisle. Imperii Orientalis et Circumjacentium Regionum.A.jpg|1715 йыл
File:Adam Jonathan - Des neueroffneten KRIEGS-THEATRI in RUSZLAND und TÜRKEY..jpg|1737 йыл
File:1747 Ratelband Map of the Black Sea, Crimea, and Northern Turkey - Geographicus - Crimea-ratelband-1747.jpg|1747 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Андреев А. Р.'' История Крыма: Краткое описание прошлого Крымского полуострова / А. Р. Андреев.&amp;nbsp;— М.: Межрегиональный центр отраслевой информатики Госатомнадзора России, 1997.&amp;nbsp;— 96&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;— [[:ru:Special:BookSources/5894770017|ISBN 5-89477-001-7]].&lt;/span&gt;
* ''Карпов Г. Ф.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144300# Отношения Московского государства к Крыму и Турции в 1508—1517 годах на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144294 ''Львов Л.'']{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144294 Отношения между Запорожьем и Крымом на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Абраменко Л. М.'' [http://www.s-bilokin.name/Terror/Crimea.html Предисловие] Белоконь, С. И. // [http://www.fedy-diary.ru/?p=5414 Последняя обитель. Крым, 1920-1921 годы].&amp;nbsp;— 1-е.&amp;nbsp;— Киев: МАУП, 2005.&amp;nbsp;— 480&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;— [[:ru:Special:BookSources/9666084244|ISBN 966-608-424-4]].&lt;/span&gt;

== Һылтанмалар ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Крым, история Крым, история] // [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&amp;nbsp;— СПб., 1890—1907.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.91.D0.A1.D0.AD&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Крым&amp;nbsp;// Большая советская энциклопедия&amp;nbsp;: [в 30 т.]&amp;nbsp;/ гл. ред.  А. М. Прохоров.&amp;nbsp;— 3-е изд.&amp;nbsp;— М.&amp;nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/span&gt;
* Густерин П. [http://ricolor.org/europe/krim/kr/25_04_2015/ О назначении первого российского консула в Крыму.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408111101/http://ricolor.org/europe/krim/kr/25_04_2015/ |date=2022-04-08 }}
* [http://continentalist.ru/2014/03/crimea/ Крым — История и экономика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515081431/http://continentalist.ru/2014/03/crimea/ |date=2014-05-15 }}
* [http://www.rus-obr.ru/blog/30060 Всемирный референдум по Крыму / Русский обозреватель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113221551/http://www.rus-obr.ru/blog/30060 |date=2014-11-13 }}
* [http://www.anapacity.com/otdyh-v-krymu-russia/istoriya-poluostrova-kryma.html Краткий экскурс в историю полуострова]

[[Категория:Ҡырым тарихы]]</text>
      <sha1>tov2l8qy7jlw70xekpc77u6t8g03uam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һуғыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107230</id>
    <revision>
      <id>1310464</id>
      <parentid>1308611</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T01:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52811" sha1="5hkmh9ixhngelrio8womlf8e8natxtt" xml:space="preserve">[[Файл:Первая_Мировая_война._Ингуши_переходят_Днестр.jpg|мини|300x300пкс|Беренсе донъя һуғышы. Ингуштар Днестрҙы кисә]]
'''Һуғыш''' — [[дәүләт]]тәр, [[ҡәбилә]]ләр, [[Сәйәси фирҡә|сәйәси төркөмдәр]] һәм башҡа төрлө дини һәм сәйәси берләшмәләр араһында ҡораллы ҡаршы тороу, ҡораллы көстәрҙең хәрби хәрәкәттәре рәүешендә барған бәрелештәр.

Һуғыш маҡсаттарының береһе — һаҡланыу йә дошманды юҡ итеү. Ҡағиҙә булараҡ, һуғыш бер яҡтың икенсе яҡҡа үҙ ихтыярын көсләп тағыу сараһы булып тора. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһен үҙгәрергә, иректән, [[идеология]]нан, милеккә хоҡуҡтан баш тартырға, территория, акватория һәм башҡа төрлө ресурстарын бирергә мәжбүр итергә тырыша.

Клаузевиц билдәләмәһенә ярашлы, «һуғыш сәйәсәтте көс ҡулланыу ише башҡа төр саралар менән дауам итеү булып тора». Ҡораллы алыш һуғыштың маҡсаттарына өлгәштерә торған төп сара булып хеҙмәт итә, көрәштең йәнә иҡтисади, дипломатик, идеологик, мәғлүмәт һәм башҡа саралары ла ҡулланыла. Йәғни һуғыш ул — сәйәси маҡсаттарға өлгәшеү маҡсатында ойошторолған ҡораллы көс ҡулланыу. Тоталь һуғыш ҙур биләмәлә, ҙур күләмдә, бөтә ысулдарҙы ҡулланып алып барыла. Ҡораллы көстәр (армия, авиация һәм флот) һуғыш алып барыуҙың төп сараһы була.

Хәрби йәһәттән көслө илдәрҙең көсһөҙ илдәр менән ҡораллы бәрелештәре тыныслыҡҡа мәжбүр итеү, хәрби экспедиция йәки яңы территориялар үҙләштереү булараҡ ҡарала; ҙур булмаған дәүләттәр менән бәрелештәр — интервенция йәки репрессалия; эске төркөмдәр менән бәрелештәр ихтилал (восстание), фетнә йә эске бәрелештәр ([[граждандар һуғышы]]) тип йөрөтөлә. Көслө ҡаршылыҡ күрһәтелгән йә оҙаҡҡа һуҙылған бәрелеш «һуғыш» тип баһалана&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/635532/war Статья «War» с сайта энциклопедии] Британника&lt;/ref&gt;. Һуғышһыҙ ваҡыт [[тыныслыҡ]] тип атала.

== Һуғыштар башланыу сәбәптәре һәм уларҙы төркөмләү ==
Һуғыш башланыуҙың төп сәбәбе — сәйәси көстәрҙең һәр төрлө тышҡы һәм эске маҡсаттарҙа ҡорал файҙаланырға тырышыуы.
* Күләме буйынса һуғыштар донъя һәм төбәк (локаль) һуғыштарына бүленә.
* Һуғыштарҙың «тышҡы» (external warfare) һәм «эске» (internal warfare) төрҙәре була.
Шулай уҡ ҡара:
* [[Локаль һуғыштар|Локаль һуғыш]]
* Йәҙрә һуғышы
* Мәғлүмәт һуғышы
* [[Һалҡын һуғыш]]
[[Файл:Caron_Allegorie_des_Krieges.png|справа|мини|369x369пкс|Антуан Корондың «Һуғыш аллегорияһы» тигән картинаһы (XVI быуат)]]

=== Тәртипкә бәйләү теориялары ===
[[Психология|Психологтар]], мәҫәлән, Э. Дурбан менән Джон Боулби, кешегә агрессивлыҡ (дошмансыллыҡ) тәбиғәттән бирелә тип раҫлай&lt;ref&gt;Durbin, E.F.L. and John Bowlby .&lt;/ref&gt;. Кеше үҙенең ҡәнәғәтһеҙлектәрен башҡа расаларға, [[дин]]дәргә, милләттәргә йә [[идеология]]ларға ҡарата кире мөнәсәбәткә һәм нәфрәткә әйләндерә, был дошмансыллыҡты сублимация һәм проекция ише психологик күренештәр һуғарып тора. Был теорияға ярашлы, дәүләт йәмғиәттә билдәле бер тәртип урынлаштыра һәм һаҡлай, шул уҡ ваҡытта һуғыш рәүешен алыусан дошмансыллыҡ өсөн нигеҙ ҙә хасил итә. Төрлө психологик теориялар раҫлауынса, һуғышыу кеше тәбиғәтенең айырып алғыһыҙ бер яғы булғас, уны бер ҡасан да тамырынан юҡ итеп булмаясаҡ.

[[Зигмунд Фрейд]] дошмансыллыҡты кешенең психологияһын, йәшәйешенең мәғәнәһен һәм йүнәлешен билдәләүсе төп инстинкттарҙың береһе тип баһалай. Ошо сәбәпле З. Фрейд хатта тыныслыҡ өсөн көрәшеүселәр хәрәкәтендә ҡатнашыуҙан да баш тарта, сөнки һуғыштарҙы кешелә ваҡыты-ваҡыты менән тоҡанып торған дошмансыллыҡтың ҡотолғоһоҙ эҙемтәһе тип һанай.

Һуғыштарҙы ҡотолғоһоҙ тип һанаған теориялар ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙең һуғыш тигән нәмәне бөтөнләй белмәүен аңлата алмай&lt;ref&gt;Turnbull, Colin (1987), «The Forest People» (Touchstonbe Books)&lt;/ref&gt;. Франц Александр кеүек милитаристар тыныс осорҙо киләһе һуғышҡа әҙерлек осоро йә һуғышсан инстинкттың көслөрәк дәүләт тарафынан баҫтырылып тороуы тип кенә күрә&lt;ref&gt;Alexander, Franz.&lt;/ref&gt;.

Был теориялар халыҡтың күпселек өлөшөнөң ихтыярын нигеҙ итеп ала, ләкин тарихта һуғыштарҙың бик һирәге генә халыҡ ихтыяры һөҙөмтәһендә башланыуын иҫәпкә алмай&lt;ref&gt;Blanning, T.C.W. «The Origin of Great Wars.&lt;/ref&gt;. Йышыраҡ осраҡтарҙа халыҡты һуғышҡа ҡушылырға хакимдары мәжбүр итә. Сәйәси һәм хәрби етәкселәрҙең төп урынды биләүенә нигеҙләнгән теорияларҙың береһен Морис Уолш эшләй&lt;ref&gt;Walsh, Maurice N. ''War and the Human Race.'' 1971.&lt;/ref&gt;. Уның раҫлауынса, халыҡтың күпселек өлөшө һуғышҡа нейтраль мөнәсәбәттә һәм һуғыштар ғәҙәттә власть башына кеше ғүмерен һанға һуҡмай торған лидерҙар килһә генә тоҡана. Уларҙы холҡонда һуғышырға ынтылыш булған хакимдар — мәҫәлән, [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]], [[Наполеон I|Наполеон]], [[Адольф Гитлер|Гитлер]] кеүектәр башлай. Бындай кешеләр кризис мәлдәрендә халыҡ ҡаты ихтыярлы етәксе көҫәгәндә власҡа килә.

Был ҡарашты тәнҡитләп, Э. Фромм XV—XX быуаттарҙағы Европа миҫалында һуғыштарҙың һаны һәм аяуһыҙлығы техник цивилизация үҫешенә һәм хөкүмәт власының көсәйә барыуына бәйле тип иҫбатлай&lt;ref name=&quot;Fromm&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Фромм, Эрих|Эрих Фромм]]|заглавие=Анатомия человеческой деструктивности|место=М.|издательство=Республика|год=1994|страниц=447|isbn=5-250-02472-6|ref=Фромм}}&lt;/ref&gt;.

=== Эволюция психологияһы ===
Эволюция психологияһын өйрәнеүсе ғалимдар кешеләр алып барған һуғыштарҙы биләмә, аҙыҡ йә ише өсөн көрәшкән хайуандарҙың холоҡ-фиғеленә тиңләй. Хайуандар тәбиғәте менән яуыз, ә әҙәми мөхиттә бындай яуызлыҡ һуғыштарға илтә. Технология алға киткән һайын кеше агрессивлығы кешелеккә ҙурыраҡ хәүеф тыуҙыра бара. Конрад Лоренц был теорияны алға һөрөүселәрҙең береһе була.&lt;ref&gt;Lorenz, Konrad ''On Aggression'' 1966&lt;/ref&gt;

Бынлай теорияларҙы тәнҡитләгән ғалимдар ҙа бар (мәҫәлән, Джон Г. Кеннеди), улар фекеренсә, ойошҡан, дауамлы һуғыштар хайуандарҙың биләмә өсөн талашыуҙарынан ныҡ айырыла, һәм технология йәһәтенән генә түгел. Эшли Монтегью&lt;ref&gt;Montagu, Ashley (1976), „The Nature of Human Aggression“ (Oxford University Press)&lt;/ref&gt; билдәләүенсә, социаль шарттар һәм тәрбиә кешеләр алып барған һуғыштарҙың тәбиғәтенә һәм барышына йоғонто яһай. Ни тиһәң дә, һуғыш тик кеше тарафынан уйлап сығарылған, һуғыштың тарихи һәм социаль тамырҙары була.

=== Социологик теориялар ===
Социологтар һуғыштар барлыҡҡа килеү сәбәптәрен оҙаҡ өйрәнә. Күп төрлө теориялар сығарыла, уларҙың бер-береһенә ҡаршы килгәндәре лә байтаҡ. ''Primat der Innenpolitik'' (Эске сәйәсәт өҫтөнлөгө) тигән мәктәп яҡлылар Эккарт Кер (Eckart Kehr) менән Һанс-Ульрих Вэлер (Hans-Ulrich Wehler) хеҙмәттәренә нигеҙләнә. Был тикшеренеүселәр һуғыш башланыуҙы — урындағы шарттарға, ә агрессияның ҡайҙа йүнәлеш алыуын тышҡы факорҙарға бәйләй. Мәҫәлән, Беренсе донъя һуғышы халыҡ-ара ыҙғыштар, йәшерен һуҙ ҡуйышыуҙар йәки көстәр тигеҙлегенең боҙолоуы һөҙөмтәһе түгел, ә был бәрелешкә ылыҡтырылған һәр илдең иҡтисади, социаль һәм сәйәси хәл-торошо һөҙөмтәһе була.

Был теория Карл фон Клаузевиц менән Леопольд фон Ранкеның ''Primat der Außenpolitik'' (Тышҡы сәйәсәт өҫтөнлөгө) ҡарашынан айырыла. Улар һуғышты һәм тыныслыҡты дәүләт эшмәкәрҙәренең ҡарарҙары һәм геосәйәси хәл эҙемтәһе тип күрә.

=== Демографик теориялар ===
Демографик теориялар Мальтуссы теориялары һәм йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теориялары тигән ике төркөмгә бүленә.

==== Мальтуссы теориялар ====
Мальтуссы теорияларға ярашлы, һуғыштарҙың сәбәптәре халыҡ һанының үҫеүенә һәм ресурстар етешмәүгә барып тоташа.

Әйтәйек, папа Урбан II 1095 йылда Беренсе тәре яуы алдынан былай тип яҙа: „Һеҙ мираҫ итеп алған ер бөтә яҡтан диңгеҙ һәм тауҙар менән уратып алынған, ул һеҙҙең өсөн үтә наҡыҫ; ул кешеләргә йән аҫрарлыҡ ҡына ризыҡ бирә. Бына шуның өсөн дә һеҙ бер-берегеҙҙе үлтерәһегеҙ һәм яфалайһығыҙ, һуғыштар алып бараһығыҙ, бына шунлыҡтан күптәрегеҙ граждан-ара ыҙғыш-бәрелештәрҙә һәләк була. Нәфрәтегеҙҙе йүгәнләгеҙ, дошманлашмағыҙ. Раббы табутына илткән юлға баҫығыҙ; бысраҡ расанан был ерҙе үҙегеҙгә тартып алығыҙ“.

Был — һуңыраҡ Мальтуссы теория тип аталған теорияның тәүге тасуирламаларының береһе. Томас Мальтус (1766—1834) яҙғанынса, халыҡ һаны артыуын һуғыш, ауырыу йәки аслыҡ сикләмәһә, ул күбәйә лә күбәйә.

Мальтуссы теориялар яҡлылар фекеренсә, һуңғы 50 йылда донъяла, айырыуса үҫештәге илдәрҙә, ҡораллы бәрелештәрҙең кәмеүе ауыл хужалығына индерелгән яңы технологияларҙың күп халыҡты туйҙырыу мөмкинлеген биреүе эҙемтәһе булып тора; шул уҡ ваҡытта контрацептив сараларҙы ҡулланыу даирәһенең киңәйеүе тыуымдың һиҙелерлек кәмеүенә килтерҙе.

==== Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы ====
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы Мальтуссы теорияларҙан ныҡ ҡына айырыла. Уның яҡлылар фекеренсә, йәш ир-аттың күбәйеүе һәм тыныс тормошта даими эш урындарының етешмәүе һуғыш сығыу ихтималлығын арттыра.

Мальтуссы теориялар күбәйә барған халыҡҡа тәбиғәт ресурстары етешмәүгә нигеҙләнһә, йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы фәҡирҙәр, мөлкәтһеҙ йәш ирҙәр өсөн эш урындары етешмәүенән сығып ҡорола.

Йәштәрҙең өҫтөнлөгө теорияһын үҫтереүгә француз социологы Гастон Бутуа (Gaston Bouthoul),&lt;ref&gt;Bouthoul, Gaston: „L`infanticide différé“ (deferred infanticide), Paris 1970&lt;/ref&gt; американ социологы Джек А. Голдстоун,&lt;ref&gt;Goldstone, Jack A.: „Revolution and Rebellion in the Early Modern World“, Berkeley 1991; Goldstone, Jack A.: „Population and Security: How Demographic Change can Lead to Violent Conflict“, [http://jia.sipa.columbia.edu/pdf/demographics_capstone.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928140929/http://jia.sipa.columbia.edu/pdf/demographics_capstone.pdf |date=2009-09-28 }}(недоступная ссылка с 21-05-2013 (1092 дня) — [//web.archive.org/web/*/http://jia.sipa.columbia.edu/pdf/demographics_capstone.pdf ''история''],)&lt;/ref&gt; американ политологы Гэри Фуллер&lt;ref&gt;Fuller, Gary: „The Demographic Backdrop to Ethnic Conflict: A Geographic Overwiew“, in: CIA (Ed.): „The Challenge of Ethnic Conflict to National and International Order in the 1990s“, Washington 1995, 151—154&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.scribd.com/doc/131797/Graham20Fuller20paper?query2=muslim%20population%20bulge%20europe Fuller, Gary (2004): „The Youth Crisis in Middle Eastern Society“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408050342/https://www.scribd.com/doc/131797/Graham20Fuller20paper?query2=muslim%20population%20bulge%20europe |date=2020-04-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fuller, Gary (2003): „The Youth Factor: The New Demographics of the Middle East and the Implications for U.S. Policy“[http://www.brook.edu/fp/projects/islam/fuller2003.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810015918/http://www.brook.edu/fp/projects/islam/fuller2003.pdf |date=2007-08-10 }}&lt;/ref&gt; һәм немец социологы Гуннар Һейнсон (Gunnar Heinsohn) ҙур өлөш индерә.&lt;ref&gt;Gunnar Heinsohn (2003): „Söhne und Weltmacht: Terror im Aufstieg und Fall der Nationen“ („Sons and Imperial Power: Terror and the Rise and Fall of Nations“), Zurich 2003), available online as free download (in German) [http://www.pdf4ebook-verlag.de/ShneundWeltmacht.html#Zweig4]; see also the review of this book by Göran Therborn: „Nato´s Demographer“, New Left Review 56, March/April 2009, 136—144 [http://www.newleftreview.org/?page=article&amp;view=2775]&lt;/ref&gt; Самюэль Хантиңтон (Samuel Huntington), йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһын файҙаланып, Цивилизациялар бәрелешеү теорияһын эшләй.

&lt;blockquote&gt;
''Ислам башҡа диндәргә ҡарағанда дошмансылыраҡ диндер тип уйламайым, ләкин бөтә тарих дауамында мосолмандарға ҡарағанда христиандар ҡулынан күберәк кешеләр һәләк булғандыр тигән шигем бар. Шуныһы асыҡ: башҡаларҙы үлтерергә барған кешеләр — 16 йәштән 30 йәшкә тиклемге ирҙәр. ''

''1960-сы, 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа мосолман донъяһында тыуым һаны бик юғары булды, был йәштәрҙең күбәйеп китеүенә килтерҙе. Әммә был туҡталасаҡ. Ислам илдәрендә тыуым кәмей; ҡайһы берҙәрендә иҫ киткес шәп кәмей. Башланғыс осоронда ислам ут һәм ҡылыс менән таратылған, ләкин мосолман теологияһына мираҫ итеп агрессивлыҡ һалынғандыр тип уйламайым.»''&lt;ref&gt;‘So, are civilizations at war?’&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы йәш булһа ла, АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтенә лә, хәрби стратегияһына ла ҙур йоғонто яһап өлгөргән. Голдстоун менән Фуллер Америка хөкүмәтенә консультациялар биргән. ЦРУ инспекторы генерал Джон Л. Һелгерсон 2002 йылғы «The National Security Implications of Global Demographic Change» тигән отчетында уға һылтанған.&lt;ref&gt;Helgerson, John L. (2002): «The National Security Implications of Global Demographic Trends»[http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/cia/helgerson2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010064934/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/cia/helgerson2.htm |date=2017-10-10 }}&lt;/ref&gt;

Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһын беренсе булып тәҡдим итеүселәрҙең береһе Һейнсон фекеренсә, илдең ирҙәр ҡатламының 30-ҙан 40-ҡа тиклем проценты 15—29 «хәүефле» 15—29 йәш төркөмөнә ҡараһа, һуғыш башланыу өсөн кәрәкле шарт тыуа. Ғәҙәттә бының алдынан бер ҡатынға 4-8 бала тура килгән тыуым үҫеше күҙәтелә.

Бер ҡатынға 2,1 бала тура килһә, улы — атаһы урынын, ҡыҙы әсәһе урынын биләй. 2,1 коэффициенты — элгәр быуынды алмаштырыуға, ә түбәнерәк коэффициент халыҡтың бөтә барыуына килтерә.

Ғаиләлә 4-8 бала булһа, атай кеше улдарының киләсәген тәьмин итер өсөн уларға бер түгел, ике-дүрт социаль шарт (эш) тыуҙырырға тейеш. Йәмғиәттә абруйлы эш урындары ризыҡ, дәреслектәр йәки вакциналар тиҙлеге менән арта алмағас, «асыулы йәш ирҙәр» күбәйеп, уларҙың йәшлек ярһыуы көс ҡулланыуға килтерә.
# Демографик йәһәттән улар үтә күп һанлы.
# Улар йә эшһеҙ, йә бәләкәй эш хаҡлы абруйһыҙ вазифалар башҡара.
# Эшләгән аҡсаһы ғаилә ҡороуға етмәгәнлектән күп осраҡта енси тормошо ла юҡ.
Һейнсон фекеренсә, бындай стреслы шарттарҙың бергә уҡмашыуы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070614091659/http://www.geocities.com/funnyguy_35/DefenceTraining.PDF Heinsohn, G.(2006): &quot;Demography and War.]&lt;/ref&gt; ғәҙәттә түбәндәге һөҙөмтәләрҙең береһенә килтерә:
# көс ҡулланып енәйәт ҡылыу
# эмиграция («көс ҡулланмай колониялаштырыу»)
# фетнә
# граждандар һуғышы һәм (йәки) инҡилап
# геноцид (үлтерелгәндәрҙең урынын биләр өсөн)
# баҫып алыу (көс ҡулланылған колониялаштырыу, күп осраҡта тыуған илдән ситтә геноцид менән бергә бара).
[[Дин]] һәм [[идеология]] бындай осраҡтарҙа икенсел шарт булып тора һәм көс ҡулланыуға законлы төҫ биреү өсөн генә хеҙмәт итә, ләкин йәмғиәттә йәштәр өҫтөнлөк алып тормаһа, үҙҙәре генә көс ҡулланыу сығанағы була алмай. Ошо сәбәпле был теория яҡлылар Европаса «христиан» колониализмы һәм империализмын да, бөгөнгө «ислам агрессияһын» да, террорсылыҡты ла демографик етешһеҙлектең һөҙөмтәһе тип ҡарай&lt;ref&gt;Heinsohn, G.(2005): &quot;Population, Conquest and Terror in the 21st Century.&lt;/ref&gt;. Был күренеште [[Ғәззә секторы]] (Газа секторы) тапҡыр тасуирлай: тормошта урынын тапмаған йәш ирҙәр күплеге халыҡтың юғары агрессиялылығын тәьмин итеп тора. Ә күрше [[Ливан]]да, киреһенсә, хәл сағыштырмаса тыныс&lt;ref&gt;G. Heinsohn: «Why Gaza is Fertile Ground for Angry Young Men.&lt;/ref&gt;.

1789 йылғы Француз революцияһында ла йәштәр ифрат ҙур роль уйнай&lt;ref&gt;Goldstone, Jack A.: „Revolution and Rebellion in the Early Modern World“, Berkeley 1991&lt;/ref&gt;. Нацизм барлыҡҡа килеүҙә Германиялағы иҡтисади депрессия ҙур әһәмиәткә эйә була&lt;ref&gt;Moller, Herbert (1968): ‘Youth as a Force in the Modern World’, Comparative Studies in Society and
History 10: 238—260; 240—244&lt;/ref&gt;. Руандалағы 1994 йылғы геноцидты ла йәштәр күбәйеү һөҙөмтәһе тип ҡарарға мөмкин&lt;ref&gt;Diessenbacher, Hartmut (1994): Kriege der Zukunft.&lt;/ref&gt;.

Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы раса, енес, йәш буйынса дискриминацияға килтергән фекерҙәр әйтелгәнгә күрә тәнҡитләнә.&lt;ref&gt;Hendrixson, Anne: „Angry Young Men, Veiled Young Women: Constructing a New Population Threat“ [http://www.thecornerhouse.org.uk/item.shtml?x=85999]&lt;/ref&gt;

=== Рационализм теориялары ===
Рационализм теориялары буйынса, конфликтта ҡатнашҡан ике яҡ та аҡыл менән эш итә һәм әҙерәк юғалтыуҙар менән күберәк файҙа алырға тырыша. Раицонализм теорияһы илдәрҙең үҙ-ара һөйләшеп килешә алмайынса һуғыш асыуының өс сәбәбен әйтә: бүлешә алмау; яңылыш мәғлүмәт биреп, алдашыу; ҡаршы яҡтың вәғәҙәһенә ышанмау&lt;ref&gt;Fearon, James D. 1995.&lt;/ref&gt;.

Рационализм ҡарашының тәнҡитләрлек яҡтары етерлек. Һуғыш алдынан ике яҡтың да юғалтыуҙарҙы һәм файҙаларҙы хисаплап тороуына ышанып булмай. Мәҫәлән, Икенсе донъя һуғышында үткәрелгән геноцид ваҡытында көсһөҙ яҡҡа бер сара ла ҡалмай. Рационализмсылар фекеренсә, дәүләт бер ихтыярға буйһоноп берләшә, ә дәүләт башлыҡтары уңыш ҡаҙаныу йә уңышһыҙлыҡҡа осрау мөмкинлектәрен һәр яҡлап үлсәп эш итә. Үрҙә аталған тәртипкә бәйләү теориялары был раҫлау менән килешмәй.

Рационализм теориялары уйындар теорияһы өсөн генә яҡшы, ә һуғыштар нигеҙендә ятҡан ҡарарҙарҙы эшләүҙә ҡулланылырлыҡ түгел.

=== Иҡтисади теориялар ===
Һуғышты илдәр араһындағы иҡтисади көнәркәшлектең үҫеүе менән аңлатҡан теориялар бар. Баҙарҙарға, тәбиғәт ресурстарына хужа булыу маҡсатында һуғыштар асыла. Ультра-уң сәйәси даирәләр вәкилдәре, мәҫәлән, көслөләр бөтә нәмәгә хоҡуҡлы тип иҫәпләй. Ҡайһы бер урта ҡарашлы сәйәсмәндәр һуғыштарҙы иҡтисади сәбәптәр менән аңлатыу яҡлы. &lt;blockquote&gt;
''„Хәҙерге заманда һуғыш сәбәптәренең индустриаль һәм коммерция көнәркәшлегенә бәйле булыуын белмәгән бер генә ир йәки бер генә ҡатын-ҡыҙ, хатта бер генә бала бармы икән был донъяла?“'' — Вудро Вильсон, 1919 йылдың 11 сентябре, Сен-Луис.&lt;ref&gt;''The Papers of Woodrow Wilson, Arthur S. Link, ed.''&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
''„Мин хәрби хеҙмәттә 33 йыл да дүрт айымды үткәрҙем, был ваҡыттың күп өлөшөн мин Ҙур Бизнесҡа, Уолл-стритҡа һәм банкирҙарға хеҙмәт иткән юғары класлы һуғыш суҡмары булып эшләнем. Ҡыҫҡаһы, мин [[капитализм]] рэкетиры, гангстеры“'' — 1935 йылда иң күп наградалар эйәһе, юғары абруйлы диңгеҙ пехотасыһы (ике Почёт миҙалы менән бүләкләнгән) генерал-майор Смэдли Батлер (АҠШ Республикасылар партияһынан Сенатҡа төп дәғүәсе).&lt;ref&gt;1935 issue of „the non-[[Марксизм|Marxist]], [[Социализм|socialist]]“ magazine, ''Common Sense.''&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

[[Ленин Владимир Ильич|В. И.]] [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] Беренсе донъя һуғышын иҡтисади сәбәптәр менән аңлата:{{начало цитаты}}
Беренсе донъя һуғышының сәбәпсеһе тип Э. Фромм һуғышта ҡатнашҡан дәүләттәрҙең барыһының да юғары ҡатламдарының иҡтисади мәнфәғәттәрен билдәләй&lt;ref name=&quot;Fromm&quot;/&gt;.{{конец цитаты}}

=== Сәйәсәт фәнендә һуғыштар барлыҡҡа килеү теорияһы ===
Беренсе донъя һуғышы буйынса тикшеренеүсе Фрай Ричардсон (Lewis Fry Richardson) беренселәрҙән булып һуғыштарға статистик анализ яһай.

Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса бер нисә мәктәп йәшәп килә. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә реализм яҡлылар раҫлауынса, дәүләт өсөн төп мотив — уның үҙ хәүефһеҙлеге.

Икенсе теория халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә власть мәсьәләһен һәм власть күсеү теорияһын ҡарай, был теорияға ярашлы, донъя билдәле бер иерархия буйынса теҙелә һәм ғәмәлдәге гегемонға буйһонмаған Бөйөк державаның тәртибе һуғыш башланыуға сәбәпсе була.

=== Объективизм ҡарашы ===
Объективизмды хасил иткән һәм рациональ индивидуализм һәм капитализмға ҡыҫылмау яҡлы булған Айн Рэнд раҫлауынса, кеше һуғышҡа ҡаршы торорға теләһә, ул бөтәһенән элек дәүләт контролендәге иҡтисадҡа ҡаршы булырға тейеш. Өйөр инстинктынан ҡотола алмаған һәм коллектив өсөн индивидуумдарҙы ҡорбан иткән кешеләр булғанда ерҙә тыныслыҡ урынлашыуы мөмкин түгел.&lt;ref&gt;Rand, Ayn (1966), chapter 2, [http://freedomkeys.com/ar-rootsofwar.htm ''The Roots of War,''] Ayn Rand — Capitalism: The Unknown Ideal.&lt;/ref&gt;

== Һуғышта яҡтарҙың маҡсаттары ==
Һуғыштың төп маҡсаты ҡаршы яҡҡа үҙ ихтыярыңды тағыуҙан ғибәрәт. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһенең тәртибен үҙгәртергә, уны иркенән, идеологияһынан, ниндәйҙер хоҡуҡтарҙан ваз кистерергә, милли байлыҡтарынан, ер-һыуҙарынан баш тарттырырға тырыша. Был ынтылышты һуғышһыҙ тормошҡа ашырыуҙың, мәҫәлән, көс ҡулланыу менән янап, бер дәүләтте икенсеһенә „үҙ ихтыяры менән ҡушылырға“ мәжбүр итеү юлы бар. Американың психологик һуғыш буйынса белгесе П. Лайнбарджер фекеренсә, һуғыш — ул ҡиммәтле, ҡанлы, хәүефле, ләкин башҡа юлдар маҡсатҡа өлгәштерә алмаған осраҡта һөҙөмтә бирә торған сара.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://armyrus.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=738&amp;Itemid=2152 А. Г. Караяни. Психология и война. -М.: Военный университет. 2003.]&lt;/ref&gt;
Ләкин һуғыш башлаусылар йыш ҡына ниндәй ҙә булһа йәшерен маҡсаттарҙы ла ҡуя, йәғни эске сәйәси хәл-торошон нығытырға, төбәктә тотороҡлолоҡто ҡаҡшатырға йә дошманды албырғатып, көсһөҙләндерергә тырыша. Һуғышты башлаусы яҡ үҙе өсөн һуғышҡа тиклемгенән яҡшыраҡ шарттар тыуҙырыу маҡсатын ҡуя. Һуғышҡа ылыҡтырылған яҡ алдында тыуған маҡсаттар:

* Үҙ ихтыярын тағырға маташҡан дошманға ҡаршы тороу.
* Агрессияның ҡабатланыуын булдырмау.
Үрҙә әйтелгәндәрҙән сығып, шундай һығымтаға килергә була: һуғышта
* ҡаршы торған яҡтарҙың береһе тулы еңеүгә өлгәшергә мөмкин — йә агрессор еңә, йә оборона тотоусы яҡ агрессорҙы уңышлы йүгәнләй.
* Ике яҡ та маҡсаттарына тулыһынса өлгәшмәй — агрессорҙың ихтыяры өлөшләтә генә үтәлә.

=== Һуғыш ғәнимәте ===

==== Атауальпа өсөн түләү ====
[[Инка империяһы]] хакимы [[Атауальпа]]ны ҡотҡарыу өсөн түләү (1533 йылдың 18 июне) донъя тарихында иң ҙур һуғыш ғәнимәте булып тора.

Түләү итеп 5993 кг алтын бирелә, был Испанияға Африканан килеп торған алтындың бер йыллыҡ күләменән 14 тапҡырға күберәк була.

== Һуғышҡа философик һәм мораль баһалар ==
Ғәҙел һуғыш концепцияһына ярашлы, һуғыштарҙың ҡайһы берҙәре генә ғәҙел һәм мораль яҡтан аҡланған була. Ғәҙел һуғыш теорияһы нигеҙҙәре [[Аристотель|Аристотелд]]ә һәм Цицеронда бар.

Ҡайһы бер философтар һуғышта юғары мәғәнә таба. Мәҫәлән, [[Георг Вильһельм Фридрих Гегель|Гегель]] һуғышты халыҡтарҙың әхләҡи сәләмәтлеген һаҡлау сараһы тип күрә. В. С. Соловьев „һуғыш ул изге нәмә“ ти. И. А. Ильин һуғыштың „рухи мәғәнәһен“ һыҙыҡ өҫтөнә ала.

Пацифистик ҡарашта торған философтар, мәҫәлән, Эразм Роттердамский, һуғышты бәләләр һәм бәхетһеҙлектәр сығанағы итеп һанай. [[Иммануил Кант|И.]] [[Иммануил Кант|Кант]] һуғышты ҡырағайлыҡ билдәһе тип баһалай.&lt;ref&gt;[http://nkozlov.ru/print/library/s45/d4168/?resultpage=13 Философские и моральные оценки войны]&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;[''неавторитетный источник?''&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;]&lt;/sup&gt;

== Кешелек тарихындағы һуғыштар ==
[[Файл:Apotheosis.jpg|справа|мини|350x350пкс|В. В. Верещагин. „Һуғыш апофеозы“ (1878)]]
[[XIX быуат]]ҡа тиклем һуғыштарҙың иҡтисади базаһы сағыштырмаса бәләкәй була, ҡағиҙә булараҡ, һуғыштарҙы әҙ һанлы профессиональ ғәскәрҙәр алып бара. XIX быуаттың икенсе яртыһынан, бигерәк тә [[XX быуат]]тан һуғыштар иҡтисадҡа ифрат ҙур көсөргәнеш һала һәм күп миллионлы халыҡ массаларын оҙайлы көрәш эсенән ылыҡтыра. Хәрби бәрелештә бер нисә ил ҡатнаша, шулай итеп, ул донъя һуғышына әүерелә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда — 70 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында 110 миллион самаһы кеше ҡатнаша.

Кешелек йәмғиәтендә '''һуғыштың әһәмиәте''' төрлөсә баһалана.
* Һуғыштарҙың кире эҙемтәләренә, кешеләрҙең һәләк булыуынан тыш, гуманитар һәләкәт тигән комплекс та ҡарай, уға аслыҡ, эпидемиялар инә. Хәҙерге замандың глобаль һуғыштары кешеләрҙе һәм матди байлыҡтарҙы күпләп юғалтыуға, бер ҡасан күрелмәгәнсә ҙур емереклектәргә, бәлә-ҡазаларға килтерә. Мәҫәлән, Европа илдәрендә һуғыштар һөҙөмтәһендә күрелгән юғалтыуҙар (үлтерелгәндәр, яраларҙан һәм ауырыуҙарҙан вафат булғандар) түбәндәгесә була: [[XVII быуат]]та — 3,3 миллион кеше, [[XVIII быуат]]та — 5,4, XIX быуатта һәм XX быуат башында (Беренсе донъя һуғышына тиклем) — 5,7, Беренсе донъя һуғышында — 9 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында (нацистик концлагерҙарҙа һәләк булғандарҙы ла индереп) — 50 миллиондан ашыу кеше.
* Һуғыштарҙың ыңғай эҙемтәләренә мәғлүмәт алмашыу (Талас яуынан һуң [[ғәрәптәр]] [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҡытайҙар]]ҙың [[ҡағыҙ]] эшләү серен белә), фәнни-техник асыштарҙың ҡапыл күбәйеүе, шулай уҡ ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың бөтөрөлөүе инә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуғыштың тотош кешелек өсөн (айырым кеше өсөн түгел) ыңғай яҡтары тип түбәндәгеләрҙе лә билдәләй:
# Кешелек йәмғиәтенә биологик һайлап алыу ҡайта, сөнки ғәҙәти шарттарҙа иш һайлаған саҡта биология закондарының йоғонтоһо ныҡ көсһөҙләнһә, һуғыш ваҡытында йәшәүгә яраҡлашыу көсө булған тоҡом барлыҡҡа килә.
# Һуғыш осоронда кешегә тыныс тормошта һалынған бөтә тыйыуҙар юҡҡа сыға. Шулай итеп, һуғышты тотош социум эсендә психологик көсөргәнеште сисеү сараһы итеп ҡарарға була.
# Сит ихтыярға буйһоноп ҡалыуҙан ҡурҡыу, хәүефтән ҡурҡыу техник прогресты дәррәү үҫтереп ебәрә. Уйлап табыуҙарҙың күпселеге хәрби ихтыяжға тәғәйенләнә, һуңынан тыныс тормошта ҡулланыуға индерелә.
# Иң юғары кимәлдәрҙә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һауыға һәм донъя берләшмәһе кеше ғүмере, тыныслыҡ кеүек ҡиммәттәрҙе баһалай башлай.

== Һуғыштарҙың тарихи төрҙәре ==
Үҫештең түбәнге баҫҡысында торған кеше төркөмдәре өсөн һуғыш ихтыяжы юҡ тигән фекер бар (Танзаниялағы хадзалар һәм Тиви утрауындағы австралий аборигендары), башланғыс үҫеш баҫҡысында торған кешеләргә һуғыш хас түгел. Фин тикшеренеүселәре фекеренсә, һунарсылыҡ, үҫемлектәр менән туҡланыусы ҡәбиләләр аҙыҡ-түлек тупламдары йыймағанлыҡтан уларҙың һуғышыр өсөн сәбәптәре лә юҡ&lt;ref&gt;[http://www.infox.ru/science/human/2013/07/19/Pyervobyytnyyye_lyud.phtml Первобытные люди не знали войн, доказали антропологи — Человек : Наука / infox.ru]&lt;/ref&gt;.

=== Боронғо донъя һуғыштары ===
[[Файл:Slaget_ved_Zama_-_Cornelis_Cort,_1567.jpg|справа|мини|300x300пкс|„Зама эргәһендәге алыш“ картинаһы» б. э. т. 202 йыл ваҡиғаһын һүрәтләй, Корнелис Корт (1567)]]
* Боронғо дәүләттәрҙең ижтимағи үҫештең түбәнгерәк баҫҡысында торған ҡәбиләләрҙе буйһондороп, яһаҡ түләтеү һәм ҡолдар алыу маҡсатындағы баҫып алыу һуғыштары (мәҫәлән, Галлия һуғышы, Маркоман һуғышы һ. б.)
* Территориялар яулап алыу һәм еңелгән илдәрҙе буйһондороу маҡсатында алып барылған дәүләт-ара һуғыштар (мәҫәлән, Пун һуғыштары, Грек-фарсы һуғыштары);
* аҡһөйәктәрҙең төркөмдәре араһындағы һуғыштар (мәҫәлән, б. э. т. 321—276 йылдарҙағы [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] империяһын бүлешеү өсөн диадохтар араһындағы һуғыштар);
* ҡолдарҙың ихтилалдары (мәҫәлән, [[Боронғо Рим|Рим]]да ҡолдарҙың Спартак етәкселегендәге ихтилалы);
* крәҫтиәндәр һәм һөнәрселәрҙең ихтилалдары (Ҡытайҙа ҡыҙыл ҡашлыларҙың ихтилалдары).

=== Урта быуаттар һуғыштары ===
* Дини һуғыштар: Тәре яуҙары, Жиһат;
* Династиялар һуғыштары (мәҫәлән, [[Англия]]ла Ал рауза һәм Аҡ рауза һуғышы);
* Ҡыҫымдарға ҡаршы крәҫтиән һуғыш-ихтилалдары (мәҫәлән, Францияла Жакерия, Германияла Крәҫтиәндәр һуғышы (Bauernkrieg))

=== Яңы һәм Иң яңы дәүер һуғыштары ===
* Капиталистик илдәрҙең Азия, Африка, Америка, Океания халыҡтарын үҙҙәренә буйһондороу өсөн колониаль һуғыштары (мәҫәлән, Беренсе әфиүн һуғышы һәм Икенсе әфиүн һуғышы);
* Дәүләттәрҙең һәм дәүләттәр коалицияларының гегемонлыҡ өсөн һуғышыуы (мәҫәлән, [[Төньяҡ һуғыш]]ы, Америка-Мексика һуғышы, Корея һуғышы, Эфиопия-Эритрея һуғышы), донъяла хакимлыҡ итеү өсөн һуғыштар (Ете йыллыҡ һуғыш, Наполеон һуғыштары, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе]] һәм [[Икенсе донъя һуғышы]]);
* Социалистик һәм буржуаз-демократик инҡилаптар менән бергә барған граждандар һуғыштары. Йыш ҡына граждандар һуғыштары тышҡы интервенцияға ҡаршы көрәшкә ҡушылып китә (Ҡытайҙа граждандар һуғышы);
* Бойондороҡло һәм колониаль илдәрҙең колониясыларға ҡаршы, дәүләт бойондороҡһоҙлоғон урынлаштырыу йә уны һаҡлап ҡалыу өсөн милли-азатлыҡ һуғыштары (мәҫәлән, Алжир һуғышы, Португалияның колониаль һуғышы һ. б.).

=== Постиндустриаль һуғыштар ===
Постиндустриаль һуғыштар — ул барыһынан элек дипломатик һәм шпионлыҡ итеп ҡара-ҡаршы тороу.
* Ҡала герильяһы
* Гуманитар һуғыш (мәҫәлән, Косово һуғышы)
* Террорға ҡаршы операция
* Этнос-ара ыҙғыш (мәҫәлән,Босния һуғышы, Карабах һуғышы)

=== Линд буйынса һуғыш быуындары ===
1989 йылда Америка эксперты Уильям Линд һуғыштарҙы дүрт быуынға бүлә. Беренсе быуын һуғыштарын шыма көбәкле атыу ҡоралы менән тигеҙ сафҡа теҙелеп алып барыла тип һүрәтләй; икенсе быуын артиллерия ҡулланып, пулемёттарҙан атып, окоптар һәм башҡа ялан фортификацияһы ҡулланып, позицияларҙан алып барыла; өсөнсө быуын — блицкриг: армия дошманды йәһәт ҡоралһыҙландырып, ҡамауға алырға һәм уның коммуникацияларын өҙөргә тырыша, ҡоралдарҙың төп төрҙәре — танкылар һәм авиация; дүртенсе быуын һуғышы, Линд буйынса, техниканың иң һуңғы ҡаҙаныштарын ҡулланып ҡоралланған һалдаттарҙан торған ваҡ төркөмдәрҙең айырым операциялары рәүешендә алып барыла.

Әҙәбиәттә бишенсе һәм алтынсы быуын һуғыштары ла һүрәтләнә, ләкин ул терминдарҙың йөкмәткеһе төрлө авторҙа төрлөсә.

=== Халыҡ-ара һәм халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш ===

Халыҡ-ара гуманитар хоҡуҡиәттә ҡораллы бәрелештәрҙең ике төрөн айырып йөрөтәләр&lt;ref&gt;[http://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/armed-conflict-article-170308.htm How is the term «Armed Conflict» defined in international humanitarian law?]&lt;/ref&gt;:
* Халыҡ-ара ҡораллы бәрелеш. Был осраҡта һуғыш дәүләттәр араһында бара.
* Халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш. Был осраҡта һуғыш баш күтәреүселәр менән дәүләт араһында бара.

== Һуғыштарҙың оҙайлығы ==
Иң ҡыҫҡа һуғыш 1896 йылда Англия менән Занзибар араһында була. Уның оҙайлығы — 38 минут.

Иң оҙайлыһы тип «[[Йөҙ йыллыҡ һуғыш|йөҙ йыллыҡ һуғыш»]] иҫәпләнә, ғәмәлдә ул бер-бер артлы булған дүрт бәрелештән тора.

Голландия менән Силли араһындағы 335 йыллыҡ һуғышты ла иң оҙайлыларға индерәләр.

Юридик күҙлектән Өсөнсө Пун һуғышы иң оҙайлыһы тип табыла. Ул 2134 йыл бара (б. э. т. 149 — б. э. [[1985 йыл]]дар). Рим Карфагенды ҡыйратҡандан һуң солох төҙөлмәй, һуғыш хәле формаль һаҡланып ҡала, 1985 йылда ғына [[Рим]] менән Тунистың (Карфаген харабалары урынында төҙөлгән ҡала) мэрҙары формаль солох килешеүенә ҡул ҡуя.

Ғәмәлдә Реконкиста иң оҙон һуғыш булып тора. Пиреней ярымутрауын ғәрәптәрҙән азат итеү һуғыштары 718 йылда Ковандонг эргәһендәге алыштан башлана һәм 1492 йылда Гранада әмирлегенең ҡолауы менән тамамлана.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Граждандар һуғышы]]
* [[Һалҡын һуғыш]]
* Йәҙрә һуғышы
* Донъя һуғышы
* [[Тыныслыҡ]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=[[Сунь-цзы]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=[[Искусство войны]]|оригинал=孫子兵法 |ссылка= |викитека= |ответственный=перевод [[Конрад, Николай Иосифович|Конрад Н.И.]] |издание= |место=Москва |издательство=АСТ|год=2011|том= |страницы=|страниц=606|серия= |isbn=978-5-17-066178-7|тираж=}}
* ''Война и мир в земледельческих предклассовых и ранних классовых обществах'' // Перщиц А. И., [[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]], [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] Война и мир в ранней истории человечества. Т. 2. М., Институт этнологии и антропологии РАН. 1994. С.7-127.
* [[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Комарова Л. Н., [[Халтурина, Дарья Андреевна|Халтурина Д. А.]] ''[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=75&amp;Itemid=37 Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220154012/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=75&amp;Itemid=37 |date=2009-02-20 }}'' 2-е изд. М.: УРСС, 2007.
* {{книга
|автор =  [[Кревельд, Мартин ван|Мартин ван Кревельд]]
|часть =
|заглавие =  Трансформация войны
|оригинал = The Transformation of war 
|ссылка =
|место =  Москва
|издательство = ИРИСЭН
|год = 2005
|страниц = 343
|isbn =  5-9614-0280-0}}
* Стрэчен Х. Карл фон Клаузевиц «О войне». — М.: АСТ: АСТ МОСКВА: Полиграфиздат, 2010. — 330 с.
* ''[[Филипп Куинси Райт|Куинси Райт]] — [http://grachev62.narod.ru/tmo/chapt38.html Некоторые размышления о войне и мире // Теория Международных отношений: Хрестоматия / Сост. П. А. Цыганков. — М.: Гардарики, 2003.- 400 С.]

== Һылтанмалар ==
* Томас Харботл: ''[http://bibliotekar.ru/bitvy.htm «Битвы мировой истории»]''
* В. Н. Михайлов, С. Т. Брезкун ''[https://web.archive.org/web/20220407222650/http://www.iss-atom.ru/dobro/index.htm «Добро или зло? Философия стабильного мира»]''
* Борис Урланис: ''[http://scepsis.ru/library/id_1996.html «Войны и народонаселение Европы»]''

[[Категория:Хәрби тарих]]
[[Категория:Һуғыш]]
[[Категория:Һуғыштар]]
[[Категория:Ғәҙәттән тыш хәл]]</text>
      <sha1>5hkmh9ixhngelrio8womlf8e8natxtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡумран ҡулъяҙмалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110470</id>
    <revision>
      <id>1310459</id>
      <parentid>1306120</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T21:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16709" sha1="mowapo3mqp48dos437ivzr5811flf3v" xml:space="preserve">[[Файл:Deadseascrolls.jpg|мини|Амманда Археология музейындағы экспозицияла Үле диңгеҙ төргәктәренең өлөштәре ]]
'''Ҡумран ҡулъяҙмалары''', йәки '''[[Үле диңгеҙ]] төргәктәре''' — [[1947 йыл|1947 йылдан]] башлап Ҡумрандағы мәмерйәләрҙә, Вади Мурабба‘ат (Ҡумрандан көньяҡтараҡ) мәмерйәләрендә, Хирбет-Мирдала (Ҡумрандан көньяҡ-көнбайышта), шулай уҡ Йәһүдиә сүллегендәге һәм Масадалағы тағы бер нисә мәмерйәлә табылған манускрипттарҙың атамаһы. Ҡулъяҙмаларҙы тикшереүҙәр уларҙың һис юғында бер нисәһе нәҡ Ҡумран общинаһында яҙылғанлығын раҫлай&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/07/22/scrolls/ Ускоритель элементарных частиц прояснил происхождение Свитков Мертвого моря]&lt;/ref&gt;. [[Иерусалим|Йәрүсәлимдәге]] Китап Ҡорамында һаҡланалар.

== Йөкмәткеһе ==
Ҡумран төргәктәре башлыса боронғо йәһүд телендә, бер аҙы арам телендә яҙылған; [[Библия]] текстарының [[Грек теле|грексаға]] тәржемәһенең өлөштәре осрай. Библияға ҡарамаған текстарҙың ивриты Икенсе Ҡорам осоронда әҙәби тел булған; ҡайһы бер өлөштәр Библиянан һуңғы ивритта яҙылған. Нигеҙҙә квадрат йәһүд шрифты ҡулланылған; ул хәҙерге баҫма шрифттың элгәре булып тора. Төп яҙыу материалы — кәзә йә һарыҡ тиреһенән пергамент, һирәгерәк — папирус, ҡулъяҙмаларҙың бер өлөшө биттәргә баҡыр батырып яҙылған. Күмер ҡара менән яҙылғандар (Башланмыш китабының Апокрифынан башҡа). Палеографик мәғлүмәттәр, тышҡы күренештәре, радиоуглеродлы анализ был манускрипттарҙың күпселеге б. э. т. 250 йылдан б. э. 68 йылына (Икенсе Ҡорам осороноң ахыры) тиклем арауыҡта яҙылған тип иҫбатлау һәм уларҙы Ҡумран общинаһының китапханаһы ҡалдыҡтары тип ҡарау мөмкинлеген бирә. 

Йөкмәткеһе буйынса ҡумран ҡулъяҙмаларын өс төркөмгә бүлеп була: Библия текстары (бөтә ҡулъяҙмаларҙың 29 проценты самаһы), апокрифтар һәм псевдоэпиграфтар, йәнә Ҡумран общинаһының әҙәбиәте.

== Текстарҙы баҫтырыу ==
Ҡумранда һәм башҡа өлкәләрҙә табылған документтар «Discoveries in the Judaean Desert» (DJD) серияһында нәшер ителә, әлеге көнгә 1955 йылдан бирле Oxford University Press нәшриәте тарафынан баҫып сығарылған 40 том бар. Беренсе 8 том — француз телендә, ҡалғандары инглиз телендә яҙылған. Баҫманың баш мөхәррирҙәре: Р. де Во (I—V томдар), П. Бенуа (VI—VII томдар), И. Штрунгель (VIII том) һәм Э. Тов (IX—XXXIX томдар).

Баҫылған документтар түбәндәге компоненттарҙан тора:
* Дөйөм инеш, ул библиографик бирелмәләрҙе, физик тасуирламаны (фрагменттың үлсәмдәре, материал, хаталар, төҙәтеүҙәр кеүек үҙенсәлектәренең исемлеге, орфографияһы, морфологияһы, палеографияһы һәм датаһы) бәйән итә. [[Библия]] текстары өсөн уҡылыу варианттары исемлеге лә бирелә.
* Текстың транскрипцияһы. Квадрат йәйәләрҙә физик юғалтылған элементтар — һүҙҙәр йә хәрефтәр бирелә.
* Тәржемә (Библияныҡы булмаған әҫәрҙәр өсөн).
* Ҡатмарлы йә альтернативалы уҡылыуҙарға ҡағылышлы иҫкәрмәләр.
* Фрагменттарҙың фотолары, ҡайһылары инфраҡыҙыл, ғәҙәттә 1:1 масштабында.
Серияның XXXIX томында элгәре баҫылған бөтә текстарҙың аннотациялы исемлеге бирелгән. 

2011 йылдың сентябрендә Израиль Музейы Google компанияһы менән хеҙмәттәшлектә 5 төргәкте — Ҡорам төргәген, Йешағъяһ пәйғәмбәрҙең Ҙур төргәген, Һуғыш төргәген, Хавваҡуҡ пәйғәмбәр китабына комментарийҙы — цифрлаштыра һәм Интернетта ирекле ҡулланыуға сығара.&lt;ref&gt;[http://googlerussiablog.blogspot.com/2011/09/blog-post_26.html Официальный блог — Google Россия: Из пустыни в Интернет: свитки Мертвого моря доступны онлайн]&lt;/ref&gt;

2012 йыл аҙағында шул уҡ Google һәм Израиль Музейы тарафынан юғары сифатлы итеп 5000 самаһы фото баҫтырыла. Әлеге көндә ҡульяҙманың 1200-ҙән ашыу фрагментының аннотацияланған был фотолары Үле диңгеҙ төргәктәренең электрон китапханаһы сайтында дөйөм ҡулланыуҙа тора (сайт рус, [[Йәһүд теле|иврит]], инглиз һәм башҡа телдәрҙә эшләй).

=== Иң күп бирелгән китаптар таблицаһы ===
Түбәндә Үле диңгеҙ төргәктәре араһында Библия һәм Апокрифтарҙың табылдыҡ фрагменттары һаны буйынса айырыуса киң тәҡдим ителгән китаптар һанала: 
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot; style=&quot;text-align: center; width: 25%; margin-bottom: 10px;&quot;
! Китап
! Табылдыҡтар һаны
|-
|Зәбүр
| 39
|-
|Ҡабатлап әйтелгән ҡанун китабы
| 33
|-
|Ханок китабы
| 25
|-
|Башланмыш китабы
| 24
|-
|Йешағъяһ пәйғәмбәр китабы
| 22
|-
|Юбилейҙар китабы
| 21
|-
|Сығыу китабы
| 18
|-
|Левиҙар китабы
| 17
|-
|Һандар китабы
| 11
|}
Икеһе, Ханок китабы менән Юбилейҙар китабы, Апокриф китаптар булып тора.

== Библия ғилеме өсөн әһәмиәте ==

1947—1956 йылдарҙа Ҡумрандың 11 мәмерйәһендә 190-дан ашыу Библия төргәге табыла. Текстуаль статус күҙлегенән, Ҡумранда табылған Библия текстары түбәндәге төрлө төркөмдәргә ҡарай.
* Ҡумран общинаһы ағзалары тарафынан яҙылған текстар. Улар орфографик стиле, тексты уҡыуҙы еңелләштерә торған күп һанлы матрес лекционистар булыуы менән айырылып тора. Был текстар Библия төргәктәренең 25 проценты самаһын тәшкил итә. 
* Тәүмасорет текстары. Был текстар хәҙерге масорет текстарына яҡын тора һәм бөтә Библия текстарының 45 проценты самаһын ала.
* Тәүсамария текстары. Был текстар Самария Бишкитабының ҡайһы бер үҙенсәлектәрен ҡабатлай. Моғайын, был төркөм текстарының береһе Самария Бишкитабына нигеҙ булып хеҙмәт иткәндер. Был текстар Библия манускрипттарының 5 процентын биләй.
* Боронғо йәһүд Септуагинтаһына оҡшаш текстар. Ләкин был төркөм текстары бер-береһенән ныҡ ҡына айырыла һәм үрҙәге төркөмдәр шикелле тығыҙ төркөм барлыҡҡа килтермәй. Улар Ҡумран Библия яҙмаларының 5 процентын алып тора. 
* Иҫке Ғәһедтең фәләстин сығышлы Апокрифтары (Апокриф китаптар), мәҫәлән, Ханок китабы, Юбилейҙар китабы (Кесе Башланмыш), иврит телендәге Сирах, Муса Апокрифы.
* Үрҙә һаналған төркөмдәрҙең береһенә лә индерелә алмаған текстар. 
Ҡумран табылдыҡтарына тиклем Библия тексын анализлау Урта быуаттар манускрипттары буйынса алып барыла ине. Ҡумран текстары Икенсе Ҡорам осороноң Иҫке Ғәһеде тураһындағы белемдәрҙе шаҡтай киңәйтте. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* С. Рысев. [http://ec-dejavu.ru/q/Qumran.html Кумранские рукописи как источник по истории Палестины I в. н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211181846/http://ec-dejavu.ru/q/Qumran.html |date=2010-02-11 }}
* {{Китап|автор=Амусин И. Д.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Рукописи Мёртвого моря|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Отв. ред. проф. С. И. Ковалёв. Академия наук СССР.|издание=|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1961 (1960)|том=|страницы=|страниц=272|серия=|isbn=|тираж={{num|25000}}}}
* {{Китап|автор=Амусин И. Д.|часть=|заглавие=Находки у Мертвого моря|оригинал=|ссылка=http://xlib.narod.ru/knigi/amusinID/NuMM/index.htm|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1965|том=|страницы=|страниц=104|серия=|isbn=|тираж={{num|30000}}}}
* {{Китап|автор=Амусин И. Д.|часть=|заглавие=Тексты Кумрана. Вып. 1|оригинал=|ссылка=|ответственный=Перевод с древнееврейского и арамейского, введение и комментарий И. Д. Амусина|издание=|место=М.|издательство=|год=1971|том=|страницы=|страниц=|серия=Памятники письменности Востока. XXXIII, 1|isbn=|тираж=}} (библ. с. 455—491)
* {{Китап|автор=Амусин И. Д.|часть=|заглавие=Кумранская община|оригинал=|ссылка=http://www.biblicalstudies.ru/books.html#Amusin2|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука, Главная редакция восточной литературы|год=1983|том=|страницы=|страниц=328|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{Китап|автор=Тантлевский И. Р.|часть=|заглавие=История и идеология Кумранской общины|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Петербургское востоковедение|год=1994|том=|страницы=|страниц=368|серия=Orientalia|isbn=5-85803-029-7|тираж={{num|11000}}}}
* {{Китап|автор=Тов Э.|часть=|заглавие=Текстология Ветхого Завета|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=ББИ|год=2003|том=|страницы=|страниц=460|серия=|isbn=5-89647-031-2|тираж=}}
* {{Китап|автор=Штоль Г.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Пещера у Мёртвого моря|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Генрих Александр Штоль / Сокр. пер. с нем. М. А. Туловой; Отв. ред. И. Д. Амусин; Академия наук СССР|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] (ГРВЛ)|год=1965|страницы=|страниц=272|серия=По следам исчезнувших культур Востока|isbn=|тираж={{num|73000}}}} (в пер.)
* {{Китап|автор=Юревич Димитрий, свящ.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Пророчества о Христе в рукописях Мёртвого моря|оригинал=|ссылка=http://www.sinai.spb.ru/book/messiah.html|викитека=|ответственный=|издание=|место=Спб.|издательство=Аксион эстин|год=2004|том=|страницы=|страниц=254, [4]|серия=|isbn=5-902679-01-X|тираж=}}

* Angel Sáenz-Badillos, John Elwolde, A History of the Hebrew Language, Cambridge University Press, 1996, ISBN 0-521-55634-1, ISBN 978-0-521-55634-7
* [http://apokrif.fullweb.ru/kumran/all.shtml Находки в Иудейской пустыне.] [http://apokrif.fullweb.ru/kumran/all.shtml Пещеры Вади-Кумрана (WADI QUMRAN)]

=== Ҡумран ҡулъяҙмаларының текстары ===
* [http://apokrif.fullweb.ru/kumran/ Перевод многих кумранских рукописей на русский язык]
* [http://www.ao.net/~fmoeller/qumdir.htm Некоторые отсканированные кумранские свитки]
* [http://www.deadseascrolls.org.il/home?locale=ru_RU Электронная библиотека свитков Мертвого моря] {{Ref-ru}}(рус.) — Управление древностей Израиля
* На [https://web.archive.org/web/20120206080137/http://www.english.imjnet.org.il/htmls/home.aspx Сайте Музея Израиля]:{{Ref-en}}(англ.){{Ref-he}}(иврит)
** [http://dss.collections.imj.org.il/ Оцифрованные свитки]
** [http://dss.collections.imj.org.il/temple Храмовый свиток]
** [http://dss.collections.imj.org.il/isaiah Свиток Исайи]
** [http://dss.collections.imj.org.il/war Свиток войны]
** [http://dss.collections.imj.org.il/habakkuk Комментарий на Аввакума]
** [http://dss.collections.imj.org.il/community Устав общины]
* Амусин, И. Д. [http://cern.ch/vadym/prayer_of_nabonidus.htm ''Кумранский Фрагмент Молитвы Вавилонского Царя Набонида''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123644/http://cern.ch/vadym/prayer_of_nabonidus.htm |date=2016-03-04 }}
* Амусин, И. Д. [http://cern.ch/vadym/4QpHosb.htm ''Кумранский комментарий на Осию (4QpHosb II)'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120519110203/http://orion.mscc.huji.ac.il/resources/djd.shtml Подробный список содержания всех 39 томов The Discoveries in the Judaean Desert].</text>
      <sha1>mowapo3mqp48dos437ivzr5811flf3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110486</id>
    <revision>
      <id>1310406</id>
      <parentid>1186828</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5644" sha1="9fu5o87sus7po63pce517bc6of7tobb" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Яхин}}
{{Театр эшмәкәре
 | Имя              = Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы
 | Оригинал имени   = 
 | Изображение      = 
 | Описание изображения = 
 | Дата рождения    =  11.05.1952
 | Место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлебаш районы|Стәрлебаш районында}}, [[Табылды]] ауылы 
 | Дата смерти      = 
 | Профессия        = артист|СССР|Рәсәй|XX быуат
 | Гражданство      = {{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}}
 | Годы активности  = 1976-2013
 | Театр            =  [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] 
 | Награды          = Башҡортостандың халыҡ артисы (1993)
 | imdb_id          = 
}}
'''Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы''' ([[11 май]] [[1952 йыл]]) — [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның нәфис һүҙ жанры артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993).

== Биографияһы ==
Әнисә Алтынтимер ҡыҙы Яхина 1952 йылдың 11 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Табылды]] ауылында тыуған.

[[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] театр факультетының «Театр һәм кино артисы» бүлеген тамамлай.
Үҙенең ижад юлын 1976 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһында нәфис һүҙ жанры артисы булып башлай. Әнисә Яхина филармонияла һәм республика кимәлендә үткән бик күп концерттарҙың алып барыусыһы булараҡ сығыш яһай, эстрадала ла, музыкаль-әҙәби лекторийҙа ла берҙәй ныҡышмал эшләй. Аҙағыраҡ Әнисә Яхина [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрен һәм башҡорт әҙәбиәте декадаларын, Татарстанда ([[Ҡазан]]) Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрен үткәреүҙә ҡатнаша.
2002—2005 йылдарҙа Әнисә Алтынтимер ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының сәнғәт бүлеген етәкләй.

== Ижады ==
Әнисә Яхина Башҡортостандың халыҡ шағирҙары [[Мостай Кәрим]], [[Рәми Ғарипов]], [[Сафин Рафаэль Әхмәтсафа улы|Рафаэль Сафин]], [[Әнғәм Атнабаев]] шиғырҙарына йөҙләгән концерт программалары — «Мин яратам һине, тормош», «Мин ғашиҡмын донъяға», [[Рауил Бикбаев]]тың «Халҡыма хат» һәм [[Абдулхаҡ Игебаев]]тың «Ер-әсә» поэмаларына әҙәби кисәләр үткәрә. [[Салауат Низаметдинов]]тың музыкаһына [[Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры]]на ҡушылып, Рәми Ғариповтың «Баш эйеү — 1937 йыл» поэмаһы буйынса монументаль поэтик представлениены башҡарыусы була. Концерт программалары менән республиканың барлыҡ ҡала һәм райондарын урап сығыуҙан тыш, [[Мәскәү]], Санкт -Петербург ҡалаларында, [[Төмән өлкәһе|Төмән]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] өлкәләрендә, [[Пермь крайы|Пермь]] крайында, [[Эстония]], [[Ҡаҙағстан]] илдәрендә һәм [[Испания]] (1996) тамашасылары алдында сығыш яһай.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1988)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17876-yakhina-nis-altyntimer-y-y}} {{V|11|12|2020}}   
* http://img-fotki.yandex.ru/get/9825/36256508.2f/0_7769b_bd9e72dc_orig
* https://web.archive.org/web/20241215203143/http://kulturarb.ru/ba/person/?ELEMENT_ID=14321


[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>9fu5o87sus7po63pce517bc6of7tobb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110567</id>
    <revision>
      <id>1310386</id>
      <parentid>1291671</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11980" sha1="33jz066rf6o69h2ghr6lccp4l12g1qc" xml:space="preserve">{{однофамильцы|Юнысов}}
{{Учёный
 |Имя                  = Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = 
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = [[ислам]]ды ғилми нигеҙҙә өйрәнеү
 |Место работы         = [[БДУ]]&lt;br&gt;Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|исторических наук}}
 |Учёное звание        = {{Учёное звание||0}}
 |Альма-матер          = [[Ленинград дәүләт университеты]]&lt;br&gt;[[Мәскәү дәүләт университеты]]
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известна как         = ислам дине белгесе һәм исламды өйрәнеүсе, дин тарихы, дәүләт-дини мөнәсәбәттәрҙе, дини экстремизм мәсьәләләре буйынса белгес
 |Награды и премии     ={{Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре}} 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}
'''Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы''' ([[11 апрель]] [[1951 йыл]]) — ғалим-ислам дине белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының (2016) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
[[Файл:Ғалимәләр Рәйхана Ҡунаҡова, Айһылыу Юнысова, Мәхмүзә Ғәйнуллина һәм шағирә Гүзәл Ситдиҡова.jpg|thumb|Йәмәғәт эшмәкәрҙәре (Һулдан уңға) — ғалимәләр [[Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы|Райхана Ҡунаҡова]],[[Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы|Айһылыу Юнысова]], [[Ғәйнуллина Мәхмүзә Кәлимулла ҡыҙы|Мәхмүзә Ғәйнуллина]] һәм шағирә [[Гүзәл Ситдиҡова]]]]

== Биографияһы ==
Айһылыу Билал ҡыҙы Юнысова 1951 йылдың 11 апрелендә [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=&quot;ufaras&quot;&gt;[http://www.ufaras.ru/?part_id=340,370 Юнусова Айслу Билаловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714194206/http://www.ufaras.ru/?part_id=340,370 |date=2014-07-14 }} // Официальный сайт УНЦ РАН&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;personarb&quot;&gt;[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957738 Юнусова Айслу Билаловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714225255/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957738 |date=2014-07-14 }} // Кто есть кто в Республике Башкортостан&lt;/ref&gt;.

;атаһы тураһында
Эҙләнеүсән, киң ҡарашлы, ваҡытында «буржуаз милләтсе» исеме тағылған ҡыйыу холоҡло тарихсы-этнополитолог, профессор Билал Юлдашбаевтың ҡыҙы. Атаһы [[1953 йыл]]да [[Мәскәү дәүләт университеты|М. Ломоносов исемендәге Мәскәү университеты]]нда тарих фәне буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.ishimbay.ru/engine/print.php?newsid=758&amp;news_page=1 Ишимбайский зал славы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Билал Хәмит улы 1959 йылда «Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөлөүе» исемле материалдар һәм документтар йыйынтығын төҙөй. 990 биттән торған китапта 500-гә яҡын документ тупланған, йәш ғалим бығаса башҡорт милли хәрәкәте тарихының асырға ярамаған биттәрен яҡтырта. [[1963 йыл]]да [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] бюроһында Билал Хәмитов ошо китапта Әхмәтзәки Вәлиди етәкселегендәге башҡорт милли хәрәкәте һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның төҙөлөү тарихын объектив яҡтыртҡан өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар ителә һәм тарих бүлеге мөдире вазифаһынан бушатыла&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/yuldashbaev.htm Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Билал Юлдашбаевтың [[1972 йыл]]дасыҡҡан «Башҡорт халҡының формалашыу тарихы: революцияға тиклемге осор» исемле китабы ла шау-шыу тыуҙыра. Уның өҫтөнән төрлө органдарға, докторлыҡ диссертацияһын яҡлау буйынса комиссияға ялыу яҙалар. Ғалим был ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу еңел булмай, әммә ул сигенмәй һәм 1974 йылда ошо тема буйынса докторлыҡ диссертацияһын Воронеж дәүләт университетында яҡлай.[[1992 йыл]]да Башҡортостан өлкә комитетының «Башҡортостан АССР-ы тарихының ҡайһы бер һорауҙарын дөрөҫ яҡтыртмау тураһында» (1963 йылдың 12 июне) тигән постановлениеһы ғәмәлдән сығарыла. Билал Юлдашбаев барлығы 100-ҙән артыҡ фәнни эш, шул иҫәптән 10 монография авторы&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/1968-yuldashbaev-bilal-khamitovich Башкирская энциклопедия —Юлдашбаев Билал Хамитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409183710/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/1968-yuldashbaev-bilal-khamitovich |date=2016-04-09 }}&lt;/ref&gt;* http://www.bashinform.ru/news/161524-bilal-yuldashbaev-i-vystradannaya-im-pravda-istorii/.

;фәнгә юлы
Шундай атай һәм ауыр саҡтарҙа иренә ныҡлы терәк, тоғро ҡатын Лилиә Юлдашбаевтар тәрбиәһе алған ҡыҙҙары Айһылыу 1976 йылда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының (хәҙер [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]) тарих факультетын тамамлай&lt;ref name=&quot;ufaras&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;personarb&quot; /&gt;.

[[1979]]-[[1982 йыл]]дарҙа М. В. Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның аспирантураһында уҡый&lt;ref name=&quot;ufaras&quot; /&gt;.

[[1982]]—[[2003 йыл]]дарҙа — [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ассистенты, доцент һәм профессоры, яңы һәм хәҙерге тарих кафедраһы мөдире&lt;ref name=&quot;ufaras&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;personarb&quot; /&gt;.

[[1997 йыл]]да Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡаршыһындағы РАГС-та тарих фәндәре докторлыҡҡа диссертация яҡлай.

[[2003 йыл]]дан — Р. Ғ. Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институтының директоры&lt;ref name=&quot;ufaras&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;personarb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hist-phil&quot;&gt;[http://old.hist-phil.ru/institutes/iei/ Институт этнологических исследований им. Р. Г. Кузеева УНЦ РАН (УНЦ РАН)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116101801/http://old.hist-phil.ru/institutes/iei/ |date=2018-11-16 }} // [[Отделение историко-филологических наук РАН]]&lt;/ref&gt;
Рәсәй Фәндан Академияһының Музейҙар Советы ағзаһы.&lt;ref name=&quot;ufaras&quot; /&gt;

Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы ағзаһы.

«Известия Уфимского научного центра РАН» фәнни журналының баш мөхәррир урынбаҫары.

[[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса Юстиция Министрлығының Баш идаралығы янындағы Дини йәһәттән дәүләт экспертизаһы советы ағзаһы.

Рәсәй тарихсы-архивсылар йәмғиәте[[Башҡортостан Республикаһы]] бүлексәһенең рәйесе&lt;ref name=&quot;ufaras&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;roiarch&quot;&gt;[http://www.roiarch.com/index.php/chleny-roia/93-yunusova-ajslu-bilalovna Юнусова Айслу Билаловна] // Официальный сайт [[Российское общество историков-архивистов|Российского общества историков-архивистов]]&lt;/ref&gt;

200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы&lt;ref name=&quot;personarb&quot; /&gt;

== Наградалары ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
* Федераль Архив Агентлығының Почёт грамотаһы (2006)
* Федераль Архив Агентлығының Почёт грамотаһы(2008)
* Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының юбилей миҙалы (2008)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015)

== Сығанаҡтар ==
* «Ислам в Башкортостане: История, состояние и перспективы развития» (Специальность — 09.00.06 «Философия религии»)&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/islam-v-bashkortostane-istoriya-sostoyanie-i-perspektivy-razvitiya.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Айслу Юнусова — о языках: Оснований для конфликтной ситуации в Башкирии нет&lt;ref&gt;[https://mkset.ru/news/society/28-11-2017/ayslu-yunusova-o-yazykah-osnovaniy-dlya-konfliktnoy-situatsii-v-bashkirii-net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720215438/https://mkset.ru/news/society/28-11-2017/ayslu-yunusova-o-yazykah-osnovaniy-dlya-konfliktnoy-situatsii-v-bashkirii-net |date=2019-07-20 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|95630}}</text>
      <sha1>33jz066rf6o69h2ghr6lccp4l12g1qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япония тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111246</id>
    <revision>
      <id>1310397</id>
      <parentid>1063015</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34395" sha1="byf4u0vun8tz0kwuifv026jjl9shqyl" xml:space="preserve">{{Япония тарихы}}
Боронғо [[Япония]] I быуаттағы «Егерме дүрт тарих» исемле ҡытай тарихи хроникаларында телгә алына. Әммә археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә Япон архипелагында һуңғы [[палеолит]]та&lt;nowiki/&gt; кешеләр йәшәгәне иҫбатлана.

Япония тарихында илдең изоляцияланыуы тышҡы донъя менән әүҙем бәйлелек менән алышынып бара.

== Тарихи осорҙарға бүленеш ==
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;font-size: 90%; margin-bottom: 10px;&quot;
! Даты
! Эпоха
! Период
! Подпериоды
! Форма правления
|-
|б.э.т. 40 мең йыл—б.э.т.13 мең йыл.
| rowspan=&quot;4&quot; |Тарихҡа ингәнсе осор&lt;br /&gt;
(Гэнси)
| colspan=&quot;2&quot; |Палеолит
|-
|б.э.т. 13 тыс. мең йыл.—б.э.т. III быуат 
| colspan=&quot;2&quot; |Дзёмон
|-
|б.э.т. III быуат.—III быуат
| colspan=&quot;2&quot; |Яёй
|-
| III —VI быуаттар
| rowspan=&quot;2&quot; |Ямато
| Кофун
|-
| 592 —710 йылдар
| rowspan=&quot;3&quot; |Боронғо Япония&lt;br /&gt;
(Кодай)
| Асука
|-
| 710—794 йылдар
| colspan=&quot;2&quot; |Нара
|-
| 794 —1185 йылдар
| colspan=&quot;2&quot; |Хэйан
|-
| 1185 —1333 йылдар
| rowspan=&quot;3&quot; |Урта быуаттар&lt;br /&gt;
(Тюсэй)
| colspan=&quot;2&quot; |Камакура
| Сёгунат Камакура
|-
| 1333 —1336 йылдар
| colspan=&quot;2&quot; |'' Кэмму Реставрацияһы''
|-
| 1336 —1573 йылдар
| Муромати
| Намбокутё (1336—1392 йылдар)&lt;br /&gt;
Сэнгоку (1467—1573 йылдар)
| Сёгунат Муромати
|-
| 1573 —1603 йылдар
| rowspan=&quot;2&quot; |Яңы тарих осоро&lt;br /&gt;
(Кинсэй)
| colspan=&quot;2&quot; |Адзути-Момояма
|-
| 1603 —[[1868 йыл|1868 й]]&lt;nowiki/&gt;ылдар
| Эдо
| Бакумацу (1853 —[[1868 йыл|1868 й]]&lt;nowiki/&gt;ылдар)
| Сёгунат Токугава
|-
| [[1868 йыл|1868]] —1912 йылдар
| rowspan=&quot;3&quot; |Иң яңы тарих осоро&lt;br /&gt;
(Киндай)
| colspan=&quot;2&quot; |Мэйдзи
| rowspan=&quot;4&quot; |Япон империяһы
|-
| 1912 —1926йылдар 
| colspan=&quot;2&quot; |Тайсё
|-
| 1926 —1945 йылдар
| rowspan=&quot;3&quot; |Сёва
|Һуғышҡа тиклемге һәм һуғыш осоро
|-
| 1945 —1952 йылдар
| rowspan=&quot;3&quot; |Хәҙерге ваҡыт&lt;br /&gt;
(Гэндай)
| Оккупация осоро
|-
| 1952 —1989 йылдар
| Оккупациянан һуңғы осор
|-
| 1989 йылдан башлап
| colspan=&quot;2&quot; |Хэйсэй
|}

== [[Файл:Imperial_Seal_of_Japan.svg|30x30пкс]] Тарихҡа тиклемге һәм боронғо Япония ==

=== Япония тарих башында ===

==== Тәүге япондар ====
Палеолит осоронда Ер шары боҙлоҡтар менән ҡапланған була һәм Япония хәҙерге ваҡыт менән сағыштырғанда ун сантиметрға һыу кимәленән түбәндә ятҡан. Ул әле архипелаг булып формалашып өлгөрмәгән, ә бары тик ҡоро муйындар менән генә материк менән тоташып торған. Эске Япон диңгеҙен киң үҙәнлек булған. Боҙлоҡтар Көнсығыш Азияға килеп етмәһә лә , уның климатҡа йоғонтоһо ҙур була. Япония бай үҫемлекле азия дала зонаһына инә, шунлыҡтан бында Себерҙән килгән мамонттар, ҙур мөгөҙлө боландар йәшәгән&lt;ref name=&quot;Исии&quot;&gt;石井進著 『詳説日本史』 — 東京: 山川出版社, 1997.&lt;/ref&gt;.

Беренсе кешеләрҙең Япония архипелагына килеүҙәре б.э.т.40 меңйыллыҡта палеолит осоронда башлана һәм ул б.э.т. 12 мең йыллыҡҡа тиклем дауам итә. Японияның тәүге халыҡтары һунар, төрлө емеш-еләк йыйыу менән йәшәгәндәр, улар таштан яһалған ҡоралдар менән эш иткәндәр. Был ваҡытта балсыҡтан керамик әйберҙәр эшләй белмәгәндәр, шуға күрә был осорҙо керамикаға тиклемге мәҙәни осор тип тә атап йөрөтәләр&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9A.D1.83.D0.B7.D0.BD.D0.B5.D1.86.D0.BE.D0.B2_.D0.B8_.D0.B4.D1.80..E2.80.941988.E2.80.94.E2.80.948_3-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.9A.D1.83.D0.B7.D0.BD.D0.B5.D1.86.D0.BE.D0.B2_.D0.B8_.D0.B4.D1.80..E2.80.941988.E2.80.94.E2.80.948-3|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9A.D1.83.D0.B7.D0.BD.D0.B5.D1.86.D0.BE.D0.B2_.D0.B8_.D0.B4.D1.80..E2.80.941988.E2.80.94.E2.80.948_3-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

==== Дзёмон осоро ====
Сама менән б.э.т. 10 мең йылдарҙа боҙлоҡтар осоро тамамланған, был диңгеҙҙәге һыу кимәлен күтәргән. Ошо арҡала Япон архипелагы барлыҡҡа килгән. Климаттың йылыныуы һәм диңгеҙ һыуҙарының ағымы үҙгәргәнлектән япон далалары ҡуйы урмандар менән ҡапланған. Сама менән шул уҡ ваҡытта Япония утрауҙарына [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]&lt;nowiki/&gt;нан яңы халыҡ төркөмдәре күсеп килә. Был халыҡ вәкилдәре караптар төҙөү һәм диңгеҙ навигацияларын яҡшы белгән. Моғайын. уларҙың каноэға оҡшаған кәмәләрен япон ярҙарына Куросио йылы океан ағымы алып килгәндер. Көньяҡ-көнсығыш азия илдәренән килгән кешеләр урындағы халыҡ менән популяцияға ингән&lt;ref&gt;''Рубель В. А., Коваленко О. А.'' Проблема этногенеза японского народа в современной японской историографии / / Восточный мир. — Киев: Институт Востоковедения НАН Украины, 2000. — № 1. — С.156-162.&lt;/ref&gt;.

Климаттың үҙгәреше япон флораһын һәм фаунаһын тамырынан үҙгәрткән. Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшө имән һәм ылыҫлы урмандарҙан, ә көньяҡ-көнбайышы — бук һәм субтропик урмандарҙан торған. Уларҙа ҙур ҡабан сусҡалары, боландар, ҡырағай өйрәктәр, фазандар йәшәгән. Диңгеҙҙәрҙә һәм океан һыуҙарында бониттар, ҡыҙыл пагралар, диңгеҙ судактары йөҙгән.[[Хоккайдо]] һәм Тохоку төбәктәре лососҡа һәм бағрыға(форель) бай булған. Тәбиғәттең шундай байлыҡтары мул булғанлыҡтан япон утрауҙарында йәшәүсе кешеләр ҙур масштаблы ауыл хужалығы йәки малсылыҡ менән булышыуҙы кәрәк тапмағандар, улар бик ябай һунарсы һәм еләк-емеш йыйыусы булып ҡалғандар&lt;ref name=&quot;Дзёмон&quot;&gt;戸沢充則編 『縄文時代研究事典』, 3版. — 東京: 東京堂出版, 1996.&lt;/ref&gt;.&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; class=&quot;toccolours&quot;
|[[Файл:Uenohara_Jomon_No_Mori.jpg|граница|240x240пкс]]
|[[Файл:Oukangatadoki.jpg|граница|180x180пкс]]
|[[Файл:SannaiCommun.jpg|граница|240x240пкс]]
|[[Файл:Figurine_Dogu_Jomon_Musée_Guimet_70608_4.jpg|граница|181x181пкс]]
|-
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Ҡасаданы реконструкциялау&lt;br /&gt;
(Кирисима ҡалаһы, . Кагосимапреф.)&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;«Утлы көршәк»&lt;br /&gt;
(Цунанҡасабаһы&lt;br /&gt;
преф. Ниигата)&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Реконструкциялау йорт йыйылыштар&lt;br /&gt;
был стояки Һанай-Мацуяма&lt;br /&gt;
(г. Аомори, преф. Аомори)&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Ногу (глиняная фигура)&lt;br /&gt;
осоро Демон&lt;br /&gt;
(г. Хироаки, преф. Аомори)&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;Яҡынса 10 мең йыл элек япондар донъяла иң боронғо тип һаналған керамик әйберҙәр эшләй башлайҙар. Улар нигеҙҙә аш-һыу әҙерләүҙә ҡулланылған тәрән төплө һауыт-һабанан торған. Улар бауҙарға оҡшаған биҙәктәр менән биҙәлгән булған, был биҙәк японса дземон тип аталған. Бындай орнамент Японияла б.э.т. II быуатҡа тиклем һаҡланған, шуға күрә был осорҙоң мәҙәниәт исеме лә дземон тип аталған&lt;ref name=&quot;Дзёмон&quot;/&gt;.

Неолит осоронда боронғо япондар ултыраҡ тормошҡа күсәләр һәм 20-30 кешенән торған утыраҡтар барлыҡҡа килтерәләр. Улар ер йәки ярым ер өйҙәрҙә йәшәгәндәр, уларһың тирә -яғында сүп-сар өйөмдәре һәм үлгән кешеләрҙең ерләнгән урыны булған. Хәҙерге Аомори префектураһы ерендә б.э.т. V быуатҡа ҡараған шул ваҡыттың Саннай-Маруяма утырағы тора. Бында 100—200 кешенән торған утыраҡ халҡының ҡалдыҡтары табылған. Ул заманда кешеләр эште йәшенә һәм ниндәй енес эйәһе булыуға ҡарап бүленеп башҡарғандар. Улар һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыуҙан башҡа каштан, борсаҡлы үҫемлектәр үҫтергәндәр, диңгеҙ моллюскалары(устрица) йыйғандар.. Яҡынса б.э.т. IV—III быуаттарҙа ҡоро ерҙә дөгө үҫтереү менән булышҡандар. Диндәре -анимизм һәм тотемизм. Улар ҡыҙыл балсыҡтан Ерҙең символы булған ҡатын-ҡыҙҙар һындарын(''ногуны) яһап, Ерҙең тыуыу һәм йәшәү көстәренә инанғандар''&lt;ref name=&quot;Дзёмон&quot;/&gt;.

==== Яёй осоро ====
Японияла, был осорҙа Дземон осоронан уҡ билдәле булған [[Һуғарыу|ирригация]]&lt;nowiki/&gt;ны ҡулланып, һыулы ерҙәрҙә дөгө үҫтергәндәр . Уның киңтаралған урыны Кюсю утрауының төньяғында булған. Дөгө үҫтереү илдә таралғас, кешеләр таулы урындарҙан күпләп тигеҙлектәргә һәм йылға үҙәненә күсеп ултыра башлаған. Илдә беренсе мура тип аталған ауыл общиналары барлыҡҡа килгә,унда торған кешеләр һыу баҫа торған урындарҙы ҡарағандар. Иң тәүге таштан эшләнгән ураҡ һәм ағас бағаналарҙа ерҙән күтәртелеп һалынған дөгө һаҡлар өсөн келәттәр барлыҡҡа килгән. Кешеләр, дөгөнән ҙур уңыш алыу өсөн төрлө доғалар уҡып, хоҙайға мөрәжәғәт иткәндәр һәм байрамдар үткәргәндәр. Шулай итеп ауыл хужалығы календары һәм ритуалдары барлыҡҡа килгән.&lt;ref&gt;''Коваленко А. ''&lt;/ref&gt;.

Дөгө сәсеү менән бер рәттән материктан Япониға металл эшкәртеү ҙә күскән .Б.э.т. I быуатта япондар металдан эшләнгән әһер тауарҙар һатып алһалар, һуңынан үҙҙәре металлургия сәнәғәтен асҡандар. Бронзанан эшләнгән ҡылыстар, һөңгөләр, көҙгөләр һәм ҡыңғырауҙар барлыҡҡа килгән. Ә II быуатта тимерҙән был әйберҙәрҙе яһай башлағас, бронзанан яһалғандары культ әйберҙәренә әйләнгән.&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; class=&quot;toccolours&quot;
|[[Файл:Yoshinogari_Ancient_Ruins_2008.jpg|граница|380x380пкс]]
|[[Файл:YayoiJar.JPG|граница|180x180пкс]]
|[[Файл:Каменожсерп.jpg|граница|300x300пкс]]
|-
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt; Ёсиногари торағының реконструкцияһы&lt;br /&gt;
(Йосиногари ҡасабаһы, . Сагапрефектураһы)&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Кувшин периода Яёй &lt;br /&gt;
(спецрайон Ота, г. [[Токио]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Каменные ножи-серпы&lt;br /&gt;
(''Музей префектуры Иватэ'')&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;Б.э.т. 1семеңйыллыҡта Япон архипелагында керамика әйберҙәре эшләй башлағандар. Ул әйберҙәр котинентта эшләнгәндәргә оҡшаш булғандар. Моғайын, был оҡшашлыҡ дөгө үҫтереүҙең киң таралыуы арҡаһында килеп сыҡҡандыр. Бындай керамика һауыт Яёй ҡасабаһында табылған, шунлыҡтан яңы керамика мәҙәниәте « Яёй мәҙәниәте» тип атала башлай. Япон утрауҙарында был мәҙәниәттең өҫтөнлөк иткөн осорон Яёй осоро тип атайҙар&lt;ref name=&quot;Яёй&quot;&gt;大塚初重著 『弥生時代の考古学』 — 東京: 学生社, 1998. 橋口達也著 『弥生文化論: 稲作の開始と首長権の展開』 — 東京: 雄山閣出版, 1999.&lt;/ref&gt;.

Дөгө үҫтерә башлау менән Японияның халҡы ныҡ артып киткән. Был кешеләр араһында ер-һыу өсөн низағтар ҙа килтереп сығарған. Күпселек утыраҡ ерҙәр бейек ҡоймалар менән уратылып алынған. Ауылдар йыш ҡына ҙур берләшмәләр ойоштороп, үҙ ҡулдарында дин һәм хәрби власть ҡуйғандар. Бындай берләшмәләр Япония дәүләтенең башланғыс ойошмалары булып торған. Иң көслө нығытылған утыраҡтарҙың береһе Сага префектураһының Есиногари утырағы булған&lt;ref name=&quot;Яёй&quot;/&gt;.

=== Япон дәүләтенең барлыҡҡа килеүе ===

==== Япония ҡытай хроникаларында ====
Б.э.т. I быуаттағы ҡытайҙарҙың [[Хань (династия)|Хань]] империяһы хроникаларында Япония беренсе тапҡыр телгә алына. Унда боронғо ''вадзин'' япондары Көнсығыш диңгеҙендәге утрауҙарҙа йәшәгән, 100 бәләкеәй генә илдәрҙән торған, б.э.т. 108 йылда шуларҙың 30 ҡытайҙар менән аралаша башлаған һәм Ҡытайға яҫаҡ түләгәнтип әйтелә.&quot;Һуңғы замандағы Хань тураһында &quot; тигән китапта япондарҙың ван илселеге Ҡытай дәүләте императорынан б. э. 57 йылында алтын мисәт алған тип яҙылған.

107 йылда япондар Ҡытайға башкиҫәрҙәр баҫып алып Японияға һатҡан 160 ҡытай императоры подданныйҙарын кире килтергән.

147 һәм 190 йылдарҙа Японияла эске ығы-зығы, ғауғалар, юғары власта кризис булған.

Химико. Ҡытай империяһының III быуаттағы Вэй, &quot;Ва кешеләре тураһындағы риүәйәт&quot;тигән теҙмәһендә 30 япон илдәре араһында иң көслөһө Яматай булған тип телгә алына. Уның башында ҡатын кеше Химико торған һәм ул ил менән сихырсылыҡ көсө менән идара иткән. Уның ҡулы аҫтында 1000 хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙ булған. Химиконы бик әҙ кешеләр генә күреп белгән, сөнки уның һарайын бик ныҡ һаҡ аҫтында тотҡандар. дәүләттең закондары бик ҡаты булған. 239йылда Химико Вэйға яҫаҡ менән үҙ илселәрен ебәргән һәм Ҡытай императоры уға ван титулын һәм йөҙ бронза көҙгө бүләк иткән. Тарихсылар Яматайҙың ҡайҙа урынлашҡанын дөрөҫ мәғлүмәттәр таба алмайынса, берәүҙәре Кинки төбәгендә, ә икенселәре Кюсю утрауында Яматай булған тип фаразлайҙар.

Ҡытайҙар шулай уҡ барлыҡ япондар ҙа Химиконың подданныйҙары булмаған, сөнки диңгеҙҙән 1000 ли алыҫлыҡта Цзюн батшалығы булған тип телгә алғандар.

Ил менән V—VI век быуаттарҙа ''ичжима'' (伊支馬), ''мимахачжи'' (彌馬獲支), ''нуванди'' (奴往鞮) дәрәжәһендәге түрәләр идара иткән . Илдең ҡалалары нығытылған стеналарһыҙ торған айырым йорттарҙан торған. Батша һарайы ынйы, алтын һәм көмөш менән биҙәлгән булған. Һарайҙы уратып соҡор ҡаҙылған, был соҡор тулы терегөмөш булған, ямғыр һыуҙары соҡорға төшмәй, терегөмөш өҫтөнән ағып төшкән&lt;ref name=&quot;Наньши. Цзюань 79&quot;&gt;Наньши, цзюань 79&lt;/ref&gt;.

Ғәҙәттәре. Күңелле холоҡло, әҙәпле халыҡ. Ирҙәре һәм ҡатын-ҡыҙҙары һәр ваҡыт, сәстәрен юғары күтәреп, баш кейеме кейеп йөрөгән. Бай кешеләр сәстәренә ҡытайлыларҙыҡына оҡшаш сигелгән таҫмалар хугунтоу (胡公頭) үргәндәр. Бамбуктан эшләнгән һауыттарҙан ашағандар. Үлгәндәрҙе тәхеткә һалып, ҡурғандар яһағандар. Иҫерткес эсемлектәрҙе яратҡандар. Яңы йылдың ниндәй айҙан башланыуын белмәгәндәр. Араларында 80, 90һәм хатта 100 йәшлек кешеләре күп. Ҡатын-ҡыҙҙар ир-аттарға ҡарағанда күберәк. Байҙарҙың дүрт-биш ҡатыны, ә ярлыларының ҡатындары ике-өс. Ҡатындары ирҙәренә хыянатһыҙ, уларҙы көндәштәренән көнләшмәйҙәр. Урлаша белмәйҙәр, бер-береһе менән даулашмайҙар. Ҙур булмаған енәйәт өсөн дә енәйәтсенең ҡатнын, балаларын тартып алалар һәм бөтә ырыуын ҡыралар. Еңел енәйәт өсөн таяҡтар менән туҡмағандар, ә ҙуры өсөн йәнлектәргә ашарға ташлағандар. Әгәр йыртҡыс йәнлек енәйәтсене ашамаһа, иртәнсәк уны ситлектән сығарып ебәргәндәр&lt;ref name=&quot;Наньши. Цзюань 79&quot;&gt;Наньши, цзюань 79&lt;/ref&gt;.

Хужалығы. Климаттың йылылығы арҡаһында дөгө, рами, киндер үҫтергәндәр&lt;ref&gt;禾 — может означать собственно просо.&lt;/ref&gt;,ебәк эшләп уларҙан ебәк туҡымалар туҡығандар. Шулай уҡ имбирь, корицу, [[мандарин]]&lt;ref&gt;橘 — Citrus nobilis, у Бичурина: «Померанец»&lt;/ref&gt;, перец, перилла үҫтергәндәр. Илдә ынйы һәм лазурит сығарғандар.&lt;ref&gt;青玉 — может также означать [[сапфир]].&lt;/ref&gt;. Баҙарҙарында ынйы һәм ҡыйбатлы аҫыл таштар һатылған.&lt;ref&gt;紵 У Бичурина: «конопля»&lt;/ref&gt;

Хайуандары. Ҡара фазандар бар. Шулай уҡ үгеҙгә оҡшаған хайуан «шань-шу»(山鼠) һәм уны ашаған бик ҙур йылан (大蛇) бар. Уның тиреһе бик ҡаты, уны балта менән сабып та ҡырҡырлыҡ түгел. Өҫтөндә тишек, был тишекте ул берсә аса, берсә яба. Ҡайһы ваҡытта яҡтырып китә. Был хайуанды уҡтан атып ҡына үлтерергә мөмкин&lt;ref name=&quot;Наньши. Цзюань 79&quot;&gt;Наньши, цзюань 79&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;История Японии / Под ред. А. Е. Жукова. — М.: Институт востоковедения РАН, 1998. — Т. 1. С древнейших времён до 1968 г. — 659 с. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;— ISBN 5-89282-107-2.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;История Японии / Под ред. А. Е. Жукова. — М.: Институт востоковедения РАН, 1998. — Т. 2. 1868—1998. — 703 с. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;— ISBN 5-89282-073-4.&lt;/span&gt;
* {{Китап|заглавие=История Японии (1945—1975)|ответственный=Отв. ред. В. А. Попов|место=М.|издательство=Наука|год=1978|страниц=541|тираж=16 700|ref=Попов и др.}}
* {{Китап|автор=[[Воробьёв, Михаил Васильевич|Воробьёв М. В.]]|заглавие=Япония в III—VII вв. Этнос, общество, культура и окружающий мир|ответственный=Отв. ред. [[Арутюнов, Сергей Александрович|С. А. Арутюнов]]|место=М.|издательство=Наука|год=1980|тираж=4850|ref=Воробьёв}}
* {{Китап|автор=Грачёв М. В., [[Мещеряков, Александр Николаевич (историк)|Мещеряков А. Н.]]|заглавие=История древней Японии: Учебное пособие для вузов|ответственный=Гл. ред. А. Р. Вяткин|место=М.|издательство=Наталис|год=2010|серия=Восточная коллекция|страниц=544|isbn=978-5-8062-0327-5|тираж=1500|ref=Грачёв, Мещеряков}}
* {{Китап|автор=Данн Ч.|заглавие=Традиционная Япония. Быт, религия, культура|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2006|страниц=222|isbn=5-9524-2473-2|тираж=5000|ref=Данн}}
* {{Китап|автор=Ерёмин В. Н.|заглавие=История правовой системы Японии|ответственный=Отв. ред. А. А. Кириченко|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия|год=2010|страниц=293|isbn=978-5-8243-1391-8|тираж=800|ref=Ерёмин}}
* {{Китап|автор=Иофан Н. А.|заглавие=Культура древней Японии|ответственный=Отв. ред. Н. А. Виноградова|место=Москва|издательство=Наука|год=1974|страниц=261|тираж=15 000|ref=Иофан}}
* {{Китап|автор=Киддер Дж. Э.|заглавие=Япония до буддизма. Острова, заселённые богами|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2003|серия=Загадки древних цивилизаций|страниц=286|isbn=5-9524-0452-9|тираж=7000|ref=Киддер}}
* {{Китап|автор=Китагава Дж. М.|заглавие=Религия в истории Японии|место=СПб.|издательство=Наука|год=2005|страниц=588|isbn=5-02-026234-X|тираж=2000|ref=Китагава}}
* {{Китап|автор=Кожевников В. В.|заглавие=Очерки древней истории Японии|ответственный=Науч. ред. Е. В. Верисоцкая|место=Владимосток|издательство=Изд-во Дальневост. ун-та|год=1998|страниц=204|isbn=5-7444-0846-0|тираж=500|ref=Кожевников}}
* {{Китап|автор=Кожевников В. В.|заглавие=Очерки истории Японии VII-XI вв.|место=Владимосток|издательство=Изд-во Дальневост. ун-та|год=2000|страниц=272|isbn=5-7444-1161-X|тираж=500|ref=Кожевников}}
* {{Китап|автор=[[Конрад, Николай Иосифович|Конрад Н. И.]]|заглавие=Избранные труды. История|ответственный=Отв. ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. М. Жуков]]|место=М.|издательство=Наука|год=1974|тираж=6000|ref=Конрад}}
* {{Китап|автор=Конрад Н. И.|заглавие=Очерк истории культуры средневековой Японии|место=М.|издательство=Искусство|год=1980|тираж=30 000|ref=Конрад}}
* {{Китап|автор=Кузнецов Ю. Д., Навлицкая Г. Б., Сырицын И. М.|заглавие=История Японии: Учеб. для студ. вузов, обучающихся по спец. «История»|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1988|страниц=432|isbn=5-06-001204-2|тираж=30 000|ref=Кузнецов и др.}}
* {{Китап|автор=Лаптев С. В.|заглавие=Очерки по ареологии и истории Японии|место=М.|издательство=ГОУ ВПО МГУЛ|год=2007|страниц=98|isbn=978-5-85941-165-8|тираж=500|ref=Лаптев}}
* {{Китап|автор=Лещенко Н. Ф.|заглавие=Япония в эпоху Токугава|издание=2-е изд.|место=М.|издательство=Крафт+|год=2010|страниц=352|isbn=978-5-93675-170-7|тираж=1000|ref=Лещенко}}
* {{Китап|автор=Мак-Клейн Дж. Л.|заглавие=Япония. От сёгуната Токугавы — в XXI век|место=М.|издательство=АСТ: Астрель|год=2006|страниц=895|isbn=5-271-14015-6|тираж=3000|ref=Мак-Клейн}}
* {{Китап|автор=Масе Ф., Масе М.|заглавие=Япония эпохи Эдо|место=М.|издательство=Вече|год=2013|серия=Гиды цивилизаций|страниц=384|isbn=978-5-9533-2074-0|тираж=3000}}
* {{Китап|автор=Мещеряков А. Н.|заглавие=Герои, творцы и хранителя японской старины|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страниц=240|тираж=30 000|ref=Масе Ф., Масе М.}}
* {{Китап|автор=[[Молодяков, Василий Элинархович|Молодяков В. Э.]], [[Молодякова, Эльгена Васильевна|Молодякова Э. В.]], [[Маркарьян, Седа Багдасаровна|Маркарьян С. Б.]]|заглавие=История Японии. XX век|ответственный=Отв. ред. [[Алпатов, Владимир Михайлович|В. М. Алпатов]]|место=М.|издательство=Крафт+|год=2007|серия=История стран Востока. XX век|страниц=528|isbn=978-5-89282-295-4|тираж=1000|ref=Молодяков, Молодякова}}
* {{Китап|автор=Пасков С. С.|заглавие=Япония в раннее Средневековье: VII—XII века. Исторические очерки|ответственный=Отв. ред. Г. И. Подпалова|издание=2-е|место=М.|издательство=Книжный дом «ЛИБРОКОМ»|год=2011|серия=Академия фундаментальных исследований: история|страниц=208|isbn=978-5-397-02013-8|ref=Пасков}}
* {{Китап|автор=Сэнсом Дж. Б.|заглавие=Япония: Краткая история культуры|место=СПб.|издательство=Евразия|год=1999|серия=Пилигрим|страниц=576|isbn=5-8071-0029-8|тираж=5000|ref=Сэнсом}}
* {{Китап|автор=Толстогузов С. А.|заглавие=Сёгунат Токугава в первой половине XIX века и реформы годов Тэмпо|место=М.|издательство=|год=1999|страниц=181|isbn=|тираж=500|ref=Толстогузов}}
* {{Китап|автор=Фредерик Л.|заглавие=Повседневная жизнь Японии в эпоху Мэйдзи|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2007|серия=Живая история: Повседневная жизнь человечества|страниц=310|isbn=978-5-235-02961-3|тираж=5000|ref=Фредерик}}

== Һылтанмалар ==

* [http://shounen.ru/nihon/history/ История Японии] // на shounen.ru (4 книги; до Мэйдзи включительно)
* [http://historicus.rpod.ru/213788.html Базовые элементы формирования японской цивилизации] // аудиолекция — Лектор Сергей Гамов
; Телетапшырыуҙар
* [http://rutube.ru/video/dcdff746266263f3383169a472825348/ Япония эпохи Нара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150424203644/http://rutube.ru/video/dcdff746266263f3383169a472825348/ |date=2015-04-24 }} ([http://www.intellect-video.com/1172/CHas-istiny--YAponiya-epokhi-Nara-online/ копия])
* [http://rutube.ru/video/9641c3b12eb4e35a5cd95c50b9f31dc2/ Япония эпохи Хэйан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110726/http://rutube.ru/video/9641c3b12eb4e35a5cd95c50b9f31dc2/ |date=2016-03-04 }} ([http://www.intellect-video.com/1174/CHas-istiny--YAponiya-epokhi-KHeyan-online/ копия])
* [http://rutube.ru/video/49c36d4a36cbe6969ed43d9bda746cb9/ Япония эпохи Камакура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306015002/http://rutube.ru/video/49c36d4a36cbe6969ed43d9bda746cb9/ |date=2016-03-06 }} ([http://www.intellect-video.com/1185/CHas-istiny--YAponiya-epokhi-Kamakura-online/ копия])
* [http://rutube.ru/video/d18b6caa7a6a0eca3f9275619559b547/ Япония эпохи Муромати] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202525/http://rutube.ru/video/d18b6caa7a6a0eca3f9275619559b547/ |date=2016-03-05 }} ([http://www.intellect-video.com/1093/CHas-istiny--YAponiya-epokhi-Muromati-online/ копия])
* [http://rutube.ru/video/97d8cc7e9cf63411ae47914c37d8a012/ Япония императора Мэйдзи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714131654/http://rutube.ru/video/97d8cc7e9cf63411ae47914c37d8a012/ |date=2014-07-14 }} ([http://www.intellect-video.com/1085/CHas-istiny--YAponiya-imperatora-Meydzi-online/ копия])
* [https://web.archive.org/web/20150911034244/http://rutube.ru/video/e2b1ca6f3779ebd9b93ea0a16373b92d/ 22 июня по-японски или американская Цусима] ([http://www.intellect-video.com/1088/CHas-istiny--22-iyunya-po-yaponski-ili-amerikanskaya-TSusima-online/ копия])

{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Япония}}
[[Категория:Япония тарихы|*]]</text>
      <sha1>byf4u0vun8tz0kwuifv026jjl9shqyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Бүре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113703</id>
    <revision>
      <id>1310418</id>
      <parentid>1059966</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4907" sha1="pcbtfn8izsljnhu74rps9dj3tsquk93" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Яңы Бүре
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Бүре ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Бүре ауыл биләмәһе{{!}}Бүре
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Новобурино | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Новобурино | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[урыҫтар]], [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456712
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236820001
}}
'''Яңы Бүре''' ({{lang-ru|Новобурино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Бүре ауыл биләмәһе үҙәге.

== Тарих ==
1929 йылда [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Арғаяш кантоны]] составында ойошторола&lt;ref name=&quot;ИБР&quot;&gt;{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 160| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==
{{ Население | Новобурино }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] (46%) һәм [[башҡорттар]] (38%) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>pcbtfn8izsljnhu74rps9dj3tsquk93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямантай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113762</id>
    <revision>
      <id>1310392</id>
      <parentid>1059852</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4912" sha1="0xgi0ew8qtqd0bpydyeh55kz39ncukl" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ямантай
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Үрәкүл ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 1751
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Ямантаева | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ямантаева | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456735 
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236870013
}}
'''Ямантай''' ({{lang-ru|Ямантаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.

== Тарих ==
Тәүге тапҡыр 1751 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;. Революцияға тиклем Ямантай ауылы [[Пермь губернаһы]] [[Екатеринбург өйәҙе]] [[Ҡатай|Оло Ҡатай]] улусы составында була&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; &gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}&lt;/ref&gt;.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;
|-
| -|| 101 || 111 || -
|}

{{ Население | Ямантаева }}

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>0xgi0ew8qtqd0bpydyeh55kz39ncukl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Ҡорман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113764</id>
    <revision>
      <id>1310433</id>
      <parentid>1060010</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4379" sha1="j385i2dz9gnf6qmo0393966wm4uvn28" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Яңы Ҡорман
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Мөслим ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Һары
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Новое Курманово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Новое Курманово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456723 
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236850005
}}
'''Яңы Ҡорман''' ({{lang-ru|Новое Курманово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә.

== Тарих ==

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==

{{ Население | Новое Курманово }}

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>j385i2dz9gnf6qmo0393966wm4uvn28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдаш (Наҙы-Петровск районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113814</id>
    <revision>
      <id>1310377</id>
      <parentid>1059736</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4215" sha1="l5whsanuheygnt8zy0tnp3xfrakb36x" xml:space="preserve">{{БМ|Юлдаш}}
{{НП+Россия
|статус                   = ауыл
|русское название         = Юлдаш
|оригинальное название    = 
|изображение              = 
|герб                     = 
 |lat_deg = 56 |lat_min = 00 |lat_sec = 36
 |lon_deg = 59 |lon_min = 22 |lon_sec = 35
 |CoordAddon = 
 |CoordScale = 
 |регион                   = Силәбе өлкәһе
 |регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 |вид района               = Муниципаль район
 |район                    = Наҙы-Петровск районы
 |район в таблице          = Наҙы-Петровск районы{{!}}Наҙы-Петровск
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Ҡурға ауыл биләмәһе
 |поселение в таблице      = Ҡурға ауыл биләмәһе{{!}}Ҡурға
|внутреннее деление       = 
|глава                    = 
|дата основания           = 
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = 
|статус с                 = 
|площадь                  = 
|высота центра НП         = 279
 |население               = {{ Население | Юлдашево (Челябинская область) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Юлдашево (Челябинская область) | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
|почтовый индекс          = 456977
|почтовые индексы         = 
|телефонный код           = 
|цифровой идентификатор   = 75244822006
|цифровой идентификатор 2 = 75644422131
|категория в Commons      = 
|сайт                     = 
}}
'''Юлдаш''' ({{lang-ru|Юлдашево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] ауылы. Ҡурға ауыл биләмәһе составына керә.

== География ==
[[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһынан 12 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 279 метр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geonames.org/488232/yuldashevo.html|title=Yuldashevo|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-14}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==

{{ Население | Юлдашево (Челябинская область) }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡариҙел буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>l5whsanuheygnt8zy0tnp3xfrakb36x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изге София соборы (Охрид)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119361</id>
    <revision>
      <id>1310456</id>
      <parentid>676545</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4167" sha1="nn4aaj9oem12a9pe7agwwxdme57i8jl" xml:space="preserve">{{другие значения|София соборы}}
{{Культовое сооружение
 |Тип храма                = 
 |Русское название         = Изге София соборы
 |Оригинальное название    = Црква „Св. Софија“
 |Изображение              = Св_Софија_Охрид.JPG
 |Подпись изображения      = Дөйөм күренеше
 |Ширина изображения       = 300 px
 |Современный статус       = 
 |Страна                   = 
 |Страна2                  = 
 |Название местоположения  = Ҡала
 |Местоположение           = Охрид
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     = 
  |CoordScale = 
 |Позиционная карта        =
 |Конфессия                = 
 |Епархия                  = 
 |Благочиние               = 
 |Орденская принадлежность = 
 |Тип здания               = 
 |Архитектурный стиль      = Византия
 |Автор проекта            = 
 |Архитектор               = 
 |Строитель                = 
 |Основатель               = 
 |Первое упоминание        = 
 |Основание                = 
 |Храмовый праздник        = 
 |Основные даты            = {{Ял итеү урындары/Даталар||||||}}
 |Упразднён                = 
 |Начало строительства     = 
 |Окончание строительства  = 
 |Приделы                  = 
 |Реликвии                 = 
 |Состояние                = Музей
 |Сайт                     = 
 |Commons                  = St. Sophia Church (Ohrid)
}}

'''Изге София соборы''' ({{lang-mk|Црква „Св. Софија“}}) — [[Македония Республикаһы]]ның [[Охрид]] ҡалаһындағы православие сиркәүе. [[Македония]]ның төп тарихи һәйкәлдәренән һанала. 

== Тарихы==
[[Файл:StSofiaOhrid.JPG|180px|мини|слева|Фрески собора (ок. 1040)]]
Сиркәү [[Беренсе Болгар батшалығы]]нда христианлыҡ ҡабул иткәндән, [[Болгария]]ны рәсми суҡындырыуҙан һуң, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса Борис кенәз булған мәлдә төҙөлгән (852 – 889)&lt;ref&gt;Boris Cholpanov - &quot;Land of a global crossroads&quot;, Sofia, [[1993]], Bulgarian Academy of Science, page 131 (the original is in Bulgarian)&lt;/ref&gt;.

Сиркәү Болгар православие сиркәүе өсөн синодаль булған. Ә һуңынан — Охрид архиепископтарының кафедраль соборына,  Ғосман Болгарияһының оттоман оккупацияһынан һуң мәсеткә әйләнә &lt;ref&gt;{{cite book | title=Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture | url=https://archive.org/details/easterneuropeint0002unse | first1 = Richard | last1 = Frucht | publisher=ABC-CLIO | year = 2005 | pages = 928 | ISBN = 978-1-57607-800-6}} page 613&lt;/ref&gt; . Сиркәү интерьерында —  [[XI быуат|XI]]—[[XIII быуат]]&lt;nowiki/&gt;тарҙағы һәйбәт һаҡланған шул осор византиясыларының иң яҡшы өлгөләрен билдәләгән фрескалар. Сиркәүҙең төп өлөшө [[XI быуат]]&lt;nowiki/&gt;та төҙөлгөн. Өҫтәмә төҙөлөштәр Григорий II тарафынан [[XIV быуат]]&lt;nowiki/&gt;та эшләнгән. 

== Архитектура ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Трифунович Л. Югославия. Сәнғәт һәйкәлдәре. Белград, [[1989]].

{{Портал|Православие}}</text>
      <sha1>nn4aaj9oem12a9pe7agwwxdme57i8jl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡтыкүл алабалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>1310409</id>
      <parentid>1181549</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14342" sha1="0badvhdrzdt0ydzo5v1na6vom5vey54" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Coregonus lavaretus (Pieni).jpg
 |image title       = 
 |image descr       = Иллюстрация из книги {{Не переведено 3|Pieni tietosanakirja|||Pieni tietosanakirja}}
 |regnum            = Хайуандар
 |parent            = 
 |ref               = 
 |comment           = 
 |rang              = Төр
 |latin             = Coregonus lavaretus
 |author            = ([[Linnaeus]], 1758)
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = VU
 |iucn              = 5369
 |wikispecies       = Coregonus lavaretus
 |commons           = Coregonus lavaretus
 |itis              = 
 |ncbi              = 
 |eol               = 
}}
{{Красная книга России|2|186|вид=волховский сиг}}{{Красная книга России|3|187|вид=баунтовский сиг}}

'''Алабалыҡтар''' (Согедопйае), һөмбаш һымаҡтар отрядына ҡараған балыҡтар ғаиләһе. Яҡынса 11 төрө билдәле.

== Таралыуы ==
[[Төньяҡ Боҙло океан]], [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Тымыҡ океан]]дарҙың төньяҡ өлөшө бассейнында йәшәй.

'''Ғәҙәти алабалыҡ''' ({{lang-ru|Обыкновенный сиг йәки Сиг проходной}}, {{lang-lat|Coregonus lavaretus}}) — һөмбаш балыҡтар (Salmonidae) ғаиләһендәге балыҡ төрө. Халыҡ-ара Ҡыҙыл китап исемлегенә индерелгән. Һөмбаштар ғәиләһендәге иң күп төрлөлөгө (полиморф) менән айырылып торған төр.
 
'''Синонимдары''':
&lt;small&gt;{{кол|3}}
* ''Salmo lavaretus''
* ''Salmo oxyrhynchus''
* ''Salmo pidschian''
* ''Salmo polcur''
* ''Coregonus pallasi''
* ''Coregonus conorhynchus''
* ''Coregonus widigreni''
* ''Coregonus maraena''
* ''Coregonus pachycephalus''
* ''Coregonus tscholmugensis''
* ''Coregonus ludoga''
* '''''Coregonus maraenoides'''''
* ''Coregonus megalops''
* ''Coregonus baicalensis''
* ''Coregonus microps''
* ''Coregonus smitti''
* ''Coregonus nelssoni''
* ''Coregonus peled''
{{Конец кол}}&lt;/small&gt;
Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы исемлегенә ике төрсәһе индерелгән: Волхов алабалығы ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Сиг волховский, [[Латин теле|лат]]. Coregonus lavaretus baeri, Kessler, 1864) һәм Баунт алабалығы ({{lang-ru|Сиг баунтовский}}, {{lang-lat|Coregonus lavaretus baunt}}i, Muchomedijarov, 1948).

Алабалыҡ ныҡ үҙгәреүсән, бик күп төрсәләргә һәм популяцияларға эйә булған, ғәйәт күп формаларҙан тороусы балыҡ төрө.

Айырма, бер яҡтан ауыҙ торошона, баш ҙурлығына, томшоҡтарының көмөрөлөгөнә ҡағыла.

Икенсе яҡтан, айырма айғолаҡ һөҙгөстәрендәге үҫентеләргә бәйле. Айғолаҡ һөҙгөстәрендәге үҫентеләр һаны 15−60 араһында була ала.

Шулай уҡ һөҙгөс үҫентеләре шыма йәки кирткәсле була ала. Тән оҙонлоғо, бейеклеге буйынса бик ныҡ айырылалар. Алабалыҡтың йылға йәки күл формалары, эре, ваҡ, үрләүсе формалары бар.

Айғолаҡ һөҙгөстәрендә үҫентеләре (жаберные тычинки) 30-ға тиклем булғандары бентос һәм ваҡ балыҡ менән туҡлана. Былары йыртҡыстар. Һөҙгөстәрендәге (жаберные тычинки) үҫентеләре 30-ҙан күберәк булғандары планктон һөҙөп туҡланалар.

'''Төрсәләре(подвиды)''':
* Волхов алабалығы (урыҫ. Сиг волховский, лат. Coregonus lavaretus baeri, Kessler,1864)
* Баунт алабалығы (урыҫ. Сиг баунтовский, лат. Coregonus lavaretus baunti, Muchomedijarov, 1948)
* Европа алабалығы (урыҫ. Сиг европейский, лат. Coregonus lavaretus lavaretus, Linnaeus, 1758)
* '''Чуд алабалығы''' (урыҫ.Сиг чудский, лат. Coregonus lavaretus maraenoides, Poljakow, 1874)
* Күп үҫентеле алабалыҡ (урыҫ. Сиг многотычинковый, лат. Coregonus lavaretus pallasi, Valenciennes, 1848)
* Себер алабалығы (урыҫ. Сиг сибирский, лат. Coregonus lavaretus pidschian, Gmelin, 1788)

'''Яҡтыкүл алабалығы''' ({{lang-ru|Сиг озера Банное}}) — һөмбаш балыҡтар (Salmonidae) ғаиләһендәге балыҡ төрө. Төп популяцияһы (Маточное стадо) [[Яҡтыкүл]]дә генә тереклек итә; балыҡ үрсетеү маҡсатында ғына файҙаланыла.&lt;center&gt;[[Файл:Sik,_Iduns_kokbok.jpg|100x100пкс]] &lt;/center&gt;

== Тарихы ==

Балыҡтарҙың яңы төрҙәрен Башҡортостандың тәбиғәт шарттарына яраҡлаштырыу, затлыраҡ балыҡтарҙы үрсетеү, йылғаларҙағы һәм күлдәрҙәге балыҡ запасын арттырыу маҡсатында тиҙ үҫә торған ҡиммәтле балыҡтар килтергә ҡарар ителә.

Ундай балыҡтарға ҡиммәтле промысла балығы — ала балыҡ (сига) инә. Ала балыҡтың бер нисә төрө бар: лудога, пелядь (сырок), рипус һәм башҡалар.

1933 йылда [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]]дәге [[Мауыҙҙы]] (Яҡтыкүл) күленә Чуд күле алабалығы ебәрелә.

Уның төп йәшәгән урыны — [[Чад (күл)|Чуд]], [[Ладога күле|Ладога күл]]дәре ('''Чуд алабалығы''', урыҫ. Сиг чудский, лат. Coregonus lavaretus maraenoides, Poljakow, 1874).

Туймазы төбәгендәге Ҡандра күлендә иһә был төр ала балыҡ 1958 йылдан башлап үрсетелә.

Башҡортостанда 3 төрө климатҡа яраҡлаштырылған: күл сабағы, пелядь, ябай алабалыҡ.

Башҡортостан Республикаһында Башҡортостандың Урал аръяғы күлдәрендә осрай, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән күл сабағы [[Асылыкүл]] һәм [[Ҡандракүл]]дә климатҡа яраҡлаштырылған.

== Ҡылыҡһырлама ==

Алабалыҡ бәрҙегә оҡшаған. Арҡаһында ҡара төртөктәре бар, тәңкәләре ныҡ. Ауыҙы ҙур, тештәре тигеҙ, аҙауҙары өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтарында урынлашҡан.

Һаҙанға оҡшағаныраҡ һимеҙ, итле, көмөш һымаҡ аҡ төҫтәге балыҡ. Арҡаһы киң, йәшкелт-ҡара төҫтә, эс яғы иһә ап-аҡ.
Кәүҙәһе ҡабырғаларынан ҡыҫылған, эре тәңкә менән ҡапланған. Үтә ҙур түгелдәр, оҙонлоғо 40-55 см, ауырлығы 1—3 кг.
Уртаса, ғәҙәттә, 40-50 см, массаһы 700—800 г тирәһе була. Әммә 50-60 см оҙонлоҡтағы 1-1,2 кг һәм 4-5 кг-ға еткән заттары ла осрай.
Ләмле һыу төбөн яратмаған­лыҡтан, ҡырсынташлы, ылымыҡ­һыҙ, ҡомло тәрән ерҙә йәшәй. Башҡа йыртҡыс балыҡтарҙан айырмалы, күҙҙәре ҙур, төнөн дә яҡшы күрә.

Яратҡан аҙыҡтары — ташбаш, сабаҡ, күкен. Күп ашауы һәм тиҙ ҙурайыуы менән дан алған. Һөмбаштар ғаиләһенә ҡараған алабалыҡ балыҡсылыҡ хужалы­ғында ла тотола.
Енси яҡтан алабалыҡ — 4-8 йылда өлгөрә. Көҙ һәм ҡыш айҙарында ыуылдырыҡ сәсә. Ваҡ, һары төҫтәге ыуылдырығын ҡырсынташлы-ҡомло ергә һала.
Үрсемлелеге — 20-50 мең ыуылдырыҡ. Селбәрәләр яҙын, боҙ ирер алдынан сыға. Ғүмер оҙонлоғо — 7-10 йыл.
 
Был балыҡты урындағы башҡорттар сиға, сиғом тип атайҙар.

1958 йылдың апрель айы аҙаҡтарында Ҡандракүлгә тәжрибә рәүешендә 500 мең ваҡ ала балыҡ сырҙыларын ебәрәләр. Был күл тәрәнлеге һәм таҙалығы менән ала балыҡҡа бик оҡшап төшә. Уларҙың ҙурлығы тәүге йылда уҡ 10—15 сантиметрға етә. Икенсе йылында 25 сантиметр оҙонлоғондағы балыҡтар ҙа күренә башлай.

Алтмышынсы йылдар башында күлгә тағы ла 10 миллион ҡиммәтле балыҡ ебәрелә. Хәҙер бында сига күпләп үрсей.
Ала балыҡ Башҡортостан һыуҙарын үҙ итә, бик яҡшы үрсеп китә, хатта эрерәк тә булып үҫә. Ладога күлендә ошо балыҡ төрөнөң иң ҙуры ике килограмм самаһы тартһа, Мауыҙҙыла иһә 5 килограмғаса ауырлыҡты тәшкил итә.

1960 йылда Баймаҡ районының данлы [[Талҡаҫ|Талҡаҫ күле]]ндә миллиондарса ала балыҡ сырҙылары ебәрелә.

1965 йылда Ладоганан 27 миллион ала балыҡ ыуылдырығын Өфө балыҡ заводына самолет менән алып ҡайталар.

Шуныһы ҡыҙыҡлы: ала балыҡтар яҙын түгел, ә ҡара көҙҙә — 6—8 ноябрҙә, бик һуң булһа, 9 ноябрҙә һары ыуылдырыҡ һала.

Өфө балыҡ үрсетеү заводы хәҙер Мауыҙҙыны үҙенең заповеднигы итеп тота. Бында һәр йыл көҙҙән ала балыҡ ыуылдырығы йыйып алына һәм башҡа урындарға оҙатыла.

Унда октябрь айҙарында көн һайын бер нисә центнер ала балыҡ тотоп, уларҙың ҡиммәтле ыуылдырыҡтары алалар. Унан бер нисә ай махсус ҡоролмаларҙа кислородҡа бай, гел алмашынып торған һыуҙа һаҡлайҙар. Шунан ҙур-ҙур күлдәргә ебәрелә.

== Әҙәбиәт ==
* Нафиҡов Шамил. Һыу буйында балыҡсы.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 176 бит.
* Галеева А. Х. Красная книга // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8 .
* Баянов М. Г. Редкие виды животных // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ecosystema.ru/08nature/fish/048.htm Сиг обыкновенный (''Coregonus lavaretus'') и его многообразные формы]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%80%D1%8B%D0%B1,_%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B2_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%83%D1%8E_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D1%83_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD Список рыб, занесённых в Красную книгу Республики Башкортостан]
* [http://www.bashfisher.ru/pages/redbookrb.html Рыбы занесенные в красную книгу Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515014256/http://bashfisher.ru/pages/redbookrb.html |date=2017-05-15 }}
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/118.html Позвоночные животные России: обыкновенный сиг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713005301/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes%2F118.html |date=2020-07-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20190825194644/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/890-alabaly-tar Башҡорт энциклопедияһы]
* [http://bashgazet.ru/balyk/25231-ymle-l-tmle-l.html Башҡортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170719194427/http://bashgazet.ru/balyk/25231-ymle-l-tmle-l.html |date=2017-07-19 }}

[[Категория:Алабалыҡтар]]
[[Категория:Башҡортостан фаунаһы]]
[[Категория:Умыртҡалылар]]
[[Категория:Ихтиология]]
[[Категория:Һалҡын ҡанлы хайуандар]]
[[Категория:Балыҡтар]]
[[Категория:Башҡортостан балыҡтары]]
[[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Балыҡтар]]</text>
      <sha1>0badvhdrzdt0ydzo5v1na6vom5vey54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәрәп яҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122771</id>
    <revision>
      <id>1310445</id>
      <parentid>1306088</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T18:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103864" sha1="blhyophx9xpz4zszzp0erlotauj2eu3" xml:space="preserve">{{Революция
| Название = Ғәрәп яҙы
| Изображение =
| Подпись = '''По часовой стрелке сверху слева:''' протестующие собираются на [[Площадь Тахрир|площади Тахрир]] в [[Каир]]е (в Египте); демонстранты маршируют по центральной улице [[Тунис (город)|Туниса]] (в Тунисе); политические диссиденты в [[Сана|Сане]] (в Йемене) требуют отставки президента; тысячи демонстрантов на [[Жемчужная площадь|Жемчужной площади]] в [[Манама|Манаме]] (в Бахрейне); сотни тысяч в [[Дамаск]]е (в Сирии); демонстранты в [[Аль-Байда|Аль-Байде]] (в Ливии).
| Место = ғәрәп донъяһы &lt;small&gt;(''см.&amp;nbsp;[[#Сводка протестов по странам|список стран]]'')
| Дата = 2010 йылдың 18 декабренән
| Причины = структура-демографик факторҙар,&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Коротаев А.В.]], Зинькина Ю. В. |ссылка=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=271&amp;Itemid=1|заглавие=Египетская революция 2011 г.: структурно-демографический анализ|издание=Полис. Экстратекст.|год=2011|выпуск=1}}; [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=345&amp;Itemid=1 Ортокузенный брак и нестабильность на Ближнем Востоке. Йеменцы не были арабами до ислама. ''Наука 2.0'' 31 Августа 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922105810/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=345&amp;Itemid=1 |date=2013-09-22 }}.&lt;/ref&gt; авторитар режимдар, фәҡирлек, коррупция, кеше хоҡуҡтарын боҙоу, инфляция, клептократия, эшһеҙлек
| Цель = иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәрҙән алып власты тулыһынса алмаштырыуға тиклем
| Итог =
| Организатор =
| Кем_организована =
| Движущая_сила =
| Число_манифестантов =
| Кто_подавлял = Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәренең хөкүмәттәре 
| Погибшие = 400 000-дән 650 000-гәсә (халыҡ-ара баһа)
| Ранены =
| Арестованы =
}}
'''Ғәрәп яҙы''' ([[Ғәрәп теле|ғәр.]]الربيع العربي) — ғәрәп донъяһында 2011 йыл башында булып үткән ихтилалдар һәм сыуалыштар тулҡыны. Тәүге билдәләре 2010 йылда уҡ күренә&lt;ref&gt;Волнения в Западной Сахаре произошедшие в октябре 2010 называют частью арабской весны&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештәр — [[Тунис]]та&lt;ref name=&quot;tropicpost&quot;&gt;{{Cite news|title=Middle East In Revolt|url=http://www.tropicpost.com/middle-east-in-revolt/|date=11 February 2011|accessdate=11 February 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Мысыр]]ҙа&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0211/Egypt-s-revolution-redefines-what-s-possible-in-the-Arab-world|agency=Christian Science Monitor|date=11 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world|first=Scott|last=Peterson}}&lt;/ref&gt; һәм [[Йемен]]дә&lt;ref&gt;{{Cite news|work=The New York Times|url=http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html|date=28 January 2011|title=Thousands in Yemen Protest Against the Government|first1=Nada|last1=Bakri|first2=J. David|last2=Goodman|postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}&lt;/ref&gt;; граждандар һуғышы — [[Ливия]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8344034/Libya-civil-war-breaks-out-as-Gaddafi-mounts-rearguard-fight.html|agency=The Telegraph|date=23 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight|first=Richard|last=Spencer|location=London|work=The Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt; (режим ҡолай) һәм [[Сүриә]]лә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,753517,00.html|agency=Der Spiegel|date=28 March 2011|accessdate=12 June 2011|title='It Will Not Stop': Syrian Uprising Continues Despite Crackdown}}&lt;/ref&gt; (дауам итә); граждандар ихтилалы — [[Бахрейн]]да&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thestar.com/news/world/article/939631--death-turns-harmless-man-into-bahrain-uprising-s-martyr|agency=The Toronto Star|date=16 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Death turns ‘harmless man’ into Bahrain uprising’s martyr|first=Jesse|last=McLean|work=The Star}}&lt;/ref&gt;; күмәк кеше ҡатнашлығындағы болалар — [[Алжир]]ҙа&lt;ref&gt;{{cite news|agency=CBC News|title=Algeria protest draws thousands|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/02/12/algeria.html|date=12 February 2011|accessdate=12 June 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Ираҡ]]та&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/24/AR2011022403117.html|agency=The Washington Post|date=25 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Stephanie|last=McCrummen|title=13 killed in Iraq's 'Day of Rage' protests}}&lt;/ref&gt;, [[Иордания]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 January 2011|accessdate=12 June 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|agency=Al Jazeera English|title=Thousands protest in Jordan}}&lt;/ref&gt;, [[Марокко]]ла&lt;ref name=&quot;afrol1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.afrol.com/articles/37175|title=Morocco King on holiday as people consider revolt|publisher=Afrol.com|year=2011|accessdate=1 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975R6x88|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt; һәм Оманда&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/oman/one-dead-dozen-injured-as-oman-protest-turns-ugly-1.768789|agency=Gulf News|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Sunil|last=Vaidya|title=One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly}}&lt;/ref&gt;; ваҡ-төйәк болалар [[Күвейт]]тә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|agency=Middle East Online|date=20 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Kuwaiti stateless protest for third day|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110222233321/http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|archivedate=22 February 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Ливан]]да&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227|title=Lebanon: Protests against Sectarian Political System|agency=Reuters|date=27 February 2011|accessdate=8 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227|archivedate=24 November 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Мавритания]]ла, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=29 January 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Судан]]да&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/160998.html|title=Sudan opposition leader arrested|publisher=Press TV|location=IR|date=19 January 2011|accessdate=29 January 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975S07BS|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;, [[Джибути]]ҙа&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 Somalilandpress: People in Djibouti protest against President Gelleh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028222114/http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 |date=2020-10-28 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; һәм [[Көнбайыш Сахара]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.afrol.com/articles/37450|agency=Afrol|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=New clashes in occupied Western Sahara}}&lt;/ref&gt; була. 2011 йылдың майында [[Израиль]] сигендәге бәрелештәрҙе лә Ғәрәп яҙы рухландыра&lt;ref&gt;{{cite news|agency=FOX News|url=http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/|date=6 June 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria Blocks New Border Protest as Death Toll Rises to 23|publisher=Fox News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110611201736/http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/|archivedate=11 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштар ваҡытында ризаһыҙлыҡ күрһәтеүҙең дөйөм ысулдары файҙаланыла: забастовкалар, демонстрациялар, митингылар; уларҙы ойоштороу, аралашыу һәм мәғлүмәт таратыу өсөн социаль медиа ҡулланыла&lt;ref name=&quot;cascading&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|title=The Arab Uprising's Cascading Effects|publisher=Miller-mccune.com|date=23 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Sah3g|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;. Демонстрацияларҙың күбеһенә ҡарата властар көс ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522|agency=Reuters|title=Many wounded as Moroccan police beat protestors|date=23 May 2011|accessdate=12 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110041056/http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522|archivedate=10 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|agency=The Irish Times|date=31 May 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria's crackdown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111026093919/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|archivedate=26 October 2011|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2011/03/16/501364/main20043683.shtml|agency=CBS News|date=16 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Bahrain troops lay siege to protesters' camp}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәт яҡлы ополчениены һәм контр-демонстранттарҙы ҡаршы ҡуя&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/0/10315/World/0/Syria-clampdown-on-protests-mirrors-Egypts-as-thug.aspx|agency=Ahram Online|date=19 April 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria clampdown on protests mirrors Egypt's as thugs join attcks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/yemeni-government-supporters-attack-protesters-injuring-hundreds/2011/03/16/AB56R9g_story.html|agency=The Washington Post|date=17 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Yemeni government supporters attack protesters, injuring hundreds|first=Hakim|last=Almasmari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/02/24/libya-protests-gaddafi-fo_n_827568.html|agency=The Huffington Post|date=24 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya Protests: Gaddafi Militia Opens Fire On Demonstrators}}&lt;/ref&gt;. Демонстранттар «Халыҡ режимдың ҡолауын теләй»&lt;ref name=&quot;наука2.0&quot;&gt;[http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ ПОЛИТ.РУ: Истоки и смысл арабской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126005515/http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ |date=2018-11-26 }} (стенограма)/[http://nauka2-0.rpod.ru/231234.html Теория социального взрыва — Наука 2.0] (аудиоверсия) — [//ru.wikipedia.org/wiki/Коротаев,_Андрей_Витальевич Андрей Коротаев]&lt;/ref&gt; ({{Lang-ar|الشعب يريد إسقاط النظام}}‎)&lt;ref name=&quot;slogan&quot;&gt;{{cite web|author=Uriel Abulof|url=http://www.huffingtonpost.com/uriel-abulof/what-is-the-arab-third-es_b_832628.html|title=What Is the Arab Third Estate?|publisher=The Huffington Post|date=10 March 2011|accessdate=1 May 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975TaZRS|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt; тигән төп лозунг аҫтында эш итә.

== Күҙәтеү ==
Тотош Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка буйлап үткән протестар һәм демонстрациялар «ғәрәп яҙы»&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12339521|title=Egypt protests: an Arab spring as old order crumbles|publisher=BBC|date=2 February 2011|accessdate=9 March 2011|first=Roger|last=Hardy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/|title=Arab 'spring' a chance for U.S. to rewrite relationships|publisher=[[San Angelo Standard-Times]]|date=8 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Kate|last=Smith|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711113021/http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/|archivedate=11 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/moisi62/English|title=An Arab Spring?|publisher=Project Syndicate|date=26 January 2011|accessdate=9 March 2011|first=Dominique|last=Moisi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring|title=http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring|publisher=[[The Nation]]|date=3 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Rashid|last=Khalidi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/mar/06/arab-spring-european-reply-labour|title=The Arab spring requires a defiantly European reply|work=The Guardian|location=UK|date=6 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Jackie|last=Ashley}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/03/arab_spring|title=Arab Spring – Who lost Egypt?|work=The Economist|date=1 March 2011|accessdate=9 March 2011}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ «ғәрәп яҙы һәм ҡышы»&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miller|first=Aaron|title=What Is Israel’s Next Move In The New Middle East?|url=http://www.momentmag.com/moment/issues/2011/06/IsraelsNextMove.html|work=Moment Magazine|publisher=Moment Magazine|accessdate=5/6/2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Vv1VO|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506055639/http://www.momentmag.com/moment/issues/2011/06/IsraelsNextMove.html |date=2011-05-06 }}&lt;/ref&gt;, «ғәрәп уяныуы»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/2011/02/2011222121213770475.html}}{{cite news|url=http://www.americanthinker.com/2011/05/arab_awakening.html|title=—|accessdate=2017-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502195246/http://www.americanthinker.com/2011/05/arab_awakening.html|archivedate=2013-05-02}}&lt;/ref&gt;, «панғәрәп инҡилабы», «ғәрәп ихтилалдары»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thenation.com/blog/158670/arab-uprisings-what-february-20-protests-tell-us-about-morocco}}&lt;/ref&gt; тигән атамалар алды, әммә протестарҙа ҡатнашыусылар араһында [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] түгелдәр ҙә була. Протестар 2010 йылдың октябрендә Көнбайыш Сахарала башлана, әммә ғәмәлдә [[Тунис]]та 2010 йылдың 18 декабрендә Мөхәммәт Буазизиҙың полиция коррупцияһына һәм ҡаты мөғәмәләгә ҡаршы протест рәүешендә үҙ-үҙен яндырыуынан башлана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/01/22/world/africa/22sidi.html?pagewanted=1&amp;_r=1&amp;src=twrhp|title=Slap to a Man's Pride Set Off Tumult in Tunisia|work=The New York Times|date=22 January 2011|accessdate=1 February 2011|first=Kareem|last=Fahim}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Noueihed|first=Lin|url=http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119|title=Peddler's martyrdom launched Tunisia's revolution|agency=Reuters|place=UK|date=19 January 2011|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209104243/http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119|archivedate=9 February 2011}}&lt;/ref&gt;. Тунистан һуң тәртипһеҙлектәр [[Алжир]], [[Иордания]], [[Мысыр]] һәм [[Йемен]]де&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/27/AR2011012702081.html|title=Inspired by Tunisia and Egypt, Yemenis join in anti-government protests|work=The Washington Post|date=27 January 2011|accessdate=1 February 2011|first=Sudarsan|last=Raghavan}}&lt;/ref&gt; солғай, шунан бүтән илдәргә лә тарала. Иң ойошҡан демонстрациялар йыш ҡына йома намаҙынан һуң башлана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece|title=Yemenis square off in rival 'Day of Rage' protests|publisher=Arab News|date=3 February 2011|accessdate=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707154845/http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece|archivedate=7 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Police in south Yemen disperse 'day of rage' protests|publisher=Google|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg|accessdate=13 February 2011|newspaper=Hosted news|agency=Agence Presse-France|date=11 February 2011|location=Aden, Yemen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223070701/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg|archivedate=23 December 2011|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=White|first=Gregory|title=Bahrain Now Bracing For Its Own Day Of Rage After Giving Every Family $2,660 Fails|url=http://www.businessinsider.com/bahrain-day-of-rage-2011-2|accessdate=13 February 2011|newspaper=Business Insider|date=13 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың майына инҡилаптар дүрт дәүләттең башлыҡтарын ҡолата. Тунистағы инҡилаптан һуң Тунис президенты Зинәләбиддин бин Али 2011 йылдың 14 ғинуарында Сәғүд Ғәрәбстанына ҡаса. Мысырҙа президент Хөсни Мөбәрәк халыҡтың 18 көнлөк акцияларынан һуң 2011 йылдың 11 февралендә, 30 йыллыҡ президентлығын тамам итеп, отставкаға китә. Ливия лидеры Муаммар Ҡаддафи 2011 йылдың 23 авгусында ҡолатыла һәм 2011 йылдың 20 октябрендә тыуған ҡалаһы Сиртта үлтерелә. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 2012 йылдың 27 февралендә власты сираттан тыш һайлауҙа һайланған яңы президентҡа тапшыра.

Төбәктәрҙәге тәртипһеҙлектәр осоронда ҡайһы бер лидерҙар етәкселек итеү мөҙҙәттәре тамамланғас отставкаға китәсәктәрен белдерә. Судан президенты Омар әл-Бәшир 2015 йылда кандидатураһын ҡуймаясағын әйтә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&amp;item_no=417637&amp;version=1&amp;template_id=37&amp;parent_id=17|title=Party: Bashir is not standing for re-election|agency=Gulf Times|date=22 February 2011|accessdate=22 February 2011}}&lt;/ref&gt;, Ираҡ премьер-министры Нури әл-Малик та (мөҙҙәте 2014 йылда бөтә) шуны уҡ белдерә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html|title=Iraq PM plans no re-election|agency=Voice of Russia|date=5 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111044547/http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html|archivedate=11 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html|title=Iraq angered protesters call for Maliki resignation|agency=Alsumaria|date=26 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925071202/http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html|archivedate=25 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Иорданиялаға протестар король Абдулланың ике хөкүмәтте таратыуына сәбәп була&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-01/30/c_13712927.htm|title=Jordanians stage anti-gov't sit-in in Amman|publisher=Xinhua|date=30 January 2011|accessdate=13 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110202074731/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-01/30/c_13712927.htm|archivedate=2 February 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera2&quot;&gt;{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/10/20111017113326931126.html|agency=Al Jazeera English|date=17 October 2011|accessdate=17 October 2011|title=Jordan's king 'appoints new prime minister'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201|title=Jordan king appoints new PM, government quits|agency=Reuters|date=1 February 2011|accessdate=2 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110204083047/http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201|archivedate=4 February 2011}}&lt;/ref&gt;. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 23 апрелдә 30 көндән отставкаға китәсәге тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/04/24/world/middleeast/24yemen.html?src=tptw|title=President of Yemen Offers to Resign for Immunity|work=The New York Times|date=23 April 2011|accessdate=24 April 2011|first=Robert F.|last=Worth}}&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704677404576285473691028908.html?mod=googlenews_wsj|agency=The Wall Street Journal|date=26 April 2011|accessdate=27 April 2011|title=Yemen Protesters Accept Deal|first=Hakim|last=Almasmari}}&lt;/ref&gt; ләкин кире уйлай, ә инҡилап дауам иттерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2011-05-01/yemen-accord-signing-has-been-postponed-gulf-official-says-2-.html|date=2 May 2011|accessdate=5 May 2011|title=Yemen Accord Signing Has Been Postponed, Gulf Official Says|first=Donna|last=Abu-Nasr|agency=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;.

Протестарҙың геосәйәси эҙемтәләре дөйөм иғтибарҙы тарта&lt;ref&gt;{{cite web|author=AFP 27 January 2011|url=http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html|title=Unrest across the Arab world|work=Vancouver Sun|location=Canada|date=28 January 1986|accessdate=29 January 2011|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20110131183904/www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html|archivedate=2011-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131183904/http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html |date=31 January 2011 }}&lt;/ref&gt;, хатта баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре тыныслыҡ буйынса Нобель премияһына күрһәтелеүе ихтимал тип фараз ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news24.com/World/News/Arab-protests-attract-Nobel-interest-20110131|title=Arab protests attract Nobel interest: News24: World: News|publisher=News24|date=31 January 2011|accessdate=8 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975WeAnQ|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;. Йемендән Тәвәкүл Ҡарман Ғәрәп яҙының мәшһүр лидеры булараҡ 2011 йыл өсөн тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы бирелгән өс лауреаттың береһе була. {{Описанное изображение|float=none|width=700|image-width=700|image=Arab_Spring_map.svg|caption={{легенда|#00112b|Хөкүмәт ҡолатылған|inline}} {{легенда|#801000|Ҡораллы конфликт|inline}} {{легенда|#004a80|Граждандарҙың оҙайлы сыуалыштары һәм хөкүмәттә үҙгәрештәр|inline}} {{легенда|#00bff3|Протестар һәм хөкүмәттә үҙгәрештәр|inline}}&lt;br &gt;&lt;/div&gt;{{легенда|#d64400|Күмәк протестар|inline}} {{легенда|#eac27c|Ваҡ-төйәк протестар|inline}} {{легенда|#797979|Ғәрәп донъяһынан тыш протестар|inline}}|annotations={{описание|165|140|[[Алжирҙағы сыуалыштар (2010—2012)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Алжир&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|300|140|[[Ливияла граждандар һуғышы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ливия&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|405|140|[[Мысырҙа инҡилап (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Египет&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|425|245|[[Судан]]|font-size=14}} {{описание|23|195|[[Мавритания]]|font-size=14}} {{описание|260|70|—[[Туниста инҡилап (2010—2011)|Тунис]]|font-size=14}} {{описание|100|78|[[Марокко]]|font-size=14}} {{описание|7|130|[[Көнбайыш Сахара|Западная&lt;br /&gt;Сахара]]|font-size=14}} {{описание|520|154|[[Сәғүд Ғәрәбстанында сыуалыштар (2011)|Саудовская Аравия]]|font-size=14}} {{описание|480|93|[[Иорданияла сыуалыштар (2011)|Иордания]]|font-size=14}} {{описание|420|72|[[Ливан]]—|font-size=14}} {{описание|390|88|[[Государство Палестина|Палестина]]—|font-size=14}} {{описание|480|52|[[Сүриәлә ихтилал (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Сирия&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|525|70|[[Ираҡта сыуалыштар (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ирак&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|580|93|—[[Кувейт]]|font-size=14}} {{описание|615|120|—[[Бахрейнда сыуалыштар (2011)|Бахрейн]]|font-size=14}} {{описание|655|160|[[Оманда сыуалыштар (2011)|Оман]]|font-size=14}} {{описание|580|230|[[Йемендә ихтилал (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Йемен&lt;/span&gt;]]|font-size=14}}}}
* Илдәр буйынса протест белдереүҙәр исемлеге
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; margin-bottom: 18px;&quot;
!
Сыуалыштар башы
!
Ил
!
Сыуалыштар ахыры
!
Протест төрҙәре
!
Эҙемтәләре
!
Һәләк булғандарҙың һаны
|-
|
2010 йылдың 17 декабре
|
{{flagicon|Tunisia}} Тунис
|
2011 йылдың 14 ғинуары
|
Мөхәммәт Буазизиҙың үҙ-үҙен яндырыуы;
күмәк демонстрациялар; дөйөм халыҡ протесы; офистарға һәм биләмәләргә һөжүм
|
Хөкүмәтте ҡолатыу;
президент Бен Али ғаиләһе менән илдән ҡаса (2011 йылдың 14 ғинуары)
|
219&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12335692 Tunisia protests against Ben Ali left 200 dead, says UN], BBC, February 1, 2011. {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=4 dead in Tunisia after renewed violence|url=http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/|publisher=CTV News|date=27 February 2011|accessdate=28 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228184118/http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/|archivedate=28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2010 йылдың 28 декабре
|
{{flagicon|Algeria}} Алжир
|
2011 йылдың 24 феврале
|
Күмәк демонстрациялар
|
Президент 19 йыл дауам иткән ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү тураһында иғлан итә (2011 йылдың 3 феврале)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Algeria to lift emergency powers'|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975dfsJy|archivedate=2012-07-13|lang=en|publisher=Al-Jazeera|date=2011-02-03|accessdate=2011-02-03}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Al-Jazeera&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2011-02-03).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 13 июль 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;3 февраль 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
8&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/news/2011-01-25/egyptian-policeman-two-people-killed-in-cairo-protest-inspired-by-tunisia.html Obama Poised to Step Up Criticism of Mubarak If Crackdown Is Intensified — Bloomberg]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 13 ғинуары
|
{{Флаг|Ливия|1977}} Ливия
|
2011 йылдың 20 октябре
|
Ливия башлығының 40 йыл идара итеүенә ҡаршы бөтә ил буйлап барған протестар артынан граждандар һуғышы һәм интервенция башлана&lt;ref name=&quot;lenta libyan&quot;&gt;[http://lenta.ru/story/libyaun/ Lenta.ru: В мире: Гражданская война в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314151837/http://lenta.ru/story/libyaun/ |date=2011-03-14 }}&lt;/ref&gt;
|
Муаммар Ҡаддафиҙы үлтереү; властың Күсмә милли советҡа күсеүе&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/10/constitution/ Сторонники Каддафи написали конституцию]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/20/election/ Режим Каддафи согласился провести свободные выборы]&lt;/ref&gt;
|
50.000&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Al menos 50,000 personas han muerto en Libia, aseguran los  rebeldes|url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/08/30/al-menos-50000-personas-han-muerto-en-libia-aseguran-los-rebeldes|date=31 August 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 14 ғинуары
|
{{flagicon|Jordan}} Иордания
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|
Король Абдулла II хөкүмәтте тарата (2011 йылдың 1 феврале)
|
2&lt;ref name=&quot;khaberni.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&amp;ThisCat=1|title=خبرني :&amp;#124;نبض الشارع : توقيف 21 شخصا على خلفية احداث الداخلية|publisher=Khaberni.com|accessdate=28 October 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975emaDq|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819104533/http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&amp;ThisCat=1 |date=2011-08-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jordan protest turns violent|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121821116689870.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975fjUH3|archivedate=2012-07-13|work=Al Jazeera|accessdate=28 October 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Мавритания}} [[Мавритания]]
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
Үҙ-үҙен яндырыу
|

|
3&lt;ref&gt;{{Флаг|Mauritania}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Sudan}} [[Судан]]
|

|
Ваҡ-төйәк протестар, Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум
|
Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғон таныу
|
1&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 Sudanese student dies after protests-activists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209104317/http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Оман}} Оман
|

|
Протестар, сыуалыштар
|
Солтан вәкәләттәренең бер өлөшөн парламентҡа тапшыра&lt;ref name=&quot;autogenerated20130214-1&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2011/03/110313_rn_oman_parliament.shtml BBC Russian — Лента новостей — Султан Омана передаст после протестов часть полномочий парламенту]&lt;/ref&gt;
|
6&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/20112288422610894.html Protesters defy crackdown in Oman — Middle East — Al Jazeera English]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 18 ғинуары
|
{{flagicon|Yemen}} Йемен
|

|
Хөкүмәттең президент сәйәсәте менән риза түгеллеге&lt;ref name=&quot;09SANAA2279&quot;&gt;Bryan, Angie.&amp;#x20;[http://wikileaks.ch/cable/2009/12/09SANAA2279.html Yemeni tribal leader: for Saleh, Saudi involvement in Sa’ada comes not a moment too soon]&amp;#x20; (инг.), ''[[WikiLeaks]]'' (28 December 2009).&amp;#x20;&lt;small&gt;31 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
күмәк демонстрациялар&lt;ref name=&quot;Irish Times breaking26&quot;&gt;{{Cite news|title=Yemenis in anti-president protest|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0127/breaking26.html|publisher=[[Irish Times]]|date=January 27, 2011|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023123714/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0127/breaking26.html|archivedate=October 23, 2012|accessdate=June 28, 2017}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''[[Irish Times]]'' &lt;span id=&quot;cxcxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(January 27, 2011).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NADA BAKRI&quot;&gt;{{Cite news|title=Thousands in Yemen Protest Against the Government|first=NADA|last=BAKRI|url=http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html|publisher=The New York Times|date=27 Jan 2011|language=en}}&lt;/ref&gt;
|
Президент вәкәләттәрҙе ил вице-президентына тапшырыу тураһында указға ҡул ҡуя (2011 йылдың 23 ноябре)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Yemen President Ali Abdullah Saleh 'to quit in 2013'|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12343166|publisher=BBC News|date=2011-02-02|accessdate=2011-02-02|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110203030206/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12343166|archivedate=2011-02-03}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''BBC News'' &lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;February 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2 февраль 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
1500&lt;ref name=&quot;2,000killed&quot;&gt;[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h-RahixpQufEQj9Qg3oUxpYourDA?docId=8bb4ea3a38954ebd9d1a25afd4c56278 Yemen says more than 2,000 killed in uprising]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 21 ғинуары
|
{{Флаг|Saudi Arabia}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]
|

|
Үҙ-үҙен яндырыу&lt;ref name=&quot;saudi&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975jDDc5|archivedate=2012-07-13|lang=en|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; BBC News&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(23 January 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 13 июль 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;23 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
демонстрациялар&lt;ref name=&quot;Montreal&quot;&gt;{{Cite web|title=Flood sparks rare action|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archiveurl=http://web.archive.org/20110201053307/www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01|lang=en|publisher=Montreal Gazette|date=29 January 2011|accessdate=29 January 2011}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Montreal Gazette&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(29 January 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 1 февраль 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;29 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
[[Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд|Абдулла ибн Әбделғәзиз әс-Сәғүд]], Сәғүд Ғәрәбстанының короле, социаль түләүҙәргә 16 миллиард доллар бүлергә вәғәҙә итә&lt;ref&gt;[http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 Saudi Arabia’s King Abdullah promises $36 billion in benefits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228141743/http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 |date=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;
|
10&lt;ref name=&quot;saudi_selfimmo65yr&quot;&gt;{{Cite news|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|work=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DPA_Abdul-Ahadwas&quot;&gt;{{Cite news|title=Report: Saudi Facebook activist planning protest shot dead|url=http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1623088.php/Report-Saudi-Facebook-activist-planning-protest-shot-dead|work=[[Monsters and Critics]]|date=2 March 2011|accessdate=2 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110305021517/http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1623088.php/Report-Saudi-Facebook-activist-planning-protest-shot-dead|archivedate=5 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRW_Dec2011_protests&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi Arabia: Renewed Protests Defy Ban|url=http://www.hrw.org/news/2011/12/30/saudi-arabia-renewed-protests-defy-ban|work=BBC News|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=30 December 2011|accessdate=2012-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120108013013/http://www.hrw.org/news/2011/12/30/saudi-arabia-renewed-protests-defy-ban|archivedate=2012-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJE_Issam_Moh_Abd&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi forces clash with protesters in Qatif|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012113143917567124.html|work=[[Al Jazeera]]|date=13 January 2012|accessdate=2012-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115031710/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012113143917567124.html|archivedate=2012-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;presstv_alAbdel_26Jan2012&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi forces kill another protester|url=http://www.presstv.ir/detail/223279.html|work=[[Press TV]]|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=27 January 2012|accessdate=2012-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120129054546/http://www.presstv.ir/detail/223279.html|archivedate=2012-01-29}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 25 ғинуары
|
{{flagicon|Egypt}} Мысыр
|
2011 йылдың 11 феврале
|
Күмәк протестар һәм ихтилалдар
|
Хөкүмәт алмашыныу (2011 йылдың 29 ғинуары);
Хөсни Мөбәрәктең президент посынан отставкаға китеүе (2011 йылдың 11 феврале)&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2011/02/11/mubarak1/ Лента.]&lt;/ref&gt;
|
887&lt;ref&gt;{{Cite web|title=846 killed in Egypt uprising|url=http://www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archiveurl=http://web.archive.org/20110423023923/www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archivedate=2011-04-23|date=20 April 2011|accessdate=20 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ndtv.com/article/world/egypt-protests-death-toll-rises-to-41-152899 Egypt protests: Death toll rises to 41]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 26 ғинуары
|
{{Флаг|Syria}} Сүриә
|
дауам итә
|
Үҙ-үҙен яндырыу, күмәк протестар, сыуалыштар
|
Президент 48 йыллыҡ ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү тураһында белдерә
|
100 000&lt;ref name=&quot;oneyearlater&quot;&gt;{{Флаг|Morocco}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 20 феврале
|
{{Флаг|Morocco}} [[Марокко]]
|
2011 йылдың 20 феврале
|
Үҙ-үҙен яндырыу, протестар&lt;ref&gt;[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703498804576156180408970252.html Region’s Protests Spread to Morocco — WSJ.com]&lt;/ref&gt;
|
Марокко короле Мөхәммәт VI халыҡҡа телмәр менән мөрәжәғәт итә, тамырҙан конституция реформаһы үткәрергә вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2011/03/10/maroc/ Король Марокко пообещал народу конституционную реформу]&lt;/ref&gt;
|
9&lt;ref&gt;[http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ Yemen: Death Toll There at 11, Morocco: Five pro-democracy protesters dead | Eagainst.com — Autonomy against Barbarism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223051229/http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ |date=2011-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011 Man beaten to death by Police at Teachers Protest in Rabat, Morocco.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713192251/http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011/ |date=2011-07-13 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 1 феврале
|
{{Флаг|Джибути}} [[Джибути]]
|
2011 йылдың 1 феврале
|
Ваҡ-төйәк протестар
|

|
2&lt;ref&gt;[http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ Mass arrests stopped further Djibouti protests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305000301/http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ |date=2011-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 13 феврале
|
{{Флаг|Сомали}} [[Сомали]]
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|

|
5&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2011/02/16/world/africa/16briefs-Somalia.html?_r=1 Somalia — Government Forces Fire on Demonstrators, Killing 5 — NYTimes.com]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 4 феврале (рәсми ҡараштан 14 февралдә)
|
{{Флаг|Бахрейн}} Бахрейн
|

|
Протестар, сыуалыштар
|
Король Хәмәт дәүләттең һәр ғаиләгә 1000 динар (79 500 һум) түләйәсәге тураһында иғлан итә (11 февралдә)
|
86&lt;ref&gt;Check [//ru.wikipedia.org/wiki/Casualties_of_the_2011-2012_Bahraini_uprising Casualties of the 2011—2012 Bahraini uprising] for comprehensive list&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 10 феврале
|
{{Флаг|Ирак}} Ираҡ
|

|
Демонстрациялар
|

|
35&lt;ref name=&quot;wpdayofrage&quot;&gt;{{Флаг|Kuwait}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 18 феврале
|
{{Флаг|Кувейт}} Күвейт
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|
Күвейт властары дәүләт хеҙмәтендәгеләрҙең эш хаҡын, студенттарҙың стипендияларын арттыра, шулай уҡ ерле күвейттәргә гранттар тарата&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/economy/2011/2/16/207535.html Кувейт раздал жителям $4 миллиарда] 16.02.2011&lt;/ref&gt;
|
0
|-
| 2011 йылдың 26 феврале
| [[Файл:Flag_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|24x24пкс]] Көнбайыш Сахара
| Ваҡ-төйәк протестар, сыуалыштар
| 56
|-
| 2011 йылдың 27 феврале
| {{Флаг|Lebanon}} [[Ливан]]
| Ваҡ-төйәк протестар
| 17
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Һәләк булғандар бөтәһе:
| ''''' 150 000-дән ашыу '''''
|}

== Заманса аралашыу сараларын һүндереү ==
Заманса бәйләнеш саралары аша ойоштороу мөмкинлектәренең ни тиклем ҙур булыуын аңлағас, [[Тунис]] властары &quot;[[Йәнле Көндәлек]]&lt;nowiki/&gt;&quot;тә һәм Twitter микроблогинг селтәрендәге хәбәрҙәрҙе юйҙыра.

Мысырҙа эре провайдерҙар (Etisalat Misr, Link Egypt, Telecom Egypt и Vodafone/Raya) Интернетты тулыһынса, мобиль элемтәне өлөшләтә һүндерә&lt;ref&gt;[http://www.bfm.ru/articles/2011/01/28/egipet-ster-sebja-s-internet-karty-mira.html ''Египет стёр себя с интернет-карты мира'', BFM.ru, 28.01.2011.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201055226/http://www.bfm.ru/articles/2011/01/28/egipet-ster-sebja-s-internet-karty-mira.html |date=2011-02-01 }}&lt;/ref&gt;. «Google» компанияһы [[Мысыр]] халҡына Twitter селтәрендә мобиль элемтә аша тауышлы хәбәрҙәр тапшырыу мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110201_egypt_tahrir_protest.shtml ''В крупных городах Египта проходит «протест миллионов»'', Би-Би-Си, 01.02.2011]&lt;/ref&gt;. [[Ливия]] ла 19 февраль төнөнә Интернетты һүндерә.

== Илдәр буйынса ==

=== Тунис ===
Туниста [[2011 йыл|2011 йылдың]] [[14 ғинуар]]ында президент Зинәләбиддин бин Али илдән ҡасҡас, сыуалыштар инҡилапҡа әүерелә.

=== Алжир ===
[[Файл:Emeute_à_Blida_khazrouna.jpg|справа|мини|250x250пкс|Блидала (Алжир) боласыларҙың полиция менән бәрелеше, [[8 ғинуар]] [[2011 йыл]]]]
'''2011 йылдың 3 февралендә '''Алжир президенты Әбделғәзиз Бутефлика яҡын арала сәйәси реформалар башланасағы — 1992 йылда индерелгән ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү, партияларға радио аша сығыш яһарға рөхсәт итеү, тыныс демонстрациялар үткәрергә рөхсәт биреү (Алжир ҡалаһынан тыш) — тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/02/03/algiers/ Lenta.ru: Ближний Восток: Президент Алжира объявил о начале политических реформ]&lt;/ref&gt;.

=== Иордания ===
[[2011 йыл|2011 йылдың]] [[1 февраль|1 февралендә]] Иордания короле Абдулла II оппозиция талабы буйынса Самир әл-Рифаи хөкүмәтен отставкаға ебәрә&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/politics/news/1201520/korol_iordanii_otpravil_v_otstavku_pravitelstvo Ведомости: Король Иордании отправил в отставку правительство]&lt;/ref&gt;. Король протестарҙы финанстар өҫтәү юлы менән дә һүндерергә тырыша. 2011 йылда ул дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡтарын арттырыуға һәм бензин, көндәлек тауарҙар хаҡтарын көйләүгә 0,5 миллиард доллар бүлә (аҡсаның бер өлөшөн АҠШ менән [[Европа берләшмәһе]] бирә)&lt;ref&gt;Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 117—118&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, 2011 йылда Иордания [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нан 1,6 миллиард долларлыҡ ярҙам ала&lt;ref&gt;Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 118&lt;/ref&gt;.

=== Йемен ===
[[Йемен]] парламентында сығыш яһап, президент Али Абдулла Сәлих [[2013 йыл]]да мөҙҙәте тулыу менән власта ҡалырға йә уны улына тапшырырға йыйынмауы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/world/02feb2011/emen_scared.html NEWSru.ua: Президент Йемена пообещал, что не будет баллотироваться на новый срок, но «День гнева» там всё же пройдёт]&lt;/ref&gt;. Ләкин халыҡ баҫымы аҫтында Сәлих президент һайлауын 2011 йыл аҙағына тиклем үткәрергә һәм отставкаға китергә тәҡдим итә, ләкин оппозиция уның кисекмәҫтән отставкаға сығыуын талап итә. Шул уҡ ваҡытта Йемендә Сәлих яҡлыларҙың да демонстрациялары үтә.

2011 йылдың 23 ноябрендә Сәлих власты вице-президентҡа тапшыра.

=== Мысыр ===
[[Файл:Egyptian_Army_M60_tank_in_Tahrir_Square.jpg|справа|мини|250x250пкс|2011 йылдың [[29 ғинуар]]ында Ҡаһирәлә Таһрир майҙаны эргәһендә танк]]
Кешеләр түбән тормош кимәленә ҡаршы протест белдерә һәм президенттың отставкаға сығыуын талап итә. [[2011 йыл]]дың [[29 ғинуар]]ында президент Хөсни Мөбәрәк хөкүмәтте тарата&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/01/29/mubarak/ Мубарак распустил правительство Египта]&lt;/ref&gt;. [[1 февраль|1 февралдә]] халыҡҡа ашығыс мөрәжәғәтендә [[Мысыр]] президенты 2011 йылдың көҙөнә тәғәйенләнгән киләһе президент һайлауҙа ҡатнашмаясағын белдерә. Шулай уҡ конституцияның президентлыҡҡа кандидатуралар тәҡдим итеү механизмы һәм һайлау процедураһы һүрәтләнгән 76-сы һәм 77-се статьяларын үҙгәртеүҙе яҡлап сыға&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/01/02/2011/536657.shtml РБК: Президент Египта не будет участвовать в следующих выборах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202222951/http://top.rbc.ru/politics/01/02/2011/536657.shtml |date=2011-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

Moody’s халыҡ-ара агентлығы Мысырҙың бурыс йөкләмәләре буйынса рейтингтарын «Ва1» кимәленән «Ва2» кимәленә тиклем түбәнәйтә; шулай уҡ рейтингтар буйынса прогноз да үҙгәрә: «тотороҡло» урынына &quot;кире&quot;гә әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/finance/31jan2011/oil.html NEWSru.com: События в Египте приблизили нефть вплотную к 100 долларам за баррель]&lt;/ref&gt;.

10 февралдә Мөбәрәк президент вәкәләттәренең бер өлөшөн вице-президент Омар Сөләймәнгә тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Defiant Mubarak refuses to resign|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/2011210172519776830.html|publisher=[[Al-Jazeera]]|date=10.02.2011|language=en}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBcc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''[[Al-Jazeera]]'' &lt;span id=&quot;cxmwBcc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(10.02.2011).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, был хаҡта халыҡҡа телевидение аша мөрәжәғәттә белдерә, шунан һуң 11 февралдә отставкаға китә. Артабан ул йортона бик аҫтына ултыртыла&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/criminal/2011/03/28/760808.html Экс-президента Египта Мубарака арестовали | Новости.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110914032659/http://podrobnosti.ua/criminal/2011/03/28/760808.html |date=2011-09-14 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 1—4 декабрендә Мөхәммәт Мурсиҙың власты үҙ ҡарамағында ғына тотоуына ҡаршы мысыр халҡының протестары көсәйә. 5 һәм 6 декабрҙә халыҡ, протестар, стачкалар ойоштороп һәм «Молотов коктейле» — яндырғыс матдәле шешәләр — ҡулланып, полиция менән бәрелешә. Дүрт кеше ҡорбан була&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=976634&amp;tid=87353 Жертвами уличных боев в Египте стали уже четыре человека | Вести.]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 3 июлендә Мысырҙа ил президенты Мөхәммәт Мурсиға ҡаршы оҙайлы протест ғәмәлдәренән һуң Мысырҙың оборона министры Абдул Фәтәх әл-Сиси президенттың ҡолатылыуы&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_eg/20130703/947458166.html Армия Египта уведомила Мурси, что он больше не является президентом]&lt;/ref&gt; һәм конституцияның ғәмәлдә булыуы туҡтатып торолоуы хаҡында иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Египетская армия сместила Мухаммеда Мурси и приостановила действие Конституции|url=http://russian.rt.com/article/11735|publisher=[[Russia Today]]|date=3 июля 2013|accessdate=2013-07-03}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 25 ғинуары. Мысырҙа 2011 йылдың 25 ғинуарында булған инҡилаптың йыллығын билдәләүгә арналған демонстрациялар барышында унда ҡатнашыусыларҙың полиция менән бәрелештәре ваҡытында 49 кеше һәләк булды, тип хәбәр итә Франс Пресс агентлығы&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/16661141/?frommail=1 Почти 50 человек стали жертвами столкновений в Египте — Новости Политики — Новости Mail.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312135703/https://news.mail.ru/politics/16661141/?frommail=1 |date=2017-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

=== Мавритания ===
[[2011 йыл]]дың [[17 ғинуар]]ында [[Мавритания]] баш ҡалаһы Нуакшотта генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз режимы менән ризаһыҙлығын белдереп, бер ир үҙенә-үҙе ут төртә. 43 йәшлек Яҡуп үлд Даһуд иртән автомобилен Мавритания Сенатының бинаһы алдына ҡуя ла машина эсендә ултырған көйө, өҫтөнә яныусан матдә һибеп, ут төртә. Полиция тиҙ килеп етә — ут тиҙ генә һүндерелеп, бите һәм тәне ныҡ бешкән ир дауаханаға илтелә. Һаулығының торошо тураһында мәғлүмәт бирелмәй. Журналистар әйтеүенсә, Даһуд үҙен-үҙе яндырырғандан бер нисә минут элек ниәте тураһында уларға шылтыратып хәбәр иткән. Даһуд журналистарға «илдәге сәйәси хәл менән риза түгеллген һәм идара итеүсе режимға ҡаршы сығыуын» белдергән. Мавританияға 2008 йылдың авгусында хәрби түңкәрелеш ваҡытында илдә власты ҡулына эләктергән һәм 2009 йылдың июлендә Мавритания Ислам Республикаһының президенты итеп һайланған генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз идара итә&lt;ref&gt;[http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php Mauritanie: mécontent du régime, un homme s’immole par le feu à Nouakchott — Flash actualité — Monde — 17/01/2011 — leParisien.fr] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110224002345/http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php |date=2011-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Марокко ===
2011 йылдың 20 февралендә Facebook аша протестарға саҡырыу таратыла.
20 февралдә [[Марокко]] ҡалаларында король власын сикләү, социаль мәсьәләләрҙе хәл итеү талаптары менән тыныс демонстрациялар үтә.

=== Көнбайыш Сахара ===
26 февралдә Дахла ҡалаһында протест акцияһы үтә. Сыуалыштарҙа 2 кеше һәләк була, 100-ләбе яралана.&lt;ref&gt;[http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2011/02/28/feature-01 Riots erupt after Western Sahara concert (Magharebia.com)]&lt;/ref&gt;

5 мартта ҡасаҡтар лагерында 200 кеше тыныс протест күрһәтеүҙә ҡатнаша.&lt;ref&gt;[http://www.afrol.com/articles/37529 afrol News — Peaceful Western Sahara anti-government protests]&lt;/ref&gt;

=== Ливан ===
27 февралдә [[Ливан]]дың баш ҡалаһы [[Бәйрүт]]тә күп кешеле демонстрация үтә, конфессионализмды, йәғни дәүләт власын йәмғиәттең дини общиналарға бүленеүенә ҡарап ойоштороуҙы, бөтөрөү талабы ҡуйыла. Марш Facebook социаль селтәре аша ойошторола.&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110227/17/17.html?id=2322483 Новости — Радио Свобода © 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309140516/http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110227/17/17.html?id=2322483 |date=2011-03-09 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 Lebanese protest against sectarian political system | News by Country | Reuters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 |date=2011-11-24 }}&lt;/ref&gt;

13 мартта тиҫтәләрсә мең кеше Бәйрүттә Ғазаплылар майҙанындағы митингыла ҡатнаша. Митинг «эрбет инҡилабының» алты йыллығы уңайынан ойошторола. Был инҡилап Сүриә ғәскәрҙәрен Ливандан ҡыуып сығара. Манифестанттар радикаль шиғый төркөмө &quot;Хезболла&quot;ның, ҡорал һалып, Ливан армияһына ҡушылыуын талап итә.&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5495035/ Митингующие в Бейруте требуют разоружить «Хизболлу» — Новости Политики.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104955/http://news.mail.ru/politics/5495035/ |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;

=== Оман ===
Оманда протест күрһәтергә сыҡҡан 200-ләп кеше 2011 йылдың 17 ғинуарында эш хаҡын күтәреү, тормош кимәлен яҡшыртыу талаптарын ҡуя. Сыуалыштар Оманды «сәйәси яҡтан тотороҡло һәм һүлпән ил» тип баһалаған репортёрҙарҙы бик аптырата&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oman protestors call for fight against corruption - Culture &amp; Society|url=http://www.arabianbusiness.com/oman-protestors-call-for-fight-against-corruption--374524.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975kTa0a|archivedate=2012-07-13|publisher=ArabianBusiness.com|accessdate=2011-01-29}}&lt;/ref&gt;. 19, 26 февралдә акциялар үтә. Солтан Ҡабул бин Сәйет хөкүмәткә үҙгәрештәр индерә, 6 кешене урынынан ала. 27 февралдәге акцияларҙа 2 кеше һәләк була. 28 февралдә, властарҙың 6 кешене һәләк итеп, демонстрацияны баҫтырыуына ҡаршы асыулы манифестанттар сыға.
13 мартта Ҡабус бин Сәйет закондар сығарыу советының закондар сығарыу һәм көйләү вәкәләттәренән эйә булыуы, илдең төп законынан үҙгәрештәр индереү өсөн комитет ойоштороу тураһында указ сығара.&lt;br /&gt;

=== Сәғүд Ғәрәбстаны ===
21 ғинуарҙы 65 йәшлек бер ир Джизан провинцияһы Самта ҡалаһында үҙен-үҙе яндырыуы һөҙөмтәһендә һәләк була. Был, моғайын, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда кемдең дә булһа үҙ-үҙен яндырыуҙың беренсе билдәле осрағы булғандыр&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975jDDc5|archivedate=2012-07-13|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;saudi2&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies in possible first self-immolation in Saudi|url=http://sundaytimes.lk/world-news/4231-man-dies-in-possible-first-self-immolation-in-saudi|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975qNdOU|archivedate=2012-07-13|author=Mohideen Mifthah|publisher=The Sunday Times, http://sundaytimes.lk/|date=22 January 2011|accessdate=23 January 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125101129/http://sundaytimes.lk/world-news/4231-man-dies-in-possible-first-self-immolation-in-saudi |date=25 January 2011 }}&lt;/ref&gt;.

29 ғинуарҙа [[Джиддә|Джиддәлә]] йөҙҙәрсә демонстрант 11 кешене һәләк иткән ташҡын арҡаһында килеп тыуған ҡала инфраструктураһы проблемаларына ҡаршы сығыш яһай&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web|title=Flood sparks rare action|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archiveurl=http://web.archive.org/20110201053307/www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01|publisher=[[The Gazette (Montreal)|Montreal Gazette]]|date=29 January 2011|accessdate=29 January 2011}}&lt;/ref&gt;. Полиция демонстрацияны башланғанынан алып 15 минут тигәндә туҡтата. 30-ҙан 50-гә тиклем кеше ҡулға алына&lt;ref name=&quot;Reuters_Dozens_detained&quot;&gt;{{Cite news|title=Dozens detained in Saudi over flood protests|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/middle-east/140720-dozens-detained-in-saudi-over-flood-protests.html|publisher=[[The Peninsula]] (Qatar)/[[Thomson-Reuters]]|date=2011-01-29|accessdate=2011-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302150701/http://www.thepeninsulaqatar.com/middle-east/140720-dozens-detained-in-saudi-over-flood-protests.html|archivedate=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;.

23 февралдә Сәғүд Ғәрәбстаны короле [[Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд]], өс ай сит илдә дауаланып ҡайтҡандан һуң, йәмғеһе 35 миллиард долларлыҡ финанс льготалары йыйылмаһын ғәмәлгә ашырыу тураһында белдерә. Был йыйылмаға ингән саралар араһында дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын 15 процентҡа арттырыу, эшһеҙ йәштәргә һәм сит илдәрҙә белем алған Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарына ярҙам күрһәтеү, ғаиләләргә фатир табышыуҙа булышлыҡ итеү инә. Монарх финанс енәйәтендә ғәйепләнгән бер нисә кешене ярлыҡай, әммә сәйәси реформалар тураһында бер ни ҙә әйтелмәй&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/02/23/saudi-king-returns-with-promises-of-social-aid/ Эр-Рияд заливает грядущие протесты дождем финансовых льгот | euronews, мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073948/http://ru.euronews.net/2011/02/23/saudi-king-returns-with-promises-of-social-aid/ |date=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;.

10 мартта Әш-Шәрҡиә провинцияһындағы Кәтип ҡалаһында шиғыйҙарҙың демонстрацияһы үтә, унда 200-ләп кеше ҡатнаша. Халыҡты ҡыуып таратыу өсөн хоҡуҡи тәртип һаҡсылары тауыш гранаталары ҡуллана. Кәм тигәндә дүрт кеше яралана&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/03/11/gunfire-ahead-of-saudi-day-of-protest/ Протесты в Саудовской Аравии | euronews, мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316153747/http://ru.euronews.net/2011/03/11/gunfire-ahead-of-saudi-day-of-protest/ |date=2011-03-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Судан ===
[[30 ғинуар]]ҙа Хартумда ике университеттан 15 000-ләп студенттың хөкүмәт отставкаһын талап иткән протесы була. Полиция университеттарҙы ҡамай, студенттар төркөмөн туҡмай һәм ҡулға ала&lt;ref&gt;[http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-27112.html Институт религии и политики: Полиция Судана разогнала студентов, требующих отставки правительства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117054129/http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-27112.html |date=2012-01-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.km.ru/v-sudane-oppozitsionery-cherez-internet-prizyvayut-k-provedeniyu-aktsii-protesta KM.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Студенттарҙың хаҡтар үҫеүенә ҡаршы сығышын яҡтыртҡан ундан ашыу журналист ҡулға алына&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110130/328338612.html РИА Новости: В Судане арестованы журналисты, освещавшие акцию протеста в Хартуме]&lt;/ref&gt;.

Бынан ике аҙна алда, [[2011 йыл]]дың 17 ғинуарында [[Судан]] властары тарафынан президент Омар әл-Бәширҙең яҡын көрәштәше, әле күренекле оппозиционер Хәсән Тураби ҡулға алына&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/01/2011117214831300377.html Al Jazeera: Al-Turabi arrested in Khartoum]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 9—15 ғинуарында Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум үткәрелә, 2011 йылдың июленән [[Көньяҡ Судан]] башҡа дәүләттәр тарафынан таныла һәм 193-сө ағза итеп БМО-ға ҡабул ителә.

=== Джибути ===
[[Джибути]]ҙа [[31 ғинуар]]ҙа 300 кеше баш ҡала Джибутиҙа президент Исмаил Омар Геллеға ҡаршы протест белдерергә сыға.
[[18 февраль|18 февралдә]] Джибутиҙа 63 йәшлек президенттың отставкаға китеүен талап иткән демонстрация үтә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821052.html Демонстранты в Джибути потребовали отставки президента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220055059/http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821052.html |date=2011-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сомали ===
13 февралдә йөҙҙәрсә йәш кеше [[Сомали]] баш ҡалаһы Могадишола күсмә федераль хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияға сыға.&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201102150258.html allAfrica.com: Somalia: Anti Al Shabaab-TFG Demostration in Mogadishu]&lt;/ref&gt;

15 февралдә күсмә федераль хөкүмәт яҡлы көстәр уларға ата, 4 кеше һәләк була, 11 манифестант яралана.&lt;ref&gt;[http://allafrica.com/stories/201102170764.html allAfrica.com: Somalia: Govt Seizes Persons Linked to Mogadishu Demonstrators' Deadly]&lt;/ref&gt;

=== Сүриә ===
2011 йылдың [[4 февраль|4 февраленә]] [[Сүриә]]лә әүҙемселәр төркөмө тарафынан Facebook селтәрендә Мысырҙағыға оҡшаш «Асыу белдереү көнө» планлаштырыла&lt;ref&gt;[http://www.newizv.ru/lenta/140259/ Новые Известия: Сирийцы планируют акции протеста, аналогичные египетским, через интернет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Facebook|Syrian.Revolution|The Syrian Revolution 2011 الثورة السورية ضد بشار الاسد}} {{Ref-ar}}(ғәр.)&lt;/ref&gt;.

Ләкин президент Бәшәр Асад уның власына бер ни ҙә янамай, сөнки илдә төп үҫеш мәсьәләләре уңышлы хәл ителә, тип иҫәпләй. [[Сүриә]]лә биш йыл (2007 йылдан 2011 йылдың февраленә тиклем) Facebook, [[YouTube]], Twitter социаль селтәрҙәренә һәм күп кенә яңылыҡтар сайттарына инеү бикле була&lt;ref&gt;[http://www.bfm.ru/news/2011/02/09/v-sirii-razreshili-facebook-youtube-i-twitter.html В Сирии разрешили Facebook, YouTube и Twitter | Деловой портал BFM.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120121355/http://www.bfm.ru/news/2011/02/09/v-sirii-razreshili-facebook-youtube-i-twitter.html |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

20 апрелдә Бәшәр Асад илдә 48 йыл барған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыу тураһында рәсми раҫлай. Оппозиция фекеренсә, был «саралар һуңлаған»&lt;ref&gt;[http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html Новая Политика — В Сирии отменен режим чрезвычайного положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714012754/http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html |date=2011-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

22 апрелдә яңылыҡтар сығанаҡтары белдереүенсә, хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияларҙы баҫтырғанда 72 кеше һәләк булған&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=447393 Вести.]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың мартынан бирле Сүриәлә һуғыш туҡтамай. 2014 йылда ҡайһы бер ваҡытлы матбуғат сараларында, тыштан ҡыҫылыусылар булмаһа, һуғыш күптән тамамланған булыр ине, тигән раҫлауҙар сыға&lt;ref&gt;[http://nvo.ng.ru/concepts/2013-12-27/1_top10.html 10 главных военных событий 2013 года / Концепции / Независимая газета]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2013_05_30/Kompleksi-S-300-ostudjat-pil-zhelajushhih-vvesti-bespoletnuju-zonu-nad-Siriej-7831/ «п п╬п╪п©п╩п╣п╨я│я▀ п║-300 п╬я│я┌я┐п╢я▐я┌ п©я▀п╩ п╤п╣п╩п╟я▌я┴п╦я┘ п╡п╡п╣я│я┌п╦ п╠п╣я│п©п╬п╩п╣я┌п╫я┐я▌ п╥п╬п╫я┐ п╫п╟п╢ п║п╦я─п╦п╣п╧» — п²п╬п╡п╬я│я┌п╦ — п÷п╬п╩п╦я┌п╦п╨п╟ — п⌠п╬п…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201115512/http://rus.ruvr.ru/2013_05_30/Kompleksi-S-300-ostudjat-pil-zhelajushhih-vvesti-bespoletnuju-zonu-nad-Siriej-7831/ |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

=== Бахрейн ===
[[Бахрейн]]да үҙгәрештәр талап иткән демонстрациялар 2011 йылдың 14 февралендә башлана. Демонстранттар Манама үҙәгендәге Ынйы майҙанын баҫып ала. Беренсе демонстрацияла уҡ протеста ҡатнашҡан бер кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819477.html В Бахрейне в результате столкновений погиб демонстрант]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 15 февралдә был ҡорбанды ерләгәндә тағы берәү үлтерелә. 16 февралдә меңәрләгән бахрейнлы Ынйы майҙанына йыйыла һәм уға, Ҡаһирәләге кеүек, Таһрир (Азатлыҡ) тигән исем бирә. Майҙанға палаткалар ҡорола&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/02/16/bahrain-protesters-look-to-emulate-egypt-revolt/ Волнения в Бахрейне набирают силу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423223020/http://ru.euronews.net/2011/02/16/bahrain-protesters-look-to-emulate-egypt-revolt/ |date=2011-04-23 }}&lt;/ref&gt;. 17 февралдә полиция майҙандан демонстранттарҙы ҡыуа башлай, кәм тигәндә 6 кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.htm Al Jazeera Transparency]&lt;/ref&gt;. 18 февралдә демонстранттар Таһрирға йәнә йыйылмаҡ була, ләкин полиция уларҙы утҡа тота: 60 кеше яралана. Бахрейн короле вариҫ принцҡа оппозиция менән һөйләшергә ҡуша, ләкин 19 февралдә оппозиция хәлде көйләүҙә принцтың ҡатнашыуына ҡаршы булыуын белдерә. Властар ғәскәргә Ынйы майҙанынан китергә бойора. Демонстранттар тағы килә һәм тағы палаткалар ҡора.

14 мартта Бахрейн хөкүмәте үтенсе буйынса [[Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы]]на ингән илдәрҙең интервенцияһы башлана: король Фәхд күпере аша Бахрейнға 1000 сәғүд һалдаты һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]-нең 500 полицейскийы килә. 15 мартта Бахрейнда ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Шул уҡ көндө сәғүд һалдаты үлтерелә. Демонстранттар менән хоҡуҡ тәртибе һаҡсыларының бәрелештәрендә 3 кеше һәләк була, 200-ләп кеше яралана. 16 мартта ғәскәрҙәр Манаманың төп майҙанына инә һәм демонстранттарҙы ҡыуа. 5 кеше һәләк була, йөҙҙәрсә кеше яралана. 17 мартта оппозицияның 6 етәксеһе ҡулға алына. 8 оппозиция әүҙемсеһе дәүләт түңкәрелешен әҙерләгән өсөн ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә, 13-ө ошо уҡ статья буйынса 2-нән 15 йылға тиклем мөҙҙәткә ябыла.&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/06/22/bahrain/ Lenta.ru: Ближний Восток: Лидерам восстания в Бахрейне дали пожизненные сроки]&lt;/ref&gt;

=== Күвейт ===
[[Күвейт]]тә протест акциялары 2011 йылдың 18 февралендә башлана. Илдең бер нисә ҡалаһында, илдә йәшәһә лә, гражданлығы булмаған ғәрәптәрҙең демонстрацияһы була.

Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, 2011 йылда Күвейттә ошондай саралар күрелә: үҙенең хеҙмәткәрҙәренә түләүҙәрҙе арттырыу тураһында Kuwait Petroleum Corporation компанияһы иғлан итә. Парламент өйләнмәгән студенттарға стипендияны ике тапҡырға арттырып, $700-ға еткерә, ә ғаиләлеләргә $1200 итә. Сиратта — уҡытыусылар. Парламент бөтә хәрбиҙәргә, полицейскийҙарға һәм янғын һүндереүселәргә эш хаҡын 70-115 процентҡа арттыра. Былар әмирлек бюджетына йылына өҫтәмә $700 миллионға төшөргә тейеш була. Дәүләт хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡын 100 процентҡа арттырыу ҡарала. Иҡтисад мәсьәләләре буйынса вице-премьер Күвейттең бөтә граждандарын электрға, һыуға һәм телефон бәйләнешенә түләүҙән азат итергә тәҡдим итә. Әмирҙең идара итеүенең биш йыллығы уңайынан Amiri grant тураһында иғлан ителә. Был грант бер тапҡыр бирелә торған 1000 күвейт динарынан һәм 14 ай буйы аҙыҡ-түлекте бушлай алыу хоҡуғынан тора. 1000 динарҙы 2011 йылдың февралендә 1 150 000 кувейтлы алырға тейеш була&lt;ref&gt;[http://slon.ru/world/iz_za_arabskih_revolyuciy_kuveyt_postroil_kommuniz-535042.xhtml Из-за арабских революций Кувейт построил коммунизм.]&lt;/ref&gt;.

=== Буркина-Фасо ===
Протест акциялары 22 ғинуарҙа полиция участкаһында бер студент үлтерелгәс башлана. Артабан граждан акциялары бөтә ерҙә барған сыуалыштарға, хәрби фетнәләргә әйләнә, ҡан ҡойола&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/28/burkina/ Lenta.ru: В мире: К беспорядкам в Буркина-Фасо присоединилась полиция]&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт социаль саралар үткәрергә мәжбүр була, ил конституцияһына төҙәтеүҙәр индереү буйынса фекер алышыу башлай, әммә был сара оппозиция тарафынан бойкот менән ҡаршы алына.

=== Ираҡ ===
[[Ираҡ]] ҡалаларында 2011 йылдың [[25 февраль|25 февралендә]] үткән Нури әл-Малики хөкүмәтенә ҡаршы сығыштар 23 кешенең һәләк булыуы, йөҙҙәрсә кешенең яраланыуы менән тамамлана.

=== Ливия ===
[[2011 йыл]]дың 15 февралендә Ливияның портлы ҡалаһы Бенғазиҙа протесҡа сығыусыларҙың полиция һәм хөкүмәт яҡлылар менән бәрелештәре була&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2011/04/04/libya-idUSLDE72K0KK20110404/ TIMELINE-Libya’s uprising against Muammar Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411054250/http://www.reuters.com/article/2011/04/04/libya-idUSLDE72K0KK20110404 |date=2011-04-11 }} — агентство [//ru.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters]&lt;/ref&gt;. Урындағы бойондороҡһоҙ интернет киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, хоҡуҡ яҡлаусыларҙың береһен ҡулға алыу акцияға һылтау булып хеҙмәт иткән. Бер төркөм кеше Бенғази ҡала хакимиәте бинаһы алдына килгән һәм әүҙемсене сығарыуҙы талап иткән, шунан үҙәк майҙанға киткән, унда полиция менән бәрелеш булған. Демонстрацияла 500—600 кеше ҡатнашҡан, ярһыған кешеләр хакимиәт бинаһына һәм полицейскийҙарға таштар ырғытҡан,&lt;ref&gt;как сообщил Reuters один из очевидцев, пожелавший сохранить анонимность [http://uk.reuters.com/article/2011/02/16/uk-libya-rioting-benghazi-idUKTRE71F16J20110216/ &quot;Last night was a bad night, &quot; a Benghazi resident, who did not want to be identified, told Reuters by telephone.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219002903/http://uk.reuters.com/article/2011/02/16/uk-libya-rioting-benghazi-idUKTRE71F16J20110216 |date=2011-02-19 }}&lt;/ref&gt;, хөкүмәткә ҡаршы лозунгылар ҡысҡырған&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 / One witness, who did not want to be named, told the BBC: &quot;A couple of people in the crowd started chanting anti-government slogans and the crowd took that on] — агентство BBC News&lt;/ref&gt;. Ләкин власть башында 1969 йылдан бирле торған Ливия инҡилабы етәксеһе Муаммар Ҡаддафиға ҡаршы һүҙҙәр ишетелмәгән.

Илдең баш ҡалаһы Триполиҙа, Муаммар Ҡаддафиҙы яҡлап, митингылар үтә&lt;ref name=&quot;Оппозиция захватила город в Ливии&quot;&gt;{{cite news|title=Оппозиция захватила город в Ливии|publisher=Радио «Маяк»|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=224366|date=18.02.11|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Радио Маяк&quot;&gt;{{cite news|title=При столкновениях в Ливии погибли 46 человек|publisher=Радио «Маяк»|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=224490|date=19.02.11|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Бының алдынан 213 интеллигенция вәкиле Ҡаддафиҙың отставкаға китеүен, тыныс юл менән власты алмаштырыуҙы, демонстранттарҙы эҙәрләмәүҙе талап иткән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819537.html Ливийская интеллигенция просит Каддафи оставить свой пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218214322/http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819537.html |date=2011-02-18 }}&lt;/ref&gt;.
17 февралдә Үл-Бәйдә ҡалаһында дүрт кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}&lt;/ref&gt;. Унан һуң 14 кешенең, көн аҙағына 19 кешенең үлтерелеүе тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/incidents/20110217/335412198.html В столкновениях демонстрантов с полицией в Ливии погибли 19 человек | Происшествия | Лента новостей &quot;РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

Парламент эшен туҡтата. Ҙурлығы буйынса Ливияның дүртенсе ҡалаһы булған Әл-Бәйдә баш күтәреүселәр ҡулына күсә, урындағы полиция ла улар яғына сыға. Ҡаланы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡамай&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/19/02/2011/546198.shtml Ситуация в Ливии выходит из-под контроля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219151855/http://top.rbc.ru/politics/19/02/2011/546198.shtml |date=2011-02-19 }}&lt;/ref&gt;.

[[Би-би-си]] хәбәр итеүенсә, ил властары ҙурлығы буйынса икенсе урындағы Бенғази ҡалаһына ғәскәр кертә. Шаһиттар белдереүенсә, унда бер нисә танк та инә, дүрт танк суд бинаһын һаҡ аҫтына ала. Бенғазиҙың бер нисә биҫтәһендә электр һүнә, аэропорт ябыла. Раҫланмаған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, полицияның бер өлөшө оппозицияға ҡушыла.
Ҡала кварталдарының ҡайһы берҙәрендә ҡыйралыш бара. Хоҡуҡ яҡлаусылар мәғлүмәттәренә ярашлы, акция барған өс көндә Ливияла 84 кеше һәләк була.

2011 йылдың 28 февралендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Ливия сигенә яҡын урынлашҡан ғәскәрҙәрен күсерә башлай.&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/28/02/2011/551638.shtml США передислоцируют войска вокруг Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301160738/http://top.rbc.ru/politics/28/02/2011/551638.shtml |date=2011-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияла Ҡаддафи яҡлылар менән баш күтәреүселәр араһында граждандар һуғышы башлана, конфликтҡа халыҡ-ара көстәр килеп ҡыҫыла.

17-[[19 октябрь|19 октябрҙә]] күсеү милли советының хөкүмәт ғәскәрҙәре Бени-Вәлит менән Сирт ҡалаларын ала. М. Ҡаддафи Сирт эргәһендә боласылар тарафынан тотоп алына һәм үлтерелә.

23 октябрҙә күсеү милли советы Ливияны Ҡаддафи режимынан азат тип иғлан итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111023_libya_declares_liberation.shtml НПС провозгласил Ливию свободной от режима Каддафи]&lt;/ref&gt;.

== Эҙемтәләр ==
{| style=&quot;float: right;&quot; border=&quot;1&quot;
|+Freedom House мәғлүмәттәре буйынса Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәрендә азатлыҡ кимәле үҙгәрештәре. Рейтинг юғарыраҡ булған һайын, илдә азатлыҡ күберәк тип һанала&lt;ref&gt;[http://freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2012 Источник данных]. Для наглядности рейтинги были инвертированы: рейтинг_в_таблице = 10 — рейтинг_в_источнике&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|''''''
|colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''азатлыҡтар'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Дәүләт'''
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''сәйәси'''
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''граждан'''
|-
| ||2010||2012||2010||2012
|-
| Алжир||4||4||5||5
|-
|  Бахрейн||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|  Мысыр||4||4||5||5
|-
|  Иран||4||4||4||4
|-
|  Ираҡ||5||5||4||4
|-
|  Иордания||4||4||5||5
|-
|  Күвейт||6||6||6||{{төшөү}}5
|-
|  Ливан||5||5||7||{{төшөү}}6
|-
|  Ливия||3||3||3||{{үҫеш}}4
|-
|  Марокко||5||5||6||6
|-
|  Оман||4||4||5||5
|-
|  Катар||4||4||5||5
|-
|  Сәғүд Ғәр.||3||3||4||{{төшөү}}3
|-
|  Сүриә||3||3||4||{{төшөү}}3
|-
|  Тунис||3||{{үҫеш}}7||5||{{үҫеш}}6
|-
|  БҒӘ||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|  Йемен||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|
|}


Ғәрәп илдәренең лидерҙары бер-бер артлы үҙҙәрендә реформалар үткәрә башлай (Күвейт, Иордания, Оман, Алжир&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/articles/2011/02/04/fear/ Lenta.ru: Ближний Восток: Фактор страха]&lt;/ref&gt;, Катар&lt;ref&gt;[http://www.nzz.ch/nachrichten/politik/international/golfstaat_katar_shura_schura_rat_wahl_ermoeglichen_1.13183869.html Emir von Katar will 2013 erstmals wählen lassen (Politik, International, NZZ Online)]&lt;/ref&gt;), ҡайһы бер илдәрҙә (Мысыр, Ливия, Тунис) хөкүмәт ҡолатыла йә отставкаға ебәрелә, Сәғүд Ғәрәбстанында һәм Бахрейнда протестар баҫтырыла, Сүриәлә оппозицияның властар менән бәрелешеүҙәре дауам итә, Йемен президенты тейелгеһеҙлегенә алмашҡа власты тапшыра. Мысырҙа, Сүриәлә, Ливияла һәм Йемендә радикаль исламсыларҙың позицияһы көсәйә.{{Мәҡәлә|21|10|2011}}

=== Ғәрәп яҙының иҡтисади хаҡы ===
[[ХВФ]] Ғәрәп яҙының күпмегә төшөүен иҫәпләп сығара, төп илдәрҙең юғалтыуҙары 55 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/10/14/arabspring/ Lenta.ru: В мире: МВФ подсчитал стоимость «арабской весны»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ындаында [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] генераль секретарының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Мөхәммәт әл-Таваржи хәбәр итеүенсә, «ғәрәп яҙының» тура финанс зыяны ғына ла хәҙерге мәлгә кәм тигәндә 75 миллиард доллар тора&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/01/01/117372-print.html Экономические убытки от «арабской весны» — 75 миллиардов долларов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

* 2013 йылдың 10 октябрендә британ банкы HSBC отчёт баҫтыра, унан күренеүенсә, 2014 йыл аҙағына иң күп зыян күргән ете илдә — [[Мысыр]]ҙа, [[Тунис]]та, [[Ливия]]ла, [[Сүриә]]лә, [[Иордания]]ла, [[Ливан]]да һәм [[Бахрейн]]да — [[эске тулайым продукт]] 2011 йылғы ихтилал булмаған осраҡтағы мөмкинлектән 35 процентҡа кәмерәк буласаҡ. Яҡын Көнсығыш иҡтисады «яҙғы» ваҡиғалар арҡаһында 2014 йыл аҙағына тиклем 800 миллиард доллар юғалтасаҡ. Отчёт тура иҡтисади юғалтыуҙарҙы ла, ЭТП үҫешенең әкренәйеүен һәм инвестициялар күләме кәмеүен дә иҫәпкә ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/economics/world/091013_180821_27031.html|title=Арабская весна обойдется Ближнему Востоку в $800 млрд|accessdate=2013-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011211550/http://mignews.co.il/news/economics/world/091013_180821_27031.html |date=2013-10-11 }}&lt;/ref&gt;.
Биш йылдан һуң да Ливия менән Сүриә өҙлөкһөҙ барған граждандар һуғышы эсендә яныуын дауам итә, ә Мысырҙа 2013 йылда хәрбиҙәр түңкәрелеш яһап, протест тулҡынында килгән президент Мурсиҙы алып ырғыталар.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Шульц Э.Э.|заглавие=Технологии бунта: «цветные революции» и «арабская весна»|ссылка=http://c-ps-t.ru/wp-content/uploads/2014/10/texnologii-bunta-cvetnye-revolyucii-i-arabskaya-vesna.pdf|язык=рус|издание=Национальные интересы: приоритеты и безопасность|тип=|год=2014|месяц=|число=|том=|номер=19|страницы=52|issn=}}&lt;/ref&gt; Был ваҡиғалар Мысырҙа «30 июнь инҡилабы» тигән исем ала, ул илдә йыл да киң билдәләнә.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=В Египте отмечается третья годовщина &quot;революции 30 июня&quot;|ссылка=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3420751|язык=рус|издание=ИТАР-ТАСС|тип=|год=2016|месяц=июнь|число=30|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt; Элекке президент Мурси ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Экс-президент Египта Мурси приговорен к пожизненному заключению за шпионаж|ссылка=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3380302|язык=рус|издание=ИТАР-ТАСС|тип=|год=2016|месяц=июнь|число=18|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;

Яҡын Көнсығышта 2011 йылдан алып «ғәрәп яҙы» арҡаһында юғалтылған иҡтисади үҫеш, БМО хисаплауҙары буйынса, 614 миллиард доллар тәшкил иткән.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-37945892 ООН оценила потери от «арабской весны» в 614 млрд долларов.]&lt;/ref&gt;

=== Донъя иҡтисадына йоғонтоһо ===
{{Викиновости|Чёрное золото дорожает}}
2011 йылдың 31 ғинуарынан фьючерс контракттары буйынса нефть хаҡтары күтәрелеүе күҙәтелә. Был аналитиктарҙың сыуалыштар бөтә ғәрәп донъяһын солғар тигән хәүефенә нигеҙләнгән була&lt;ref&gt;[http://rian.ru/economy/20110131/328466045.html РИА Новости: Нефть дорожает на новостях из Египта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://finam.info/news/arabskaya-vesna-prodolgitsya/ Арабская весна продолжится. Финам 28.11.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524222727/http://finam.info/news/arabskaya-vesna-prodolgitsya/ |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;. Из-за событий в Египте отменён проход нефтяного каравана через [[Суэцкий канал]]&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/01/31/n_1681502.shtml Fox News: отменен проход нефтяного каравана через Суэцкий канал] // Газета. Ru&lt;/ref&gt;.

Айырыуса Ливиялағы сыуалыштар нефттең хаҡын ныҡ арттыра. 23 февралгә ул баррель өсөн 100 долларға — 2008 йылғы иҡтисади кризистан бирле иң юғары хаҡҡа — етә. Ливия күп кенә экспорт контракттарын үтәй алмауы хаҡында белдерә. Ливия порттарының ҡайһы берҙәре ябыла, нефть тейәү туҡтала. Шулай уҡ Ливияны [[Италия]] менән бәйләгән Greenstream газ үткәргесе лә туҡтап ҡала. Ул ғына ла түгел, Time журналы хәбәр итеүенсә, Ливия хакимы [[Муаммар Ҡаддафи]] тышҡы баҙарҙарға нефть ҡыуҙырған үткәргес торбаларҙы шартлатырға бойора&lt;ref&gt;{{cite news|author=Алекс Григорьев|url=http://www.voanews.com/russian/news/world-news/AG-Lybia-Oil-2011-02-23-116759429.html|title=Ливия: нефть и кризис|publisher=[[Голос Америки]]|date=23 февраля 2011|accessdate=2011-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228211800/http://www.voanews.com/russian/news/world-news/AG-Lybia-Oil-2011-02-23-116759429.html|archivedate=2011-02-28}}&lt;/ref&gt;{{уточнить}}.

2011 йылда ғәрәп яҙы осорона был илдәрҙән миграция артыуы күҙәтелә, Евросоюзға 140 меңләп кеше ҡаса&lt;ref&gt;[http://www.vestifinance.ru/articles/34665 Вести Экономика ― Лидеры ЕС проигнорировали тему миграции&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028181631/http://www.vestifinance.ru/articles/34665 |date=2013-10-28 }}&lt;/ref&gt;.

=== Спорт сараларына йоғонтоһо ===
* Бахрейнда сәйәси тотороҡһоҙлоҡ арҡаһында Формула-1 автоуҙыштары буйынса Бахрейн Гран-прийын ойоштороусылар беренсе этапты үткәреүҙән баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.f1news.ru/news/f1-64315.html Гран При Бахрейна отменён]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.autosport.com/news/report.php/id/89598 Bahrain withdraws opening race]&lt;/ref&gt;.
* Иорданияла Ралли буйынса донъя беренселегенең дүртенсе этабы өҙөлөү хәүефе аҫтында ҡала&lt;ref&gt;[http://www.almrally.ru/novosti-wrc/info/5051/ «Ралли Иордании» будет отменено?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707173825/http://www.almrally.ru/novosti-wrc/info/5051/ |date=2014-07-07 }}&lt;/ref&gt;. Из-за возникших трудностей при транспортировке оборудования, связанных с волнениями в Сирии&lt;ref&gt;[http://versii.com/news/229467/ Ралли Иордании оказалось под угрозой срыва]&lt;/ref&gt;, был отменён первый день этапа, а сам этап сокращён до двухдневного формата&lt;ref&gt;[http://auto.lenta.ru/news/2011/04/13/jordan/ Первый день Ралли Иордании отменён]&lt;/ref&gt;.
* Мысырҙа февраль-мартта үтергә тейешле ACM ICPC финалы күсерелә.&lt;ref&gt;[http://habrahabr.ru/post/112974/ Финал чемпионата мира по программированию ACM ICPC перенесён / Хабрахабр&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== Ғәрәп донъяһынан ситтәге сыуалыштар ===
&lt;!-- {{main|Восстания, возникшие под влиянием арабских конфликтов}} /какие?/--&gt;
2010—2011 йылдарҙа ғәрәп конфликттары йоғонтоһо аҫтында донъяның күп кенә илдәрендә оҡшаш сыуалыштар була.


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}
[[Категория:Сүриә тарихы]]
[[Категория:Тунис тарихы]]
[[Категория:Ғәрәп яҙы]]
[[Категория:XXI быуат инҡилаптары]]</text>
      <sha1>blhyophx9xpz4zszzp0erlotauj2eu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һиндостан тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128596</id>
    <revision>
      <id>1310457</id>
      <parentid>1280028</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82551" sha1="6dk3hnkdxj859ra3m7pqf18bqj6ipvq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һиндостан тарихы''' иң ҙур үҫеше б. э. т. III мең йыллыҡҡа&lt;ref&gt;{{cite web|title=Introduction to the Ancient Indus Valley|url=http://www.harappa.com/indus/indus1.html|accessdate=2007-06-18|year=1996|publisher=Harappa}}&lt;/ref&gt; тура килгән [[Һинд]] йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан [[Хараппа цивилизацияһы]] барлыҡҡа килгән дәүерҙән башлана. [[Һинд цивилизацияһы]]нан һуң алмашҡа б. э. т. V быуатҡа саҡлы дауам иткән Веда осоро килгән. [[Веда цивилизацияһы]] [[индуизм]] һәм иртә һинд йәмғиәтенең башҡа мәҙәни аспекттары нигеҙе булып тора

Б. э. т. VI быуаттан башлап Һиндостан территорияһында бик күп Махаджанапад — бойондороҡһоҙ кенәзлек һәм республикалар барлыҡҡа килгән. Б.э.т. III быуатта [[Көньяҡ Азия]]ның күпселек өлөшө [[Чандрагупта Маурья]] хакимлыҡ иткән [[Маурьялар империяһы]]на берләшкән. [[Буддизм|Будда]] батшаһы [[Ашока]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Maurya dynasty|url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html|author=Jona Lendering|accessdate=2007-06-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226183742/http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |date=2012-02-26 }}&lt;/ref&gt; идара иткән осорҙа империя сәскә атҡан. Б. э. т. II быуат башында Һиндостандың [[Үҙәк Азия]] тарафтарынан һөжүм артынан һөжүмгә дусар ителеүе һөҙөмтәһе булып, Һиндостан субконтиненты территорияһында [[Һинд-грек батшалығы|Һинд-грек]], [[Һинд-скиф батшалығы|Һинд-скиф]] һәм Һинд-парфян батшалыҡтары, шулай уҡ [[Ҡушан империяһы]] барлыҡҡа килә. III быуатта Һиндостандың «алтын быуаты»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/ancient_history4.php|title=Gupta period has been described as the Golden Age of Indian history|accessdate=2007-10-03|publisher=National Informatics Centre (NIC)}}&lt;/ref&gt; тип йөрөтөлгән [[Гупта империяһы|Гупттар династияһы]]ның хакимлыҡ осоро башлана.

Көньяҡ Һиндостанда төрлө дәүерҙә бер нисә династияға, шул иҫәптән Чалукья, Чера, Чола, Кадамба, Паллава һәм Пандья династияларына өҫтөнлөк бирелгән була. Ошо Һиндостан хакимдары ҡурсалауы арҡаһында [[фән]], [[сәнғәт]],[[әҙәбиәт]], [[астрономия]] һәм [[фәлсәфә]] сәскә атҡан.

X быуаттан XII быуатҡа саҡлы Үҙәк Азиянан ислам баҫып ингәндән һуң осоро Төньяҡ Һиндостан [[Дели солтанлығы]] контроле аҫтына күсә. Һуңыраҡ субконтиненттың күп өлөшө [[Бөйөк Моголдар империяһы]] составына инә. Шуға ҡарамаҫтан, бер нисә ерле короллек, шулай уҡ Виджаянагар империяһы ярымутрауҙың көньяғында, [[Бөйөк Моголдар империяһы|Моголдар]] ҡулы етмәҫлек ерҙә, йәшәүен дауам итә. XVIII быуатта Моголдар империяһы тарҡала, һәм уның урынына Маратх империяһы төбәктә өҫтөнлөклө урынды биләй.

XVI быуаттан башлап, Һиндостан менән сауҙа бәйләнештәрен үҫтереү теләге булған, бер нисә Европа иле, шул иҫәптән [[Португалия]], [[Нидерланд]], [[Франция]] һәм [[Бөйөк Британия]], [[Һиндостан ярымутрауы]]ның тарҡау короллектәре власын тартып ала һәм Һиндостан биләмәләрендә колония урынлаштырыу өсөн көрәш башлана. Инглиздәр башҡа колонизаторҙарҙан уңышлыраҡ булып сыға һәм [[1856 йыл]]да Һиндостандың күпселек өлөшөн Британ Ост-һинд компанияһы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|title=History : Indian Freedom Struggle (1857-1947)|accessdate=2007-10-03|publisher=National Informatics Centre (NIC)|quote=And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227213048/http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php |date=2009-12-27 }}&lt;/ref&gt;.үҙ контроле аҫтына ала. Бер йыл үтеүгә хәрби Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн Беренсе һуғыш йәки [[Сипайҙар ихтилалы]] тип аталған һинд хәрби подразделениелары һәм батшалыҡтары ихтилалы башлана. Британия компанияһы контроленә ҡаршы сыға улар, әммә ахырҙа баҫтырыла. Һөҙөмтәлә Британия Ост-һинд компанияһы бөтөрөлә һәм [[Британия Һиндостаны|Һиндостан]] [[Британия империяһы|Британия Империяһының]] колонияһы булараҡ туранан-тура Британия тажы аҫтына күсә. Һинд колонияларын {{comment|талау|эксплуатация}} инглиз капиталын туплау һәм Англия сәнәғәте революцияһының мөһим факторы булып тора&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%BE%D0%B1%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%83%D0%BC,_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA Хобсбаум Э.]'' Век Революции. Европа 1789—1848. — {{Ростов н/Д}}, 1999.&lt;/ref&gt;.

XX быуаттың тәүге яртыһында Һиндостан милли конгресы һәм башҡа сәйәси ойошмалар нигеҙ һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенә нигеҙ һала. [[1920-се йылдар|1920]] һәм 1930 йылдарҙа, миллион һиндлы ахимса, йәки көс ҡулланмау&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA 3&quot;&gt;{{cite book|title=Concise Encyclopedia|url=https://archive.org/details/dorlingkindersle0000john|publisher=Dorling Kindersley Limited|year=1997|pages=p. 455|isbn=0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt; принцибына нигеҙләнеп, [[Махатма Ганди]] башлаған күп халыҡтың граждандар буйһонмауы кампанияһына ҡушыла. Ахырҙа, [[1947]] йылдың 15 авгусында Һиндостан Британия хакимлығынан тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ ала, ләкин шул уҡ ваҡытта Һиндостан дин билдәләре буйынса ике доминион — Һиндостан һәм [[Пакистан]]ға&lt;ref name=&quot;CONCISE ENCYCLOPEDIA..&quot;&gt;{{cite book|title=Concise Encyclopedia|url=https://archive.org/details/dorlingkindersle0000john|publisher=Dorling Kindersley Limited|year=1997|pages=p. 322|isbn=0-7513-5911-4}}&lt;/ref&gt;.бүленә. Территорияларҙы айырыу размежевание һинд-мосолман дошманлыҡ һәм ҡанлы бәрелеш шарттарында үткән. 1950 йылдың 26 ғинуарында илде парламент республикаһы тип иғлан иткән Һиндостан Конституцияһы ҡабул ителә. Әммә шул уҡ ваҡытта Һиндостан [[Милләттәр Берләшмәһе|Британ милләттәр берләшмәһендә&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|title=CIA Factbook: India|work=[[CIA Factbook]]|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|accessdate=2007-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html |date=2008-06-11 }}&lt;/ref&gt;]][./История_Индии#cite_note-CIA-9 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[9]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;] ҡала.

Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, күп милләтле һәм күп динле дәүләт булғанлыҡтан, Һиндостандың төрлө урындарында дин һәм ижтимағи нигеҙҙә ыҙғыш-талаш һәм ҡаршылыҡтар кисерә. Шуға ҡарамаҫтан, премьер-министр [[Индира Ганди]], ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеп, граждандарҙың хоҡуғын сикләгән [[1975 йыл|1975 — 1977]] йылдарҙы индермәгәндә, Һиндостан, либераль демократик донъяуи дәүләт булараҡ, үҙенең статусын яҡларға һәләтле булып сыға.

Һиндостандың милли хәүефһеҙлегенә янаусы төп ҡурҡыныс көс — [[терроризм]], бигерәк тә Джамму һәм Кашмирҙа, Төньяҡ-Көнсығыш Һиндостанда, [[XXI быуат]] башына — [[Дели]] һәм [[Мумбаи]] кеүек ҙур ҡалаларҙа. Был күренештең иң сағыу миҫалы булып, Делиҙа [[2001 йыл]]дағы террорсыларҙың Һиндостан парламентына һөжүме тора.

[[XX быуат]]тың икенсе яртыһында күрше дәүләттәр менән илдең сиктәренә ҡағылышлы проблемалар даими рәүештә барлыҡҡа килә. [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] менән бәхәс әлегә саҡлы сиселмәгән, [[1962 йыл]]да ул хатта ҡыҫҡа дауамлы һуғыш тоҡаныуға сәбәп була. [[Пакистан]] менән Һиндостан өс тапҡыр: 1947, 1965, 1971 йылдарҙа һуғыша. Һиндостандың Пакистан менән һуңғы конфликты (Каргиль һуғышы) Кашмир штатында [[1999 йыл]]да була.

[[1974 йыл]]да Һиндостан ядро ҡоралына тәүге ер аҫты һынауҙарын үткәрә, шуның менән &quot;ядро клубы&quot;ның яңы ағзаһы булып китә&lt;ref name=&quot;India is a Nuclear State&quot;&gt;{{cite web|title=India Profile|url=http://www.nti.org/e_research/profiles/India/index.html|accessdate=2007-06-20|year=2003|publisher=Nuclear Threat Initiative (NTI)}}&lt;/ref&gt;. [[1998 йыл]]да Һиндостан, биш сериялы шартлау ойоштороп, яңы һынауҙарын дауам итә. Реформа башлай.[[1991 йыл]]да башланған реформалар Һиндостандың иҡтисадын донъя йөҙөндәге илдәр араһында иң шәп үҫешкән&lt;ref name=&quot;Montek&quot;&gt;{{cite paper|author=[[Montek Singh Ahluwalia]]|title=Economic Reforms in India since 1991: Has Gradualism Worked?|version=|publisher=Journal of Economic Perspectives|year=2002|url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/speech/spemsa/msa008.doc|format=MS Word|accessdate=2007-06-13}}&lt;/ref&gt; тип танытты. [[1996 йыл]]да реформаларҙы дауам итеүсе Атал Биһари Ваджпаи хөкүмәте власҡа килә. 2004 йылдың яҙында уҙған парламент һайлауҙарынан һуң, башында Соня Ганди торған Һиндостан милли конгресы фирҡәһе еңеү яулай. [[2004 йыл]]дың [[22 май|22]] [[22 май|майында]] премьер-министр вазифаһын билдәле иҡтисадсы Манмохан Сингх биләй, 2014 йылда уға алмашҡа [[Нарендра Моди]] килә.

== Периодизация ==
&lt;span&gt;Һ&lt;/span&gt;индостан тарихы шартлы рәүештә бер нисә осорға бүленергә мөмкин:
* Боронғо Һиндостан
** Һинд (Харапптарҙың) цивилизацияһы  осоро (III меңенсе  йыллыҡ — б. э. т. XVII быуат)
** Веда осоро (б. э. т. XIII — VI быуаттар)
*** Иртә веда дәүере (б. э. т. XIII—X быуаттар)
*** Һуңғы веда дәүере (б. э. т. IX— VI быуаттар)
** Будда осоро (б. э. т. V— III быуаттар)
** Классик дәүер (б. э.  т. II б. — б. э. VI быуаты)
* Урта быуаттар һиндостаны
** Мосолмандар хакимлығы осоро
** Инглиздәр хакимлығы осоро (1765-1947)
* Хәҙерге заман тарихы

== Боронғо Һиндостан ==

=== Палеолит ===
Азиялалағы бик боронғо артефакттары тип, Нью-Делиҙан төньяҡҡараҡ 300 километрҙа Сивалик убалары районында һинд-француз белгестәре палеолит осорона ҡараған, йәше 2,6 млн йыл тип билдәләнгән, таш ҡоралдар һәм ошо ҡоралдар тамға ҡалдырған өс һыйыр һөйәге һанала.

Нармада йылғаһы үҙәнендә ява Homo erectus-ына яҡын, ләкин прогрессивыраҡ баш һөйәге табыла. 1985 йылда narmadiensis Homo erectus төрсәһе тип тасуирлана. Ваҡыты — 236 мең йылдан  ашыу (минималь дата)&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/109/ Нармада / Narmada; Hathnora]&lt;/ref&gt;.

Одаяла (Тамилнад штаты) биш айлыҡ бала һөйәктәре табыла, һәм уны йә  ''Homo erectus төрөнә'', йә иртә ''Homo sapiens төрөнә ҡарай тип әйтәләр''. Керала штаты ярҙарында табылған феррикреттар (тимер ҡабыҡтар) һәм уларға оҡшаған Одаи феррикреттарының йәше 187 мең йыл менән билдәләнә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/159/ Одаи / Odai]&lt;/ref&gt;.

Соан йылғаһы исеме менән аталған соан мәҙәниәте табылдыҡтары Сивалик төбәгендә осрай&lt;ref&gt;Parth R. Chauhan [http://www.assemblage.group.shef.ac.uk/issue7/chauhan.html#distribution Distribution of Acheulian sites in the Siwalik region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104171240/http://www.assemblage.group.shef.ac.uk/issue7/chauhan.html|date=2012-01-04}}. ''An Overview of the Siwalik Acheulian &amp; Reconsidering Its Chronological Relationship with the Soanian — A Theoretical Perspective''.&lt;/ref&gt;.

Һиндостандың көньяғындағы Джвалапурам ([[:en:Jwalapuram]]) 74 мең йыл элек тә күҙәтелгән Тоба вулканы атылыуына дәүерҙәш археологик мәҙәниәттә өҙлөклөк күҙәтелмәй.

=== Неолит ===
Б. э. т.  VII меңенсе йыл дәүеренән [[Һинд]] һәм Сарасвати үҙәнендә етештереү  хужалығы ([[Дөгө (үҫемлек)|дөгө]] сәсеү) үҫешкән. Мергарх иртә игенселек мәҙәниәте дәүерендә кеше үҙенең төбәгендә булдыра алған аҙыҡ-түлек алыуҙың һөҙөмтәле ысулдарын тапҡан: игенселек, һунарсылыҡ кәсебе һәм башланып ҡына торған малсылыҡ. Был үҫештең сифатлы яңы баҫҡысына күсеү өсөн тейешле шарттар булдырған — яңы мәҙәни-тарихи комплекс формалашҡан.

=== Бронза быуаты ===
Б. э. т. III меңенсе йылдарында дравидтар Һинд йәки [[Хараппа цивилизацияһы|Харапп]] (Ракхигархи, Дхолавира, Лотхал ҡалалары) тигән атама алған тәүге [[һинд цивилизацияһы]]н барлыҡҡа килтерә. Һинд дравидтарында төҙөлөш, бронза металлургияһы, кескәй дәүмәлле скульптура үҫешкән була. [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] һәм [[Месопотамия]]нан айырмалы рәүештә, Һинд цивилизацияһы монументаль скульптура бөтөнләй хас түгел. Һаҡланып ҡалған бөтөн һындарҙың да күләме ҙур түгел. Хосуси милек мөнәсәбәттәре башланғыс хәлендә генә булған, ә ауыл хужалығы нигеҙендә һуғарыу ирригацион игенселек ята. Тышҡы сауҙа мөһим роль уйнаған: Харапп цивилизацияһы менән Месопотамия, [[Урта Азия]] менән бәйләнеш урынлаштырған, туранан-тура сауҙа бәйләнештәре [[Шумер]]ға һәм [[Ғәрәбстан]]ға еткән.

Һинд цивилизацияһының батышы б. э. т. XVII—XIV быуаттарына (?) тура килә. Тарҡалыштың аныҡ сәбәптәре билдәләнмәгән, ләкин был ваҡытта дравид халҡының көньяҡ-көнсығышҡа шылғаны һәм элекке үҫеш кимәлен юғалта барғаны билдәле. Моғайын, быға тәбиғәт шарттарының насарайыуы йәки был ваҡытта [[Кавказ]] менән [[Һинд]] үҙәне араһындағы миграция процестары сәбәпсе булғандыр.

=== Ганг йылғаһы үҙәне цивилизацияһы ===
[[Ганг]] — Һиндостандың иң ҙур йылғаһы, ә Ганг дельтаһы — донъялағы иң ҙур дельта һәм, халҡының күплеге һәм тығыҙлығы юғары булһа ла, яуым-төшөм мул һәм тупраҡ уңдырышлы булғанлыҡтан, үҙәндең күпселек биләмәһендә халыҡ иҫән-һау көн күрә алған була.&lt;ref&gt;https://books.google.ru/books?id=r5i5BgAAQBAJ&amp;pg=PA360&amp;lpg=PA360&amp;dq=%D0%A6%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B3&amp;source=bl&amp;ots=12UqYc45kr&amp;sig=KpYyoQwNvBxzH9KfYckYvTYKAjQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjD_u_lqbTKAhWn83IKHdWwCowQ6AEITDAK#v=onepage&amp;q=%D0%A6%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B3&amp;f=false&lt;/ref&gt; Ганг йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан Варанаси Һиндостандың иң боронғо ҡалаһы тип иҫәпләнә. Легендаға ярашлы, Шива алла яҡынса 5000 йыл элек уға нигеҙ һала. Варанасиға яҡынса 3000 самаһы йыл.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4784056.stm|title=The religious capital of Hinduism|first=Debabani|second=Majumdar|publisher=[[BBC]]|date=7 March 2006|accessdate=February 4, 2007}}&lt;/ref&gt;

=== Веда осоро ===
[[Файл:Late_Vedic_Culture_(1100-500_BCE).png|мини|Веда осорондағы Төньяҡ Һиндостан картаһы (б. э. т.  1100-500 йылдар).]]
Хараппа цивилизацияһынан һуң, б. э. т.  V быуатына саҡлы, веда осоро дауам иткән. [[Веда цивилизацияһы]] иртә һинд йәмғиәтенең [[индуизм]] һәм башҡа мәҙәни аспекттары нигеҙе булып хеҙмәт иткән.

=== Ведийлыҡ осороноң һуңы ===
Б. э. т. VI быуаттан башлап беҙҙең эраға территорияһында Һиндостан биләмәләрендә бик күп Махаджанападтар — бойондороҡһоҙ короллектәр һәм республикалар барлыҡҡа килгән.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Krishna Reddy|title=Indian History|year=2003|publisher=Tata McGraw Hill|location=New Delhi|isbn=0070483698|pages=A107}}&lt;/ref&gt; Б. э. т. III быуатта, [[Көньяҡ Азия]]ның күпселек өлөшө [[Чандрагупта Маурья]] хакимлыҡ иткән [[Маурьялар империяһы]]на берләшә.[[Буддизм|Будда]] батшаһы [[Ашока]] идаралыҡ иткәндә империя сәскә ата.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Maurya dynasty|url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html|author=Jona Lendering|accessdate=2007-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65IEUKA7W?url=http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html|archivedate=2012-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226183742/http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |date=2012-02-26 }}&lt;/ref&gt; Б. э. т. II быуат башында Һиндостан [[Үҙәк Азия]] яғынан сиратлап яһалған һөжүм кисерә. Бының һөҙөмтәһе булып Һиндостан субконтинентында [[Һинд-грек батшалығы|Һинд-грек]] һәм [[Һинд-скиф батшалығы|Һинд-скиф]] һәм Һинд-парфян батшалыҡтары, шулай уҡ [[Ҡушан батшалығы|Ҡушан империяһы]] барлыҡҡа килә. III быуаттан башлап, Һиндостандың «алтын быуаты» тип атап йөрөтөлгән [[Гупта империяһы|Гупта]] династияһы хакимлығы осоро башлана.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/ancient_history4.php|title=Gupta period has been described as the Golden Age of Indian history|accessdate=2007-10-03|publisher=National Informatics Centre (NIC)|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513224227/http://india.gov.in/knowindia/ancient_history4.php|archivedate=2011-05-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Heitzman, James. (2007). «[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html#s3 Gupta Dynasty,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html#s3 |date=2009-10-29 }}» Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007&lt;/ref&gt;

Көньяҡ Һиндостанда төрлө династиялар, шул иҫәптән, Чалукья, Чера, Чола, Кадамба, Паллава һәм Пандья династиялары төрлө дәүерҙә өҫтөнлөк иткән. Ошо хакимдар ҡурсалауы аҫтында Һиндостанда [[фән]], инженерия, [[сәнғәт]], әҙәбиәт, [[астрономия]], [[Фәлсәфә|философия]] сәскә ата.

{{Боронғо һинд батшалыҡтары}}

=== Будда осоро ===
Б. э. т. I меңйыллыҡ уртаһында,  ҡайғыртыусы һәм һаҡлаусы брахмандар — ҡанбабалар булыуға ҡарамаҫтан, Һиндостанда ведий дине {{comment|көрсөк|кризис}} кисерә. Боронғо Һиндостанда брахманизмға  оппозицияла торған тәғлимәттәр барлыҡҡа килеүен боронғо һинд йәмғиәтенең әүҙем өлөшөнөң ритуаллығы һәм формаль тәҡүәлеге менән айырылып торған ведий (брахман) диненә күңелдәре ҡайтыуы эҙемтәһе тип, шулай уҡ брахмандар һәм кшатриялар (Боронғо Һиндостанда яугирҙар һәм хакимдар ҡатламы) араһындағы билдәле бер {{comment|ҡаршылыҡтар|конфликттар}} менән аңлатыла. Был хәл менән бәйле бер хәлгә иғтибар итеү мөһим, [[Будда]] ла, һәм Махавира Вардхамана ла (Һиндостанда брахман йолаһына ҡаршы булған джайнизмға нигеҙ һалған башҡа оппозиция төркөмө) брахман  ҡатламынан түгел, ә тап шул кшатрий ҡатламынан. 
Шулай итеп, ҡорбандар килтереүгә ҡоролған иҫке веда дине киҫкен кризис кисерә, брахмандар һәм изге Ведаларҙың абруйын кире ҡағыусы һәм үҙҙәренең маҡсаты итеп фәлсәфәне һәм йоганы (аңды үҙгәртеп ҡороу тәжрибәһе) аңлау аша хәҡиҡәтте үҙ аллы эҙләүсе шрамандар, фиҙаҡәрҙәр, илсе фәйләсуфтар, «еретик», аскет кеүек заманы өсөн яңы булған хәрәкәттәрҙең  барлыҡҡа килеүендә сағыла. Шундай дәрүиштәрҙең береһе, буддизмға тарихи нигеҙ һалыусы Будда Шакьямуни булған.

==== Фарсылар һәм гректар ====
Будда эпохаһы башында төньяҡ-көнбайыш гандхара һинд ҡәбиләһен буйһондороусы һәм ассакендарҙан, йәғни Ашваҡ индустарынан һалым алыусы   фарсы батшаһы [[Бөйөк Кир II|Кирҙың]] һинд походтары башланған. Әммә фарсы поодтары ҡурҡыныс булмаған һәм фәҡәт Һинд биләмәләренең ҡыр-остарына ғына ҡағылған.

Б. э. т. 327 йылда Искәндәр Зөлҡәрнәйн [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский]] ҙур армияһы менән Һиндостанды баҫып алырға ниәтләй. Ҡайһы бер өлкәләрҙе ул буйһондорған, ләкин Һиндостандың Төньяҡ-Көнбайыш ҡәбиләләре ҡаршылыҡ күрһәткән. Бына тигән еңеү яулағас, Александр көнсығыш походынан баш тартҡан һәм б. э. т. 325 йылда Һиндостандан киткән. Боронғо грек  цивилизацияһының Ганг һәм Гималай тауҙары цивилизацияһы менән осрашыуы Һиндостанды эллин донъяһына яҡынайтҡан, был осорҙа грек һәм фарсы йоғонтоһо Төньяҡ Һиндостандың көнбайыш райондарына үтеп инә башлай. Һинд цивилизацияһы ла шулай уҡ эллин илдәре мәҙәниәтенә, айырым алғанда, медицина һәм фәлсәфә өлкәһендә, ҡайһы бер йоғонто яһай. Б. э. т. 317 йылғы ихтилалдан һуң, гректар һинд биләмәләренән тулыһынса ҡыуылған.

==== Маурьялар ====
Гректарға ҡаршы көрәш тулҡынында  Пенджаб һәм Һинд үҙәне Маурьялар ырыуы вәкиле Чандрагупта хакимлығы аҫтында берләшә — Магадханан варна буйынса шудра, [[Һинд]] һәм [[Ганг]] йылғалары үҙәнендә беренсе берҙәм Төньяҡ һинд державаһын төҙөгән. Б. э. т. IV быуат аҙағында Чандрагупта Камбоджаны, Гандхараны һәм Көнсығыш Ирандың күрше өлкәләрен яулаған.

Чандрагуптаның вариҫтары булып Биндусара (б. э. т. 293—268) һәм Ашока (б. э. т. 268—231), Боронғо Һиндостан тарихында иң ҡөҙрәтле хаким. Тәхеткә ултырғандан һуң, ул үҙенең бөтөн ағай-энеһен ҡырып бөткән һәм көньяҡта һәләкәтле һуғыштар тоҡандырып,  Декан яҫы таулығы биләмәләренең барыһын тиерлек ҡушҡан. Әммә һуңыраҡ Ашоканың тиранлығы империя эсендә «изгелек таратыу»ға бағышланған сәйәсәт менән алмашына, ҙур илдең төрлө өлөштәрендә йәшәгән халыҡтың рухи берләшеүе уның төп маҡсаты булып торған. Барса диндәрҙе лә һаҡлау вәғәҙә ителһә лә, буддизмды айырып ҡурсалау сәйәсәттең мөһим һыҙаты булған.

Буддизм фәлсәфәһенең ҡабул ителгән йолаларҙа һәм традицияларҙа тәрән тамырҙары булған. Күп быуаттар дауамында [[буддизм]] веда дине менән татыу йәшәгән, уның ҡайһы бер йолаларын һәм хоҙайҙарын үҙләштергән. Асылда [[Ганг]] үҙәнендә килеп сыҡҡан буддизм, һәр бер кешегә йүнәлтелгәнлектән, күмәк халыҡтың диненә әүерелгән.

Үҙәкләштереү сәйәсәтендәге  етешһеҙлектәр б. э. т. III быуат аҙағына уҡ биләмәләрен юғалта башлаған Маурьи державаһының тиҙ тарҡалыуына килтерә. Был осорҙа төрлө ҡәбиләләр йәшәгән Һиндостандың иҡтисади һәм ижтимағи үҫешендә айырма бик көслө булған. Б. э. т. 180 йылда Магадхала Маурьялар династияһы тулыһынса ҡолатылған.

=== Классик осор ===
Классик эпоха дошманлашҡан ваҡ династияларҙың сиратлап төрлө күләмдәге тиҙ тарҡалып торған эре державалар барлыҡҡа килтереүе, бик күп биләмәләренең тотороҡло дини, община-касталы һәм иҡтисади ахырғы системаһы формалашыуы менән ҡылыҡһырлана. Б. э. т. II — б. э. III быуаттарында Төньяҡ Һиндостан төньяҡ-көнбайыштан килгән төрлө көстәрҙең баҫҡынсылыҡ аренаһына әйләнә.
Беренсе интервент — б. э. т. III быуат башында Сәләүкидтәр дәүләтенән бүленеп сыҡҡан эллинистик Грек-бактрия батшалығы. Грек-бактр юғары ҡатламы үҙенең сиктәрен Ғәрәп диңгеҙенә саҡлы киңәйткән һәм б. э. т. II быуатҡа юҡҡа сыҡҡан үҙенә бер төрлө Һинд-грек батшалығын барлыҡҡа килтергән.

Б. э. т. I быуатта Кашмир менән сиктәш ятҡан күсмә саҡтар дәүләтенән киң баҫып алыуҙар башланған, һәм, иң эреһе Һинд-скиф батшалығы булған, бер нисә биләмә барлыҡҡа килгән. Әммә б. э. I быуатының икенсе сирегенә  Парфиянан бөтә Һинд-скиф биләмәһен баҫып алған һәм үҙ сиратында Куджула Кадфиз I (30 — 79-сы йй. тирәһе) етәкселегендәге Бактрия кашандары ҡорбанына әйләнгән, сөнки улар Һинд тамағына саҡлы биләмәләрҙең күп  өлөшөн баҫып алған. Канишка (97 — 120 йыл) дәүерендә Ҡушан батшалығы үҙенең ҡеүәтле үҫешенә өлгәшә, ул саҡта дүрт донъяның бөйөк державаларының береһе һанала.[[Иран|Сәсәниҙәр Ираны]] ҡыҫырыҡлауы аҫтында III быуатта Ҡушан батшалығы үҙенең һуңғы  территорияларын юғалтҡан.

Төньяҡ Һиндостанды киләһе берләштереүселәрҙең береһе [[Гупта империяһы|Гупт]] династияһының батшаһы Самудрагупта (335—380 йыл), ул үҙенең походтары менән Гималайға һәм үрге Һиндҡа барып еткән. Уның улы Чандрагупта II Викрамадитья (380—415 йй.) индерелгән. Һиндостанды үҫешенең «алтын быуаты»на еткергән. Әммә хатта  ҡеүәтле Гупт державаһы ла төньяҡ-көнбайыштан һөжүм иткән IV—V быуаттарҙа гупт Һиндостаны биләмәләрен дә үҙ дәүләтенә индергән   иран телле күсмә эфталиттарға ҡаршы тора алмаған. Был ваҡиға шартлы рәүештә боронғо Һиндостан тарихының  тамамланыу ваҡыты тип һанала.

== Урта быуат Һиндостаны тарихы ==

=== Мосолмандар хакимлығы ===
Синд һәм Пенджаб аша  мосолмандарҙың беренсе баҫып инеүен кире ҡайтарып, раджастхансылар Төньяҡ Һиндостанда һуңынан тағы ике бөйөк империя — декан Раштракут һәм бенгаль буддист Пала — менән Каннаудж ҡалаһын яулау өсөн «өс яҡлы көрәштә» ҙур Гурджара-Пратихара дәүләтен төҙөгән. [[X быуат|X]] быуаттан XII быуат осоронда Үҙәк Азиянан [[ислам]] баҫып инеүенән һуң, Төньяҡ Һиндостан [[Дели солтанаты]] контроленә күсә. Һуңыраҡ субконтиненттың күп өлөшө составына ингән күп өлөшө һуңыраҡ Бөйөк Моголдар Империяһы составына ингән. Шуға ҡарамаҫтан, Виджаянагар империяһы кеүек бер нисә ерле короллек ярымутрауҙың көньяғында, Моголдарҙың ҡулы етмәҫлек ерҙә, булған. [[XVIII]] [[XVIII быуат|быуатта]] Моголдар империяһы тарҡала, уның урынына төбәктә өҫтөнлөклө урынды Маратхтар Империяһы биләй.

== Европаның Һиндостандағы  колониялары тарихы ==
XVI быуаттан башлап, бер нисә [[европа]] иле, шул иҫәптән [[Португалия]], Нидерланд, [[Франция]] һәм Бөйөк Британия, һиндостан менән сауҙа бәйләнештәре үҫтереү теләгенән, ярымутрауҙағы тарҡау короллектәрҙә власты үҙ ҡулына алып, Һиндостан  биләмәләрендә колония урынлаштырыу өсөн көрәш башлай. Инглиздәр башҡа колонизаторҙарҙан уңышлыраҡ булып сыға һәм [[1856 йыл]]да Һиндостандың  күпселек өлөшө Британ Ост-Һинд компанияһы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|title=History : Indian Freedom Struggle (1857-1947)|accessdate=2007-10-03|publisher=National Informatics Centre (NIC)|description=And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071007014059/http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|archivedate=2007-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227213048/http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php |date=2009-12-27 }}&lt;/ref&gt; контроле аҫтына эләгә. Бер йыл үткәс, һинд хәрби подразделениелары һәм батшалыҡтарының бөтә Һиндостанды биләп алған Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн  Беренсе һуғышы йәки Сипайҙар баш күтәреүе исеме менән тарихҡа ингән ихтилал башлана. Британия компанияһы контроленә ҡаршы сыға ул, әммә ахырҙа  баҫтырыла. Һөҙөмтәлә Британ Ост-Һинд компанияһы бөтөрөлә һәм Һиндостан,  Британия тәхетенең туранан-тура идараһына күсеп, [[Британия империяһы|Британия]] [[Британия империяһы|империяһының]] колонияһына әүерелә. Һинд колонияларын иҙеү инглиз капиталын туплауҙың һәм Англия сәнәғәт революцияһының төп сығанағына әйләнә.

=== [[Португалия]] ===
[[Васко да Гама]]&lt;nowiki/&gt;ның (1498—1502), Афонсу д’Албукерки (1503) һәм Һиндостандың беренсе португал вице-короле Франсишку ди Альмейданың (1505) ике сәйәхәтенән һуң, португалдар, Албукерка (1510) етәкселегендә, киләсәктә Һиндостандың португал колониялары үҙәге булып китәсәк Гоаны баҫып ала, ә  1538 йылда основали факторию на Гугли, хәҙерге [[Калькутта]] янында, Гуглиҙа, факторияға нигеҙ һала. XVI быуат башынан XVII быуатҡа саҡлы Һиндостан менән сауҙа итеү монополияһы уларҙың ҡулында була, ләкин 1580 йылдан инде, Португалия Испанияға ҡушылғас (Филипп II ваҡытында), тәүге илдең мәсьәләләре артҡы планға күсерелгән.

1640 йылда Португалия тағы ла бойондороҡһоҙлоҡ ала, ләкин был ваҡытҡа голландтар һәм инглиздәр Һиндостанда өҫтөнлөклө урын биләгәнлектән, так что колонии португал колониялары бөлгөнлөккә төшкән һәм һуңғараҡ уларҙан ни бары, ярты миллион халҡы булған, 1100 км² (1900 йылға ҡарата) ер биләгән Гоа, Даман һәм Диу ғына тороп ҡала.

=== Голландия ===
Голландтар, башҡа европа илдәре араһынан, португалдарҙың Һиндостандағы монополияһын тәүге емереүселәр була. 1602 йылда бер нисә ваҡ компанияларҙан өҙөп кенә Голланд  Ост-Һинд компанияһы барлыҡҡа килә. Уның баш факторияһы Амбоинда була.

1652 йылда Мадрас ярында беренсе,  Палаколлу, факторияһына нигеҙ һалына, ә 1658 йылда голландтар португалдарҙың Цейлондағы һуңғы нығытмаһын, Джаффнапатамды, яулап алалар.

1661 һәм 1664 йылдарҙа улар  португалдарҙан  все их колонии на Малабар ярындағы барлыҡ колонияларын тартып алалар. Ләкин голландтарҙың Һиндостандағы беренселеге оҙаҡҡа бармай: 1758 йылда улар Чинсурах  янында инглиз губернаторы Клайв тарфынан тар-мар ителә һәм хурлыҡлы килешеүгә ҡул ҡуйырға мәжбүр була.

Англия, [[1793 йыл|1793]] йылдан алып 1815 йылға саҡлы Франция менән һуғыш дауамында, Голландияның барса көнсығыш колонияларын тартып алған тиһәң дә була, шулай итеп, Һиндостанда Голландия биләгән бәләкәй генә ере лә ҡалмай.

=== [[Франция]] ===
[[Файл:French_India_1741-1754.png|справа|247x247пкс|Французская Индия в 1741—1754 гг.]]
Беренсе Француз  Ост-һинд  компанияһына 1604 йылда нигеҙ һалына. Улар артынан: 2-се (1611), 3-сө (1615), 4-се (1642, Ришелье), 5-се (Кольбера, 1664) асылды.

1674 йылда Коромандель ярында Пондишериға нигеҙ һалынған, 1676 йылда — Чандернагорға.

Алтынсы компания бер нисә (Ост-Һинд, Вест-Һинд, Ҡытай, Сенегал) сауҙа компаниялары ҡушылыу юлы менән төҙөлгән ([[1719 йыл|1719]]). Король уға, 1769 йылда тартып алынған, айырым хоҡуҡ биргән. [[1790 йыл]]да ул Милли йыйылыш тарфынан юҡҡа сығарыла.

=== Башҡа илдәр ===

==== [[Дания]] ====
Башҡа европа дәүләттәренең Һиндостанда милеге бик аҙ булды. Дания колониялары башҡаларҙыҡынан күберәк  булды. Беренсе Дат Ост-Һинд компанияһына 1612 йылда нигеҙ һалынған, икенсеһенә — 1670 йылда. Был 1616 йылда Транквебарҙа һәм Серампорала дат колонияларына нигеҙ һалына, әммә һуңынан уларҙы ([[1845 йыл|1845]]) инглиздәр һатып ала. Данияның башҡа колониялары - Малабар ярындағы Порто Ново, Эддова һәм Гольчери.

==== [[Австрия]] ====
[[1723 йыл]]да Австрия Ост-Һинд компанияһына нигеҙ һалынған, әммә ул көс-хәл менән эшләй торғас, ул [[1784 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да бөлгөнлөккә төшә.

==== [[Швеция]], [[Пруссия]] ====
Шулай уҡ Швед Ост-Һинд компанияһы ([[1731 йыл|1731]]) һәм ике пруссия «Ост Һинд компанияһы» ([[1750 йыл|1750]] һәм [[1753 йыл|1753]]) ғүмерһеҙ булып сыҡҡан. Европалылар араһынан Һиндостанда тик инглиздәр генә нығынып ҡала алған.

=== [[Бөйөк Британия|Англия]] ===
[[Файл:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|мини|Бенгалның беренсе губернаторы Роберт Клайвтың  Плесси янындағы ҡаты алышта Мир Джафар менән осрашыуы.]]
Беренсе инглиз (Лондон) Ост-Һинд компанияһы 1600 йылда ойошторола. Инглиздәр яйлап ҡына Һиндостанға үҙ йоғонтоһон арттыра бара,  XVIII быуат аҙағына улар Һиндостандың байтаҡ өлөшөн үҙ контроле аҫтына ала һәм көнәркәштәрҙе ҡыҫырыҡлап сығара. Роберт Клайв [[1756 йыл|1756]]—[[1757 йыл]]да&lt;nowiki/&gt;рҙа ҙур еңеү яулай һәм Бенгалла нығына. Шулай итеп, ул Һиндостан менән навабтар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡта оҫта уйнап һәм хәрби операциялар уҙғарып, яйлап ҡына бөтөн Һиндостанда идаралыҡ итеү  киңәйтеүгә йоғонто яһай. Клайвтан һуң Һиндостанда Ост-һинд компанияһының генерал-губернаторы посы булдырыла.

1757 йылда Роберт Клайв етәкселегендәге Британ Ост-Һинд компанияһы ғәскәре бай Бенгал наваблығына баҫып инә, бенгал  ҡаҙнаһын талай (5 млн 260 мең фунт стерлинг торошло байлыҡ тартып алынған). &lt;span&gt;Б&lt;/span&gt;енгалия инглиз компанияһы таможня идаралығына күскәндән һуң, уның  территорияһында эске таможнялар булдырыла, эске бенгал сауҙаһының  мөһим тармаҡтарын монополләштерәләр. Йөҙәр меңләгән бенгал һөнәрселәре, үҙ продукцияһын  минималь хаҡтар буйынса тапшырырға тейешлек шарты менән, компаниялар факторияларына көсләп беркетелә, йыш ҡына уларға бер ни ҙә түләмәгәндәр. Һалымдар ҡырҡа арта, шул иҫәптән ер һалым ике тапҡырға арта.

[[1757 йыл]]да Роберт Клайв етәкселегендәге Британ Ост-Һинд компанияһы ғәскәре бай Бенгал наваблығына баҫып инә, бенгал  ҡаҙнаһын талай (5 млн 260 мең фунт стерлинг торошло байлыҡ тартып алынған). Инглиздәр Бенгалның тышҡы сауҙаһын, һәм шулай уҡ эске бенгал сауҙаһының мөһим тармаҡтарын  монополләштерәләр. Йөҙәр меңләгән бенгал һөнәрселәре, үҙ продукцияһын  Бенгал хужа булған компаниялар йөҙ мең һөнәрсе принудительно беркетелгән була, унда үҙ продукцияһына минималь хаҡтар буйынса тапшырырға тейеш була. Һалымдар ҡырҡа арта.

&lt;span&gt;Бының һ&lt;/span&gt;өҙөмтәһендә 1769-1773 йылдарҙа ҡот осҡос аслыҡ була,  7 миллиондан 10 миллионға саҡлы &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г. 1979. История Индии. М.&lt;/ref&gt;. бенгал һәләк була. 1780-1790-сы йылдарҙа аслыҡ Бенгал ла аслыҡ тағы ҡабатлана: бер нисә миллион кеше һәләк була&lt;ref&gt;''Губер А., Хейфец А. 1961. Новая история стран зарубежного Востока. М.''&lt;/ref&gt;. Билдәле америка тарихсыһы Б Адамс иҫәпләүҙәре буйынса, Һиндостан  Британияға ҡушылғанынан һуң беренсе 15 йылда инглиздәр Бенгалнан суммаһы 1 миллиард фунт стерлинг тәшкил иткән ҡиммәтле әйбер тейәп алып сыҡҡан.

Бөтә Һиндостан инглиз колониаль хакимлығы аҫтына күскәндән һуң, аслыҡ башҡа биләмәләргә лә тарала башлай. Күп ваҡытта был британия властарының  урындағы һөнәрселек етештереүен производствоһын бөлдөрөү буйынса аңлы сәйәсәт һөҙөмтәһендә бөлгөнлөккә төшөрөүендә, һөҙөмтәлә баҙар инглиз  сәнәғәт тауарҙарын өсөн асыла. [[1834 йыл]]да британ генерал-губернаторы хәбәр итеүенсә: «Һиндостан тигеҙлектәре туҡыусылар һөйәктәренән аҡ булып күренә».

[[1840 йыл]]да инглиздәр [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;дың күп өлөшөндә идара иткән. Һинд колонияларын тыйыла белмәй талау инглиз капиталын туплау һәм Англия сәнәғәт революцияһының мөһим сығанағы булған.
# [[1800 йыл|1800]]—[[1825 йыл]]да&lt;nowiki/&gt;р — 1 млн кеше аслыҡтан үлгән,
# 1825—[[1850 йыл]]да&lt;nowiki/&gt;р — 400 мең,
# 1850—[[1875 йыл]]да&lt;nowiki/&gt;р — Бенгал, Орисса, Раджастан, Биһар еңелгән, 5 миллион кеше вафат булған,
# 1875—[[1900 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дар — 26 миллион кеше вафат булған.
1876—1878 йылдарҙа, беренсе сиратта, Мадрас һәм Бомбейҙа ҡоторонған «Ҙур аслыҡ» осоронда, инглиз хакимиәте мәғлүмәттәре буйынса, 2,5 миллиолнға яҡын кеше, ә һинд мәғлүмәттәре буйынса — 10 миллионға яҡын вафат булған.

1857 йылда сипайҙар баш күтәрә (британия колониаль армияһындағы һинд сығышлы  һалдаттары), һәм инглиз властары ҙур тырышлыҡ һәм етди ҡан ҡойоу аша ғына тәртип урынлаштыра  алған. Бынан һуң Ост-Һинд компанияһы урынына, вице-король тәғәйенләп,  Һиндостан менән туранан-тура королева идара иткән.

Британдар Һиндостанда тимер юлдар төҙөгән, даими почта бәйләнешен юлға һалған, сәнәғәт предприятиелары булдырған. Британия идаралығы һәм инглиз теле төрлө телдә һөйләшеүсе илде берҙәм һәм бөтөн итеп тупларға ярҙам иткән. Был милли үҙаңды үҫтереү  өсөн нигеҙ булған. [[1885 йыл]]да «Һинд милли конгресы» партияһы барлыҡҡа килгән. 1890 йылда «һул» — радикаль ағым барлыҡҡа килгән. Уның етәксеһе Бал Гангадхара Тилак булған.

==== XX быуатта Британия Һиндостаны ====
XX быуат башында Һиндостанда яйлап  капитализм үҫешә башлай, иң беренсе, туҡыма һуғыу текстиль тармағында, сәнәғәт эшселәре һаны арта.

1911 йылда Британияның Һиндостандағы вице-короле резиденцияһы [[Дели]] ҡалаһына күсерелә (быға тиклем уның резиденцияһы Калькуттала булған).

Британ Һиндостаны,[[1914 йыл]]дың [[4 август|4]] [[4 август|авгусы]]нда Германияға һуғыш иғлан иткән Бөйөк Британия менән бер үк ваҡытта,  Беренсе донъя һуғышына ҡушылған. Һинд ғәскәрҙәре Европала, Урта диңгеҙҙәге, Африка һәм Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәр театрында ҡатнашҡан.

Һуғыш башында уҡ тотҡас, Германия яғынан хупланған һинд милләтселәренең революцион эшмәкәрлеге, британия властары өсөн етди ҡурҡыныс тыуҙыра. 1919 йылдың мартында тәртип һаҡлау тураһында ҡаты Закон ҡабул ителә, шул  осорҙа билдәлелек алған йәмәғәт эшмәкәре [[Махатма Ганди]] Һиндостанда хартал үткәрергә, йәғни хужалыҡ итеү эшмәкәрлеген туҡтатырға, дөйөм забастовка үткәрергә саҡыра. Тиҙҙән илдә сыуалыштар башлана, һәм Гандиҙың харталды туҡтатыу теләге уяна. Әммә шул ваҡытта Пенджабта хәл киҫкенләшә. 1919 йылдың 13 апрелендә бригада генералы Реджинальд Дайер етәкселегендәге ғәскәр Армитсарҙа  демонстранттарға ҡаршы ут аса, Джаллианвала-багхт ҡыйралышында 400-гә яҡын кеше һәләк була.

XX быуаттың тәүге яртыһында Һинд милли конгресы һәм башҡа сәйәси ойошмалар һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенә нигеҙ һала. [[1920-се йылдар|1920]] һәм 1930 йылдарҙа миллионлаған һиндтар [[Махатма Ганди]]ҙың ахимса (көс ҡулланмау) принциптарына нигеҙләнгән  сатьяграха, тип аталыусы күп кешенең гражданлыҡ буйһонмауы кампанияһына  ҡушыла.

1929 йылда вице-король лорд Ирвин Һиндостандың доминион статусын алыуы маҡсаты менән реформа үткәрелеүе тураһында иғлан итә. Ләкин Һинд милли конгресының эш комитеты, Бөйөк Британия менән бәйләнеште өҙмәй тороп, ысын азатлыҡ булыуы  мөмкин түгел, тип белдерә.

1930, 1931 1932 йылдарҙа һинд йәмәғәтселеге һәм хөкүмәт яғынан һәм Бөйөк Британия парламентының өс әйҙәүсе сәйәси партия вәкилдәре араһында өс тапҡыр түңәрәк өҫтәлдәр конференцияһы үткәрелә. Беренсе түңәрәк өҫтәл тамамлағандан һуң бер аҙ ваҡыт үтеүгә, Һинд милли конгресы гражданлыҡ буйһонмауы акцияһын туҡтатыу, ә хөкүмәт сәйәси тотҡондарҙы төрмәнән сығарыу шарты менән Ирвин — Ганди пакты ҡабул ителә. Әммә икенсе конференция тамамланыу менән Конгресс йәнә ҡаршылыҡ акцияларын башлай. Тәртипһеҙлектәр тоҡана, һәм Ганди ҡулға алына.

Азатлыҡ хәрәкәте баҫымы аҫтында 1935 йылда британ хөкүмәте, закондар сығарыу (ғәмәлдә — кәңәш итеү) органы һәм һинд юғары ҡатламына һайлау хоҡуғы биргән Һиндостан менән идара  итеү Законын баҫтырып сығара. 

===== Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Һиндостан =====
[[Файл:INDIAN_TROOPS_IN_BURMA,_1944.jpg|мини|Бирмалағы Аракан фронтында 7-се раджпут полкы 2-се батальонының һинд пехотинецтары патрулгә сығырға әҙерләнә, 1944 йыл.]]
1939 йылдың 3 сентябрендә Һиндостан, Бөйөк Британия менән бергә, һуғышҡа инә. Тиҙҙән Һиндостан милли конгресы лидерҙары британия хөкүмәтенән һуғыш тамамланғандан һуң Һиндостанға ҡарата пландары асып һалыуын талап итә. 1940 йылдың октябрендә Конгресс граждандар буйһонмауы кампанияһын башлай. 1942 йылдың мартында британия хөкүмәте, һуғыштан һуң Һиндостанда туранан-тура махсус  Һайлап ҡуйған орган ярҙамы менән, ил конституцияһын әҙерләүҙе  тәҡдим итә; һинд сәйәси даирәләренә, оборонанан тыш, бөтә тармаҡтарҙағы  власты бирергә әҙерлеге тураһындағы фекер әйтелә. Әммә был тәҡдимдәр кире ҡағыла, сыуалыштар башлана, Конгресс Ганди һәм Конгрестың башҡа алдынғы эшмәкәрҙәре ҡулға алына.

1942 йылдың 23 мартында япон ғәскәрҙәре Андаман утрауҙарына килеп  төшә.

1942 йылдың 26 апрелендә британия ғәскәрҙәре [[Мьянма|Бирма]]нан Һиндостанға сигенә башлай. Төньяҡҡа сигенеү барышында 38-се һәм 22-се ҡытай дивизиялары [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙан киҫелеп ҡала, уларға ла Һиндостан еренә үтергә тура килә. Был ғәскәрҙәр бер үк исем йөрөткән округтың Рамгарх ҡалаһында йыйыла, бында улар америка ҡоралы һәм кейеме ала, ә уларҙы уҡытыу эшенә америка инструкторҙары  тотона. Һиндостанда ҡытай ғәскәренең рәсми командующийы америка генералы Джозеф Уоррен Стилвелл була. Һөҙөмтәлә Британ Һиндостанында американдар етәкләгән ҡытай  хәрби берләшмәһе — Төньяҡ хәрби районы командованиеһы барлыҡҡа килгән.

1943 йылдың йәйендә [[Өсөнсө рейх|Германиянан]] [[Сингапур]]ға япондар яғына сығырға риза булған һинд әсирҙәренән Һинд милли армияһын туплай башлаған Һинд бойондороҡһоҙлоҡ хәрәкәтенең элекке лидерҙарының береһе — Субхас Чандра Бос килә.

15-се армия командующийы Мутагути Рэнъя, Һиндостанда британдарға ҡаршы йүнәлтелгән ихтилал тоҡандырыу маҡсатында ҙур һөжүмгә ҡушылырға  саҡырһа ла, уға сикләнгән операция ойошторорға ризалыҡ бирелә. 1944 йылдың башында Импхал өсөн барған алыш япондарҙың еңелеүе менән тамамланды. Был алыш менән бер үк ваҡытта үткән һәм уның һөҙөмтәһендә союздаш ғәскәрҙәр ҡамауҙан азат ителгән Кохим алышы Икенсе донъя   һуғышы Көньяҡ-Көнсығыш Азия театры өлөшөнә ҡараған Бирма кампанияһының  һынылышлы мәле булып тора. Кохим һәм Импхалдағы еңелеү шул осорҙа Япония тарихындағы иң ҙур еңелеү була.

1943 йылда Бенгалла миллион ярым кешенең ғүмерен өҙгән аслыҡ башлана.

1944 йылдың майында Конгрестың лидерҙары Ганди һәм башҡалар төрмәнән азат ителә.

===== Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ  юлында =====
[[Файл:Gandhi_Jinnah_1944.jpg|мини|[[Махатма Ганди]] һәм Мөхәммәт Али Джинна Бомбейҙа, 1944 йылдың сентябре.]]
1946 йылдың ғинуарында Король Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәт иткән һәм репатриация әкрен барыуына ризаһыҙлыҡ белдергән индустарҙың фетнәһенән һуң армияла оҙайлы фетнәләр серияһы башлана. [[1946 йыл]]дың февралендә шулай уҡ Бомбейҙа Король Хәрби Диңгеҙ Флотында фетнә, һәм [[Калькутта]], Мадрас һәм [[Карачи]]ҙа һәм башҡа фетнәләр була.

[[1946 йыл]]дың башында шулай уҡ Конгресс 11 провинцияның 8-ендә еңеү яулай алған яңы һайлауҙар үтә. Һинд милли когресы менән Мосолман лигаһы араһында Һиндостанды бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлана. 1946 йылдың 16 авгусында мосолмандар, Британ Һиндостанында ислам милли үҙәген булдырыуҙы талап итеп, Туранан-тура эш итеү көнө иғлан итә. Икенсе көндө Калькуттала, бөтә Һиндостанға тиҙ арала таралып киткән, индустар һәм мосолмандар араһында бәрелештәр башлана. Сентябрь айында премьер-министры индус [[Джавахарлал Неру]] булған яңы хөкүмәт тәғәйенләнә.

Британияның лейбористар хөкүмәте, Икенсе донъя һуғышынан хәлһеҙләнгән ил, община-ара бәрелештәр упҡынына батҡан Һиндостанда артабан да идара итә алмауын, халыҡ-ара хуплауын, урындағы көстәрҙең ярҙамы тоймауын аңлай. [[1947 йыл]]дың башында Британия 1948 йылдың июнен дә һуңламай Һиндостандан үҙ көстәрен сығарыу ниәтен иғлан итә.

Бойондороҡһоҙлоҡ яҡынлашыу менән, индустар һәм мосолмандар араһында бәрелештәр көсәйә. Яңы вице-король, лорд Маунтбеттен, бүлеү планын эшләүҙе тәҡдим итә. 1947 йылдың июнендә Конгресс, мосолман,  тейелгеһеҙҙәр общинаһы вәкилдәре һәм сикхтар Британ Һиндостанын дини принцип буйынса бүлеүгә ризалыҡ бирәләр. Башлыса индуистар һәм сикх халыҡтары йәшәгән өлкәләр яңы Һиндостанға күскән, башлыса мосолман — яңы илгә, [[Пакистан]]ға күскән.

1947 йылдың 14 авгусында, мосолман лидеры генерал-губернатор итеп тәғәйенләнгән Пакистан доминионына нигеҙ һалынған. Икенсе көндө, 15 августа, Һиндостан бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителгән.

== Хәҙерге Һиндостан ==
* [[1947 йыл]]дың 15 авгусында [[Һиндостан]] британ хакимлығынан тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала. [[Джавахарлал Неру]] илдең тәүге премьер-министры була.
* [[1950 йыл]]дың [[26 ғинуар]]ында Һиндостан республика тип иғлан ителә һәм яңы  конституция ҡабул итә.
* [[1953 йыл]]да Административ реформа штаттарҙы милләт-тел билдәләре принцибы буйынса үҙгәртеп ҡора.
* [[1961 йыл]]да Гоа ҡушыла.
* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] менән бәхәс [[1962 йыл]]да ҡыҫҡа ваҡытлы һуғышҡа килтерә.
* [[1974 йыл]]да Һиндостан ер аҫтында ядро ҡоралын һынай, шулай итеп, «ядро клубы»ның яңы ағзаһына әүерелә.
* Күп милләтле һәм күп динле дәүләт булараҡ, Һиндостандың төрлө өлөштәрендә дин арҡһында сыуалыштар һәм ҡаршы тороу осраҡтарын йыш кисергән. Шуға ҡарамаҫтан, Һиндостан һәр ваҡыт,  [[1975 йыл]]дан [[1977 йыл]]ға саҡлы премьер-министр [[Индира Ганди]] граждандарҙың  хоҡуҡтарын сикләүсе ҡыҫҡа ваҡытлы ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеүен иҫәпкә алмағанда, үҙен либераль демократик донъяуи дәүләт итеп күрһәтте.
* [[XX быуат]]тың икенсе яртыһында сик буйынса бәхәстәр килеп сығыуы арҡаһында Һиндостандың күрше дәүләттәр менән даими проблемалары сығып торған. Һиндостан  [[Пакистан]] менән өс тапҡыр ҙур һуғыш алып барған: 1947—1948, 1965 һәм 1971 йылдарҙа, бер нисә тапҡыр локаль характерлы конфликттарҙа ҡатнаша, Сиачен боҙлоғонда ҡаршы тороу һәм әлеге дәүерҙә [[1999 йыл]]да Кашмир штатында тоҡанған «Каргиль һуғышы»н миҫал итеп күрһәтергә була.
* [[1984 йыл]]да Индира Ганди һинд ғәскәрҙәренә Амритсарҙағы сикхтарҙың төп изге урыны - Алтын ҡорамды яулап алған сикх радикалдарын юҡ итеү бойороғон бирә. Сикхтар йәшәгән территорияларҙа бойондороҡһоҙ Халистан дәүләтен төҙөү ниәте менән башланған була был кампанияны радикалдар. «Зәңгәр йондоҙ» тигән йәшерен исем менән аталған операция сиктәрендә хәрбиҙәр сепаратистарҙан үс алған, ләкин ҡорамға хәрби экспедиция ойоштороу факты хөкүмәткә бик ҙур әхлаҡи зыян килтергән. Индира Ганди Алтын ҡорамды хур итеүсе булараҡ ғәйепләнә һәм, шәхсән үс алыу тәртибендә, уны үҙенең ике {{comment|нөгәре|телохранитель}}, сикхтар, үлтерә.
* 1980-се йылдар аҙағында Кашмир штатында, урындағы сепаратистар һәм пакистан ирредентистары әүҙемләшеүе сәбәпле, хәл ҡатмарлаша. 1990-сы йылдар дауамында конфликтҡа сик ҡуйыла.
* Һиндостанда [[1991 йыл]]да башланған реформалар, халыҡ һанының иҫ киткес күп булыуы һәм шунан килеп сыҡҡан проблемалар илдең иҡтисади үҫешен ҡатмарлаштырһа ла, донъя илдәре менән сағыштырғанда, уның иҡтисадын иң етеҙ үҫеш кимәленә сығарҙы.
* [[2002 йыл]]дың февраль-марты — Гуджарат штатында индустар менән мосолмандар араһында килеп сыҡҡан ҡанлы бәрелештәр. Иң ҡурҡыныс ваҡиғалар Ахмадабадта була.
* [[2008 йыл]]да — Мумбаиға һөжүм, Бомбей ҡалаһында көҙ булып үткән теракттар серияһы.
* 2012 йылдың 31 июлендә Һиндостанда электр энергияһының күләмле һүнеүе күҙәтелгән, шуның һөҙөмәһендә 600 миллионға яҡын кеше утһыҙ ҡалған&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia/2012/07/201273182043511580.html Mass blackout strikes India for second day — Central &amp; South Asia — Al Jazeera English]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

=== Веда осоро ===
* ''Рагозина З. А.'' История Индии (времен Риг-Веды). С 46 рисунками и 1 картой. С.-Петербург: Издание А. Ф. Маркса, 1905. XIII+496с.

=== Будда осоро ===
* Религии мира. Учебное пособие / под ред. М. М. Шахнович. 2-е изд., доп. СПб.: Изд-во С.-Петербургского ун-та, 2005.

=== Колонизациялау ===
* ''Антонова К. А.'' Английское завоевание Индии в XVIII в. М., 1958.
* Sir George Birdwood, «Report on the Miscellaneous Old Records in the India Office» (1879);
* M. Stephens, «Albuquerque and the Portuguese Settlements in India», в «Rulers of India» (Оксфорд, 1892);
* Raynal, «Histoire des établissements et du commerce des Europè ens dans les deux Indes» (1871) (не всегда точная);
* da Fonseca, «History and Archaeolog. Sketch of the City of Goa» (Бомбей, 1878).
* G. В. Malleson, «History of the French in India from the founding of Pondicherry in 1674 to the capture of that place in 1761» (нов. изд. Лонд., 1894);
* его же, «Final French struggles in India and on the Indian Seas» (Лонд., 1878); Hunter, «The Imperial Gazetteer of India» (2 изд., т. IV,ст. «French Possessions»).

=== Хәҙерге заман ===
* {{Китап|автор=[[Сафронова, Александра Львовна|Сафронова А. Л.]]|часть=Глава 4. Государства Южной Азии во второй половине XX в.|заглавие=Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. Часть 2: 1945—2000|ответственный=Под ред. [[Родригес-Фернандес, Александр Мануэльевич|А. М. Родригеса]]|место=М.|издательство=Гуманитарный издательский центр Владос|год=2001|страницы=221—315|страниц=320|isbn=5-691-00644-4, ISBN 5-691-00820-X(II)|ref=Сафронова}}

=== Төрлөһөнән ===
* ''Абрамян Р. А.'' [http://armenianhouse.org/abrahamyan/india/index.html Армянские источники XVIII в. об Индии]. Ереван, 1968.
* ''Алаев Л. Б., Вигасин А. А., Сафронова А. Л.'' История Индии. М.: Дрофа, 2010. 544 с. (Серия: Высшее образование). ISBN 978-5-358-04667-2
* ''Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г.'' История Индии (краткий очерк). М.: Мысль, 1973.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Индия|[[Воейков, Александр Иванович|Воейков А. И.]], [[Булич, Сергей Константинович|Булич С. К.]], [[Яновский, Абель Ефимович|Яновский А. Е.]]}}(рус.)
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; style=&quot;display: none;&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;ВТ-ЭСБЕ&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;1&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;CITEREF.D0.92.D0.BE.D0.B5.D0.B9.D0.BA.D0.BE.D0.B2_.D0.90._.D0.98..2C_.D0.91.D1.83.D0.BB.D0.B8.D1.87_.D0.A1._.D0.9A..2C_.D0.AF.D0.BD.D0.BE.D0.B2.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B9_.D0.90._.D0.95.1890.E2.80.941907-1-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;1&quot;&gt;Индия&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;2&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;CITEREF.D0.92.D0.BE.D0.B5.D0.B9.D0.BA.D0.BE.D0.B2_.D0.90._.D0.98..2C_.D0.91.D1.83.D0.BB.D0.B8.D1.87_.D0.A1._.D0.9A..2C_.D0.AF.D0.BD.D0.BE.D0.B2.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B9_.D0.90._.D0.95.1890.E2.80.941907-2-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;2&quot;&gt;Воейков А. И., Булич С. К., Яновский А. Е.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* Новая история Индии / отв. ред. К. А. Антонова и др. М.: Издательство восточной литературы, 1961.
* ''Синха Н. К., Банерджи А. Ч.'' История Индии. М.: Издательство иностранной литературы, 1954.
* {{Китап|автор=[[Юрлов, Феликс Николаевич|Юрлов Ф. Н.]], [[Юрлова, Евгения Степановна|Юрлова Е. С.]]|заглавие=История Индии. ХХ век|ссылка=http://www.ivran.ru/component/content/article/12-biblioteca/122-books-publ|место=М.|издательство=[[Институт востоковедения РАН]]|год=2010|страниц=920|серия=История стран востока. XX век|isbn=978-5-89292-434-7}}
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; style=&quot;display: none;&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div title=&quot;Оформление библиографических ссылок на книжные издания.&quot; class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;Книга&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;автор&quot;&gt;автор&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: {{nobr|Петров А. Б.}}&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;автор&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;mwA0w-автор-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;автор&quot;&gt;Юрлов Ф. Н., Юрлова Е. С.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;заглавие&quot;&gt;заглавие&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Заглавие книги целиком (без точки в конце).&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;заглавие&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;mwA0w-заглавие-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;заглавие&quot;&gt;История Индии. ХХ век&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;ссылка&quot;&gt;ссылка&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Ссылка на источник в интернете. Относится к полю заглавие.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;ссылка&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;mwA0w-ссылка-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;ссылка&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.ivran.ru/component/content/article/12-biblioteca/122-books-publ&lt;/nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;место&quot;&gt;место&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;место&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;mwA0w-место-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;место&quot;&gt;М.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;издательство&quot;&gt;издательство&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Примеры: Наука, Oxford Press, [[АСТ (издательство)|АСТ]] (или просто [[АСТ (издательство)|АСТ]] — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;издательство&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;mwA0w-издательство-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;издательство&quot;&gt;Институт востоковедения РАН&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;год&quot;&gt;год&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Год издания. Пример: 2010&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;год&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;mwA0w-год-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;год&quot;&gt;2010&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;страниц&quot;&gt;страниц&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Общее количество страниц в источнике. При цитировании не рекомендуется (хотя и допустимо) указывать вместе с полем «страницы».&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;страниц&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;mwA0w-страниц-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;страниц&quot;&gt;920&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;серия&quot;&gt;серия&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Название серии (без кавычек).&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;серия&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; id=&quot;mwA0w-серия-&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;серия&quot;&gt;История стран востока. XX век&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot; id=&quot;isbn&quot;&gt;isbn&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;Используется для указания международного стандартного книжного номера (ISBN). Для знака X в номере нужно использовать латинскую X («икс»), а не русскую Х («ха»). Если необходимо добавить другие идентификаторы, их можно дописать после номера ISBN. Пример: isbn = 12345, ББК 678&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot; data-key=&quot;isbn&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; style=&quot;position: relative;&quot; data-key=&quot;isbn&quot;&gt;978-5-89292-434-7&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.indostan.ru/indiya/79_0.html История Индии] на Индостан. Ру

{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Һиндостан}}

[[Категория:Һиндостан тарихы|*]]</text>
      <sha1>6dk3hnkdxj859ra3m7pqf18bqj6ipvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эскадрон (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128999</id>
    <revision>
      <id>1310366</id>
      <parentid>1059671</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6615" sha1="3ogrn5a2t5yudyjyl05ewvhid27f6mb" xml:space="preserve">{{Песня2
| Название     = Эскадрон
| Обложка      = 
| Размер       =
| Исполнитель  = 
| Альбом       = 
| Выпущен      = 
| Записан      = 
| Жанр         = [[башҡорт халыҡ йыры]]
| Язык песни   = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Длительность = 
| Лейбл        = 
| Авторы песни  = халыҡ
| Композитор =
| Номер =
| Предыдущий =
| Пред_номер =
| Следующий =
| След_номер =
}}

'''«Эскадрон»''' — [[башҡорт халыҡ йыры]] (һалмаҡ көй).

== Тарихы ==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 280px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = Ҡараһана, дуҫҡай, ҡараһана, &lt;br&gt;
:Урал тауы тора күгәреп. &lt;br&gt;
:Уралтауға ҡарап бер йырлайыҡ, &lt;br&gt;
:Уйҙарҙы ла алыҫ ебәреп. &lt;br&gt;
:Йырҙар яҙҙым Урал ҡаяһына, &lt;br&gt;
:Иҫтәлектәр булып ҡалһын тип; &lt;br&gt;
:Иҫтәлектәр булып ҡалһын тип; &lt;br&gt;
:Урал ғына ҡошо, ай, һандуғас, &lt;br&gt;
:Ат менгәндә моңло һайранын, &lt;br&gt;
:Ҡындан алып алмас ҡылысымды &lt;br&gt;
:Урал ташҡайына ҡайраным.&lt;br&gt;
| Подпись         = '' «Эскадрон»  башҡорт халыҡ йыры.''
}}
Башҡорт халыҡ йыры «Эскадрон» фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә. Беренсе тапҡыр [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ. З. Сөләймәнов]] тарафынан Харис Хакимовтан [[1929 йыл]]да [[БАССР]]-ҙың [[Йылайыр кантоны]] [[2-се Төрөкмән]] ауылында ([[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[2-се Төрөкмән]] ауылы) яҙып алынған. Йырҙың тексы «Башҡорт халҡ ижады» (1‑се том, [[1954]]) нәшер ителә, [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] яҙып алған текст менән ноталары «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫылып сыға. Йырҙың башҡа варианттарын [[Галин Салауат Әхмәҙи улы|С. А. Галин]], И. В. Салтыков яҙып алалар.

Йырҙы ижад итеү [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле: йырҙа тыуған яҡтары менән хушлашыу алдынан башҡорт һыбайлы яугирының хис-тойғолары тасуирлана. Йыр тыуған яҡты, [[Урал]]дың матурлығын данлай.
Башҡорт халҡы үҙенең традицияларына тоғролоғон, Ватанына сикһеҙ мөхәббәтен, илһөйәрлек тойғоһон юғары образлы поэтика менән оҫта бирә. Халыҡ Уралтауҙан алған рухи көстө изге күреп, шуның менән йәшәгән, өмөт-хыялын уға төбәгән икәнлеге күренә. Яугир үҙе менән Тыуған иленә булған сикһеҙ мөхәббәтен алып китә һәм фәҡәт бер генә теләк, бер генә өмөт ҡалдыра:
 
: Яуҙа йөрөп, иҫән ҡайта алмаһам,&lt;br&gt;
: Урал тауы иҫкә алһын тип.

Йырҙың яңғырашына киң диапазон (дуодецима), үҙгәреүсән ритм һәм фразаларҙың аҙағында орнаменталь биҙәктәр менән байытыу хас. Көйҙөң һалмаҡ ҡына кульминация нөктәһенә тиклем көсәйә барыуы хушлашыу алдынан булған һағыныу хистәрен көсәйтә. Йырҙың бөтә йөкмәткеһе ошо хис менән һуғарылған.

Йырҙың варианттары «Иҫке эскадрон», «Яңы эскадрон» исемдәре аҫтында билдәле.

== Көйҙө ҡулланыу ==
Йырҙы композиторҙар [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтов]] — фортепиано һәм тауыш, И. И. Хисаметдинов — орган, [[Эйхенвальд Антон Александрович|А. А. Эйхенвальд]] — симфоник оркестр өсөн эшкәрткәндәр.

== Башҡарыусылар ==
«Эскадрон» йыры [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флюра Килдейәрова]]ның, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] [[Абдулла Солтанов]]тың, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, ҡурайсы [[Әҙеһәм  Исҡужин]]дың һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына ингән.

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт энциклопедияһы. Өфө. 1996 г.
* Военная история башкир. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2013. с. 384.
* Башҡорт халыҡ ижады. 8 том. Йырҙар. Өфө. 1995.
* Фоменков М. П. Башкирская народная песня. Уфа. 1976.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashculture.ru/archives/60 Башкирские народные песни]
* [https://web.archive.org/web/20191112034228/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/1754-eskadron-pesnya Башкирская энциклопедия. Статья «Эскадрон» песня.]
* [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=711&amp;catid=25&amp;Itemid=221&amp;lang=ru Әҙһәм Исҡужин. БАШҠОРТ ЙЫРЫ — ИЛҺӨЙӘРҘӘР МОҢО]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]</text>
      <sha1>3ogrn5a2t5yudyjyl05ewvhid27f6mb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыраутау (һырт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129051</id>
    <revision>
      <id>1310355</id>
      <parentid>1287599</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="d1xm2e310g14a2el3qxq98lgopwqtm6" xml:space="preserve">'''Ыраутау''' - (''Раутау'', урыҫса - ''Равтау'') - [[Рәсәй]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Архангел районы]]ның [[Аҙау]] ауылынан йыраҡ булмаған һырт.Ул [[Белорет районы]]на ла сиктәш.
 
Һырт аша Өфө-Сибай тимер юлы үтә, станцияға шул тау атамаһы бирелгән. Станцияға туристар йыш килә, сөнки һырттан йыраҡ та түгел матур тәбиғәт күренештәре, [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы, билдәле Олотау. Туристарҙың слеттары ла йыш ҡына шунда үткәрелә &lt;ref&gt;[http://tourmuseum.ru/popularny/ravtau.htm Равтау. Маршруты выходного дня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205233306/http://tourmuseum.ru/popularny/ravtau.htm |date=2017-12-05 }}&lt;/ref&gt;
[[File:Заря. Архангельский район, Республика Башкортостан - panoramio.jpg|thumb|Таң. Архангел районы. Алыҫта- тауҙар]]
[[File:Railroad bridge across Inzer river near Ravtau station.jpg|thumb|Ыраутау янындағы тимер юл күпере]]

== Этимологияһы == 
Ололарҙың әйтеүенсә, һырт атамаһы &quot;ырау&quot;, йәғни &quot;ырамлы&quot; тигән һүҙ менән тамырҙаш. Уҙған быуаттың тәүге яртыһында һүҙ башында &quot;Ы&quot; хәрефе булмай тигән ҡағиҙә уйлап сығарып, ошо хәрефкә башланған күп кенә исемдәр ҙә киҫелеүгә дусар булған.Атама &quot;урау&quot; тигән һүҙҙән дә килеп сығыуы ихтимал, әйтелештә ул &quot;ырау&quot;ға әйләнеп, шунан инде &quot;Рау&quot; тип кенә ҡалыуы ла ихтимал. Белорет районында Ырау тигән йылға ла бар [https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%AB%D1%80%D0%B0%D1%83_(%D0%98%D0%BD%D0%B9%D3%99%D1%80_%D2%A1%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B).]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Атамаға бәйле фольклор ==
Тау ике районды - Архангел менән Белорет районын ғына сикләп ҡалмай, ҡумырыҡ менән менән ҡатай ырыуының ерҙәрен дә айырып торған.
Архангел (Аҫҡын) ерҙәре иген культуралары өсөн яйлы, ә Инйәр-ҡатайҙар тау-таш араһында иген үҫтерә алмай. Шуға ла ике ырыу бер яҡтан баҫыусылыҡ продукцияһы менән, икенсе яҡтан ағас, һунарсылыҡ табыштары менән алыш-биреш итә торған булған.Шул уҡ ваҡытта бер-береһе менән уҫал шаярыша ла торған булғандар. 
Бер мәл хәҙер Архангел тип аталған Аҫҡын ауылына сабата-арҡан һатырға килгән ҡатай Ыраутау һыртындағы юлда ҡумырыҡ кешеһе менән эләгешеп китеп, һуңғыһының арҡаһына һуҡҡан. Ҡумырыҡ кешеһе ошолай һамаҡлаған, ти:

Ыраутауҙың баштарында

Ҡатай һуҡты арҡаға.

Мин бармамын, ҡатай килер

Тоғон йөкмәп арпаға&lt;ref&gt;Г. Ситдиҡова Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым. - Өфө,2002.- 144-се бит. - ISBN 5-295-03172-1&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20171203224656/http://www.arh-raion.ru/ Официальный сайт органов местного самоуправления муниципального района Архангельский район Республики Башкортостан]
*Г. Ситдиҡова. Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым. - Өфө,2002.- 144-се бит. - ISBN 5-295-03172-1
== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Урал тау һырттары]]
[[Категория:Башҡортостан тау һырттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]]
[[Категория:Урал тауҙары]]
[[Категория:Архангел районы]]</text>
      <sha1>d1xm2e310g14a2el3qxq98lgopwqtm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129122</id>
    <revision>
      <id>1310351</id>
      <parentid>1306073</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8185" sha1="48twu3a23c8xzo2tj07nodx1qkiwtn6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы''' ([[1 февраль]] [[1935 йыл]] — [[20 февраль]] [[2010 йыл]]) — башҡорт шағиры, музыкант. 1959—1995 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының хәҙерге «Мечел» мәҙәниәт һәм техника һарайының «Айгөл» татар һәм башҡорт үҙешмәкәр халыҡ коллективы, 1962—2007 йылдарҙа Аҡмулла исемендәге Силәбе өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987). Аҡмулла исемендәге (2002), Ҡадир Даян исемендәге (2005) премиялар лауреаты. [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ның почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Рамаҙан Нурғәли улы Шәғәлиев 1935 йылдың 1 февралендә Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] ауылында икмәк бешереүсенең күп балалы ғаиләһендә тыуа. Рамаҙан алты бала араһында өсөнсө була. Олатаһы Хәлил малайҙы скрипкала уйнарға өйрәтә.

Урта мәктәпте тамамлағас, Рамаҙан Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһында уҡый, әммә аҡса етмәү сәбәпле, дәрестәрен ҡалдырып, Силәбеләге Силәбе машиналар эшләү заводына ФЗУ-ға уҡырға инә. Крансы булып эшләй. Беренсе эш хаҡына уҡ баян һатып ала, артабан бер ҡасан да унан айырылмай.

[[1959 йыл]]да Силәбе киске музыка мәктәбен тамамлап, шул уҡ йылды «Мечел» акционерҙар йәмғиәтенең мәҙәниәт йортонда башҡорт театры ойоштора (хәҙер — «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбле). [[1975 йыл]]да «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбленә менән «Халыҡ ансамбле» тигән маҡтаулы исем бирелә.

[[1958 йыл]]да гәзит һәм журналдарҙа баҫыла башлай, Өфө һәм Силәбенең шиғри йыйынтыҡтарында һәм альманахтарҙа сыға. [[1962]]—[[2007]] йылдарҙа Силәбеләге өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе була. «Откровенно говоря» тип аталған беренсе шиғырҙар йыйынтығы [[1973 йыл]]да рус теленә тәржемә ителеп баҫылып сыға.

== Китаптары ==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 280px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = ...
Пусть отступлюсь я невзначай,&lt;br /&gt;
Ты накажи меня сурово,&lt;br /&gt;
Лишь с Родиной не разлучай &lt;br /&gt;
И не лишай родного слова!

Һөйгәнемдән айырһаң, айыр әйҙә,&lt;br /&gt;
Ҡанатымды ҡайырһаң, ҡайыр әйҙә.&lt;br /&gt;
Тик айырма мине тыуған илемдән,&lt;br /&gt;
Мәхрүм итә күрмә туған телемдән.

 | Подпись         = ''Рамаҙан Шәғәлиев.''
}}

* Күңелле тау. Балалар өсөн шиғырҙар китабы: ([[Силәбе]], 1991),
* Йәнлектәрҙең бишек йырҙары ([[Өфө]], 1993)
* Откровенно говоря: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1973 — 96 с., 5 000 экз.;
* Твоя черемуха: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1979. — 72 с., 5 000 экз.;
* Безымянные звезды: Стихи. Уфа, 1981;
* Йәнлектәрҙең бишек йырҙары: шиғырҙар. Өфө, 1983;
* Страна озер: Стихи. Уфа, 1994;
* Короче говоря: Стихи. Уфа, 1998.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989)
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)
* Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2002)
* Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://kunashak.ru/about/info/news/12380/ Быть почётным — честь. Администрация Кунашакского района Челябинской области. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126152140/https://kunashak.ru/about/info/news/12380/ |date=2020-01-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|01|2020}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Әлибай С. Моңло егет //Ағиҙел, 1995, № 2;
* Урал литературный библиографический справочник. Челябинск, 1988.
* Рамазанов Г. Пятиголосье // Лит. Россия. 1970. 20 мая;
* Валеев Р. О сокровенном // ВЧ. 1973. 21 июня.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200126153132/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/95901/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126153132/https://web.archive.org/web/20200126153132/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/95901/ |date=2020-01-26 }} ШӘҒӘЛИЕВ Рамаҙан Нурғәли улы. «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы] {{V|26|01|2020}}   
* {{книга
 | автор         = [[Рашит Шакур|Шакуров Р. З.]]
 | заглавие      = Шагалеев Рамазан Нургалиевич.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = [[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 639
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}
* http://posredi.ru/knb_She_Shagaleev.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203163358/http://posredi.ru/knb_She_Shagaleev.html |date=2016-12-03 }}
* [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=4531 Шагалеев Рамазан Нургалиевич]
* [http://kirovka.ru/enc/?id=4531 Шагалеев Рамазан Нургалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409002636/http://kirovka.ru/enc/?id=4531 |date=2014-04-09 }}

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Ҡоншаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>48twu3a23c8xzo2tj07nodx1qkiwtn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129392</id>
    <revision>
      <id>1310369</id>
      <parentid>1219102</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5068" sha1="g2799cvn9ttgcpmk6ulc2j7e76vjs1c" xml:space="preserve">{{БМ|Этҡол}}
{{НП-Россия
|статус                   = ауыл
|русское название         = Этҡол
|оригинальное название    = 
|герб                     = 
 |lat_deg = 56 |lat_min = 10 |lat_sec = 18
 |lon_deg = 60 |lon_min = 33 |lon_sec = 33
 |CoordAddon = 
 |CoordScale = 
 |размер карты страны      = 310
 |размер карты региона     = 310
 |размер карты района      = 310
 |регион                   = Силәбе өлкәһе
 |регион в таблице         = 
 |вид района               = Ҡала округы
 |район                    = Үрге Өпәйле ҡала округы
 |район в таблице          = Үрге Өпәйле ҡала округы{{!}}Үрге Өпәле
 |вид поселения            = 
 |поселение                = 
 |поселение в таблице      = 
|внутреннее деление       = 
|глава                    = 
|дата основания           = 
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = 
|статус с                 = 
|площадь                  = 
|высота центра НП         = 289
 |население               = {{ Население | Иткуль (село, Челябинская область) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Иткуль (село, Челябинская область) | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
|почтовый индекс          = 456813
|почтовые индексы         = 
|телефонный код           = 
|цифровой идентификатор   = 75406000003
|категория в Commons      = 
|сайт                     = 
}}
'''Этҡол''' ({{lang-ru|Иткуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] Үрге Өпәйле ҡала округы ауылы.

== Географияһы ==
[[Иткүл (Үрге Өпәле округы)|Иткүл]] күленең яр буйында, ҡала округының административ үҙәге [[Үрге Өпәйле]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 22 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 289 метр бейеклектә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geonames.org/1505374/itkul.html|title=
Itkul’|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-21}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Иткуль (село, Челябинская область) }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (95 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 122 кеше (67 ир-егет һәм 55 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.

== Урамдары ==
Ауылда 6 урам бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74000002003.html Регионы России → Челябинская обл. → Верхний Уфалей г. → Иткуль с.]&lt;/ref&gt;.


== Билдәле шәхестәре ==
* [[Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы]] (1948—1998) — уҡытыусы, совет органдары хеҙмәткәре, Үрге Өпәйле ҡалаһының почётлы гражданы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-geo-stub}}

{{Населённые пункты Верхнеуфалейского городского округа}}

[[Категория:Үрге Өпәйле ҡала округы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>g2799cvn9ttgcpmk6ulc2j7e76vjs1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электрон ҡулайлама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129472</id>
    <revision>
      <id>1310360</id>
      <parentid>1186733</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4755" sha1="ge2vp5p7x4j0bl9c4tasj8ab58my8b1" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Componentes.JPG|мини|400x400пкс|Электрон компоненттар]]
'''Электрон ҡулайламалар''' — эшләү принцибы зарядланған киҫәксәләрҙең электромагнит яландар менән тәьҫир итешеүенә нигеҙләнгән һәм электромагнит энергияны үҙгәртеү (мәҫәлән, [[мәғлүмәт]] тапшырыу, эшкәртеү һәм һаҡлау) өсөн ҡулланылған электрон приборҙар һәм ҡулайламалар. Бындай үҙгәртеүҙәрҙең иң хас төрҙәре: &lt;math&gt;10^{12}&lt;/math&gt;герцҡа тиклемге йышлыҡлы электромагнит тирбәлеүҙәрҙе, шулай уҡ инфраҡыҙыл, күренеүсән, ультрафиолет һәм рентген нурланыштарҙы (&lt;math&gt;10^{12}&lt;/math&gt; — &lt;math&gt;10^{20}&lt;/math&gt; Гц) эшләп сығарыу, көсәйтеү, ҡабул итеү. Был үҙгәртелеүҙәр электрондың инерцияһы бик бәләкәй булыуы арҡаһында ғәмәлләшә&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Электроника}}&lt;/ref&gt;.

== Классификацияһы ==

=== Аналоглы ===
* Турайтҡыс
* Туйындырыу сығанағы
* Көсәйткес&lt;br /&gt;
** Операцион көсәйткес
* Фазоинвертор&lt;br /&gt;
* Компаратор&lt;br /&gt;
* Генератор&lt;br /&gt;
* Мультивибратор&lt;br /&gt;
* Фильтр&lt;br /&gt;
* Ҡатнаштырғыс&lt;br /&gt;
* Аналоглы ҡабатлағыс 
* Магнитлы көсәйткес&lt;br /&gt;
* Импеданслы яраштырғыс&lt;br /&gt;
* Аналоглы компьютер&lt;br /&gt;

=== Цифрлы ===
* Логик элемент:&lt;br /&gt;
** {{comment|Инҡар итеү элементы|элемент НЕ}}&lt;br /&gt;
** Вентиль&lt;br /&gt;
* Триггер&lt;br /&gt;
* Компаратор&lt;br /&gt;
* Такт импульстары генераторы&lt;br /&gt;
* Счётчик (электроника)&lt;br /&gt;
* Шифратор (электроника)&lt;br /&gt;
* Дешифратор&lt;br /&gt;
* Мультиплексор (электроника)&lt;br /&gt;
* Демультиплексор&lt;br /&gt;
* Регистр (цифрлы техника)&lt;br /&gt;
* Ярымсумматор&lt;br /&gt;
* Сумматор&lt;br /&gt;
* Цифрлы компаратор&lt;br /&gt;
* Арифметик-логик ҡулайлама 
* Микроконтроллер&lt;br /&gt;
* Микропроцессор&lt;br /&gt;
* Микрокомпьютер&lt;br /&gt;
* Иҫтә ҡалдырыу ҡулайламалары (хәтер)&lt;br /&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Компьютер]]&lt;br /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Малютин А. Е., Филиппов И. В.'' [https://web.archive.org/web/20180913185343/http://www.rsreu.ru/materials/filippov/index.htm История электроники] М.: Электронный учебник — РГРТА, 2006.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.electrotechnika.info/downloads/books/gates.djvu Гейтс Э. Д. Введение в электронику. — 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012125256/http://www.electrotechnika.info/downloads/books/gates.djvu |date=2012-10-12 }}
* [http://www.electrotechnika.info/downloads/books/gorbachev.djvu Горбачёв Г. Н. Чаплыгин Е. Е. Промышленная электроника. / Под ред. проф. В. А. Лабунцова. — М.: Энергоатомиздат, 1988.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012125317/http://www.electrotechnika.info/downloads/books/gorbachev.djvu |date=2012-10-12 }}
* [http://www.electrotechnika.info/downloads/books/grabovski.djvu Грабовски Б. Краткий справочник по электронике. — 2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012125341/http://www.electrotechnika.info/downloads/books/grabovski.djvu |date=2012-10-12 }}
* [http://www.electrotechnika.info/downloads/books/gerebztov.djvu Жеребцов И. П. Основы электроники. — 1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012125237/http://www.electrotechnika.info/downloads/books/gerebztov.djvu |date=2012-10-12 }}.
* [http://www.rsreu.ru/materials/filippov/Cont/Content.htm История электроники.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321095713/http://rsreu.ru/materials/filippov/Cont/Content.htm |date=2016-03-21 }}
[[Категория:Электроника]]
[[Категория:Электротехника]]</text>
      <sha1>ge2vp5p7x4j0bl9c4tasj8ab58my8b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электроника</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129499</id>
    <revision>
      <id>1310362</id>
      <parentid>1186734</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17300" sha1="ljszjzejmlvyrr0lxk7ary6vhvt64om" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Componentes.JPG|мини|250x250пкс|Электрон компоненттар]]
'''Электро́ника''' ({{lang-el|Ηλεκτρόνιο}} — электрон) — электрондарҙың электромагнит яландары менән тәьҫир итешеүе, шулай уҡ электрон приборҙар һәм электромагнит энергияһын үҙгәртеү ҡоролмалары (башлыса [[мәғлүмәт]] ҡабул итеү, тапшырыу, эшкәртеү һәм һаҡлау өсөн ҡулланылыусы) тураһындағы [[фән]]&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Электроника}}&lt;/ref&gt;.

Йәнә электрон аппаратураһы ла ҡыҫҡаса электроника тип йөрөтөлә. 

== Тарихы ==
Электроникаға тиклем башта [[радио]] уйлап табыла. Радиотапшырғыстар тиҙ арала ҡулланылыш таба (тәү сиратта караптарҙа һәм хәрби эшмәкәрлектә), әммә бының өсөн элементтар базаһы кәрәк була. Электроника шул базаны булдырыуға һәм өйрәнеүгә тотона ла инде. Беренсе быуын элементтар базаһы электрон лампаларға нигеҙләнә. Ул вакуумлы электроника тигән атама ала. [[Телевидение]] һәм радарҙарҙы уйлап табыу уның үҫешенә булышлыҡ итә. Был яңылыҡтар [[Икенсе донъя һуғышы]] барғанда киң ҡулланыла. 

Ләкин электрон лампаларҙың етешһеҙлектәре күп була. Улар ҙур, ҡеүәтте күп тотона. Шул арҡала ҡаты есемле электроника үҫтерелә башлай. Элементтар базаһы сифатында [[диод]]тар һәм транзисторҙар ҡулланыла. 

Электрониканың артабанғы үҫеше [[компьютер]]ҙар менән бәйле. Транзисторлы компьютерҙар бик ҙур була һәм ҡеүәтте күп тотона, деталдәре үтә күп булғанлыҡтан тиҙ боҙолоп бара. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн микросхемалар ҡулланыла башлай. Микросхемаларҙағы элементтар һаны күбәйтелә барып, микропроцессорҙар барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта электроника үҫеше кәрәҙле элемтә, шулай уҡ сымһыҙ ҡулайламалар, навигаторҙар, коммуникаторҙар, планшеттар һәм башҡалар барлыҡҡа килеү менән бәйле. 

Электроника үҫешендәге төп ваҡиғалар:
* А. С. Поповтың [[радио]] уйлап табыуы ([[1895 йыл]]дың [[7 май]]ы), [[радиоалғыс]]тар ҡуллана башлау;
* Ли де Форесттың тәүге көсәйткес элемент булған лампа триодын уйлап табыуы; 
* электр сигналдарын көсәйтеү һәм эшләп сығарыу өсөн О. В. Лосевтың ярымүткәргес элемент файҙаланыуы; 
* ҡаты есемле электроника үҫеше; 
* үткәргес һәм ярымүткәргес элементтар файҙаланыу (А. Ф. Иоффе, В. Шоттки эштәре);
* [[1947 йыл]]да транзистор уйлап табыу (Уильям Шокли, Джон Бардин һәм Уолтер Браттейн);
* интеграль микросхема уйлап табыу һәм хәҙерге заман электроникаһының төп өлкәһе булараҡ микроэлектрониканың үҫеше.

== Электроника өлкәләре ==
Электрониканың түбәндәге өлкәләре бар:
* физика (микродонъя физикаһы, ярымүткәргестәр, электромагнит тулҡындар, магнетизм, электр тогы физикалары һ.б.) — фәндең зарядланған киҫәксәләр ҡатнашлығында барған процестарҙы өйрәнеүсе тармағы;
* көнкүреш электроникаһы — электр көсөргәнеше, электр тогы, электр яланы йә электромагнит тулҡындар ҡулланылған көнкүреш электрон приборҙары һәм ҡулайламалары (мәҫәлән, телевизор, кеҫә телефоны, үтек, лампочка, электр плитәһе һ. б.).
* Энергетика — электр энергияһы эшләп сығарыу, транспортлау һәм ҡулланыу, юғары ҡеүәтле электр приборҙары (мәҫәлән, электр двигателе, электр лампаһы, электр станцияһы), электр менән йылытыу селтәре, электр тапшырыу линияһы.
* Микроэлектроника — әүҙем элементтар сифатында микросхемалар ҡулланылған [[электрон ҡулайлама]]лар:
** оптик электроника — электр тогы һәм фотон ағымдары ҡулланылған ҡулайламалар,
** аудио-видеотехника — тауышты һәм видеоны көсәйтеү һәм үҙгәртеү ҡулайламалары,
** цифрлы микроэлектроника — микропроцессорҙарҙа йә логик микросхемаларҙа эшләүсе ҡулайламалар (мәҫәлән, электрон калькулятор, [[компьютер]], цифрлы телевизор, [[кеҫә телефоны]], принтер, [[робот]], сәнәғәт ҡоролмаларына, транспорт сараларына идара итеү панелдәре һәм башҡа көнкүреш һәм сәнәғәт ҡулайламалары). 
Электрон ҡулайлама электр сигналы төрлө физик процестар ҡатнашлығында эшкәртелгән төрлө-төрлө материалдарҙы һәм мөхиттәрҙе солғай ала. Әммә һәр ҡулайламала мотлаҡ электр сынйыры була.

=== Ҡаты есемле электроника ===

==== Ҡаты есемле электроника тарихы ====
Ҡаты есемле электроника термины әҙәбиәттә [[XX быуат]] уртаһында ҙур күләмле һәм түбән һөҙөмтәле радиолампаларға алмашҡа килгән транзистор, ярымүткәргесле диод кеүек ярымүткәргесле элемент базаһындағы ҡулайламаларҙы атау өсөн барлыҡҡа килә. Терминдың «ҡаты есем» тигән өлөшө шуға бәйле: электр тогына идара итеү процесы, радиолампалағы вакуумдан айырмалы, ярымүткәргестең ҡаты есемендә бара. XX быуат аҙағында был термин ҡулланылмай башлай, сөнки беҙҙең цивилизациялағы бөтә электроника былай ҙа тик ярымүткәргесле ҡаты есемле әүҙем элемент базаһын ғына файҙаланғанлыҡтан, атамаһында ҡаты есемле тигән төшөнсәне һыҙыҡ өҫтөнә алыуҙың хәжәте ҡалмай.

==== Ҡулайламаларҙың кесерәйеүе ====
Ҡаты есемле электроника барлыҡҡа килеү менән электрон приборҙарҙың кесерәйеүе башлана. Бер нисә тиҫтә йыл эсендә әүҙем элементтар ун миллиард тапҡырға бәләкәсләнә — бер нисә сантиметрлы электрон радиолампанан ярымүткәргесле чипҡа ҡушылған бер нисә нанометрлы транзисторға тиклем үҙгәрә.

== Элементтарҙы алыу технологияһы ==
Ҡаты есемле электроникалағы әүҙем һәм һүлпән элементтар ярумүткәргестең (йышыраҡ кремнийҙың) бер генә төрлө үтә саф кристалында эшләнә; бының өсөн инжекция ысулы йә кристалдың тәғәйен координаталарына башҡа химик элементтарҙың атомдарын, ҡатмарлыраҡ (шул иҫәптән органик) матдәләрҙең молекулаларын өрҙөрөү ысулы ҡулланыла. Инжекция ысулы инжекцияланған (легирланған) урында ярымүткәргестең үҙенсәлектәрен үҙгәртә һәм диод йәки транзистор йәки һүлпән элемент (резистор, үткәргес, конденсатор йә индуктивлыҡ кәтүге, изолятор һәм башҡалар) хасил итә. 

Сафлығы бер нисә нанометрлы элементтар эшләргә мөмкинлек биргән ярымүткәргес кристалдарҙы алыу технологияһын — [[нанотехнология]], ә электрониканың бүлеген микроэлектроника тип йөрөтәләр.

1970-се йылдарҙа ҡаты есемле электрониканың кесерәйеүе барышында ул аналоглыға һәм цифрлыға бүленә башлай. Элементтар базаһы баҙарында цифрлы электроника етештереүселәр еңеп сыға. [[XXI быуат]]та аналоглы электроника етештереү һәм уның эволюцияһы туҡтай. Әммә микроэлектроника ҡулланыусылар электрониканан цифрлы түгел, ә өҙлөкһөҙ аналоглы сигналдар һәм ғәмәлдәр талап иткәнлектән, цифрлы ҡулайламалар инеү һәм сығыу урындарында ЦАП-тар (цифр-аналог үҙгәрткесе) менән йыһазландырыла. 

Электрон схемаларҙың кесерәйеүе ҡулайламаларҙың етеҙлеге үҫеү менән бергә бара. 

XXI быуат башында ҡаты есемле электрониканың элементтарҙы кесерәйтеү йүнәлешендәге үҫеше туҡтап ҡала, сөнки транзисторҙар, үткәргестәр һәм ярымүткәргес кристалындағы башҡа элементтар башҡаса кесерәйә алмай. Был элементтар нанометрҙар менән үлсәнә, шунлыҡтан микрочиптар эшләү технологияһы [[нанотехнология]] тип йөрөтөлә.

Электроника эволюцияһында сираттағы баҫҡысты, бәлки, оптик электроника биләр һәм фотон төп элементҡа әйләнер. 

== Ҡаты есемле төп приборҙар ==
Электрон ҡулайламаларҙа киң файҙаланылған ҡаты есемле әүҙем приборҙарҙың ҡайһы берҙәре:
* [[Диод]];
* Биполяр транзисторҙар;
* Ялан транзисторы;
* Идара ителеүсе үткәреүсәнлекле диодтар, динисторҙар һәм тиристорҙар, светодиодтар һәм фотодиодтар;
* Интеграль микросхема.

== Аналоглы һәм цифрлы электроника араһындағы төп айырмалар ==
Аналоглы һәм цифрлы схемаларҙа [[мәғлүмәт]] төрлөсә кодлаштырыла, уларҙың сигналды эшкәртеү барышы ла төрлө. Шуны ла билдәләргә кәрәк: аналоглы сигнал менән башҡарыла алған бөтә операциялар (атап әйткәндә, көсәйтеү, фильтрлау, диапазонды сикләү һ.б.) цифрлы электроника һәм микропроцессорҙарҙағы программалы моделләштереү ысулдары менән дә башҡарыла ала. 

Аналоглы электрониканың цифрлынан төп айырмаһын мәғлүмәт кодлаштырыу ысулдарында табырға була. 

Аналоглы электроника был ысулдарҙың иң ябайын — нисбәтле бер үлсәмле кодлаштырыуҙы ҡуллана, уның асылы мәғлүмәт сығанағының физик параметрҙарын электр яланының йәки көсөргәнештең аналогик физик параметрҙарына сағылдырыуҙан (амплитудаларҙы амплитудаларға, йышлыҡтарҙы йышлыҡтарға, фазаларҙы фазаларға һ.б.) ғибәрәт.

Цифрлы электроника бирелмәләр сығанағының физик параметрҙарын n-үлсәмле кодлауҙы файҙалана. Цифрлы электроникала кәм тигәндә ике үлсәмле кодлау ҡулланыла: көсөргәнеш (ток) һәм ваҡыт киҫектәре. Ҡатмарлыраҡ цифрлы схемаларҙа мәғлүмәтте программалы микропроцессорҙа эшкәртеү ысулдары ҡулланыла. 

Физик мәғәнәлә иһә теләһә ҡайһы цифрлы электрон схемаһының һәм тотош ҡулайламаның тәртибе аналоглы электрон ҡоролма йә схема тәртибенән бер ни менән дә айырылмай һәм аналоглы электрон ҡоролмаларҙың эшләүен тасуирлаған теория һәм ҡағиҙәләр менән һүрәтләнә ала.

=== Яһауҙың ҡатмарлылығы ===
Аналоглы схемаларҙы яһау уларға торошло цифрлы схемаларҙы яһауға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ; нәҡ шул арҡала цифрлы системалар киңерәк таралыу тапҡан. Аналоглы схема ҡулдан яһала, был эштә автоматлаштырыу мөмкинлектәре сикләнгән. 

== Схемалар типологияһы ==
Электрон схемалар һәм уларҙың өлөштәре, функцияларының дөйөм принциптарынан сығып, ике төп типҡа бүленә ала: аналоглылар (өҙлөкһөҙҙәр) һәм цифрлылар (дискретлылар). Бер үк ҡулайлама бер генә типҡа ҡараған схемаларҙан да, ике типтың төрлө нисбәтле ҡатнашмаһынан да торорға мөмкин. 

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
** [[Авионика]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Малютин А. Е., Филиппов И. В.'' [https://web.archive.org/web/20180913185343/http://www.rsreu.ru/materials/filippov/index.htm История электроники] М.: Электронный учебник — РГРТА, 2006.
* Титце У., Шенк К. Полупроводниковая схемотехника. — М.: Мир, 1982
* Гейтс Э. Д. Введение в электронику — 1998
* Горбачёв Г. Н. Чаплыгин Е. Е. Промышленная электроника / Под ред. проф. В. А. Лабунцова. — М.: Энергоатомиздат, 1988.
* Грабовски Б. Краткий справочник по электронике — 2004.
* Жеребцов И. П. Основы электроники. — 1989
[[Категория:Электроника]]
[[Категория:Электротехника]]</text>
      <sha1>ljszjzejmlvyrr0lxk7ary6vhvt64om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эркка Вестерлунд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129775</id>
    <revision>
      <id>1310364</id>
      <parentid>1296380</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22185" sha1="ij6a4wm2oxiz3uokw5w7abtbfz09n0q" xml:space="preserve">{{Хоккейсы2
 | Имя                  = Эркка Вестерлунд
 | Изображение          = Эркка Вестерлунд.jpg
 | Ширина               = 
 | Хват   = 
 | Описание изображения = 
 | Позиция              =Һөжүм итеүсе
 | Рост                 = 
 | Вес                  = 
 | Прозвище             = Профессор
 | Игровая карьера      = {{хоккейная карьера
     |1973—1974|{{Финляндия|20px}} [[Лукко (хоккей клубы)|Лукко]]
     |1978—1979|{{Финляндия|20px}} [[Юкурит (хоккей клубы)|Юкурит]]
     |1980—1981|{{Финляндия|20px}} [[ЮИП (хоккей клубы)|ЮИП]]}}
 | Тренерская карьера   = {{хоккейная карьера
     |1981—1988|{{Финляндия|20px}} ЮИП
     |1988—1989|{{Финляндия|20px}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йәштәр йыйылма командаһы|Финляндия U20]]
     |1989—1991|{{Финляндия|20px}} Лукко
     |1996—1997|{{Финляндия|20px}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия юниорҙар йыйылма командаһы|Финляндия U18]]
     |1997—1999|{{Финляндия|20px}} [[ХИФК (хоккей клубы)|ХиФк]]
     |1999—2001|{{Финляндия|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]
     |2001—2003|{{Финляндия|20px}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йәштәр йыйылма командаһы|Финляндия U20]]
     |2003—2007|{{Финляндия|20px}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]]
     |2010—2012|{{Финляндия|20px}} Йокерит
     |2013—2014|{{Финляндия|20px}} Финляндия
     |2014—2016|{{Финляндия|20px}} Йокерит
     |2017—2018|{{Рәсәй|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}}
 | Гражданство          = {{Флаг Финляндии|20px}} [[Финляндия]]
 | Дата рождения        = 30.03.1957
 | Место рождения       = {{МестоРождения|Перная}}, [[Финляндия]]
 | Драфт НХЛ            = ''Һайланмай''
 | Медали               = 
}}
'''Эркка Вестерлунд''' ({{lang-fi|Erkka Westerlund}}; [[30 март]] [[1957 йыл]]) — [[Финляндия]]ның профессиональ хоккейсыһы һәм тренер. 2017 йылдың 24 мартынан — 2018 йылдың 4 апреленә тиклем [[Өфө]]нөң [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубының баш тренеры.

== Хоккейсы карьераһы ==
Эркка Вестерлунд «Лукко» хоккей клубының йәштәр составы өсөн 1973/74 йылдар миҙгелендә бер-нисә уйын үткәрә. Профессиональ кимәлдә Финляндияның беренсе дивизионында ике миҙгел үткәреп өлгөрә.

== Тренер карьераһы ==
1981 йылда Эркка Вестерлунд [[ЮИП]] хоккей клубын уйнаусы тренер булараҡ етәкләй. 1985 йылда ЮИП Финляндияның иң юғары лигаһына күтәрелә.

1985/86 йылдар миҙгеленән алып Эррка Финляндияның икенсе йыйылма командаһында баш тренерҙың ярҙамсыһы була башлай. 1988 йылда ул клубтан китә һәм бер миҙгелгә Финляндия йәштәр йыйылма командаһын етәкләй. Шунда улар турнирҙы алтынсы урында тамамлайҙар.

1989 йылдан алып ике миҙгел «Лукко» командаһының баш тренеры була. Биш миҙгел дауамында тәнәфестән һуң, Вестерлунд 1997 йылғы юниорҙар араһында Европа чемпионатында Финляндия йыйылма командаһын етәкләй. Шунда уның командаһы, биш уйындың дүртәүһендә еңеп, алтын миҙалдарға эйә була.

Киләһе миҙгелдә Эркка «ХИФК» командаһына баш тренер булып бара һәм тәүге миҙгелдә үк Финляндия чемпионатының алтын миҙалдарын яулай. Ә Эркка Вестерлунд миҙгелдең иң яҡшы тренеры тип таныла.

1998/1999 йылдар миҙгелендә «ХИФК» Вестерлунд етәкселегендә көмөш миҙалдар яулауға өлгәшә.

1999 йылда Эркка [[Йокерит|«Йокерит»]] хоккей клубын етәкләй һәм шулай уҡ тәүге миҙгелдә Финляндия чемпионатының финалына етә. Яңы клубтағы икенсе миҙгелдән һуң Эркка Финляндия йәштәр йыйылма командаһын яңынан етәкләй һәм ике йыл рәттән донъя чемпионатының бронза миҙалдарын яулай.

2003/2004 йылдар миҙгелендә ул Финляндияның төп йыйылма командаһында баш тренерҙың ассистенты булып донъя чемпионатына һәм донъя кубогына барып ҡайта.

2004/2005 йылдар миҙгеленән алып Эркка Вестерлунд бар ерҙә лә баш тренер булараҡ ҡына эшләй. 2005 йылда тәү тапҡыр Финляндия йыйылма командаһын етәкләй. Ә киләһе йылда ул Ҡышҡы Олимпия уйындарының финалына етеп, донъя чемпионатында бронза миҙалдарын яулай.

2007 йылғы Рәсәйҙәге донъя чемпионатында Финляндия командаһы Эррка Вестерлунд менән ҙур турнирҙарҙа өсөнсөгә миҙалдарға лайыҡ булалар.

2010/11 йылдар миҙгеле барышында Эркка «Йокерит» командаһында Ханну Йортикканы алмаштыра. 2012 йылға тиклем ул шунда баш тренер була.

2013/2014 йылдар миҙгелендә Эркка Финляндия йыйылма командаһын яңынан етәкләй. 2014 йылғы Рәсәйҙәге ҡышҡы Олимпия уйындарында хужалар командаһын сирекфиналда еңеп ҡалдырып бронза миҙалдарын яулай. Ә Белоруссияла үткән донъя чемпионатында финалға етеп көмөш миҙалдар яулайҙар.

=== КХЛ-да карьераһы ===
2014 йылда Континенталь хоккей лигаһына Финляндиянан «Йокерит» керә. Уның баш тренеры итеп Эркка Вестерлунд ҡуйыла. Яңы команда лиганың көнбайыш конференцияһында дүртенсе урында, бишенсе урындан 19 мәрәй айырмала урынлаша.

Гагарин кубогы өсөн плей-оффта Эркка командаһы тәүге раундта Минскиҙан «Динамо» хоккей клубын үтеп китә, ә артабан ЦСКА-ға отола.

Киләһе миҙгелдә «Йокерит» конференцияла икенсе урынды яулай һәм үҙенең Бобров дивизионын еңә. Ә плей-оффта иһә «Йокерит» Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубына конференциялар сирекфиналында 2:4 иҫәбе менән отола. Алдан уҡ билдәле инде, Эркка Вестерлунд миҙгел тамамланғас команданан китә.

2016 йылдың яҙында Эркка Вестерлунд Минскиҙан «Динамо» һәм «Цюрих» командалары менән килешеүҙәр алып бара. Әммә 2016/2017 йылдар миҙгелен ул тулыһынса ҡалдыра. Шул миҙгелдә Өфөнән [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы плей-оффта тәүге раундта уҡ төшөп ҡала һәм тренерҙарын алмаштырырға була. 2017 йылдың 24 мартында бер ҡасан да Финляндиянан башҡа ерҙә эшләмәгән Эркка 2011 йылғы Гагарин кубогын еңеүселәрҙе етәкләй&lt;ref&gt;[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/erkka-vesterlund-naznachen-glavnym-trenerom/ Эркка Вестерлунд назначен главным тренером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107052327/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/erkka-vesterlund-naznachen-glavnym-trenerom/ |date=2017-11-07 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ уның улы Томас командала видеотренер ролен башҡара. 2017 йылдың 23 декабрендә Вестерлунд «Себер» командаһына ҡаршы уйында судьялар менән бәхәсләшер өсөн боҙға төшә һәм шуның өсөн уйын аҙағына тиклем штраф ала&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1058673635.html «Сибирь» – «Салават Юлаев». Вестерлунд удален до конца матча за выход на лед]&lt;/ref&gt;, команда баш тренерһыҙ ҡалғас дүрт гол керетә һәм еңеү яулай. Эркка КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында [[Чернышёв дивизионы]]н етәкләргә тейеш була&lt;ref&gt;[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/erkka-vesterlund-trener-komandy-diviziona-chernysheva-na-matche-zvezd/ Эркка Вестерлунд — тренер команды дивизиона Чернышева на Матче Звезд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810203752/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/erkka-vesterlund-trener-komandy-diviziona-chernysheva-na-matche-zvezd/ |date=2022-08-10 }}&lt;/ref&gt;. Әммә аҙаҡтан ул йондоҙҙар уйынында ҡатнашыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-2994671-erkka-vesterlund-otkazalsja-ot-uchastija-v-matche-zvjozd-khl.html Эркка Вестерлунд отказался от участия в Матче звёзд КХЛ]&lt;/ref&gt;. «Салауат Юлаев» 2010 йылдан алып тәүгегә Чернышёв дивизионында беренсе урынды яулай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта конференция сирекфиналында Вестерлунд хоккейсылары «Авангард» командаһын серияла 4-3 иҫәбе менән ота, ә конференция ярымфиналында шул уҡ иҫәп менән «Трактор» хоккейсыларына еңеләләр. 

Клуб етәкселеге баш тренер менән килешеүҙе дауам итергә өмөтләнә ине&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1061854013.html В «Салавате» решили сохранить Вестерлунда на посту главного тренера]&lt;/ref&gt;. Әммә 4 апрелдә клуб рәсми сайтында баш тренер менән хушлашыуы тураһына хәбәр итә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1061899293.html «Салават Юлаев» объявил об отставке Вестерлунда]&lt;/ref&gt;. Айырылышуҙың төп сәбәбе — Эркка үҙенә эш хаҡының арттырыуын һорай, клуб етәкселеге быға ҡаршы була&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/article-3395079-finskij-trener-pokinul-salavat-julaev-iz-za-deneg.html Вестерлундтың Өфөнән китеү сәбәбе асыҡланды]&lt;/ref&gt;.

== Тренер статистикаһы ==
: ''Был таблицала баш тренер булған саҡ&lt;br /&gt;Бында КХЛ клубтары ғына&lt;br /&gt;Һуңғы яңыртыу 2019 йылдың 1 авгусында''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align:center;&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot;|Команда !! rowspan=&quot;2&quot;|Турнир-миҙгел !! colspan=&quot;7&quot;|Даими миҙгел!! colspan=&quot;3&quot;|Плей-офф
|-
! width=&quot;40px&quot;|И !! width=&quot;30px&quot;|Е !! width=&quot;30px&quot;|ӨВЕ/БСЕ!! width=&quot;30px&quot;|ӨВО/БСО !! width=&quot;30px&quot;|О !! width=&quot;30px&quot;|М !!Һөҙөмтә !! width=&quot;30px&quot;|Е!! width=&quot;30px&quot;|О!! Һөҙөмтә
|-
![[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]||[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|КХЛ 2014/15]]
|60 ||35||5||4||16||119|| Көнбайышта 4-се||5||5||Конференциялар ярымфиналы
|-
!Йокерит||[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|КХЛ 2015/16]]
|60 ||31||5||5||19||108|| Көнбайышта 2-се||2||4||Конференциялар сирекфиналы
|-
![[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||[[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|КХЛ 2017/18]]
|56||26||5||5||20||93||Көнсығышта 2-се||7||7||Конференциялар ярымфиналы
|}

== Башҡа эш төрҙәре ==
2007 йылда Эркка Вестерлунд Виерумякила Финляндия спорт институтына генераль директор һәм ректор урынына килә. Ике йыл эсендә ул үҙенең кафедраһын аса һәм фин хоккейын үҫтереү буйынса йөҙҙән артыҡ фән эштәре һәм программалар яһай.

Шулай уҡ, ул 1991 йылдан 2010 йылға тиклем Финляндия хоккей ассоциацияһы структураһында төрлө вазифаларҙы башҡара.

1991—1997 йылдарҙа Эркка үҫешеү буйынса директор булып эшләй. 1998—2008 йылдарҙа [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы]]ның тренерҙар комитетының ағзаһы була.

2001—2003 йылдарҙа Финляндия тренерҙары ассоциацияһының рәйесе вазифаһын яулай. Ә 2007—2010 йылдарҙа Финляндия хоккей ассоциацияһында тренерҙар комитеты рәйесе була&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/bulbashnews/913383.html Профессор из Перная. Кто может возглавить хоккейное «Динамо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317144124/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/bulbashnews/913383.html |date=2016-03-17 }}&lt;/ref&gt;.

2016 йылда Рәсәйҙә үткән донъя чемпионаты ваҡытында ХАХФ халыҡ-ара тренерҙар симпозиумында сығыш яһай.

2019 йылдың авгусында Эркка Финляндиянан ТПС хоккей клубының идаралағына инә&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3832897-erkka-vesterlund-vpervye-posle-raboty-v-ufe-nashjol-novyj-klub.html Эркка Вестерлунд впервые после работы в Уфе нашёл новый клуб]&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==
Тренер булараҡ:
* Юниорҙар араһында Европа чемпионы — 1997.
* Финляндия чемпионы һәм «Иң яҡшы тренер» исеме — 1997/98
* Финляндия чемпионатының көмөш миҙалын яулаусы — 1998/99, 1999/00
* Йәштәр араһында донъя чемпионатының бронза миҙалын яулаусы — 2002, 2003.
* Донъя кубогының финалсыһы — 2004.
* Олимпия уйындарының көмөш миҙалын яулаусы — 2006.
* Донъя чемпионатының бронза миҙалын яулаусы — 2006.
* Донъя чемпионатының көмөш миҙалын яулаусы — 2007, 2014.
* Финляндия хоккейының Дан залына индерелә — 2008/09.
* Олимпия уйындарының бронза миҙалын яулаусы — 2014.

== Шәхси тормошо ==
Эркка Тарья исемле ҡатыны менән бергә Никлас һәм Томас улдарын һәм Даниэла ҡыҙҙарын үҫтерҙе. Никлас менән Томас та хоккей менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнде. Томас, уйынсы карьераһын тамамлағас, атаһы менән бергә видеотренер булып йөрөй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.eliteprospects.com/staff.php?staff=455 Тренер статистикаһы]
* [https://www.sports.ru/tags/2828235/ Эркка Вестерлунд профиле Sports.ru сайтында]

{{Навигационный блок2
|заголовок = {{Флаг Финляндии}} &lt;span style=&quot;color:#18447E;&quot;&gt;Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|&lt;span style=&quot;color:#18447E;&quot;&gt;Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #18447E;
|state     = collapsed
|1997 йылғы юниорҙар Европа чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы
|—
|1989 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы
|2002 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы
|2003 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы
|—
|2006 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы
|2014 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы
|—
|2005 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы
|2006 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы
|2007 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы
|2014 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы
}}

[[Категория:Финляндия хоккей тренерҙары|В]]
[[Категория:Хоккей һөжүмселәре|В]]
[[Категория:Финляндия хоккейсылары|В]]
[[Категория:«Юкурит» хоккейсылары|В]]
[[Категория:ЮИП хоккейсылары|В]]
[[Категория:«Лукко» хоккейсылары|В]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһының тренерҙары|В]]
[[Категория:«Салауат Юлаев» хоккей клубының тренерҙары|В]]
[[Категория:«Йокерит» хоккей клубының тренерҙары|В]]
[[Категория:ХИФК хоккей клубының тренерҙары|В]]
[[Категория:«Лукко» хоккей клубының тренерҙары|В]]
[[Категория:ЮИП хоккей клубының тренерҙары|В]]
[[Категория:Финляндияның Олимпиада көмөш миҙалсылары|В]]
[[Категория:Финляндияның Олимпиада бронза миҙалсылары|В]]
[[Категория:2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр|В]]
[[Категория:2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында көмөш миҙалы менән бүләкләнеүселәр|В]]
[[Категория:КХЛ тренерҙары|В]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Финляндия чемпиондары|В]]
[[Категория:Финляндия хоккейы дан залы ағзалары|В]]
[[Категория:Калеви Нумминен бүләге эйәләре|В]]</text>
      <sha1>ij6a4wm2oxiz3uokw5w7abtbfz09n0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130077</id>
    <revision>
      <id>1310381</id>
      <parentid>1291788</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9531" sha1="ixk2ylxldjobpy8pmjg452bm780ye4m" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя              = Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы
 |Изображение      = 
 |Описание изображения = 
 |Полное имя       = 
 |дата рождения    = 04.01.1930
 |место рождения   =  БАССР, {{ТУ|Бөрйән районы}}, Иҫке Монасип ауылы
 |Дата смерти      = 24.12.2017
 |Место смерти     = Башҡортостан Республикаһы, Бөрйән районы, Иҫке Монасип ауылы
 |гражданство           = Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы
 |род деятельности        = малсы
 |место работы     =  Бөрйән районы «Ҡыҙыл таң» колхозы
  |награды и премии    = [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1971]]), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1973]]), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ([[1981]]) 
 |Сайт             = 
 |Викисклад        = 
}}

'''Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы''' ([[4 ғинуар]] [[1930 йыл]] — [[24 ғинуар|24]] декабрь [[2017 йыл]]) — малсылыҡ алдынғыһы, тыл һәм хеҙмәт ветераны. 1947—1990 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] «Ҡыҙыл таң» колхозында мал ҡараусы, көтөүсе һәм ферма мөдире. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] депутаты (1962—1966). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Бөрйән районы Почетлы гражданы|Райондың почётлы гражданы]] (2015).
 
== Биографияһы ==
Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы 1930 йылдың 4 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. [[1938 йыл]]да [[Иҫке Монасип мәктәбе|мәктәп]]кә уҡырға бара. Иртә етем ҡала, 1942—1946 йылдарҙа [[Байназар]] ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. 1946—1947 йылдарҙа [[Белорет]] ҡалаһындағы 1-се һөнәрселек училищеһында «слесарь-ремонтлаусы» һөнәрен үҙләштерә һәм 1947 йылда хеҙмәт юлын [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда башлай, төрлө эштәр башҡара.

[[1951 йыл]]да хәрби хеҙмәткә алына. Алыҫ Көнсығышта, [[Мурманск]]иҙа хеҙмәт итеп, [[1954 йыл]]да тыуған ауылына ҡайта һәм «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләүен дауам итә. Зөлфәр Мырҙабулат улы колхозда 33 йыл мал ҡараусы, көтөүсе, ферма мөдире булып эшләй.

== Хеҙмәт ҡаҙаныштары ==
Зөлфәр Мырҙабулат улы Юлдашев заманында районда ғына түгел, республикала оло дан ҡаҙана. «Ҡыҙыл таң» колхозы районда алдынғы, ә Иҫке Монасип фермаһы колхоздың даны була. Бында Зөлфәр Юлдашевтың да ҙур хеҙмәт көсө һалынған. Уның фиҙакәр хеҙмәте лайыҡлы баһалана. Алдынғы малсы 8-се саҡырылыш район Советы депутаты итеп һайлана, 1962—1966 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың Юғары Советы депутаты була.

Социалистик ярышта юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн [[1963 йыл]]дың 22 мартында уға «Башҡорт АССР-ының почётлы көтөүсеһе» исеме бирелә.

[[1966 йыл]]да СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы ҡарары менән Зөлфәр Мырҙабулат улы «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу байрамы уңайынан «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
[[1971 йыл]]да СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 7 майындағы ҡарары менән Зөлфәр Мырҙабулат улы [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (№ 710778) менән бүләкләнә.
Ә 1973 йылда СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 6 сентябрендәге ҡарары менән Зөлфәр Мырҙабулат улы Юлдашевҡа «Почёт билдәһе» ордены (№ 896360) бирелә.
[[1981 йыл]]да СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 16 мартындағы ҡарары менән Зөлфәр Юлдашев Халыҡтар Дуҫлығы орденына (№ 32266) лайыҡ була.
Бынан тыш Зөлфәр Юлдашев тыл ветераны һәм хеҙмәт ветераны миҙалдары, 9-сы биш йыллыҡ ударнигы билдәһе, 1941—1945 йй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Еңеүҙең 40, 50, 60, 65, 70 йыллығы айҡанлы юбилей миҙалдары менән бүләкләнгән. Зөлфәр Мырҙабулат улы Юлдашев [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]]ның Почётлы гражданы (танытма № 6, 8 октябрь 2015 йыл), республика әһәмиәтендәге персональ пенсионер (танытма № 212989, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] эргәһендәге персональ пенсиялар тәғәйенләү буйынса комиссия ҡарары буйынса).
Зөлфәр Мырҙабулат улы 2017 йылдың 24 декабрендә вафат була.

== Ғаилә хәле ==
Ҡатыны Герой-әсә Ғәйнисафа Мырҙабулат ҡыҙы менән туғыҙ ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. Уларға яҡшы белем һәм тәрбиә биреп оло тормош юлына аяҡ баҫтырҙылар. Уларҙың 23 ейән-ейәнсәре, 12 бүләсәләре бар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 200px
 | Фон             = #bbe0cc
 | Заголовок       = [[b:Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы|Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы]] бар
| Содержание      = [[File:Wikibooks-logo-ba.svg|38px]] Викидәреслектә
 | Заголовок снизу = 1 }}
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены ([[1971]])
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1973]])
* [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ([[1981]])
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы ([[1966 йыл|1966]])
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы ([[1970 йыл|1970]])
* Башҡорт АССР-ының почётлы көтөүсеһе ([[1963 йыл|1963]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20191022043630/https://burzyan.bashkortostan.ru/district/honorary/365/ Муниципальный район Бурзянский район Республики Башкортостан. Официальный портал. Почётные граждане. Юлдашев Зульфар Мурзабулатович] {{ref-ru}} {{V|2|12|2018}}

== Сығанаҡтар ==
* Бөрйән районы «Таң» гәзите:
*: № 8, 23 ғинуар 2010 йыл, «Оло ихтирамға лайыҡ» мәҡәләһе;
*: № 69, 20 июнь 2013 йыл, «Барыһына эш ғәйепле» мәҡәләһе;
*: № 116, 30 сентябрь 2003 йыл, «Ишле бәхет» мәҡәләһе.
*: {{Бурзянская энциклопедия|Юлдашев Зуфар Мырзабулатович|страница=576}} 
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Бөрйән районы почётлы граждандары]]
[[Категория:Иҫке Монасип]]</text>
      <sha1>ixk2ylxldjobpy8pmjg452bm780ye4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ядро энергетикаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131521</id>
    <revision>
      <id>1310389</id>
      <parentid>1291673</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15160" sha1="qxsu5u5nmgwg852o60a5qxf7vcbkj6w" xml:space="preserve">
{{Ук}}  


[[Файл:PaloVerdeNuclearGeneratingStation.jpg|thumb|[[АЭС Пало-Верде]] — крупнейшая в США атомная электростанция, расположена в пустыне, это единственная атомная станция в мире, не расположенная около большого водоема .]]

'''Ядро энергетикаһы''' ('''Атом энергетикаһы''') —  энергетиканың ядро энергияһын эшкәртеп,   электр һәм йылылыҡ энергияһы эшләп сығарыу тармағы&lt;ref&gt;[http://www.vedu.ru/bigencdic/74793/]{{Книга:БЭС|Ядерная энергетика}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Nuclear power percentage.svg|thumb|330px|right|Доля атомной энергетики в общем производстве электроэнергии в различных странах.]]

Ғәҙәттә ядро энергияһын алыу өсөн плутоний-239 йәки уран-235 ядроһы бүленеше  сылбырлы ядро реакцияһын ҡулланалар]&lt;ref name=&quot;бсэ&quot;&gt;{{из БСЭ||заглавие=Атомная электростанция|издание=3-е}}&lt;/ref&gt;. Ядроға нейтрондар килеп эләккәндә ул яңы  нейтрондар һәм киҫәксәләргә бүленә . Бүленеш нейтрондары һәм киҫәксәләр ҙур кинетик энергияға эйә. Киҫәксәләрҙең башҡа атомдар менән бәрелешеүе һөҙөмтәһендә  был кинетик энергия бик тиҙ йылылыҡ энергияһына әйләнә .
2014 йылға донъяла иң күп ядро электроэнергияһын сығарыусылар&lt;ref name=&quot;Top 10&quot;&gt;[http://www.nei.org/Knowledge-Center/Nuclear-Statistics/World-Statistics/Top-10-Nuclear-Generating-Countries Top 10 Nuclear Generating Countries — Nuclear Energy Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051105/http://www.nei.org/Knowledge-Center/Nuclear-Statistics/World-Statistics/Top-10-Nuclear-Generating-Countries |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;:
* {{Флаг|США}} [[США]] (798 млрд [[кВт·ч]]/год), работает 104 атомных реактора (20 % от вырабатываемой электроэнергии)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
* {{Флаг|Франция}} [[Франция]] (418 млрд кВт·ч/год), 58 реактор.
* {{Флаг|Россия}} [[Россия]] (169 млрд кВт·ч/год), 34 реактор.
* {{Флаг|Южная Корея}} [[Южная Корея]] (149 млрд кВт·ч/год), 23 реактор.
* {{Флаг|Китай}} [[Китай]] (123 млрд кВт·ч/год), 23 реактор.
* {{Флаг|Канада}} [[Канада]] (98 млрд кВт·ч/год), 19 реактор.
* {{Флаг|Германия}} [[Германия]] (91 млрд кВт·ч/год), 9 реактор.
* {{Флаг|Украина}} [[Украина]] (83 млрд кВт·ч/год), 15 реактор.
* {{Флаг|Швеция}} [[Швеция]] (62 млрд кВт·ч/год), 10 реактор.
* {{Флаг|Великобритания}} [[Великобритания]] (58 млрд кВт·ч/год), 16 реактор.

Энергетиканың бөтә өлкәләрендә лә тәү сығанаҡ булып ядро энергияһы тора( мәҫәлән,  гидроэлектростанциялар һәм  электростанцияларҙа ҡояштағы ядро реакциялары энергияһы, органик яғыулыҡ, геотермаль электростанцияларҙа радиоактив тарҡалыу энергияһы), ядро энергетикаһына тик  ядро реакторындағы идара ителә торған  реакцияларҙы ҡулланыу ғына инә.

== Тарих ==
[[Файл:Nuclear power history.svg|lang=ru|thumb|300px|Исторический обзор статистики строительства атомных электростанций]]
Тәүге ядро тарҡалыу сылбырлы реакцияһы 1942 йылдың  2 декабрендә Чикаго университетында   уҙғарыла (әкренәйтеүсе сифатында графит , ә яғыулыҡ итеп уран ҡулланыла) .  Ядро тарҡалыу энергияһынан тәүге электр энергияһы  1951 йылдың 20 декабрендә Айдахола  Милли  лабораторияла  тиҙ нейтрондарҙа эшләүсе  EBR-I (Experimental Breeder Reactor-I) реакторы ярҙамында алына.  Эшләп сығарылған ҡеүәт 100 кВт  тәшкил итә&lt;ref name=&quot;маэ&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.iaea.org/About/Policy/GC/GC48/Documents/gc48inf-4_ftn3.pdf|title= 50 Years of Nuclear Energy |date= 2004|work= |publisher= [[International Atomic Energy Agency]]|accessdate=2016-03-17 |lang= en}}&lt;/ref&gt;.


Ядро энергияһы  атом электр станцияларында  эшләп сығарыла, атом боҙватҡыстарында (ледокол), атом һыу аҫты караптарында; [[АҠШ]]-та  космос караптары өсөн ядро двигателе эшләү программаһын тормошҡа ашырыу өҫтәндә эшләйҙәр, бынан тыш, самолёттар (атомолёттар) һәм «атомлы» танктар өсөн ядро двигателдәрен эшләп ҡарайҙар .

1954 йылдың 9 майында  [[Обнинск]] ҡалаһындағы ядро реакторында  тигеҙ  барған сылбырлы ядро реакцияһы  алына. Байыҡтырылған уранда  эшләгән  реакторҙың ҡеүәте 5 МВт,  әкренәйетеүсе булып графит  , һыуытыу өсөн ябай изотоплы  составлы һыу ҡулланыла . 26 июндә, 17 сәғәт 30 минутта, бында эшләп сығарылған энергия    Мосэнергоның ҡулланыу электроселтренә бирелә башлай &lt;ref name=&quot;маэ&quot; /&gt;.
[[Файл:USS Enterprise (CVAN-65), USS Long Beach (CGN-9) and USS Bainbridge (DLGN-25) underway in the Mediterranean Sea during Operation Sea Orbit, in 1964.jpg|thumb|left|Военные корабли [[США]] — атомные [[крейсер]]а [[USS Bainbridge (CGN-25)|«Бейнбридж»]] и [[USS Long Beach (CGN-9)|«Лонг Бич»]], и первый в мире авианосец с ядерным реактором ''[[USS Enterprise (CVN-65)|«Энтерпрайз»]]'', самое длинное в мире военное [[судно]], в 1964 году во время рекордного кругосветного путешествия, в течение которого они преодолели 49,190 км за 65 дней без дозаправки]]
1954 йылдың декабрендә  [[АҠШ]]-та тәүге атом һыу аҫты кәмәһе «Наутилус» төҙөлөп бөтә&lt;ref name=&quot;маэ&quot; /&gt;.

1956 йылда [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британия]]ла  50МВтт-лы  «Calder Hall-1» АЭС-ы   сафҡа инә.  1957 йылда АҠШ-та Шиппингпорт  АЭС-ы   — 60 МВт&lt;ref name=&quot;бсэ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;маэ&quot; /&gt;   һәм 1959 йылда  Маркуль АЭС-ы  [[Франция|Франция]]ла — 37 МВт&lt;ref name=&quot;маэ&quot; /&gt;.1958 йылда икенсе совет АЭС-ы — Сибирскаяның 100 Мвт -лы беренсе сираты электроэнергия бирә башлай, уның тулы проект ҡеүәте 600 Мвт тәшкил итә&lt;ref name=&quot;бсэ&quot; /&gt;. 1959 йылда [[СССР]]-ҙа донъяла тәүге  хәрби булмаған  атом карабы - «Ленин» боҙватҡысы  һыуға төшөрөлә&lt;ref name=&quot;маэ&quot; /&gt;.

Ядро энергетикаһы  Женевала  1955 йылдың авгусында үткән  1-се Халыҡ-ара фәнни--техник конференцияла энергетиканың яңы йүнәлеше булараҡ танылыу яулай. Унда  ядро энергияһын тыныс тормошта ҡулланыу тикшерелә, конференция  икенсе донъя һуғышынан һуң  барған ядро тикшеренеүҙәренең тирәһендәге йәшеренлек солғауын бер аҙ күтәрә төшә&lt;ref name=&quot;маэ&quot; /&gt;.

1960-сы йылдарҙа АҠШ-та  ядро энергетикаһын коммерция нгеҙенә күсерә башлайҙар. 250 МВТ  ҡеүәтле «Yankee Rowe» тәүге коммерция АЭС-ы була, ул 1960 йылдан  1992 йылға хәтле эшләй. «Дрезден» АЭС-ы АҠШ-та тәүге шәхси аҡсаға төҙөлгән атом станцияһы була&lt;ref name=&quot;вя&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/nuclear-generation-by-country.aspx#.UkrawYakrOM|title= Nuclear share figures, 2004-2014|author= |date= 2015|work= |publisher= World  Nuclear  Association|accessdate=2016-03-13 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

1964 йылда СССР-ҙа Белояр АЭС-ы (беренсе блогы- 100МВт) һәм Яңы Воронеж АЭС (беренсе блогы- 240МВт). 1973 йылда    Ленинград АЭС-ы - Сосновый Бор ҡалаһында  беренсе юғары ҡеүәтле энергоблок эшләй башлай (1000 МВт).  1972 йылда Ҡаҙағстанда  эшләтә башлаған  тиҙ нейтрондарҙағы  тәүге  сәнәғәт  реакторы  (150 МВт) электроэнергия сығарыу һәм Каспий диңгеҙенән алған һыуҙы  тоҙһоҙландырыу өсөн  ҡулланыла&lt;ref name=&quot;вя&quot; /&gt;.

1970- се йылдар башында ядро энергетикаһын үҫтереү өсөн шарттар була. Электроэнергияға хәжәт йылдан- йыл арта , ныҡ үҫешкән илдәрҙә гидроэнергетик ресурстар инде барыһы ла ҡулланышта була, яғыулыҡҡа хаҡтар   арта бара. Ғәрәп илдәре  1973–1974  йылдарҙа нефткә индергән  эмбарго  хәлде тағы ла ҡатмарлаштырып ебәрә. АЭС-тар төҙөлөшө хаҡы төшөрөр тип өмөт ителә&lt;ref name=&quot;Кольер&quot; /&gt;.

1980-се йылдар башында иҡдисатта етди ауырлыҡтар һиҙелә башлай, уларҙың  сәбәптәре булып, электроэнергияға һорауҙың тотороҡланыуы, тәбиғи яғыулыҡҡа хаҡтарҙың артыуы туҡтау, АЭС-тар төҙөүҙең  хаҡы арзанайыу урынына   артыуы   тора&lt;ref name=&quot;Кольер&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.proatom.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=30 www.proatom.ru: Уран — главный металл атомной энергетики]
* {{статья
| автор         = Комлева Е. 
| заглавие      = Феномен ядерной энергии и пространство символических форм (За ясное “неядерное ядерное”!)
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/1/Komleva/
| автор издания = 
| издание       = Эл. журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2008
| том           = 
| номер         = 1 - Философия. Политология
| страницы      = 
}}
* [https://web.archive.org/web/20150823164008/http://www.bellona.ru/reports/yablokov Неизбежная связь ядерной энергетики с атомным оружием.] А. В. Яблоков, РАН.
* [http://www.world-nuclear.org/info/reactors.html World Nuclear Power Reactors &amp; Uranium Requirements — Атомная энергетика по странам (англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114011707/http://www.world-nuclear.org/info/reactors.html |date=2012-01-14 }}

=== Рәсәй закондары ===
* [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_148639/ Федеральный Закон «Об использовании атомной энергии» № 170-ФЗ (принят Государственной Думой 21 ноября 1995) в действующей редакции (от 02.07.2013)]

=== Халыҡ-ара килешеүҙәр ===
* [https://web.archive.org/web/20080629084158/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/declar.htm Декларация о предотвращении ядерной катастрофы (1981)]
* [https://web.archive.org/web/20110812043054/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/oper.htm Конвенция об оперативном оповещении о ядерной аварии (Вена, 1986)]
* [https://web.archive.org/web/20110812043044/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/nsafety.htm Конвенция о ядерной безопасности (Вена, 1994)]
* [https://web.archive.org/web/20081205121128/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/fiz.htm Конвенция о физической защите ядерного материала (Вена, 1979)]
* [https://web.archive.org/web/20081005062218/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/civil.htm Венская конвенция о гражданской ответственности за ядерный ущерб]
* [https://web.archive.org/web/20110812043023/http://zelenyshluz.narod.ru/conv_rad/fuel.htm Объединённая конвенция о безопасности обращения с отработавшим топливом и безопасности обращения с радиоактивными отходами]

=== Уҡыу әсбаптары ===
* [http://molphys.ustu.ru/Study/Atom/ Атомная энергетика и её безопасность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711165352/http://molphys.ustu.ru/Study/Atom/ |date=2015-07-11 }}

{{Атомная энергетика в мире}}
{{Энергетика}}
{{Промышленность}}
{{Ядерная технология}}

[[Категория:Ядро энергетикаһы|*]]</text>
      <sha1>qxsu5u5nmgwg852o60a5qxf7vcbkj6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юматов Василий Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132306</id>
    <revision>
      <id>1310385</id>
      <parentid>1059757</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7853" sha1="hphq4catd112fx4eu7ywyl8f091znbb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юматов Василий Степанович''' (? — † 17.07.1848, [[Өфө губернаһы]] [[Өфө өйәҙе]], Йоматау ауылы, хәҙерге [[Шишмә районы]]) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] тыуған яҡты өйрәнеүсе-тарихсыһы, этнографы, йәмәғәт эшмәкәре.

== Биографияһы ==
Бай булмаған дворян ғаиләһендә [[Өфө губернаһы]]нда тыуған.

Үҙенең хеҙмәт юлын хәрби хеҙмәттә башлай, диңгеҙ офицеры була.

Тиҙҙән отставкаға сыға, һуңынан бер ни тиклем ваҡыт [[Өфө]] өйәҙ судында судья һайлауҙары буйынса хеҙмәт итә.

[[1830 йыл]]да Василий Степанович хеҙмәтен ташлап, Өфө өйәҙендәге үҙ (имениеһына) биләмәһенә ҡайта һәм буш ваҡытының күбеһен [[Ырымбур]] крайы тарихын өйрәнеүгә арнай.

Юматов, бөтә закон йыйылмаларын ҡарап сығып, [[Ырымбур]] крайына ҡараған хөкүмәт акттарын эҙләп ала, әммә был тарихи эште тамамлай алмай.

Тарихи тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнеүсе Василий Степанович Юматов (? — 1848) «[[Ырымбур губернаһы]] ведомостары» өсөн эштәрен бөтөнләй икенсе төрлө ойоштора. Уның эштәре тик тарихи (этнографик) тикшеренеүҙәрҙән тора.

[[1848 йыл]]дың [[17 июль|17 июлендә]] Юматов холера эпидемияһы ваҡытында вафат була. [[Жуков (Өфө районы)|Жуково]] ауылында ерләнгән. Бында Юматов ҡәбере өҫтөндә суйын плита әлегә көнгә тиклем һаҡланған.

«[[Ырымбур губернаһы]] ведомостарындағы» (№ 30, 24 июль,1848 йыл) некрологта былай тиелә: «Тарихи китап уҡыу, бигерәк тә край һәм уға ҡағылғандарҙы уҡыу уның яратҡан шөғөлө булған… Беҙгә билдәле булыуынса, [[Ырымбур]] крайы тарихы буйынса бик күп ҡыҙыҡлы материалдар йыйған… һәм край тарихын төҙөү менән шөғөлләнгән»

Некролог: «Тыныс йоҡла, беҙҙең изге хеҙмәткәребеҙ; ғәҙел Хоҙай үҙе һине изгеләр донъяһында тынысландырһын!» — тигән һүҙҙәр менән тамамлана.

Өфө тарихсыһы Михаил Роднов «Бары тик „Ведомости“ мөхәррире И. П. Сосфенов ҡына Юматов тураһында шулай яҙа алған», тип инана, сөнки гәзиттең рәсми булмаған өлөшөндә башҡа хеҙмәткәрҙәр булмай. Юматов менән Сосфенов яҡын таныштар була, шунлыҡтан некрологта мөхәррирҙең шәхси кисерештәре ныҡ һиҙелә. Василий Степанович вафат булғандан һуң, уның архивындағы ҡулъяҙмалар И. П. Сосфенов ҡулына эләгә, сөнки «[[Ырымбур губернаһы]] ведомостары» биттәрендә Юматовтың эштәре баҫылып сығыуын дауам итә.

== Библиография ==
[[1847 йыл]]да мәҡәләләре баҫыла башлай:
* «Мысли об Истории Оренбургской губернии»;

* «О названии Башкирцев»;

* «Грамота к стольнику и Уфимскому воеводе Головину, чтобы Башкирских земель Русским пришлым людям не отдавать»;

* «Несколько известий о службе Башкирцев».
[[1848 йыл]]да сыҡҡан мәҡәләләре:
* «Древние памятники на земле Башкирцев Чубиминской волости»//Оренбургские губернские ведомости, 1848, № 1, 2, 4 ,7, 9;

* «Древние предания у Башкирцев Чубиминской волости»;

* «Исследование о начале Гурьева города»;

* «Исследование о городе Гурьеве и взятии его Стенькою Разиным».

* Хронологический обзор достопримечательных событий в пределах нынешней Оренбургской губернии и важнейших постановлений, относящихся к этому краю //там же, −31.
[[1848 йыл]]да үлгәндән һуң авторҙың «Нечто из описания нравов Башкирцев былого времени» мәҡәләһе, [[1849 йыл]]да «Сравнительный взгляд на состояние большой части дворянских имений уфимского уезда, в нынешнее и прежнее время (Из записок, оставшихся после покойника)», артабан «Краткий исторический взгляд на первобытных жителей Оренбургского края (Извлечено из записок покойного В. С. Ю.)», [[1851 йыл]]да — «О поимке Марины Мнишек на берегах Урала (Из мемуар. покойного В. С. Юматова»), [[1852 йыл]]да — «Материалы для истории Пугачёвского бунта» мәҡәләләре баҫылып сыға.

== Әҙәбиәт ==
Башкирия в русской литературе. Т.1. Уфа, 1961.

Русский биографический словарь: В 25 т. /А. А. Половцов. — М., 1896—1918. Том: 31, Стр.: 319

== Һылтанмалар ==
* http://www.bp01.ru/public.php?public=2532{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  Роднов Михаил. Сосфенов: журналист и писатель//Бельские просторы, № 9 (166) Сентябрь, 2012 г.

* http://ufa-gid.com/encyclopedia/yumatov.html

* [https://web.archive.org/web/20190716022213/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-spisok/2191-yumatov-vasilij-stepanovich Башкирская энциклопедия]
[[Категория:Рәсәй империяһы тарихсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө районында тыуғандар]]
[[Категория:17 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1848 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфө губернаһында вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Рәсәй империяһы этнографтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса этнографтар]]</text>
      <sha1>hphq4catd112fx4eu7ywyl8f091znbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрид Шведская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132358</id>
    <revision>
      <id>1310487</id>
      <parentid>985946</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10985" sha1="o2cruo7b6adpu9rsd37yjjiefc1vpyc" xml:space="preserve">{{Ук}}
&lt;!-- {{Государственный деятель|имя={{nobr|Астрид Шведская}}|оригинал имени=Astrid av Sverige|изображение=Crown princess Astrid 1926.jpg|ширина=200 px|должность=принцесса Шведская&lt;br &gt;&lt;/span&gt;[[Список супругов монархов Бельгии|королева-консорт Бельгии]]|флаг=Flag of Belgium.svg|периодначало=[[17 февраля]] [[1934]]|периодконец=[[29 августа]] [[1935]]|предшественник=[[Елизавета Баварская (1876—1965)|Елизавета Баварская]]|преемник=[[Фабиола де Мора и Арагон]]|дата рождения=17.11.1905|место рождения={{МестоРождения|Стокгольм}}|дата смерти=29.8.1935|место смерти={{МестоСмерти|Кюснахт-ам-Риги|в кантоне Швиц}}, [[Швейцария]]|похоронена={{МЗ|церковь Богоматери в Лакене|в церкви Богоматери в Лакене|Церковь Богоматери (Лакен)}}|род=[[Бернадоты]] &lt;br /&gt;[[Саксен-Кобург-Готская династия|Саксен-Кобург-Готская]] (по мужу)|вероисповедание=[[католичество]]|отец=[[Карл Шведский, герцог Вестергётландский|Карл Шведский]]|мать=[[Ингеборга (принцесса Датская)|Ингеборга Датская]]|супруг=[[Леопольд III (король Бельгии)|Леопольд III]]|дети=[[Жозефина Шарлотта Бельгийская|Жозефина Шарлотта]]&lt;br /&gt;[[Бодуэн (король Бельгии)|Бодуэн I]]&lt;br /&gt;[[Альберт II (король Бельгии)|Альберт]]|награды={{{!}}
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}}}}--&gt;

'''Астрид Шведская''' ({{Lang-sv|Astrid av Sverige}}; [[17 ноябрь]] [[1905 йыл]], [[Стокгольм]] — [[29 август]] [[1935 йыл]], Кюснахт-ам-Риги) — [[Бельгия]] королеваһы, король Леопольд III-нөң беренсе ҡатыны, тыумышы принцесса Шведская.

== Биографияһы ==
Принцесса Астрид София Ловиза Тюра принц Карл Шведский, герцог Вестготландский ([[1861 йыл|1861]]—[[1951 йыл|1951]]) һәм принцесса Ингеборганың ([[1878 йыл|1878]]—[[1958 йыл|1958]]) ғаиләһендә тыуа. Атаһы буйынса — [[Швеция]] короле Оскар II һәм София Нассауская ейәнсәре, әсәһе буйынса — [[Дания]] короле Фредерик VIII и Луиза Шведская ейәнсәре.

Принцесса Астрид ике өлкән апаһы Маргарита ([[1899 йыл|1899]]—[[1977 йыл|1977]]), киләсәктә принцесса Датская, Марта ([[1901 йыл|1901]]—[[1954 йыл|1954]]), киләсәктә [[Норвегия]] кронпринцессаһы, һәм ҡустыһы Карл Густав ([[1911 йыл|1911]]—[[2003 йыл|2003]]) менән үҫә. Белемде йортта ала.
[[Файл:Princess_Astrid_engaged_in_1926.jpg|слева|мини|220x220пкс|Леопольд менән Астридтың никахлашыуы]]
Үткәрелгән балдарҙың береһендә Астрид Бельгия вариҫы, принц Леопольд, герцог Брабантский менән таныша. Күпмелер ваҡыт үткәс, [[1926 йыл]]дың мартында Леопольд үҙенең әсәһе королева Елизавета менән йәшерен рәүештә Стокгольмға килә. Йәштәр бер-береһен белер өсөн күп ваҡыттарын бергә үткәрә. Оҙаҡламай Бельгия короле йорто ике йәштең йәрәшеүе тураһында иғлан итә, өҫтәүенә королева Елизавета: «был никах мөхәббәт нигеҙендә ҡорола. Бер нәмә лә махсус ойошторолманы. Леопольд менән Астрид бер ниндәй баҫымһыҙ йәки дәүләт мәнфәғәте хаҡына тигән уйһыҙ үҙ тормоштәрен берләштерергә ҡарар итте», — ти.

Граждандар тантанаһы [[1926 йыл]]дың 4 ноябрендә Стокгольмда, ә дини тантана — [[1926 йыл]]дың 10 ноябрендә [[Брюссель|Брюсселдә]] үтә. Лютеран динен тотҡан Астрид [[Католицизм|католик]] диненә күсә. Бельгияла принцессаны яраталар. Халыҡ уны «Ҡар принцессаһы» тип атай.

[[1934 йыл]]дың 17 февралендә ҡайныһы король Альберт I фажиғәле рәүештә һәләк булғандан һуң титул, мираҫ булараҡ, уның иренә күсә, артабан ул король Леопольд III исемен ҡабул итә. Принцесса Астрид Белгия халҡының королеваһына әйләнә. Ул мәрхәмәтлелек менән шөғөлләнә. Белгиялағы иҡтисади көрсөк ваҡытында ярлылар өсөн кейем-һалым һәм аҙыҡ-түлек йыя. Королева Астрид бик күп ваҡытын балалары менән үткәрергә тырыша, этикетты боҙоп булһа ла улар менән бульвар буйлап бер ниндәй һаҡһыҙ йөрөй.

[[1935 йыл]]дың авгусында король һәм королева өлкән балалары менән [[Швейцария]]ла ял итә. Балалары Брюсселгә ҡайтып киткәс, [[29 август]]а король менән королева үҙҙәренең һуңғы экскурсияһына юллана, руль артында Леопольд ултырған була. Ямғыр һыуынан еүеш юлда Кюснахт-ам-Риги янында Фирвальдштет күле ярында автомобиль юлдан ситкә сыға һәм ағасҡа барып төкөлә.
[[Файл:Belgium1935queenastrid70and5scottB174.jpg|слева|мини|228x228пкс|Бельгияның траур почта маркаһы, 1935 (Sc #B174)]]
Астрид шунда уҡ һәләк була, Леопольдтың тәне генә һыҙырыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, егерме туғыҙ йәшлек королева дүртенсе балаға ауырлы була.

Уның атаһы, принц Карл, үҙенең мемуарҙарында түбәндәге юлдарҙы яҙа: «Астридҡа оҙаҡ йәшәргә насип булманы; был боҙоҡ донъя өсөн ул бигерәк тә яҡшы ине шул. Уның ир ҡатыны, әсә һәм королева булараҡ үткән ғүмере беҙҙең төньяҡ йәйе кеүек үтә ҡыҫҡа булды».

== Хәтер ==
[[1934 йыл|1934 йылдың]] ғинуарында Ларс Кристенсендың норвег экспедицияһы «Торсхавн» судноһында йөҙөп барғанда Көнсығыш Антарктиданың көнсығыш оҙонлоғоноң 81° һәм 87,5 ° араһында урынлашҡан яр буйын Бельгияның буласаҡ короле һәм королеваһы хөрмәтенә Леопольд менән Астрид яры, тип атай.

== Балалары ==
* Жозефина Шарлотта ([[1927 йыл|1927]]—[[2005 йыл|2005]]) — [[1953 йыл]]дан бөйөк герцог [[Люксембург|Жан Люксембургский]]ҙың ҡатыны,
* Бодуэн ([[1930 йыл|1930]]—[[1993 йыл|1993]]) — [[1960 йыл]]да Фабиоле де Мора һәм Арагонға өйләнә,
* Альберт II ([[1934 йыл|1934]]) — [[1959 йыл]]да Паоле Руффо ди Калабриаға өйләнә.

== Туғанлыҡ бәйләнештәр ==
Королева Астридтың туғанлыҡ бәйләнештәре:
* ике король ейәнсәре;
* өс королдең ағай, ҡустыларының ҡыҙы (Густав V, Швеция короле, Кристиан X, Дания короле һәм Хокон VII, Норвегия короленең);
* әсәһе буйынса тәхет вариҫы Алексей Николаевич менән [[Бөйөк Британия|Великобритания]] королдәре Эдуард VIII и Георг VI-ның өс туған һеңлеһе;
* хакимлыҡ иткән Норвегия короле Харальд V-тең апаһы;
* Бельгияның хакимлыҡ иткән ике монархы Бодуэн I и Альберт II-нең әсәһе;
* хакимлыҡ иткән бөйөк герцога Люксембург Анриҙың инәһе.
* атаһы буйынса Астрид императрица Жозефинының тоҡомо (уның прапрапраейәнсәре).
* Швеция короле Оскар I-гә атаһы буйынса бүләсәр һәм әсәһе буйынса ла бүләсәр була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ng.ru/saturday/2005-11-18/15_izlomy.html Воронов К.] [http://www.ng.ru/saturday/2005-11-18/15_izlomy.html В. Жизнь недолгая, как северное лето]
* [https://web.archive.org/web/20130421032143/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Mon_Evr/14.php Монархи Европы.] 
* [https://web.archive.org/web/20130421032143/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Mon_Evr/14.php Судьбы династий. Бельгия]
[[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:17 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1935 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>o2cruo7b6adpu9rsd37yjjiefc1vpyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япаров Инбер Мөхәммәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133441</id>
    <revision>
      <id>1310396</id>
      <parentid>1300700</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12061" sha1="rn8c0gz2ngmkd4nfx689lbkieaoujef" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Яппаров}}
{{Учёный 
| Имя                  = Инбер Мөхәммәт улы Япаров
| Оригинал имени      = 
| Изображение = Япаров Инбер Мөхәмәт улы.jpg
| Ширина = 
| Описание изображения =
| Дата рождения = 20.09.1950
| Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] [[Дыуан районы]] [[Ҡәҙер (Дыуан районы)|Ҡәҙер]] ауылы
| Место смерти = 
| Гражданство = {{URS}}→{{RUS}}
| Научная сфера = [[география]]
| Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
 |Учёная степень = география фәндәре кандидаты
 |Учёное звание  = {{Учёное звание||доцент}}
| Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как =
| Награды и премии = 
| Сайт =
}}

'''Япаров Инбер Мөхәммәт улы''' ([[20 сентябрь]] [[1950 йыл]]) — ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994).

== Биографияһы ==
Инбер Мөхәммәт улы Япаров 1950 йылдың 20 сентябрендә БАССР-ҙың [[Дыуан районы]] [[Ҡәҙер (Дыуан районы)|Ҡәҙер]] ауылында тыуған. 

Ҡәҙер һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң 1969 йылда Мәсәғүт педагогия училищеһын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.

1970 йылда Совет Армияһы сафына алына. 1974 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай. 

1971 йылда, студент йылдарында, Инбер Япаров Башҡортостан телевидениеһында «Тәбиғәтте күҙәтергә өйрән» тип аталған тапшырыуҙар циклын сығара. ғалим-физик-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы был тапшырыуҙың етәксеһе була. Был тапшырыуҙар айына бер тапҡыр 15 минут дауам иткән. Һәм был тапшырыуҙар ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. Диктор Рәсимә Кәримова был тапшырыуҙарҙы әҙерләүҙә ярҙам иткән. 1973 йылда «Тәбиғәтте күҙәтергә өйрән» программаһы тура эфирҙа 25 минут ваҡыт биләй. Бынан тыш, ул ваҡытта 30 минут барған «Эрудит» студент телеклубы программалары ла эфирға сыҡҡан&lt;ref&gt;[https://www.rgo.ru/ru/article/o-rabote-bashkirskogo-filiala-geograficheskogo-obshchestva-sssr-v-intervyu-s-inberom Географическое общество. Беседа с Япаровым И. М.]&lt;/ref&gt;.

[[1988]] йылда Воронеж ҡалаһындағы аспирантураны тамамлай, география фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 Российская государственная библиотека. Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии. Диссертация к. г. н. Япарова Инбера Мухаметовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020201828/https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 |date=2019-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[1982 йыл]]дан Башҡорт дәүләт университетында ассистент, өлкән уҡытыусы, кафедры физик география һәм гидрология, физик георгафия, крайҙы өйрәнеү һәм туризм кафедраһы доценты.

[[2007 йыл]]дан — БДУ-ның география факультеты деканы.
Уҡытҡан дисциплиналары:
* {{comment|«Рәсәйҙең физик географияһы»|«Физическая география России»}},
* {{comment|«Ландшафтты өйрәнеү»|«Ландшафтоведение»}},
* {{comment|«Географияның хәҙерге проблемалары»|«Современные проблемы географии»}},
* {{comment|«Ландшафттарҙың динамикаһы һәм эшләп тороуы»|«Динамика и функционирование ландшафтов»}},
* {{comment|«Ерҙең физик-географик ҡанунилығы»|«Физико-географические закономерности Земли»}},
* {{comment|«Географияға инеш»|«Введение в географию»}}

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Инбер Мөхәммәт улы [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда 35 йыл хеҙмәт итә, шуның 30 йылын физик география кафедраһына бағышлай. 

[[1988 йыл]]да кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

СССР География йәмғиәте әүҙем эшләгән 1970-1980-се йылдарҙа Башҡортостан филиалы 34 монография һәм белешмә баҫтыра. Юл күрһәткестәр, тәбиғәт һәйкәлдәренең, мәҫәлән, Ирәмәл тауының тасуирламаһы. Күрше Пермь, Ырымбур, Силәбе, Удмурт, Татарстан филиалдары менән тығыҙ бәйләнештә эш алып барыла. Һәр ик-өс йыл һайын «Урал кәңәшмәләре» ойошторола. Һуңғы, 11-се кәңәшмә, 1980 йылда үтә. Был кәңәшмәләр материалдары бер нисә йыйынтыҡта баҫылып сыҡты. Береһе физик география, икенсеһе – гидрогеология, өсөнсөһө  – климатология мәсьәләләренә һ. б. бағышланды. Докладтар текстарынан төҙөлгән 7-8 йыйынтыҡ донъя күрҙе. Ул йылдарҙа Башҡортостан филиалы 7 баҫма сығарҙы&lt;ref&gt;[https://www.rgo.ru/ru/article/o-rabote-bashkirskogo-filiala-geograficheskogo-obshchestva-sssr-v-intervyu-s-inberom Географическое общество. Беседа с Япаровым И. М.]&lt;/ref&gt;.

Инбер Япарпов — күп фәнни эш авторы. 1992 йылда аныҡландырылған Башҡортостан Республикаһының мәктәп атласы баҫыла. География буйынса белем тапшырыуҙың бындай йолаһы 2000-се йылдарға тиклем дауам итте.

[[2005 йыл]]да Япаров Инбер Мөхәммәт улы етәкселегендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның яңы Атласы донъя күрҙе&lt;ref&gt;[https://www.rgo.ru/ru/article/o-rabote-bashkirskogo-filiala-geograficheskogo-obshchestva-sssr-v-intervyu-s-inberom Географическое общество. Беседа с Япаровым И. М.]&lt;/ref&gt;.

И. М. Япаров юғары квалификациялы географтар әҙерләүгә тос өлөш индерә, уның етәкселегендә йәш географтар кандидатлыҡ диссертацияһына әҙерләнә һәм уңышлы яҡлай.

Инбер Япаров фәнни хеҙмәттәрен тәбиғәт объекттарын, матди мәҙәниәт ҡомартҡыларын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын, этногенетик ҡарһүҙ һәм легендаларын тәрән өйрәнеп, уларға нигеҙләнеп яҙа.

Инбер Мөхәммәт улы йәмәғәт эшендә лә бик әүҙем ҡатанаша. Ауыл һәм ҡалаларҙа Башҡортостан географияһы һәм геология темаларына лекциялар уҡый, уның ғилми темаларҙы асҡан мәҡәләләре гәзит-журналдарҙа йыш донъя күрә.

«Башҡорт энциклопедияһы» фәнни нәшриәтенең ғилми-редакцион советы һәм мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы (рәйесе — И. М. Илһамов).

== Хеҙмәттәре ==
* Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии: диссертация … кандидата географических наук : 11.00.01 / Ташк. гос. ун-т им. В. И. Ленина. — Воронеж, 1988. — 276 с. : ил. Физическая география, геофизика и геохимия ландшафтов OD 61 90-11/83&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 Российская государственная библиотека. Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии. Диссертация к. г. н. Япарова Инбера Мухаметовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020201828/https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 |date=2019-10-20 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы ([[2009]])&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=16728&amp;tab=1 Поздравляем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305002145/http://www.agidel.ru/?param1=16728&amp;tab=1 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://sibac.info/author/yaparov-inber-muhametovich Япаров Инбер Мухаметович] 
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 Российская государственная библиотека. Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии. Диссертация к. г. н. Япарова Инбера Мухаметовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020201828/https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 |date=2019-10-20 }}
* [https://www.rgo.ru/ru/article/o-rabote-bashkirskogo-filiala-geograficheskogo-obshchestva-sssr-v-intervyu-s-inberom Географическое общество. Беседа с Япаровым И. М.]

[[Категория:Башҡортостан этнографтары]]
[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]
[[Категория:Дыуан районында тыуғандар]]
[[Категория:География фәндәре докторҙары]]
[[Категория:География фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]]
[[Категория:Мәсәғүт педагогия училищеһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>rn8c0gz2ngmkd4nfx689lbkieaoujef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аветисян Минас Карапетович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133729</id>
    <revision>
      <id>1310472</id>
      <parentid>1265537</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T06:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6636" sha1="njn3uikok9wq6lylj5u31erkr3vo1hq" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Stamp_of_Armenia_b1.jpg|справа|мини|250x250пкс|Комитас, [[Хачатурян Арам Ильич|Хачатурян]], Сарьян, Тертерян, [[Спендиаров Александр Афанасьевич|Спендиарян]], Горки, Аветисян, Орбели, Симонян ]]
'''Минас Карапетович Аветисян''' ({{Lang-hy|Մինաս Ավետիսյան}}; [[20 июль]] [[1928 йыл]], Әрмән ССР-ының Ахурян районы Джаджур ауылы — [[24 февраль]] [[1975 йыл]], [[Ереван]], Әрмән ССР-ы) — әрмән рәссамы.

[[1960]] һәм [[1975]] йылдар араһында Аветисян 500-ләп картина, шул сама уҡ рәсем, 20 ҙур фреска һәм тиҫтәнән ашыу театр тамашаһы өсөн проект эшләй. Ижады донъя һынлы сәнғәтендә шөһрәтле урын биләп тора. 

[[1988 йыл]]да Спитакта ер тетрәгәндә Гюмриҙа уның фрескаларының бер өлөшө һәм тыуған ауылы Джаджурҙағы тыуған йорто емерелә. 

== Биографияһы ==
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
* [[1947]]—[[1952]] — Ф. Терлемезян исемендәге Ереван художество мәктәбендә уҡый.
* [[1952]]—[[1954]] — Ереван художество-театр институтында уҡый.
* [[1952]]—[[1954]] — И. Е. [[Репин Илья Ефимович|Репин]] исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, һәйкәл ҡойоу һәм зодчество институтында уҡый.
* [[1960]] йылдан — Ереванда йәшәй.
* [[1962]] — Ереванда «Биш рәссам» экспозицияһы эшләнә, ул рәссамға ҙур билдәлелек килтерә.
* [[1968]] — Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы исеме бирелә.
* [[1972]], [[2 ғинуар]] — Ереванда рәссамдың оҫтаханаһында янғын сыға.
[[1975]] йылдың [[24 февраль|24 февралендә]] тротуарға килеп менгән автомобилгә тапалып һәләк була. Күптәр Минас үлтерелгән тип уйлай&lt;ref&gt;[http://www.parajanov.com/minas Минас: Реквием]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* [[2000 йыл]]да Әрмәнстанда Аветисянға арналған почта маркаһы сыға.
* рус шағирәһе Юнна Морицтың «Армения» (1983) тигән шиғри дилогияһының икенсе өлөшө Аветисянға бағышланған (беренсе өлөшө шағир Паруйр Севакҡа арналған).

== Ижады ==
Минас Аветисян ижадының өлгөргән осоро әҫәрҙәре контраст төҫтәрҙә, эре экспрессив эҙҙәр менән төшөрөлгән, уларҙа фовизм принциптары урын алған. Әҫәрҙәрендә Кавказ аръяғы сәнғәте традициялары ла ҙур сағылыш тапҡан. Оҫтаның пейзаждары, автопортреттары, жанрлы-символик ауыл мотивтары үҙенең эстетик асылын күрһәтеү ысулы тип баһалана. Минас Аветисян, дөйөм алғанда француз модернына һәм раннему авангарду начала [[XX быуат]] башындағы иртә авангардҡа тартылһа ла, үҙ заманына хас булған Рәсәйсә «ҡырыҫ стилгә» лә яҡын тора. Театр рәссамы һәм живописец-монументалист булараҡ та уңышлы эшләй.

== Эштәре ==
* Лаваш бешерәләр, [[1972]] — Ереван хәҙерге заман сәнғәте музейы
* Әңгәмә,1973-Шәхси тупланма-[https://www.facebook.com/MinasAvetisyan1928/photos/a.398445266976854.1073741830.398435200311194/495887870565926/?type=3&amp;theater]
* Хачкарлы пейзаж, [[1974]] — Ереван хәҙерге заман сәнғәте музейы
* [[Спендиаров Александр Афанасьевич|А. Спендиаров]] исемендәге Опера һәм балет театрында [[Хачатурян Арам Ильич|А. Хачатуряндың]] Гаянэ балеты сценографияһы, [[1974]].
* Гюмриҙа завод интерьерҙарын биҙәү, [[1970]]—[[1974]].

== Кинола ==
* Цвет армянской земли ([[1969]]) — дуҫы режиссёр Михаил Вартанов фильмында
* Минас. Реквием ([[1989]]).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.facebook.com/MinasAvetisyan1928 Официальный сайт, посвященный Минасу Аветисяну]
* [https://twitter.com/Minas_Avetisyan Официальный Твит блог, посвященный Минасу Аветисяну]
* [http://art-drawing.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=16:minas-avetisyan-karapetovich&amp;catid=2:biography&amp;Itemid=167 Биографии] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.parajanov.com/minas.html Минас Аветисян в фильме Минас. Реквием (1989)]
* [http://www.parajanov.com/colorofarmeniansoil.html Минас Аветисян в фильме Цвет армянской земли (1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630231409/http://www.parajanov.com/colorofarmeniansoil.html |date=2016-06-30 }}

[[Категория:Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:20 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа тыуғандар]]
[[Категория:24 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1975 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ереванда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>njn3uikok9wq6lylj5u31erkr3vo1hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133940</id>
    <revision>
      <id>1310373</id>
      <parentid>1286684</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8314" sha1="gdlio4bnvi8vdv051a02q6ihllrq5s9" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Юл''' — кешеләр һәм [[транспорт]] хәрәкәте өсөн һалынған ер (һыу, һауа) һыҙаты, [[дәүләт]]тең йәки [[ил]]дең мөһим тармаҡтарының береһе.

== Тарихы ==
[[Файл:PompeiiStreet.jpg|thumb|[[Рим империяһы]]нда [[Помпеи]] юлы]]
Иң боронғо юлдар б.э.т. IV меңенсе йылға ҡарай. Ул [[Месопотамия]]ның [[Ур]] ҡалаһында табылған. Ағас ярҡалар менән һалынған боронғо юл [[Бөйөк Британия]]ла табылған. Беҙҙең эраға тиклем XXXIX быуаттағы эзбизташ менән ҡапланған юлдар Крит утрауында асыҡланған. [[Кирбес]] тәүге тапҡыр б.э.т 3000 йыл элек Һиндостанда ҡулланылған.

Таш юлдар Хет батшалығында, [[Ассирия]]ла, [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһында]] булған.

[[Ҡытай]]ҙағы [[Цинь династияһы]]на нигеҙ һалған [[Цинь Ши Хуан|Цинь Шихуан]] б.э.т. 221—210 йылдарҙа 7,5 мең. км юл һалдырған; юлдар 15 метр киңлектә булып, өс һыҙатҡа бүленгән, урта һыҙат императорға тәғәйенләнгән булған.

Беҙҙең эра башына [[Европа]]ла һәм [[Азия]]ла хатта континент-ара юлдар барлыҡҡа килгән. Ундайҙарға [[Бөйөк ебәк юлы]], [[Мысыр]], Анатолия һәм [[Месопотамия]] диңгеҙ юлы һәм башҡалар инә.

Иң үҫешкән юлдар селтәре [[Боронғо Рим]]да булған

[[Файл:AF-asphalt-laying-machine.jpg|thumb|слева|Асфальт һалыу машинаһы]]
[[XX быуат]]та [[автомобиль]] транспорты барлыҡҡа килеү менән юлдарға ла талаптар үҙгәрә, юлға асфальт-бетон түшәй башлайҙар.

== Башҡорттарҙың тарихи юлдары ==
[[Рәсем:Канифа_юлы.jpg|350px|thumb|right|[[Ҡәнифә юлы]]]]

[[Ҡәнифә юлы]] — боронғо осорҙа [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]]ды Урта Азия илдәре менән тоташтырып торған боронғо сауҙа юлы&lt;ref&gt;{{статья|автор =[[Сөләймәнов Фоат Мырҙағәли улы|Сулейманов Ф. М.]]|заглавие = История деревни Салимово Зилаирского района |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2331|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2013|том = |номер = 9|страницы = |doi =|issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

Ҡәнифә сауҙа юлынан каруандар йөрөгән. Ул [[Урта Азия]]нан Ур йылғаһы [[Яйыҡ]]ҡа ҡушылған урынға&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Орск]] ҡалаһы.&lt;/ref&gt; етеп, артабан [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһының һул яры һәм [[Көньяҡ Урал]] һырттары буйлап хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]], [[Йылайыр районы|Йылайыр]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Учалы районы|Учалы]] райондары биләмәләре аша хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] ерҙәренә барып еткән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6635-karuan-sau-a-yuldary|Каруан сауҙа юлдары|автор=Ҡорманаева З. Д.}}&lt;/ref&gt;.

Ҡәнифә юлының икенсе атамаһы — '''''Каруан юлы'''''. Ул [[Яйыҡ]] йылғаһы аша сығып, [[Ҡаҙағстан]] аша [[Урта Азия]]ға барып сыға. [[Ырымбур башҡорттары]] юлдың ул өлөшөн «[[Мысыр]] юлы» тип атаған. [[Гөбөрлө (йылға)|Гөбөрлө]] йылғаһы кисеүен «[[Мысыр]] кисеүе» тип йөрөткәндәр&lt;ref&gt;http://urgaza.ru/library-portal/articles/291/1853/&lt;/ref&gt;.
.
Хәҙерге заманда юлдың бәләкәй генә өлөшө һаҡланған&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/9877-doroga|Дорога|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]], [[Муллағолов Мирза Ғизетдин улы|Муллагулов М. Г.]]}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

'''''Ҡуңыр буға юлы''''' — [[Ҡуңыр буға (эпос)|«Ҡуңыр буға»]] эпосы менән бәйле. Был атаманы [[Урал]] тауының көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай барған «Ҡуңыр буға юлы» менән бәйләйҙәр. Борон был юлды башҡорт ғәскәрҙәре дошмандар баҫҡанда ҡулланған, тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;''[[Рәшит Шәкүр|Шәкүр Р.]]'' Ҡуныр-буға.// Башкирская энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы»&lt;/ref&gt;.

== Башҡорт телендә юл менән бәйле төшөнсәләр ==
* Аҡ юл — уңышлы юл теләп әйтелә
* Берләм юл -йәйәүле юл,; һуҡмаҡ
* Диңгеҙ юлы
* Йомро юл — йәйәүле юл; һуҡмаҡ
* Йылға юлы
* Өҙәрем юл — юл өҙөлгән саҡ
* Тимер юл
* Һауа юлы&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. — Мәскәү, 1993.- 2-се том. 767-се бит.&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Даруға]]

== Һылтанмалар ==
* ''[[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Аминев З. Г.]]'' Дороги Южного Урала и их роль в этногенезе башкир // Феномен евразийства в материальной и духовной культуре, этнологии и антропологии башкирского народа: материалы Всероссийской научно-практической конференции. — Уфа, 2009. — 288 с. — С.25 — 27.
* [https://web.archive.org/web/20180331113541/http://transspot.ru/2013/09/18/normy-dlya-proektirovaniya-avtomobilnyx-dorog/ Перечень нормативной документации для проектирования автомобильных дорог в России]
* {{статья|автор=Трушин А.|заглавие=Как до́роги доро́ги|ссылка=http://sbrf.ru/common/img/uploaded/sbjr/05-09/020-022,024.pdf|издание=Прямые инвестиции|год=2005|номер=9 (41)|страницы=20—24}}
* [http://www.roadart.ru/ Искусство строить дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617231411/http://roadart.ru/ |date=2017-06-17 }} — сайт об автомобильных дорогах

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. — Мәскәү, 1993.- 2-се том. 767-се бит
* Шәкүр Р. Ҡуңыр буға.// Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәте, 1996.
* Шәкүр Р. Ҡуныр-буға.// Башкирская энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы».
* Шәкүр Р .&quot; Башҡорт энциклопедияһы (баш.)(баш.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге]]
[[Категория:Транспорт]]</text>
      <sha1>gdlio4bnvi8vdv051a02q6ihllrq5s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134607</id>
    <revision>
      <id>1310466</id>
      <parentid>1127214</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T02:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6518" sha1="cp9pvv0ikysvdzdv28fw0maeb3zjkqz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы''' ([[19 апрель]] [[1992 йыл]]) — башҡорт шашкасыһы, Рәсәйҙең спорт мастеры.һәм илдең төп йыйылма командаһы ағзаһы. 2016 йылда Рәсәй чемпионы, 2012 йылда бронза призеры (блиц). Ҡыҙҙар араһында Европа (2002, 2007) һәм Рәсәй (2002—2010) чемпионы. Ҡыҙҙар араһында Европа беренселегенең көмөш призеры (2005, 2011, 2014)&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Ишимбайская энциклопедия|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=70|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}&lt;/ref&gt;, күп тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. «Башнефть» клубы өсөн сығыш яһай. Тренеры Ю. В. Черток.

== Биографияһы ==
Ишембай олимпия резервындағы шашкалар буйынса балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренеры В. И. Мильшин, Е. А. Мильшина&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Ишимбайская энциклопедия|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=70|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}&lt;/ref&gt;). Өфөгә ҡаланың 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә (Өфө) күскәндән һуң тренерҙары А. П. Мельников, Ю. В. Черток.

Башҡорт дәүләт университетының хоҡуҡ институтын тамамлаған&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/instprava/pozdravlyaem-sbornuyu-instituta-prava Поздравляем сборную Института права! | Башкирский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192948/http://www.bashedu.ru/instprava/pozdravlyaem-sbornuyu-instituta-prava |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

«[[Республика Башкортостан (гәзит)|Башҡортостан Республикаһы]]» гәзитендә 2008 йылдың 15 ғинуарында баҫтырылған интервьюһында, Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһы баш тренеры Юрий Владимирович Черток Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп үтә:

«10 йәшлек өфөлө Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Вәлиева Юлиә, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек [[Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы|Айгөл Иҙрисова]] һәм 15 йәшлек Әлиә Әминева — бына беҙҙең киләсәгебеҙ нигеҙе. Егеттәр араһында үҙенең яҡты талантын Айнур Шайбаков раҫлай».

2008 йылда Рәсәй спорт мастеры була.

Әлиә Әминева 2008—2009 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] указы менән айырыуса һәләтле уҡыусылар өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://volganews.info/oblast5/terradr/ip-kwgdfz3.htm О НАЗНАЧЕНИИ СТИПЕНДИЙ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ДЛЯ ОСОБО ОДАРЕННЫХ УЧАЩИХСЯ …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126235330/http://volganews.info/oblast5/terradr/ip-kwgdfz3.htm |date=2024-11-26 }}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан Республикаһы физик культура, спорт һәм туризм министрлығында стипендиаттар дипломдарын тапшырыу тантанаһында Әминеваны 13 тапҡыр паралимпия чемпионы Рима Баталова һәм министр урынбаҫары Владимир Иванушкин бүләкләй,&lt;ref&gt;[http://www.bashsport.ru/?cont=long&amp;id=1322&amp;year=2008&amp;today=12&amp;month=12&amp;page=15 РОО «Управление спортивных мероприятий РБ» / ROO «Management of sport arrangements RB»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305045208/http://www.bashsport.ru/?cont=long&amp;id=1322&amp;year=2008&amp;today=12&amp;month=12&amp;page=15 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Ф[http://www.bashsport.ru/news/admin/news/894741_img_1893.jpg отола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101219160537/http://www.bashsport.ru/news/admin/news/894741_img_1893.jpg |date=2010-12-19 }} һулдан Әминева, уңда Баталова.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Китап|заглавие=Ишимбайская энциклопедия|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=70|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}
* [https://web.archive.org/web/20241126235330/http://volganews.info/oblast5/terradr/ip-kwgdfz3.htm 2008-2009 уҡыу йылында айырыуса һәләтле уҡыусылар өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияһын тәғәйенләү тураһында Башҡортостан Республикаһы Президенты указы.]

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ишембайҙа тыуғандар]]
[[Категория:Өфө спортсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>cp9pvv0ikysvdzdv28fw0maeb3zjkqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжан музыкаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135420</id>
    <revision>
      <id>1310465</id>
      <parentid>1308629</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T02:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24743" sha1="ayvsj7cl6d8tmtot385e74prd68fopk" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Файл:Azeri_7.jpg|мини|300x300пкс|Әзербайжан музыканттары. Һулдан уңға: тар, дәф, кәмәнчә]]

'''Әзербайжан музыкаһы''' ({{lang-az|Azərbaycan musiqisi}}) — [[Әзербайжандар|әзербайжан халҡының]] музыкаль [[мәҙәниәт]]е ҡаҙаныштары — үҙенсәлекле традицияларҙың күп быуаттар буйы барған тарихи формалашыу һәм үҫеү процесы. Был традициялар [[XX быуат]] башына тиклем, бер яҡтан, халыҡ ижады тамырҙарына бәйләнгән ауыҙ-тел мәҙәниәте юҫығында үҫә, икенсе яҡтан, профессиональ сәнғәт һыҙаттарын ала бара, был айырыуса муғам һәм ашуғтар ижадында асыҡ күренә. 

== Халыҡ музыкаһы ==
Халыҡ музыкаһының ҙур өлөшөн ғаилә-көнкүреш йырҙары — туй һәм матәм-ерләү (''йуг, агы, мәрсиә'') йырҙары — тәшкил итә. Әзербайжан халыҡ музыкаһының жанрҙары күп төрлө — йыр, бейеү, ашуғ ижады, муғам. Ҡатын-ҡыҙ бейеүҙәре — баҫалҡы, һығылмалы, лирик (''Вагзалы, [[Оҙондара]]''), ир-ат бейеүҙәре — йылдам, уларҙа таһыллылыҡ һәм көс-ғәйрәт сағыла (''Газахы, Ғайтағы, Хан чабаны''). Халыҡ бейеүҙәренең күпселеге — яңғыҙ бейеү, парлы һәм күмәк башҡарыла торғандары ла бар (халай, яллы, йорду-йорду, жәнги).
[[Файл:Azerbaijan_music1.jpg|справа|мини|267x267пкс|Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары. Тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы экспонат, [[Шәки]] ҡалаһы]]

Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары ла күп төрлө. Айырыуса киң таралған тынлы ҡоралдар — түтәк, балабан, зурна; ҡыллы-сиртеү ҡоралдары — тар, саз (төрҙәре: дшүрә-саз, бөйүк-саз, голтух-саз), уд, канон; ҡыллы-һыҙғыслы ҡоралдар — кәмәнчә; һуҡма ҡоралдар — дәф (шөңгөр), нағара, ғоша-нағара. Әзербайжан тарын (11 ҡыллы) [[XIX быуат]]та йәшәгән әзербайжан конструктор музыканты Садыхжан сығарған, уға ''«Тар атаһы»'' тигән ҡушамат та бирелгән&lt;ref name=&quot;Мугамат&quot;&gt;[ftp://lib.herzen.spb.ru/text/chelebiev_11_72_75_85.pdf &lt;4D6963726F736F667420576F7264202D20CAF3EBFCF2F3F0EEEBEEE3E8FF2E646F63&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[1932 йыл]]дың [[1 май]]ында композитор Үзәйер Ғаджибәков С. Рөстәмов исемендәге беренсе ноталы әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары оркестрын төҙөй&lt;ref&gt;{{cite news|title=Оркестр азербайджанских народных инструментов|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=679&amp;lang=RU}}&lt;/ref&gt;, ә [[2000 йыл]]дың ғинуарында Әзербайжан дәүләт филармонияһы эргәһендә Әзербайжан дәүләт халыҡ ҡоралдары оркестры ойошторола&lt;ref&gt;{{cite news|title=Азербайджанский Государственным Оркестр Народных Инструментов|publisher=Министерство Культуры и Туризма Азербайджанской Республики|url=http://www.mct.gov.az/?/ru/cgroups/view/54/}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 5 декабрендә әзербайжан тар сәнғәте ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/four_new_items_inscribed_on_unescos_representative_list_of_the_intangible_cultural_heritage_of_humanity/ Four new items inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity] {{ref-en}}(англ.)&lt;/ref&gt;.

Әзербайжан профессиональ музыкаһында ''муғам'' мөһим жанр һанала.

=== Муғам ===
[[Файл:Bulbuljan_ansambl.jpg|слева|мини|300x300пкс|Ханәндә Бүлбүлджан (һулдан икенсе) ансамбле. XIX быуат аҙағы]]
Муғам — шымартылған форма сиктәренә индерелгән монодиялы циклик композиция, төп үҙенсәлеге тотороҡло (ҡануни) һәм ирекле (импровизациялы) башланғыстарҙың органик синтезынан хасил. Муғамдарға күп тауышлылыҡ элементтары хас. Әзербайжанда муғам ғәҙәттә сазсылар триоһы (тарсы, кәмәнчәсе, шөңгөрсө) оҙатыуында башҡарыла, ҡайһы берҙә муғам йырлаусы үҙе шөңгөр ҡаға. Муғам речитатив рәүешендәге импровизациянан тора. Муғам йырлау материалды һәм форманы белеү йәһәтенән дә, виртуозлыҡ һәм техника йәһәтенән дә әҙерлек талап итә. Муғамдың телмәр өлөшө ғәҙәттә Яҡын һәм Урта Көнсығыштың билдәле шағирҙарының лирик ғәзәлдәренә нигеҙләнә. 

[[2008 йыл]]да [[ЮНЕСКО]] әзербайжан муғамын «кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мираҫы шедеврҙары» иҫәбенә индерә&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID=2440&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html Мугам на портале ЮНЕСКО {{ref-en}}(англ.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024042201/http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID%3D2440%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|date=2008-10-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Ашуғ музыкаһы ===
[[Файл:Novruz_Baku03.jpg|мини|250x250пкс|Ашуғтар Баҡыла [[Науруз]] байрамында]]
Ауыҙ-тел традицияһы профессиональ сәнғәтенә ашуғтарҙың музыкаль-шиғри ижады ла («ашҡ» — мөхәббәт тигәндән) инә. 

Әзербайжанда озандар (йәки шуара, дәдә, яншағ) ашуғтарҙың элгәрҙәре булған&lt;ref&gt;{{cite news|title=АШУГ|publisher=Музыкальная энциклопедия|url=http://music-dic.ru/html-music-enc/a/749.html|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320051958/http://music-dic.ru/html-music-enc/a/749.html|archivedate=2017-03-20}}&lt;/ref&gt;. «Ашуғ» атамаһы Кавказ аръяғында XVI—XVII быуаттарҙа барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{cite news|title=АШУ́Г|publisher=Краткая литературная энциклопедия|url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3831.htm}}&lt;/ref&gt;. Ашуғ йырҙы үҙе сазда уйнап башҡара. Айырыуса таралған жанрҙары: ''[[дастан]]'' (героик-эпик хикәйәт), ''дәйишмә'' (ярыш), ''устаднамә'' (нәсихәт йырҙары), ''ғәзәлләмә'' (маҡтау йырҙары), ''шикәстә'', ''мисри'' (лирик йырҙар).

Ашуғтарҙың вокаль-инструменталь сәнғәте классик көйҙәргә (80-дән ашыу) ниеҙләнә, уларҙың һәр береһе бик күп импровизацион варианттарға эйә. 

[[1928 йыл]]да Баҡыла ашуғтарҙың беренсе республика съезы була&lt;ref&gt;{{книга|автор=|заглавие=История музыки народов СССР|издательство=Советский композитор|место=М.|том=1|год=1970|страницы=337|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда [[Әзербайжан ашуғтары сәнғәте|әзербайжан ашуғ сәнғәте искусство]] ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫының репрезентатив исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/06859-EN.pdf Журнал ЮНЕСКО стр. 18]&lt;/ref&gt;.

== Классик музыка ==
XIX быуат аҙағынан Әзербайжанға [[Европа]], айырыуса рус музыкаль мәҙәниәте йылдам үтеп инә. [[Баҡы]]ла симфоник оркестр, хосуси опера труппаһы, Рус музыкаль йәмғиәтенең филиалы ойошторола. ХХ быуат башында [[скрипка]], [[фортепиано]] өсөн әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Лютеран сиркәүенә орган ҡуйылғас, уны үҙләштереү башлана. Орган өсөн тәүге әҫәрҙәр йыйынтығын Хәйәм Мирзазадә яҙа&lt;ref&gt;[http://www.trend.az/life/interview/2254713.html «Белые и черные»: композитор Хайам Мирзазаде рассказал о написании музыки для органа]&lt;/ref&gt;.

=== Опера сәнғәте ===
[[Файл:Leyli_and_Majnun_opera_1908.jpg|мини|300x300пкс|«Ләйлә менән Мәжнүн» операһынан күренеш]]
Әзербайжан опера сәнғәтенә композитор Үзәйер Ғаджибәков нигеҙ һала, ул [[1907 йыл]]да [[Фүзули]]ҙың «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһы буйынса шул уҡ исемдә опера яҙа. Ул муғам-опера жанрына нигеҙ һала. Был жанр үҙендә нота менән яҙылған музыканы (хорҙар, бейеүҙәр) композитор биргән текст нигеҙендәге яңғыҙ йырлы импровизация — муғам менән ҡатнаштыра&lt;ref name=&quot;Гаджибеков&quot;&gt;{{cite news|title=Гаджибеков|publisher=Музыкальная энциклопедия|url=http://www.musenc.ru/html/g/gadjibekov.html}}&lt;/ref&gt;. Ғаджибәковтың «Аршин мал алан» опереттаһы Әзербайжан опера сәнғәтенең сираттағы ҙур ҡаҙанышы була. Р. М. Глиэр Әзербайжан театры өсөн «Шаһсенем» операһын (1927 й. пост.; 2-се ред. 1934 й. пост.) яҙа, был әҫәр әзербайжан музыкаһын ҡатмарлы профессиональ бурыстарҙы хәл итеүгә әҙерләй&lt;ref name=&quot;АзербМуз&quot; /&gt;. Классик музыкаль-сәхнә формаларындағы тәүге әзербайжан операһы &quot;Нәргиз&quot;де композитор М. Магомаев яҙа (1935)&lt;ref name=&quot;МЭС&quot; /&gt;, был әҫәр Әзербайжанда 1920-се йылдарҙа булған революцион ваҡиғаларҙы сағылдыра&lt;ref name=&quot;АзербМуз&quot;&gt;{{cite news|title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ МУЗЫКА|publisher=belcanto.ru|url=http://www.belcanto.ru/azerb.html|author=Э. А. Абасова}}&lt;/ref&gt;. Композитор Фикрәт Әмиров Джафар Джаббарлы драмаһы буйынса шул уҡ исемдәге «Севиль» операһын (1953) ижад итә, был әҫәр беренсе милли лирик-психологик опера була&lt;ref name=&quot;Амиров&quot; /&gt;.

=== Симфоник музыка ===
А.Зәйналланың «Фрагменттар» сюитаһы (1931) әзербайжан симфоник музыкаһының беренсе өлгөһө тип ҡарала.
[[Файл:Afrasiyab_Badalbeyli_orcestr.jpg|слева|мини|300x300пкс|Әзербайжан опера һәм балет театрының симфоник оркестрына Афрасияб Бадалбейли дирижерлыҡ итә, 1930-сы йылдар]]
Симфония жанры Әзербайжанда 1920-30-сы йылдарҙа тыуа (М. Магомаев, А. Зәйналлы) һәм 40-сы йылдар уртаһынан 60-сы йылдарға тиклемге осорҙа сәскә ата. Республиканың композиторлыҡ мәктәбе башында [[Ҡара Ҡараев]] тора, уның ижады милли һыҙаттарҙы заманса музыканың стиль үҙенсәлектәре менән яраштыра, әзербайжан музыкаһын донъя музыка сәнғәте майҙанына алып сыға. Ҡараевтың ике киҫәкле 1-се симфонияһы (1943) драматик һәм лирик образдарҙың киҫкен контрастары менән айырылып тора. Фашизмды еңеү айҡанлы яҙылған биш киҫәкле 2-се симфонияһында (1946) әзербайжан музыкаһы традициялары классицизм традициялары менән үрелгән (4-се киҫәктәге тасуири пассакалия муғам тибындағы тематизмға нигеҙләнгән)&lt;ref name=&quot;Караев&quot;&gt;{{cite news|title=КАРА (Абульфаз оглы) КАРАЕВ|publisher=Belcanto.ru|url=http://www.belcanto.ru/karaev.html|author=А. Бретаницкая}}&lt;/ref&gt;. Ҡара Ҡараев «Ләйлә менән Мәжнүн» тигән симфоник поэманы, «Ете гүзәл» симфоник сюитаһын һәм ошо уҡ исемле операны ижад итә, был әҫәре ижадының сағыу үре тип һанала&lt;ref&gt;Karl H. Wörner, Igor Boelza, Richard F. Goldman, Israel Citkowitz and Henry Cowell. Current Chronicle. The Musical Quarterly. Jul. 1954. Vol. 40, No. 3. Pp. 391—418.&lt;/ref&gt;.

Фикрәт Әмировҡа жанрлы-лирик симфонизм, романтик патетика (халыҡ музыка ҡоралдары оркестры менән фортепиано өсөн концерт, авторҙашы А. Бабаев, 1946; «Низами» ҡыллы симфонияһы, 1947; «Әзербайжан» сюитаһы, 1950) хас. 

=== Джаз ===
[[Файл:Amina_Figarova.jpg|мини|200x200пкс|Әминә Фигарова рояль артында ]]
Әзербайжан джазы 1930-сы йылдарҙа тыуа. Шул осорҙа композитор [[Күлиев Тәүфиҡ Алекпер улы|Тәүфиҡ Күлиев]] дирижёр Ниязи менән берлектә Баҡыла тәүге джаз оркестрын ойоштора&lt;ref&gt;{{cite news|title=Восточные удовольствия в Монтрё|publisher=Наша Газета|url=http://www.nashagazeta.ch/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%91|author=Ольга Юркина|date=10.07.2009|accessdate=2010-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100216031239/http://www.nashagazeta.ch/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%91|archivedate=2010-02-16}}&lt;/ref&gt;. Әммә әзербайжан джазына нигеҙ һалыусы тип Вәғиф Мостафазаде иҫәпләнә, ул джаз-муғам тигән яңы музыка жанрын сығара, джаз элементтарын әзербайжан халыҡ музыкаһы менән ҡуша. 1957 йылда йырсы [[Бәһбудов Рәшид Мәжид улы|Рәшид Бейбутов]] Әзербайжан филармонияһында джаз стилистикаһын әзербайжан халыҡ музыа ҡоралдары менән берләштергән концерт ансамблен ойоштора&lt;ref&gt;{{cite news|title=Бейбутов Рашид Маджид оглы|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11123}}&lt;/ref&gt;.

== Популяр музыка ==
Йырсылар Шәфҡәт Мамедова менән Бүл-Бүл хәҙерге заман милли вокаль оҫталыҡ мәктәбенә нигеҙ һала&lt;ref&gt;{{cite news|title=Азербайджанская Советская Социалистическая Республика|publisher=[[БСЭ]]|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm}}&lt;/ref&gt;.

=== Әзербайжан поп-музыкаһы ===
Әзербайжан 2008 йылғы Евровидениела сығыш яһағандан һуң, илдең поп-музыкаһы яңы кимәлгә күтәрелә. 2009 йылда Әзербайжан был конкурста өсөнсө, киләһе йылына бишенсе урынды ала. Эл менән Никки 2011 йылғы Евровидениела «Running Scared» тигән йыр менән беренсе урынды яулай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Победителем Евровидения стал Азербайджан|author=|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-13387886|work=NewsBBC|date=15 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/eurovision/8514539/Azerbaijan-wins-Eurovision-Song-Contest.html|title=Азербайджан стал победителем Евровидения|author=|website=telegraph.co.uk|date=15 May 2011|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

=== Мәйхана ===
Мәйхана — халыҡ музыкаль-прэтик ижад йүнәлеше — һығылмалы шиғри-ритмик музыкаль жанр.

=== Симфо-рок-муғам ===
Композитор Эльдар Мансуров «Баһрамнамә» тигән музыкаль проектты ҡуя, унда яңы музыкаль синтез — симфо-рок-муғам — ғәмәлләшә&lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;Бахрамнамэ&quot; Эльдара Мансурова|author=Л.АББАС|publisher=echo-az.com|url=http://echo-az.com/archive/2005_12/1220/kultura02.shtml|date=3 Декабря 2005|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331075318/http://echo-az.com/archive/2005_12/1220/kultura02.shtml|archivedate=2022-03-31}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Эльдар Мансуров Әзербайжанда — «Ете гүзәл» рок-операһын яҙған тәүге композитор&lt;ref&gt;{{cite news|title=Эльдар Мансуров: «Я благодарен судьбе и чувствую себя счастливым человеком»|author=И.Рагимова|publisher=AZE.az|url=http://www.aze.az/news_eldar_mansurov_ya_73896.html|date=29 февраля 2012|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530095102/http://www.aze.az/news_eldar_mansurov_ya_73896.html|archivedate=2012-05-30}}&lt;/ref&gt;.

== Йырҙар ==

=== Әзербайжан халыҡ йыры ===
Халыҡ йырының жанрҙары төрлө (йола, көнкүреш, лирик, тарихи, хеҙмәт, шаян һ.б.). Ул 6/8, 3/4, 2/4 такт үлсәмдәренә буйһонған бай метроритмика менән айырылып тора. Синкопалар киң ҡулланыла; вокаль көйҙәрҙе үҫтереүҙең типик алымы — таяныс тондарҙы уратып көйләү ҡулланыла; шулай уҡ яңғыҙ башҡарыу өҫтөнлөк ала, һирәгерәк хор (унисонлы) башҡарыуы осрай. Йырҙарҙың мелодикаһына һәр ваҡыт тиерлек түбәнәйеүсән хәрәкәт, төп көйҙөң вариантлы үҫтерелеүе хас. 

[[1927 йыл]]да композитор һәм дирижер М. Магомаев редакцияһында Үзәйер Ғаджибәков яҙған һәм эшкәрткән тәүге «Әзербайжан төрки халыҡ йырҙары» йыйынтығы сыға&lt;ref name=&quot;Портал&quot;&gt;{{Cite news|title=ВЫДАЮЩИЕСЯ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ДЕЯТЕЛИ|url=http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html|publisher=Азербайджанский Музыкальный Портал|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html|archivedate=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;. Был йыйынтыҡ Әзербайжанда музыкаль фольклористикаға башланғыс һала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Азербайджанские тюркские народные песни»|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=54&amp;lang=RU|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова}}&lt;/ref&gt;.

=== Йырҙар һәм романстар ===
Тәүге әзербайжан масса йырҙары Ғаджибәков һәм Магомаев тарафынан 1920—1930-сы йылдарҙа яҙыла, ә 1950-се йылдарҙан был жанр башҡа авторҙарҙың ижадында ла ныҡлы урын ала. Фортепиано өсөн үҙенең «Балалар сюитаһы» менән композитор Асаф Зәйналла әзербайжан балалар музыкаһына нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;Зейналлы&quot;&gt;''Джейла ИБРАГИМОВА''.&amp;#x20;[http://kaspiy.az/articles.php?item_id=20090912092844380&amp;sec_id=36 Жизнь, отданная музыке]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «Xəzər-Kaspiy».&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ тәүге милли романстар авторы була, ә Үзәйер Ғаджибәков, көнсығыш шиғриәт формаларына таянып, романс-ғәзәл тигән яңы жанр сығара. Тәүфиҡ Күлиевтың йыр ижадында халыҡ музыкаһының һәм совет лирик йырының лад-интонация үҙенсәлектәре ҡушыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Озан]]
* [[Саз (музыка ҡоралы)]]

== Һылтанмалар ==

* [http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html Выдающиеся музыкальные деятели Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html |date=2011-03-22 }}
* [http://100oper.nm.ru/119.html Краткое содержание (синопсис) оперы Гаджибекова «Кёр-оглы» на сайте «100 опер»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016190138/http://100oper.nm.ru/119.html |date=2007-10-16 }}

[[Категория:Әзербайжан музыкаһы| ]]
[[Категория:Халыҡ музыкаһы]]</text>
      <sha1>ayvsj7cl6d8tmtot385e74prd68fopk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анна Тумаркин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135882</id>
    <revision>
      <id>1310479</id>
      <parentid>1265548</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17057" sha1="42ps00icom268t3ybgh05hysqnep0qz" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Анна-Эстер Тумаркин''' (''Тумаркина Анна Павловна'', {{Lang-de|Anna Ester Tumarkin}}; [[16 февраль]] [[1875 йыл]] — [[7 август]] [[1951 йыл]], Гюмлиген, Берн кантоны, [[Швейцария]]) — [[Швейцария]] [[Фәлсәфә|философы]], философия тарихсыһы, Рәсәй сығышлы [[Психология|психолог]]; Европала беренсе ҡатын-ҡыҙ философия профессоры (1909).

== Биографияһы ==
Анна Тумаркин бай [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә [[Рәсәй империяһы]]ның Могилев губернаһы Горецкий өйәҙе Дубровно ҡалаһында (хәҙер [[Беларусь|Белоруссияның]] Витебский өлкәһе Дубровенский районы үҙәге) тыуа&lt;ref&gt;Некоторые источники упоминают местом её рождения Кишинёв — вероятно, ошибочно ([http://www.zeno.org/Eisler-1912/A/Tumarkin,+Anna напр., тут]).&lt;/ref&gt;. Уның атаһы — Бессарабия сауҙагәре һәм һуңынан дворян&lt;ref&gt;Lilia Zabolotnaia. Destinul unei familii. Câteva crâmpeie din istoria dinastiei Tumarkin. Tyragetia, 2002, 11 (стр. 193: о даровании личного дворянства купцу П. М. Тумаркину).&lt;/ref&gt; Палтиэл (Павел) Моисеевич Тумаркин (үлгән 1906)&lt;ref&gt;В списках выборщиков в Государственную Думу за 1906 и 1907 годы имя записано как «П'''о'''лтиел Моисеев Тумаркин»; отчество сыновей Моисея (Мовши) и Лазаря попеременно «П'''о'''лтиелев» и «Павлов».&lt;/ref&gt; — күмәртәләп аяҡ кейеме һатыу менән шөғөлләнгән, [[Йәһүд теле|иврит]] телендә публицистика яҙған һәм [[Урыҫ теле|рус теленә]]н [[Йәһүд теле|иврит теленә]] тәржемәсе (''Полтиэл Иосеф Тумаркин исеме аҫтында '') булған. Үҙ заманынындағы америка әҙәбиәтен иврит теленә тәржемәләүсе беренсе кеше була (рус теле аша&lt;ref&gt;''S. Ilan Troen''. The Discovery of America in the Israeli University: Historical, Cultural, and Methodological Perspectives. Journal of American History, 81(1): 164—182, 1994.&lt;/ref&gt;). Уның тәржемәһе араһында — О. Сининдың «Шенат хаАлпаим : хаАтака ме-ат хаПрофессор Беллами» (1898). Палтиел Тумаркин һәм уның ҡатыны София Герценштейн сығышы менән Дубровнонан, әммә уларҙың ҡыҙы Хана-Эстер (буласаҡ Анна-Эстер) бала саҡтан уҡ [[Кишинёв]]та үҫә. Бында ул ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын һәм уҡытыусылар курсын тамамлай&lt;ref&gt;[http://www.aboutstudy.ru/study/14/14_62.html В мире закрытых дверей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328073343/http://www.aboutstudy.ru/study/14/14_62.html |date=2019-03-28 }}&lt;/ref&gt;.

Анна Тумаркин [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университетында]] Дильтея Вильгельм етәкселеге аҫтында уҡый башлай&lt;ref&gt;''Anna Tumarkin'', «Wilhelm Dilthey». Archiv für Geschichte der Philosophie 25:143—153, 1912.&lt;/ref&gt;. [[1892 йыл]]дан алып Швейцарияла йәшәй. Бында уның өлкән ағаһы ла уҡыған була. Анна Тумаркин Берн университетының философия бүлегенә уҡырға инә һәм [[1895 йыл]]да Гердер һәм [[Иммануил Кант|Кант]] философия хеҙмәттәрен сағыштырма анализлау буйынса диссертацияһын уңышлы яҡлай. Уның диссертацияһы ғилми етәксеһе Людвиг Штейн мөхәррирләүе аҫтында «Бернский курс философии» беренсе китабында баҫылып сыға.

[[1898 йыл]]да Анна Тумаркин Берн университетының приват-доцент (Privatdozentin) даими урынын ала һәм шулай итеп ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренселәрҙән булып Европала һәм Швейцарияла философия уҡытыусыһы була. [[1906 йыл]]да ул титуляр профессор(Honorarprofessorin), [[1909 йыл]]да — экстраординар профессор (Extraordinaria Professorin) дәрәжәһен ала. Берн университетында 1943 йылға тиклем философия тарихынан һәм эстетиканан уҡыта. [[1921 йыл]]дан алып табип Ида Гоф (1880—1952) менән бергә Hallwylstrasse № 44 йортонда фатир тора. Ида Гоф менән бергә [[Румыния|румын]] Бессарабияһындағы туғандарына ҡунаҡҡа ҡайта (1925, 1937 йыл). Бер нисә йылдан һуң Тумаркиндарҙың күпселеге депортациялана һәм үлтерелә.

Анна Тумаркин — философия буйынса байтаҡ монография хеҙмәттәре, теоретик психология, эстетика һәм культурология, Спиноза, Гердер һәм [[Иммануил Кант|Кант]] хеҙмәттәрен тарихи анализлау, шул иҫәптән «Гердер һәм Кант» (1896) һәм башҡа бик күп хезмәттәрҙең авторы.

[[16 февраль]] [[2000 йыл]] — Тумаркиндың тыуған көнөндә — Берн университетының иҫке корпусына терәлеп торған урамдарҙың береһенә уның хөрмәтенә урамға Tumarkinweg исеме бирелә. Берн университетында ғалим-философ иҫтәлегенә ANNA ғилми программаһы ойошторола.

=== Ғаиләһе ===
* Ағаһы — '''Лазарь Павлович Тумаркин''' ([[6 ноябрь]], [[1865 йыл]], [[Кишинёв]] Бессарабия губернаһы — 1939 йылдан һуң) — [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетын]] тамалаған табип һәм йәмәғәт эшмәкәре, Кишиневтағы «Тумаркин» һыу менән дауалау санаторийына (Пушкин урамы, № 21) нигеҙ һалыусы ,&lt;ref&gt;[http://www.monument.sit.md/puskin/11/ Улица Пушкина, дом 11]&lt;/ref&gt; ҡала шарап эшләүселәр союзының вице-рәйесе.
* Өлкән апаһы, Санкт-Петербург консерваторияһы табибы '''Вера Павловна Тумаркинаның''' ([[1867 йыл|1867]]—[[1899 йыл|1899]]) улы — күренекле совет зоологы, СССР ФА-һы академигы Юрий Александрович Орлов (1893—1966).&lt;ref&gt;[http://geo.web.ru/conf/CD_Smirnov/html_2000/10_orlov.html Воспоминания Ю. А. Орлова]&lt;/ref&gt; Икенсе туғаны — поручик Леонид Вигдорович (Викторович) Тумаркин (1891—1920)Ялта ҡалаһында 1920 йылдың 7 декабрендә атып үлтерелә.
* Анны Тумаркинаның туғаны (өлкән ағаһы Моисейҙың ейәнсәре) — [[Америка Ҡушма Штаттары|америка]] тарихсыһы '''Нина Тумаркин''' (хәҙер ''Нина Павловна Тумаркина'', род. 1945), профессор и декан исторического отделения колледжа Уэлсли [[Гарвард университеты|Гарвардского университеты Уэлсли колледжының]] тарих бүлеге деканы, профессор, Рәсәй һәм Советтар Союзы тарихы буйынса күп хеҙмәттәр авторы (Basic Books, 1994, [http://dozor.narod.ru/poisk/nina.html русский перевод]). Икенсе туғаны (шулай уҡ Моисей Тумаркиндың ейәнсәре) — ''Елена Александровна Френкли'' — [[Израиль|Израилдең «Неот кедумим»]] библия ландшафты ҡурсаулығы директоры ([[:en:Neot Kedumim|англ]])&lt;ref&gt;Её отец, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BB%D0%B8,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Александр Яковлевич Френкли], с [//ru.wikipedia.org/wiki/1946_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1946 года] был многолетним ведущим и впоследствии главным редактором русского отдела радио «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8 Голос Америки]», автор воспоминаний о жизни русской эмиграции в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B6 Париже] конца 1920-х годов, опубликованных его женой — Натальей Александровной Френкли-Тумаркиной.&lt;/ref&gt;.

* Шулай уҡ социолог Гурвич Элиас менән туғанлыҡта тора.

== А. Тумаркин китаптары ==

* Herder und Kant (''Гердер и Кант''). A. Siebert: Берн, 1896.
* Zur Charakteristik Justinus Kerners. Stilke: [[Берлин]], 1898.
* Das Associationsprinzip in der Geschichte der Aesthetik (''Ассоциативный принцип в истории эстетики''). [[Берлин]], 1899.
* Kants Spiel der Kräfte (''Игра способностей у Канта''). Henry Kündig: Женева, 1905.
* Bericht über die deutsche ästhetische Literatur aus den Jahren 1900—1905 (''Обзор немецкой эстетической литературы за году 1900—1905''). Georg Reimer: [[Берлин]], 1905.
* Zur transcendentalen Methode der Kantischen Ästhetik (''К трансцендентальному методу кантовой эстетики''). Reuther &amp; Reichard: [[Берлин]], 1906.
* Ästhetisches Ideal und ethische Norm (''Эстетический идеал и этическая норма''). F. Enke: Штутгарт, 1907.
* Baruch Spinoza: acht Vorlesungen gehalten an der Universität Bern. Quelle &amp; Meyer: [[Лейпциг]], 1908.
* Das kritische Problem in den vorkritischen Werken Kants. C. Winter: Гейдельберг, 1908.
* Erich Becher: Der Begriff des Attributes bei Spinoza in seiner Entwickelung und seinen Beziehungen zu den Begriffen der Substanz und des Modus. E. Anton: Берн, 1909.
* Kants Lehre vom Ding an sich. Georg Reimer: [[Берлин]], 1909.
* Bericht über die deutsche ästhetische Literatur aus den Jahren 1905—1909. Georg Reimer: [[Берлин]], 1910.
* Wilhelm Dilthey. L. Simion Nf.: [[Берлин]], 1912.
* Zu Spinozas Attributenlehre. Georg Reimer: [[Берлин]], 1916.
* Dichtung und Weltanschauung (''Поэзия и мировоззрение''). J. C. B. Mohr: Тюбинген, 1919.
* Die romantische l’eltanschauung (''Романтическое мировоззрение''). P. Haupt: Берн, 1920.
* Wie ist Psychologie als Wissenschaft möglich (''Каким образом возможна психология как наука''). Reuther &amp; Reichard: [[Берлин]], 1921.
* Prolegomena zu einer wissenschaftlichen Psychologie (''Пролегемоны к научной психологии''). F. Meiner: [[Лейпциг]], 1923.
* Die Idealität der ästhetischen Gefühle. R. Voigtländer: [[Лейпциг]], 1925.
* Die Einheit des [[Платон|Platonischen]] «Phädrus». B. G. Teubner: [[Берлин]], 1925.
* Der Unsterblichkeitsgedanke in Platos «Phädon». J. D. Sauerländer: Франкфурт-на-Майне, 1926.
* Das Apollinische und das Dionysische in der griechischen Philosophie (''Аполлониево и Дионисиево в древнегреческой философии''). B. G. Teubner: [[Лейпциг]], 1927.
* Eindrücke der Hellasreise 1927. Orell Füssli: [[Лейпциг]], 1928.
* Verzeichis der Publiktionen von Schweizerfrauen. Bern-Bümpliz, Buch- und Kunstdruckerei Benteli A.-G.: Берн, 1928.
* Ein Blick in das Geistesleben der Schweizer Frauen einst und jetzt. F. Pochon-Jent: Берн, 1928.
* Die Methoden der psychologischen Forschung (''Методы психологического исследования''). B.G. Teubner: [[Лейпциг]], 1929.
* Die Überwindung der Mimesislehre in der Kunsttheorie des XVIII Jahrhunderts. Verlag von J.C.B. Mohr (P. Siebeck): Тюбинген, 1930.
* Der ästhetiker Johann Georg Sulzer (''Эстетик Иоганн Георг Зульцер''). Verlag Huber &amp; Aktiengesellschaft: Фрауэнфельд, 1933.
* Ein Versuch Diltheys Leben aus ihm selbst zu verstehen. Helbing &amp; Lichtenhahn: Базель, 1934.
* Wesen und Werden der schweizerischen Philosophie: Allgemeine Richtung der Philosophie der Schweiz, Philosophisches Denken in der Geschichte, Naturrecht, Erziehungslehre (''Сущность и становление швейцарской философии''). Verlag Huber &amp; Aktiengesellschaft: Фрауэнфельд, 1948.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.interlit2001.com/tumarkina.htm Сокращённый обзор статей:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403071439/http://www.interlit2001.com/tumarkina.htm |date=2022-04-03 }} Францыска Роггер. Філосаф Ганна Тумаркіна — першая ў Еўропе жанчына-дацэнт (пераклад з нямецкай Л.Кузняцовай) (с.74-78) и Людміла Хмяльніцкая. «Дарагі падарунак маленькай Швейцарыі» (с.79-83) в журнале «Віцебскі сшытак» № 4 за 2000 год.
* [http://cohesion.rice.edu/humanities/germ/emplibrary/hochschule.pdf Статья в Neue Züricher Zeitung, № 271 от 20 ноября 1999 года о влиянии А. Тумаркин на Вальтера Беньямина.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка с 19-05-2013 (1824 дней)) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с май 2013]]
* [http://www.uni-ch.ru/press_RU/prRU_Obuzarub_2000_02.htm Статья Андрея Буховцева в журнале Обучение за рубежом, № 2 от 2 февраля 2000 года.]
* Zabolotnaia, Lilia. Destinul unei familii. Câteva crâmpeie din istoria dinastiei Tumarkin (Le destin d’une famille. Fragments de l’histoire de la dynastie Tumarkin). In: Tyragetia, 2002, 11, p. 193—196 ([[Румын теле|рум.]])
* [http://www.interlit2001.com/images/tumark2.jpg Табличка Tumarkinweg в Берне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305084652/http://www.interlit2001.com/images/tumark2.jpg |date=2016-03-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20140824134110/http://www.nashagazeta.ch/node/9772 Первая женщина профессор в Швейцарии]
[[Категория:Берлин университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Философ ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:16 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1875 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1951 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:XX быуат философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]</text>
      <sha1>42ps00icom268t3ybgh05hysqnep0qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136181</id>
    <revision>
      <id>1310446</id>
      <parentid>1286694</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T18:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10535" sha1="sv71bbwu5ediyj1j8d9weozvs7njced" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы''' ([[24 октябрь]] [[1931 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] композиторы. 1991 йылдан [[Германия]]ла йәшәй.

== Биографияһы ==
Софья (Сания) Әсғәт ҡыҙы Ғөбәйҙуллина 1931 йылдың 24 октябрендә [[Чистай]] ҡалаһында тыуа, бала сағы һәм йәшлеге [[Ҡазан]] ҡалаһында уҙа. Мәктәпте тамамлағас, Ҡазан консерваторияһына фортепьяно бүлегенә уҡырға инә. Бында ул Сәлих Сәйҙәшев, Нәжип Йыһанов, Альберт Леман, Семен Казачков, Леопольд Лукомский кеүек талантлы уҡытыусыларҙан белем ала.

[[1954 йыл]]да Софья Ғөбәйҙуллина [[Мәскәү]]гә күсә, консерваторияны ла шунда тамамлай. Был йылдарҙа ул документаль, нәфис, мультипликацион фильмдарға музыка яҙа: «День ангела», «Маугли», «Анна Голубкова», «Чучело», «Кошка, которая гуляет сама по себе» һ.б.

[[1969]]-[[1970 йыл]]дарҙа Мәскәү эксперименталь электрон музыка студияһында эшләй, [[1975 йыл]]да «Астрея» төркөмө менән хеҙмәттәшлек итә. [[1992 йыл]]да композитор [[Германия]]ның Алпен-Унтерглиде ҡалаһына күсә.

Софья Ғөбәйҙуллинаның ижады күп төрлө дәүләт премиялары менән билдәләнә, композиторҙың исеме бөтә донъяға танылған.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[1990]] РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* [[1992]] РФ дәүләт премияһы
* [[1998]] Империале премияһы (''[[Япония]]'')
* [[1995]] Людвиг Шпор исемендәге премия (''[[Германия]]'')
* [[1987]] [[Монако]] кенәзе премияһы
* [[1990]], [[1994]] Сергей һәм Наталия Кусевицкийҙар исемендәге премия (''[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]'')
* [[1991]] Франко Аббиато премияһы (''Италия'')
* [[1992]] Ҡатын-ҡыҙ композиторҙарҙың VII халыҡ-ара фестивале премияһы (''Гейдельберг'')
* [[1999]] Библия һәм мәҙәниәт фонды премияһы (''[[Германия]]'')
* [[1999]] Леони Соннинг музыка премияһы (''[[Дания]]'')
* [[2002]] Polar Music премияһы (''[[Стокгольм]]'')
* [[2000]] Pour le merite ордены ағзаһы (''[[Германия]]'')
* 2001 Гёте миҙалы (Германия)&lt;br /&gt;
* 2002 «Хеҙмәттәр өсөн» орденының Ҙур Тәреһе, Германия 
* [[2002]] «Германия Федератив Республикаһындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (''[[Германия]]'')
* [[2003]] «Living Composer» (''[[Франция]]'')&lt;ref&gt;[http://www.peoples.ru/art/music/composer/gubaydulina/index1.html «Люди» сайтында]&lt;/ref&gt;
* 2006 «Триумф» премияһы&lt;br /&gt;
* 2009 Йель университетының почётлы докторы &lt;br /&gt;
* 2010 Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй Федерацияһы)
* 2011 Ҡазандың почётлы гражданы
* [[2016]] «Дуҫлыҡ» ордены (''[[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]'') — «''музыка сәнғәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө һәм күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге өсөн''»&lt;ref&gt;[http://prav.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/769548.htm Татарстан хөкүмәте сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021035751/https://prav.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/769548.htm |date=2020-10-21 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Холопова В. Н., Рестаньо Э. София Губайдулина. — М., 1996. (на ит. яз. — Турин, 1991).
* Ценова В. С. Числовые тайны музыки Софии Губайдулиной. — М., 2000 (на нём. яз. — Берлин, 2001).
* Холопова В. Н. София Губайдулина: Путеводитель. — М., 2001.
* Кудряшов А. Ю. Об особенностях ладогармонического устройства «Сада радости и печали» С. Губайдулиной // Проблемы музыкознания. Музыка. Язык. Традиция: Сборник научных трудов. Вып. 5. / Отв. ред.-сост.: В. Г. Карцовник. — Л.: ЛГИТМиК, 1990. — С. 179—192.
* Петров Владислав Олегович (музыковед). Инструментальный театр Софии Губайдулиной // Актуальные проблемы высшего музыкального образования: Научно-аналитический и научно-образовательный журнал. — 2011. — № 4 (20). —С. 49-55.
* Петров В. О. «Сад радости и печали» Софии Губайдулиной (о концепции сочинения) // Камертон: Вестник Астраханской государственной консерватории. Вып 9: сентябрь — декабрь 2010. — Астрахань: Новая линия, 2010. — С. 28-30.
* M. Kurtz. Sofia Gubaidulina. — Stuttgart, 2001.

== Сығанаҡтар ==
* [http://forum.belem.ru/index.php?s=0ad2d62809b09a5fd3b55747f4068bb4&amp;act=calendar&amp;cal_id=1&amp;code=showday&amp;y=2009&amp;m=10&amp;d=24 Белем.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065602/http://forum.belem.ru/index.php?act=calendar&amp;cal_id=1&amp;code=showday&amp;d=24&amp;m=10&amp;s=0ad2d62809b09a5fd3b55747f4068bb4&amp;y=2009 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0,_%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D1%81%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 «Милләттәштәр».]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0,_%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D1%81%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 СУФИЯ ҒӨБӘЙҘУЛЛИНА]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20061004224753/http://www.biograph.comstar.ru/bank/gubaidulina_sa.htm София Губайдулина на сайте Биограф]
* [http://www.krugosvet.ru/articles/73/1007369/1007369a1.htm София Губайдулина на сайте Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305230654/http://www.krugosvet.ru/articles/73/1007369/1007369a1.htm |date=2008-03-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20070113104408/http://music.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=12937&amp;ob_no=12938 София Губайдулина на сайте Образовательный портал]
* [https://web.archive.org/web/20070116041039/http://www.aposition.org/muzart2/dmitri%20smirnov.htm#3 София Губайдулина, интервью на сайте Aposition]
* [https://web.archive.org/web/20050110201808/http://website.lineone.net/~dmitrismirnov/GubaidRus.html София Губайдулина на сайте Дмитрия Смирнова]
* [https://web.archive.org/web/20241110123154/https://nashagazeta.ch/news/12210 София Губайдулина: «Человечество может потерять измерение высоты». Интервью «Нашей газете» от 31.08.2011.] Автор Надежда Сикорская
* [http://gzt.ru/culture/2008/12/01/223002.html «Мы сейчас на краю пропасти»]: Интервью газете «Газета», № 229, 2.12.2008.
* [http://shaimiev.tatar.ru/news/view/8416?highlight=Губайдулина София Губайдулина на сайте первого Президента Татарстана Минтимера Шаймиева]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.moskvaimir.mos.ru/press/8715.html?year=2008&amp;month=2 Мария Коренева. Лидеры русского мира. — Вечерняя Москва, 27 февраля 2008 г.]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.sikorski.de/300/de/gubaidulina_sofia.html Gubaidulina Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607011632/http://www.sikorski.de/300/de/gubaidulina_sofia.html |date=2011-06-07 }}
* [http://www.tatar-inform.ru/news/2011/11/03/292170/ София Губайдулина стала почётным гражданином Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030801/http://www.tatar-inform.ru/news/2011/11/03/292170/ |date=2017-12-01 }}
* [http://russkoepole.de/ru/rubriki/tochka-zreniya/2024-sofiya-gubajdulina-nelzya-vklyuchatsya-v-nenavist.html Интервью интернет-порталу «Русское поле» (Германия) 2014 года.]
* &quot;Sofia Gubaidulina's orientalism in chamber music&quot; by Razia Sultanova in  in ''Orientality: Cultural Orientalism and Mentality,'' Volume 1'','' Orientalist Museum, Doha, Qatar, 2015

[[Категория:Германия композиторҙары]]
[[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>sv71bbwu5ediyj1j8d9weozvs7njced</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғарипова Динә Фәһим ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136213</id>
    <revision>
      <id>1310438</id>
      <parentid>1285489</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22682" sha1="8uwfhbx92v379wxfybvp3zd9lrclj44" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Динә Фәһим ҡыҙы Ғарипова''' ({{Lang-tt|Динә Фәһим кызы Гарипова}}, [[25 март]] [[1991 йыл]], [[Йәшел Үҙән|Зеленодольск]], [[Татарстан Республикаһы|Татар ССР]], РСФСР, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йырсыһы, 2012 йылда [[Беренсе канал|&quot;Беренсе канал&quot;да]] «Голос» телешоуы еңеүсеһе. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы ([[2012]])&lt;ref name=&quot;Алимов&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rg.ru/2012/12/30/reg-pfo/artistki.html|title=Финалистки &quot;Голоса&quot; стали заслуженными артистками|author=Тимур Алимов|date=30.12.2012|publisher=Российская газета|accessdate=2012-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Указ № УП-1143&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rt-online.ru/add_material/documents/document-104/71445/|title=Указ Президента Республики Татарстан № УП-1143 от 30 декабря 2012 года|publisher=rt-online.ru|accessdate=2013-1-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxIFEzzs?url=http://www.rt-online.ru/add_material/documents/document-104/71445/|archivedate=2013-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010050921/http://rt-online.ru/add_material/documents/document-104/71445/ |date=2013-10-10 }}&lt;/ref&gt;. «Евровидение—2013» музыкаль конкурсы финалсыһы, бишенсе урын ала&lt;ref&gt;[http://runews24.ru/culture/denmark-eurovision-winner.html Дания стала победителем «Евровидения», Гарипова — пятая // runews24.ru]&lt;/ref&gt;. Динәнең эш диапазоны — 2,4 октава (кесе октавалағы «ми»ҙан икенсе октавала «ля»ға тиклем)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=QzTI8EcNr6Q Вокальный диапазон Дины // youtube.com]&lt;/ref&gt;, тауышының тибы меццо-сопраноға яҡын.

== Биографияһы ==
{{Внешнее изображение|image1={{cite web|url=http://www.chelny-izvest.ru/content/images/50dbf80cef1711356593164.jpg|title=Семья Дины|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxI0iuvv?url=http://www.chelny-izvest.ru/content/images/50dbf80cef1711356593164.jpg|archivedate=2013-01-26}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329020120/http://www.chelny-izvest.ru/content/images/50dbf80cef1711356593164.jpg |date=2014-03-29 }}|video1={{cite web|url=http://www.1tv.ru/p/voice/video/289/p56576|title=О Дине Гариповой на телешоу «Голос»|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxI3QIUO?url=http://www.1tv.ru/p/voice/video/289/p56576|archivedate=2013-01-26}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130209161730/http://www.1tv.ru/p/voice/video/289/p56576 |date=2013-02-09 }}|image2={{cite web|url=http://www.1tv.ru/p/voice/photo/|title=Дина Гарипова на телешоу «Голос»|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxI1F6qB?url=http://www.1tv.ru/p/voice/photo/|archivedate=2013-01-26}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130042406/http://www.1tv.ru/p/voice/photo/ |date=2013-01-30 }}|image3=[http://azj.rus4all.ria.ru/images//72409/67/724096724.jpg Брат, бабушка и отец Дины Гариповой]}}Динә Ғарипова 1991 йылдың 25 мартында Татар ССР-ының [[Йәшел Үҙән|Зеленодольск]] ҡалаһында медиктар ғаиләһендә тыуа. Атаһы Фәһим Мөхәмәт улы менән әсәһе Әлфиә Ғәзизйән ҡыҙы — медицина фәндәре кандидаттары.

Алты йәшенән Динә «Алтын микрофон» йыр театрында вокал менән шөғөлләнә ([[Йәшел Үҙән|Зеленодольск]] ҡалаһы, вокал буйынса педагог — Елена Антонова&lt;ref&gt;[http://www.chelny-izvest.ru/social/16596.html Кто станет «Голосом» России? // chelny-izvest.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407041908/http://www.chelny-izvest.ru/social/16596.html |date=2016-04-07 }}&lt;/ref&gt;). Ҡаҙан федераль университетын тамамлай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дина Гарипова: мой секрет на самом деле прост|url=http://ekskluziv-smi.ru/dina-garipova-moy-sekret-na-samom-dele-prost/|publisher=ekskluziv-smi.ru|accessdate=2015-08-01}}&lt;/ref&gt;. «Алтын микрофон» йыр театры мәктәбен тамамлағас, Татарстандың халыҡ артисы Ғәбделфат Сафин менән гастролдә йөрөй.

1999 йылда — «Жар-птица» Бөтә Рәсәй конкурсында ([[Иваново]] ҡалаһы) I дәрәжә лауреат, 2001 йылда «Созвездие-Йолдызлык» республика фестиваленең I дәрәжә лауреаты була, бынан һуң Динәне төрлө концерттарға һәм сараларға сығыш яһарға саҡыра башлайҙар. 2005 йылда [[Тарту]] ҡалаһында ([[Эстония]]) халыҡ-ара конкурс лауреаты була. 2008 йылда Динә «Алтын микрофон» театры менән Францияла халыҡ-ара конкурста сығыш яһай, уларҙың мюзиклы гран-при яулай.

2009 йылдан алып Роман Оболенскийҙың продюсерлыҡ студияһы менән эшләй, уның менән хеҙмәттәшлектә 2010 һәм 2012 йылдарҙа Зеленодольскиҙа соло концерттары үтә. 2010 йыл башында үҙ музыка коллективы менән «Ҡышҡы эстрада» ҡала конкурсында дебюты була, конкурста гран-при яулана.

Дина Ғарипованың репертуарында рус, татар, инглиз, итальян һәм француз телдәрендәге йырҙар бар. Ижадының төп йүнәлеше — эстрада, шулай уҡ [[рок]] стилендә лә үҙен һынай&lt;ref name=&quot;Зеленодольск.RU&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.zelenodolsk.ru/article/5396|title=Дина Гарипова|date=28.02.2010|publisher=Городской портал &quot;Зеленодольск.RU&quot;|accessdate=2013-01-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxIGMsBC?url=http://www.zelenodolsk.ru/article/5396|archivedate=2013-01-26}}&lt;/ref&gt;.

=== «Голос» телешоуында ҡатнашыу ===
2012 йылдың 29 декабрендә, финалда Эльмира Кәлимуллинаны үтеп, Динә Ғарипова &quot;[[Беренсе канал]]&quot;да «Голос» телешоуында еңә (Александр Градский командаһында сығыш яһай), 1,7 миллионлап шылтыратыуҙан һәм SMS-хәбәрҙәрҙән телетамашасыларҙың 54,1 проценты (927 282 кеше) уның өсөн тауыш бирә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Финал|url=http://www.1tv.ru/p/voice/episode/20213|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxI5dTUJ?url=http://www.1tv.ru/p/voice/episode/20213|archivedate=2013-01-26|publisher=Первый канал|accessdate=2013-01-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231152141/http://www.1tv.ru/p/voice/episode/20213 |date=2012-12-31 }}&lt;/ref&gt;. Шоу еңеүсеһе булараҡ, йырсы «Юниверсал» тауыш яҙҙырыу студияһы менән ике йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дина Гарипова из Татарстана победила в шоу &quot;Голос&quot;|url=http://www.1tv.ru/news/about/223212|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxI7ljGL?url=http://www.1tv.ru/news/about/223212|archivedate=2013-01-26|author=Галина Филоненко|publisher=Первый канал|date=30 декабря 2012|accessdate=2013-01-01}}&lt;/ref&gt;. Журналистар уны «рус [[Адель (йырсы)|Аделе]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Голосом России стала Дина Гарипова|url=http://www.internovosti.ru/text/?id=65804|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxIAFgjR?url=http://www.internovosti.ru/text/?id=65804|archivedate=2013-01-26|author=Ирина Николаева|publisher=Интерновости|date=30.12.2012|accessdate=2013-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206065011/http://www.internovosti.ru/text/?id=65804 |date=2013-02-06 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Сьюзан Бойл]] традицияларын дауам итеүсе тип һанай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Лучшим голосом России стала &quot;Сьюзан Бойл&quot; из Татарстана|url=http://www.rosbalt.ru/federal/2013/01/01/1078371.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxIDgNLf?url=http://www.rosbalt.ru/federal/2013/01/01/1078371.html|archivedate=2013-01-26|publisher=Росбалт|date=01.01.2013|accessdate=2013-01-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дина Гарипова стала лучшим &quot;голосом&quot;|url=http://www.rg.ru/2012/12/30/garipova-site.html|author=Александр Алексеев|publisher=Российская газета|date=30.12.2012|accessdate=2013-01-06}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың [[30 декабрь|30 декабрендә]] Татарстан президенты указы менән Динә Ғариповаға «Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән почетлы исем бирелә.

=== «Евровидение—2013» конкурсында ҡатнашыу ===
[[2013 йыл]]дың [[19 февраль|19 февралендә]] Рәсәйҙән «Евровидение—2013» йыр конкурсында Динә Ғарипова «What If» тигән йыр менән ҡатнашасағы билдәле була, йыр швед продюсерҙары Габриэль Аларес һәм Йоаким Бьорнберг тарафынан «Автограф» төркөмөнөң элекке бас-гитарасыһы Леонид Гуткин ҡатнашлығында яҙыла.

2013 йылдың 14 майында Динә конкурстың финалына үтә. Уның «What If» ({{Lang-ru|Что, если?}}) тигән йыры 156 балл (2-се урын) ала, был уға абруйлы конкурстың финалсыһы булырға мөмкинлек бирә.

2013 йылдың 18 майында «Евровидение—2013» конкурсының финалында Динә Ғарипова 174 мәрәй менән 5-се урынды ала.

=== 2013 йылдан — хәҙерге ваҡытҡаса ===
2013 йылдың көҙөндә Динәнең тауышын «Нотр-дам де Пари» мюзиклының йондоҙо һәм «Голос» телепроектының француз версияһы кәңәшсе-тәрбиәсеһе, француз-канад йырсыһы Гару (Garou) юғары баһалай. 2014 йылдың февралендә Гару менән Динә Ғарипованың «Du Vent Des Mots» ({{Lang-ru|Слова на ветер}})&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дина Гарипова примет участие в концертах Гару в Москве и Петербурге|url=http://ria.ru/culture/20140207/993641645.html|publisher=РИА Новости|accessdate=2016-01-12}}&lt;/ref&gt; тигән дуэт композицияһы сыға.

2013—2014 йылдың көҙөндә һәм ҡышында Рәсәй ҡалалары буйлап йырсының беренсе ҙур гастроль туры үтә, ул Мәскәүҙә «Крокус Сити Холл» залы һәм Санкт-Петербургта Горький исемендәге мәҙәниәт һарайы сәхнәһендә тамамлана.

2014 йылдың 30 октябрендә &quot;Крокус Сити Холл&quot;дағы икенсе ҙур концертында Динә тамашасыны «Два шага до любви» тигән дебют альбомы менән таныштыра.

2015 йылдың февралендә Динә Ғарипова Александр Градскийҙың Музыкаль театры актрисаһы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Победительница шоу «Голос» Дина Гарипова стала актрисой Музыкального театра Александра Градского|url=http://www.chelny-izvest.ru/top5/35241.html|publisher=chelny-izvest.ru|accessdate=2015-07-30}}&lt;/ref&gt;, шул уҡ йылдың мартында һәм апрелендә йырсының Рәсәй буйлап өсөнсө гастроль туры үтә.

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:Дина_Гарипова_на_Девичник_Teens_2017.jpg|мини|346x346пкс|2017 йыл]]
2015 йылдың авгусында [[Ҡазан|Ҡаҙанда]] йырсы кейәүгә бара. Иренең шоу-бизнесҡа ҡатнашлығы юҡ. Уның исемен Динә сер итеп тота&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дина Гарипова вышла замуж|url=http://blognews.am/rus/news/291445/dina-garipova-viyshla-zamuzh.html|author=hellomagazine|publisher=Blognews.am|date=2015-08-04}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмография ==

* 2013 — «Риф-2» мультфильмы — ''Корделия'' тигән балыҡ (тауышландырыу)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дина Гарипова озвучила рыбку в голливудском мультфильме «Риф»|url=http://www.aif.ru/culture/299690|publisher=www.aif.ru|accessdate=2016-01-11}}&lt;/ref&gt;
* 2014 — Кураж — ''«Мосфильм» киностудияһы директоры секретары һәм вокал (Галла)''
* 2016 — «Бременские разбойники» мультфильмы — ''Принцесса'' (тауышландырыу)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дина Гарипова озвучит Принцессу в новой версии «Бременских музыкантов»|url=http://www.kazan.aif.ru/culture/details/1488878|publisher=www.kazan.aif.ru|accessdate=2016-01-11}}&lt;/ref&gt;

== Дискография ==

=== Студия альбомдары ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Атамаһы
!Сыҡҡан йылы
!Лейбл
|-
|''Два шага до любви''
|2014
|Universal Music Russia
|}

=== Синглдары ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Йыл
!Атамаһы
|-
|2013
|What If
|-
|2015
|Россия
|-
|2016
|Куңел
|-
|2016
|Ты для меня
|-
|2017
|Пятый элемент
|}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

* [[1999]] — «Жар-птица» Бөтә Рәсәй конкурсының I дәрәжә лауреаты ([[Иваново]]).
* [[2001]] — «Созвездие-Йолдызлык» республика фестиваленең I дәрәжә лауреаты (Татарстан)
* [[2005]] — Халыҡ-ара конкурс лауреаты ([[Тарту]], Эстония)
* [[2008]] — [[Франция]]ла Халыҡ-ара конкурс гран-прийы
* [[2009]] — Рәсәй Президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] премияһы номинанты, Мәскәү, «Прорыв» форумы
* [[2012]] — «Голос» шоуы еңеүсеһе, «[[Беренсе канал]]».
* [[2012]] — «Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы» исеме.
* [[2013]] — «Евровидение—2013» халыҡ-ара конкурсында 5-се урын.
* [[2014]] — Рәсәй Муниципаль Академияһының премияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дину Гарипову наградили за воспитание молодежи - 7Дней.ру|url=http://7days.ru/news/dinu-garipovu-nagradili-za-vospitanie-molodezhi.htm#ixzz3x1U4NYpL|publisher=7Дней.ру|accessdate=2016-01-12}}&lt;/ref&gt;.

== Мауығыуҙары ==

* Динә шиғыр яҙа&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дина Гарипова: &quot;Люди выбирают то, что их удивляет&quot;|url=http://ren.tv/novosti/2014-10-24/dina-garipova-lyudi-vybirayut-chto-ih-udivlyaet|publisher=РЕН ТВ|accessdate=2016-01-11}}&lt;/ref&gt;.
* Рок ярата, Nirvana төркөмө репертуарынан йырҙар башҡара&lt;ref name=&quot;1tv&quot;&gt;[http://www.1tv.ru/public/pi=27868 Нежурналист Дина Гарипова — Публикации — Первый канал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407123633/http://www.1tv.ru/public/pi=27868 |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;.
* Яратҡан яҙыусылары — Ричард Бах, [[Габриэль Гарсиа Маркес]].
* Яратҡан фильмы — «Мулен Руж»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/conf/361 Онлайн-интервью Дины Гариповой на сайте Первого Канала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227133034/http://www.1tv.ru/conf/361 |date=2012-12-27 }}&lt;/ref&gt;.
* Динә өсөн Уитни Хьюстон башҡарыу өлгөһө булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Победительница шоу &quot;Голос&quot; Дина Гарипова: Неужели это все правда и не сон|url=http://www.vmdaily.ru/news/pobeditelnitsa-shou-golos-dina-garipova-neuzheli-eto-vse-pravda-i-ne-son1356863649.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxIHDwKQ?url=http://www.vmdaily.ru/news/pobeditelnitsa-shou-golos-dina-garipova-neuzheli-eto-vse-pravda-i-ne-son1356863649.html|archivedate=2013-01-26|author=Евгения Коробкова|publisher=Вечерняя Москва|date=30 декабря 2012|accessdate=2013-01-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202120149/http://vmdaily.ru/news/pobeditelnitsa-shou-golos-dina-garipova-neuzheli-eto-vse-pravda-i-ne-son1356863649.html |date=2013-02-02 }}&lt;/ref&gt;. Артистка Джош Гробан йырҙарын тыңларға ярата, Мәскәүҙә уның концертында ҡатнашып, бер нисә композицияһын башҡара&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/conf/361/p=2 Конференция с Диной Гариповой на сайте Первого Канала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428104154/http://www.1tv.ru/conf/361/p=2 |date=2013-04-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/public/pi=24817 Дина Гарипова: «Когда нам сообщили о присвоении званий заслуженных артисток, мы подумали, что это розыгрыш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004222431/http://www.1tv.ru/public/pi=24817 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://dinagaripova.ru Официальный сайт Дины Гариповой]
* {{Facebook|DinaGaripova.Official|Дины Гариповой}}

* [http://vk.com/dinagaripova Официальная группа Дины Гариповой] на сайте [[ВКонтакте]]
* [https://www.youtube.com/channel/UCUKNeN1JOCeQQ1ij-sRHqZg Официальный канал Дины Гариповой] на [[YouTube]]
* [https://www.instagram.com/dinagaripova.official Официальный аккаунт Дины Гариповой] в Instagram
* [https://web.archive.org/web/20191213072559/https://www.periscope.tv/dinagaripova Официальный аккаунт Дины Гариповой] в Periscope
* [https://soundcloud.com/dinagaripovaofficial Дина Гарипова] на SoundCloud
* {{Твиттер|DinaGaripova|Официальный блог Дины Гариповой}}Твиттер{{Твиттер|DinaGaripova|Официальный блог Дины Гариповой}}
* [http://www.eurovision.tv/page/history/year/participant-profile/?song=29693 Профиль Дины Гариповой] на официальном сайте Евровидения
* {{Youtube|id=1VwzdeRNjtA|title=Видео с официального сайта Евровидение}}
* [http://www.1tv.ru/sprojects_edition/si5867/fi20576 В студии программы «Сегодня вечером» — обладательница титула «Лучший голос России» Дина Гарипова и другие участники беспрецедентного проекта «Голос»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130107014323/http://www.1tv.ru/sprojects_edition/si5867/fi20576 |date=2013-01-07 }}
* [http://kudryats.journalisti.ru/?p=18722 Дина Гарипова: «Моя жизнь в корне изменилась!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809163935/http://kudryats.journalisti.ru/?p=18722 |date=2020-08-09 }}
* [http://kudryats.journalisti.ru/?p=18806 Дина Гарипова: «Когда я начала петь, то поняла, что хочу связать с этим свою жизнь!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109033046/http://kudryats.journalisti.ru/?p=18806 |date=2018-01-09 }}
[[Категория:Татарстандың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:25 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1991 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Сопрано]]</text>
      <sha1>8uwfhbx92v379wxfybvp3zd9lrclj44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ырымбур Неплюев кадет корпусы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136586</id>
    <revision>
      <id>1310357</id>
      <parentid>1204019</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11781" sha1="a3jle2sn4xk7ruryars8ncrtxqxbyin" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Orenburgski_Nyeplyuyevski_Kadetsky_Korpus.jpg|мини|366x366пкс|Ырымбур Неплюев кадет корпусы погоны ]]
'''Ырымбур Неплюев кадет корпусы''' — дворян балаларына урта белем биреү һәм аҫаба халыҡтан урындағы власть өсөн кәрәк булған белгестәр әҙерләү өсөн [[Ырымбур губернаһы]]ның Рәсәй хакимиәте ойошторған урыҫ телле уҡыу йорто («урыҫтарҙың азиаттар менән яҡынайыуына булышлыҡ итергә, был алыҫ крайҙы белемле чиновниктар менән тәьмин итергә»); Ырымбур губернаһының беренсе губернаторы [[Неплюев Иван Иванович|Иван Иванович Неплюев]] хөрмәтенә аталған.

== Корпус тарихы ==
Неплюев хәрби училищеһы [[Ырымбур]]ҙа [[1825 йыл]]дың 2 ғинуарында асыла.

* 1825—1844 — Ырымбур Неплюев хәрби училищеһы.
* 1844—1866 — Ырымбур Неплюев кадет корпусы.
* 1866—1882 — Ырымбур Неплюев хәрби гимназияһы (өлкән класс 4-се Ырымбур хәрби училищеһы тип үҙгәртелә, 1870 йылда ябыла).
* 1882—1919 — Ырымбур Неплюев кадет корпусы.
* [[1919 йыл]]дың 5 ғинуары — урындағы Совет тарафынан ябыла.
* 1946—1961 корпус бинаһында Сталинград суворовсы хәрби училище урынлаша (һуңыраҡ Ырымбур СВУ)

=== Бинаһы ===
Тәүҙә училище ябай ағас йортта асыла; аҙаҡ, һуңынан ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асылған бинала урынлаша; 1872 йылдан — Каруанһарай майҙанында махсус төҙөлгән, ҙур таш йортта. Хәҙер был бина медицина университетының III корпусы булып тора.

== Корпус ойошмаһы ==

=== Корпус составы ===
Корпус европа һәм азия бүлектәренән (артабан эскадрон тип атала) тора. Беренсеһендә башлыса урыҫ тәрбиәләнеүселәре уҡыған, икенсеһендә күпселекте урыҫ булмағандар тәшкил итә. Штат буйынса 200 уҡыусы ҡабул ителә: 70 уҡыусы ҡаҙна иҫәбенә һәм 40 уҡыусы үҙ иҫәбенә (үҙ коштлы тәрбиәләнеүсе); ҡалған 90 урын урындағы казак ғәскәре офицерҙары улдарына бирелгән, шуларҙан 30 вакансия [[Башҡорт-мишәр ғәскәре|Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре]] өсөн һаҡлап тотолған булған.

1832 йылда Неплюев училищеһында хәрби һәм граждан чиновниктарҙың ҡыҙҙарын тәрбиәләү һәм фәнгә һәм ҡул эштәренә уҡытыу өсөн ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге асылған.

=== Уҡыу программаһы ===
Уҡыу программаһы 6 йылға иҫәпләнгән булған (2-шәр йылдан 3 класс). Дөйөм белем биреү предметтары ([[тарих]], [[география]], [[ботаника]], минералогия, [[математика]]) уҡытыла һәм махсус предметтар өйрәнелә. Европа бүлексәһендә дөйөм белем биреү дисциплиналары менән бер рәттән, француз һәм немец телдәре, шулай уҡ фортификация һәм артиллерия өйрәнелә. Азия бүлексәһендә хәрби фәндәр уҡытылмай; христиан һәм мосолман дини тәғлимәттәре һәм дөйөм белем биреү дисциплиналары менән бер рәттән, ғәрәп, фарсы һәм туған телдәр уҡытыла; архитектура, каллиграфия һәм нәфис сәнғәт буйынса билдәле бер белемдәр бирелә; игенселек һәм урман хужалығына бәйле дисциплиналар уҡытыла. XIX быуаттың 60-сы йылдарында кадет корпусы үҙгәртеп ҡорола. Уҡыу курсы һәм ойошманың үҙенсәлектәре бөтөрөлә, урындағы һәм көнсығыш телдәре, урмансылыҡ, архитектура һәм башҡалар программанан алып ташлана. Урыҫ булмаған халыҡтар өсөн вакансиялар бөтөрөлә, бөтә уҡыусылар ҙа берҙәм уҡытыу программаһы буйынса уҡытыла башлай.

=== Әһәмиәте ===
Кадет корпусы XIX быуаттың беренсе яртыһында крайҙың мәҙәни тормошона, башҡорттарҙың һәм крайҙың урыҫ булмаған башҡа халыҡтарының мәғрифәтселегенә ҙур йоғонто яһай. Бында [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]] — күренекле башҡорт шағир-мәғрифәтсеһе, ғалим-энциклопедист белем алған.

== Корпуста уҡыған йәки хеҙмәт иткән билдәле кешеләр ==
{{кол}}
* Аничков Виктор Михайлович
* [[Биғлов Мөхәмәтәкрәм Мөхәмәтйән улы ]]
* [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы]]
* [[Боғҙанов Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы]]
* Бородин Михаил Никанорович
* Воробьёв Николай Михайлович
* Воронин Михаил Феоктистович
* Горохов Алексей Фёдорович
* Гуляев Александр Лазаревич
* Дандевиль Виктор Дезидерьевич
* [[Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы]]
* [[Дутов Александр Ильич]]
* Ерёмин Александр Михайлович
* Зайцев Иван Матвеевич
* Залесов Николай Гаврилович
* [[Иванов Мартиниан Иванович]]
* Иванов Николай Александрович (генерал-губернатор)
* Кастанье Жозеф-Антуан
* Костяев Фёдор Васильевич
* [[Күкләшев Сәлихйән Бикташ улы]]
* [[Ҡолбәков Шәрәфетдин Әбделғәлим улы]]
* Лебедев Порфирий Александрович
* Лесевицкий Николай Николаевич
* Попов Василий Григорьевич
* Сахаров Константин Вячеславович
* Серов Василий Родионович
* Синклер Владимир Александрович
* [[Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы]]
* [[Сыртланов Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы]]
* [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы]]
* Ханжин Михаил Васильевич
* Хорошхин Михаил Павлович
* Шляков Николай Васильевич
* Щепихин Сергей Арефьевич
{{конец кол}}

== Директорҙары ==
В. Н. Витевский мәғлүмәттәре буйынса, корпус директорҙары булғандар&lt;ref&gt;''Витевский В. Н.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003548057#?page=2 И. И. Неплюев, верный слуга своего отечества, основатель Оренбурга и устроитель Оренбургского края: Биогр.-ист. очерк…] — Казань: тип. Имп. ун-та, 1891. — 230 c. — С. 218.&lt;/ref&gt;:

* 1825—1832 — Григорий Федорович Генс
* 1832—1833 — К. Д. Ахтюров
* 1833—1848 — Илларион Михайлович Марков
* 1848—1862 — Михаил Сергеевич Шилов
* 1862—1865 — Пётр Логинович Энгельке
* 1865—1876 — Павел Васильевич Домерщиков
* 1876 — ? — Феофил Матвеевич Самоцветов

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:1-й Неплюевский Кадетский корпус (главное здание). 01.jpg|1-се Неплюев Кадет корпусы (төп бина). Парк тыҡрығы, 7
File:1-й Неплюевский Кадетский корпус (главное здание). 02.jpg|1-се Неплюев Кадет корпусы (төп бина). Парк тыҡрығы, 7
File:1-й Неплюевский Кадетский корпус (главное здание). 04.jpg|1-се Неплюев Кадет корпусы (төп бина). Парк тыҡрығы, 7
File:1-й Неплюевский Кадетский корпус (главное здание). 05.jpg|1-се Неплюев Кадет корпусы (төп бина). Парк тыҡрығы, 7
File:1-й Неплюевский Кадетский корпус (главное здание). Фронтон..jpg|1-се Неплюев Кадет корпусы (төп бина). Фронтон.
File:Неплюевский Кадетский корпус (парадный вход).JPG|
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}1905 йылдың июненә тиклем корпус менән Феофил Матвеевич Самоцвет, инфантерия генералы етәкселек итә.

== Сығанағы ==

* ''Фархшатов М. Н.'' Народное образование в Башкирии в пореформенный период 60-90-е годы XIX в. — М., 1994

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|9784|Неплюев кадет корпусы|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}
* [http://www.orenold.ru/istoriya/uchebnye-zaveden/neplyuevskij-kad/ Фотографии на сайте «Старинный Оренбург»]
* [http://vadimus58.livejournal.com// История и фотографии Российских кадетских корпусов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161215161550/http://vadimus58.livejournal.com/ |date=2016-12-15 }}
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1883_1918/or_nepl/comm.htm Кадеты России]
* [https://web.archive.org/web/20161014194211/http://regiment.ru/reg/VI/D/19/1.htm Оренбургский Неплюевский кадетский корпус] на Regiment.ru
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Рәсәй империяһының кадет корпустары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһендә Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Ырымбур Неплюев кадет корпусы]]</text>
      <sha1>a3jle2sn4xk7ruryars8ncrtxqxbyin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Субыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136773</id>
    <revision>
      <id>1310423</id>
      <parentid>1059988</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5527" sha1="07lp4cxphs79k8vpfp4xxhqjf2fhco8" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Яңы Субыл
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =  |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = |lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Нөркә ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Нөркә ауыл биләмәһе{{!}}Нөркә
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = XIX быуат
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Новая Соболева | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Новая Соболева | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
| национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456880
 | телефонный код           = 35132
 | цифровой идентификатор   = 75206880003
}}

'''Яңы Субыл''' ({{lang-ru|Новая Соболева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Ағасбалыҡ күле буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Яңы Субыл — табын башҡорттарының ауылы. XIX быуат уртаһында [[Иҫке Субыл]] ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән&lt;ref&gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=160|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}&lt;/ref&gt;

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1866 ! 1916!! 1920  
|-
| 496|| 685 || 489
|}
{{ Население | Новая Соболева }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (95 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>07lp4cxphs79k8vpfp4xxhqjf2fhco8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136786</id>
    <revision>
      <id>1310379</id>
      <parentid>1059737</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5342" sha1="kaclket2q6pakq30u587lm5smai5rt7" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         =Юлдаш
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | ЯндексКарта              = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Үрәкүл ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      =Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл
 | C в регион               = нет
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 1795
 | прежние имена            = Зәбир
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Юлдашева (деревня) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Юлдашева (деревня) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   =
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Юлдаш}}
'''Юлдаш''' ({{lang-ru|Юлдашева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Ҡараолаҡ йылғаһының үрге ағымы буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Юлдаш (Зәбир) — ҡатай [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref&gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=|страницы=206-207|isbn| ref =}}&lt;/ref&gt;. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына&lt;ref&gt;{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Оло Ҡатай улусы составында була.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1834 !! 1859!! 1904 !! 1920
|-
| 107 ||128 || 200 || 263
|}

{{ Население | Юлдашева (деревня) }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>kaclket2q6pakq30u587lm5smai5rt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этимгән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137484</id>
    <revision>
      <id>1310367</id>
      <parentid>1059700</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5990" sha1="mzj4lxr2bc4e2b8ydykv39gm9k7rnmg" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Этимгән
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)
 | район в таблице          = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Сосновка
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Этимганова | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Этимганова | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Этимгән''' ({{lang-ru|Этимганова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл. Һаҡҡол ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Ағаскүлдең төньяҡ яр буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Этимгән — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=184-185, 219|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 10-сы йортона керә.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  1795 !! 1834 !! 1866 !! 1916 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
|  123 || 189 || 251 || 379 || 336 
|}

{{ Население | Этимганова }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (91 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}}

[[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>mzj4lxr2bc4e2b8ydykv39gm9k7rnmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электрон ҡултамға</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137629</id>
    <revision>
      <id>1310361</id>
      <parentid>1268174</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7836" sha1="tq2bl3uselc1r61an28s9pi2sbi8kkq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Электрон ҡултамға''', '''Цифрлы ҡултамға''',  '''Электрон цифрлы ҡултамға''' ({{lang-ru|электронная подпись, цифровая подпись, электронная цифровая подпись, ЭП, ЦП, ЭЦП}}) —  ябыҡ асҡыс файҙаланып, [[мәғлүмәт]]те криптографик әүерелдереү һөҙөмтәһендә алынған һәм ҡултамға булдырылған мәлдән алып электрон  документта мәғлүмәттең боҙолоуына юл ҡуйылмағанлығын (теүәллек), ҡултамғаның ҡултамға асҡысы сертификатының эйәһенеке булыуын   (авторлыҡ) тикшереү, тикшереү уңышлы үтһә, электрон  документҡа ҡул ҡуйылыу фактын раҫлау (кире ҡағылмаусылыҡ)  мөмкинлеген биргән электрон документ реквизиты.

== Тәғәйенләнеше һәм ҡулланыу ==
Квалификациялы электрон ҡултамға электрон документҡа ҡул ҡуйған кешене асыҡлау өсөн тәғәйенләнә һәм закон менән ҡаралған осраҡтарҙа үҙ ҡулы менән ҡуйылған ҡултамғаға тиң тип һанала&lt;ref&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/Гражданский%20кодекс%20РФ/Глава%209#Статья_160._Письменная_форма_сделки Гражданский кодекс Российской Федерации, часть 1, глава 9, статья 160]&lt;/ref&gt;.

Электрон  цифрлы ҡултамға электрон иҡтисадтың һәм электрон документ һәм аҡса әйләнешенең түбәндәге төп маҡсаттарында файҙаланыла:

* Тауарҙарҙы һәм хеҙмәттәрҙе таможня декларациялауы (таможня декларациялары).
* Күсемһеҙ мөлкәт объекттары буйынса килешмәләрҙе электрон теркәү.
* Банк түләү системаларында ҡулланыу.
* Электрон  коммерция (сауҙа).
* Дәүләт бюджетын башҡарыуҙы (ил тураһында һүҙ барһа) һәм бюджет йөкләмәләренең смета тәғәйенләнештәре  һәм лимиттары башҡарылыуын  (был осраҡта тармаҡ йәки аныҡ  бюджет  учреждениеһы күҙҙә тотола) контролләү функцияһы.
* Дәүләт заказдарына идара итеү.
* Граждандарҙың власть органдарына мөрәжәғәттәренең электрон системаларында («электрон хөкүмәт» йә «электрон  граждан» проекттарында).
* Дәүләт учреждениелары һәм бюджеттан тыш фондтар алдында мотлаҡ  һалым (фискаль), бюджет, статистик һәм башҡа төрлө отчетлылыҡты формалаштырыу.
* Юридик легитим булған эске корпоратив, эске тармаҡ  йәки милли   электрон  документ әйләнешен ойоштороу.
* Электрон цифрлы ҡултамғаны төрлө хисаплау һәм  трейдинг системаларында ҡулланыу.
* Акционерлыҡ капиталы һәм өлөшләтә ҡатнашыу менән идара итеү.
* Этил  спирты, алкоголле продукция һәм һыра етештереү һәм һатыу күләменә  ЕГАИС системаһы буйынса контроллек итеү.
* Валюталарҙы билдәле курс буйынса  алмаштырыу  банк-ара баҙарының глобаль  системаларында (Forex).

Цифрлы ҡултамғаның дөйөм танылған һыҙмаһы  өс ғәмәлде солғай{{ЫС юҡ|10|10|2016}}:

* Асҡыстар парын генерациялау.  
* Ҡултамғаны яһау.  
* Ҡултамғаны тикшереү (верификациялау).  

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Source|Q26883514|ref=Рябко, Фионов|ref-year=2004}}
* {{Книга|автор=Алферов А. П., Зубов А. Ю., Кузьмин А. С., Черемушкин А. В.|заглавие=Основы криптографии|издательство=«Гелиос АРВ»|год=2002|страниц=480|isbn=5-85438-137-0}}
* ''Нильс Фергюсон, Брюс Шнайер.''&amp;#x20;Практическая криптография&amp;nbsp;= Practical Cryptography: Designing and Implementing Secure Cryptographic Systems.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;: Диалектика, 2004.&amp;nbsp;— 432&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3000 экз.&lt;/span&gt;&amp;nbsp;— ISBN 5-8459-0733-0, ISBN 0-4712-2357-3.
* ''Б. А. Фороузан.''&amp;#x20;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[http://www.intuit.ru/department/security/manencryptk/3/4.html#sect22 Схема цифровой подписи Эль-Гамаля]&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[http://www.intuit.ru/department/security/manencryptk/ Управление ключами шифрования и безопасность сети]&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Пер. А. Н. Берлин.&amp;nbsp;— Курс лекций.&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{source|Q21725116|ref=Menezes, Oorschot, Vanstone|ref-year=1996}}&lt;div id=&quot;431&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;{{source|Q21725116|ref=Menezes, Oorschot, Vanstone|ref-year=1996}}&lt;/div&gt;{{source|Q21725116|ref=Menezes, Oorschot, Vanstone|ref-year=1996}}
* {{source|Q21704663|ref=Мао|ref-year=2005}}&lt;div id=&quot;433&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;{{source|Q21704663|ref=Мао|ref-year=2005}}&lt;/div&gt;{{source|Q21704663|ref=Мао|ref-year=2005}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.rg.ru/2002/01/10/podpis-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 10 января 2002 г. N 1-ФЗ &quot;Об электронной цифровой подписи&quot;]
* [http://www.rg.ru/2011/04/08/podpis-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 6 апреля 2011 г. N 63-ФЗ &quot;Об электронной подписи&quot;]
* [https://forexrating.com/traders-lab/ Forex rating]
* ''ГОСТ Р 34.10-2012 Информационная технология. Криптографическая защита информации. Процессы формирования и проверки электронной цифровой подписи''
* ГОСТ Р 34.11-2012. Информационная технология. Криптографическая защита информации. Функция хэширования
* [https://web.archive.org/web/20180629060744/http://kodeksy-by.com/zakon_rb_ob_elektronnom_dokumente_i_elektronnoj_tsifrovoj_podpisi.htm Закон Республики Беларусь Об электронном документе и электронной цифровой подписи от 28 декабря 2009 г. № 113]
[[Категория:Криптография]]
[[Категория:Электрон ҡултамға]]</text>
      <sha1>tq2bl3uselc1r61an28s9pi2sbi8kkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айвазян Артур Суренович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137889</id>
    <revision>
      <id>1310474</id>
      <parentid>1301796</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8339" sha1="3wfh84iy8iltyx30av547z9yixdzidq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Айвазян Артур Суренович''' ({{Lang-hy|Արթուր Այվազյան}}; [[14 ғинуар]] [[1973 йыл]], [[Ереван]], Әрмән ССР-ы) — спортсы, бәләкәй калибрлы һәм пневматик спорт винтовкаһынан атыу буйынса сығыш яһай. Атҡаҙанған спорт мастеры. Буйы 176 см, ауырлығы 82 кг.

== Биографияһы ==
[[1985 йыл]]да еңел атлектиканан киткәндән һуң, Ереван ҡала спорт-атыу клубында Әрмәнстандың атҡаҙанған тренеры Роберт Акопян етәкселегендә пуля менән атыу буйынса шөғөлләнә башлай. Әрмән ССР-ы йыйылма командаһы ағзаһы була.

[[1990 йыл]]да Львов дәүләт физик культура институтына уҡырға инә, тиҙҙән [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы була. [[1995 йыл]]да юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, Украина армияһына (спорт ротаһы) хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм һаман да шунда хеҙмәт итә ([[2008 йыл]]дан —Украина сик буйы ғәскәрҙәре өлкән лейтенанты). [[1997 йыл]]да [[Симферополь|Симферополгә]] күсенә, Вадим Клименко етәкселегендә күнекмәләр башлай, Ҡырымдың «Динамо» спорт йәмғиәте федерацияһы ағзаһы була. Хәҙерге тренеры — Богдан Клименко.

== Спорт ҡаҙаныштары ==
* [[1993 йыл]] — Европа чемпионаты (Брно) — 3-сө урын.
* [[1994 йыл]] — Донъя чемпионаты (Милан) — команда сығышында 1-се һәм 2-се урындар.
* [[1998 йыл]] — Донъя чемпионаты ([[Барселона]]) — команда сығышында 1-се урын.
* [[1998 йыл]] — Донъя кубогы этабы ([[Буэнос-Айрес]]) — 1-се урын.
* [[1999 йыл]] — Европа чемпионаты (Арнем) — команда күнегеүҙәрендә 1-се урын.
* [[1999 йыл]] — Европа чемпионаты (Бордо) — команда күнегеүҙәрендә 1-се урын, шәхси зачетта 3-сө урын.
* [[2000 йыл]] — Донъя кубогы этабы (Милан) — шәхси зачетта МВ-6 күнегеүендә 1-се урын .
* [[2000 йыл]] — Донъя кубогы этабы ([[Мюнхен]]) — шәхси зачетта МВ-6 күнегеүендә 2-се урын.
* [[2000 йыл]] — XXVII Йәйге Олимпия уйындары ([[Сидней]]) — МВ-6 күнегеүендә 5-се урын.
* [[2004 йыл]] — XXVIII Йәйге Олимпия уйындары ([[Афина|Афины]]) — 7-се урын.
* [[2007 йыл]] — Европа чемпионаты — индивидуаль ярышта 3-сө урын.
* [[2008 йыл]] — XXIX Йәйге Олимпия уйындары ([[Пекин]]) — 50 метрҙан ятып шәхси атыуҙа 1-се урын. Квалификацияла уҡ Артур Айвазян беренсе һөҙөмтәне күрһәтә — 600 мөмкинлектән 599 мәрәй йыя, ә финал серияһында 103,7 мәрәй йыя (дөйөм — 702,7).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Өсөнсө дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (4.09.2008) — Пекинда (Ҡытай) үткән XXIX Йәйге Олимпия уйындарындағы юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкән, күрһәткән батырлығы, фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ихтыяры, Украинаның халыҡ-ара кимәлдә абруйын күтәргәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/804/2008 Указ Президента України № 804/2008 «Про відзначення державними нагородами України спортсменів, тренерів та фахівців національної збірної команди України на XXIX літніх Олімпійських іграх»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250403190906/https://web.archive.org/web/20180923162133/http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/804/2008 |date=2025-04-03 }}{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;.
* Симферополь ҡалаһының почётлы гражданы (2008) — ''физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне, спорт оҫталығы, юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://simgov.ru/gorod-simferopol/pochetnye-grazhdane/ Почётные граждане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028224031/http://www.simgov.ru/gorod-simferopol/pochetnye-grazhdane/ |date=2019-10-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.shooting-ua.com/books/book_204.htm Артур Айвазян: Артур Айвазян — «Обещанного три года ждут?»]
* [http://sport.glavred.info/article/2008/09/01/134049-4 Артур Айвазян: «Не могу жить без борща.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://sport.glavred.info/article/2008/09/01/134049-4 А после Олимпиады — без утки по-пекински»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* [http://sport.glavred.info/article/2008/08/15/074229-4 Артур Айвазян приносит Украине второе золото!]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* [http://www.comsport.crimea-portal.gov.ua/rus/index.php?art=47&amp;date=&amp;l=&amp;par=0&amp;tek=57&amp;v=3 Выдающиеся спортсмены Крыма]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* [http://www.ukrinform.kiev.ua/rus/order/?id=718238 Крымский динамовец Артур Айвазян стал олимпийским чемпионом по стрельбе из малокалиберной винтовки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://olympic.sport.com.ua/sportsmen.phtml?id=279 Артур Айвазян]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* [http://file.liga.net/person/580.html Артур Айвазян]
* [http://www.shooting-ua.com/books/book_87.htm Интервью Артура Айвазяна на сайте ФСУ]

[[Категория:ІІІ дәрәжә &quot;Ҡаҙаныштар өсөн&quot; ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1973 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ереванда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>3wfh84iy8iltyx30av547z9yixdzidq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғарифуллин Илдар Мулланур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138659</id>
    <revision>
      <id>1310439</id>
      <parentid>1292011</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11161" sha1="2q0p4niokl7738wooim08e4gu6hge7v" xml:space="preserve">
{{Ук}}
'''Ғарифуллин Илдар Мулланур улы''' ([[14 март]] [[1971 йыл]]) — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың 55-се бер мандатлы Беүә һайлау округы буйынса депутаты.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
Илдар Мулланур улы Ғарифуллин 1971 йылдың 14 мартында Өфө ҡалаһында тыуған. Башҡорт. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы -Ҡоролтайҙың 55-се бер мандатлы Беүә һайлау округы буйынса депутаты. Юғары белемле.

Хеҙмәт юлын 1986 йылда Өфө агрегат производство берекмәһендә монтаж цехында электромонтер булып башлай.

1991 йылда, Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, «Уфимский» һөт заводында автобус водителе булып эш башлай.

1993—2011 йылдарҙа кесе һәм урта бизнес предприятиеларына еткселек иткән.
1993 йылда туңдырма һәм башҡа {{comment|һалҡын|прохладительный}} эсемлектәрҙе күмәртәләп-ваҡлап һатыу ойошторорға ҡарар итә. «Гормолзавод» ойошмаһында ике йыл эшләгәндән һуң, үҙенең туңдырмалар селтәрен булдырырлыҡ дәрәжәлә «өлгөрөп етә». 1996 йылда, (республика ҡалаларында 2000 йылда филиалдар аса), май һәм бакалея төркөмө аҙыҡ-түлек тауарҙарын күмәртәләп һатыу ойоштора. Тупланған тәжрибә бизнесты диверсификациялау мөмкинлеген бирә — 2002 йылдың авгусында Туймазыла икмәк һәм кондитер изделиеләрен һатыу булдырыла һәм етештереү башлана, Өфөлә «Һабантуй» маркаһы аҫтында ярмалар һәм шәкәр бүлеп төрөү цехтары асыла.

1993—1995 йылдарҙа «Контакт-сервис» ТОО-һын, «Регионпродторг» ИЧП-һын, «Башторгсервис» АОЗТ-һын етәкләгән.
{{цитата|
- Һеҙ нисек үҙегеҙҙең бизнесығыҙҙы башларға ҡарар иттегеҙ?

- Минең автомобиль алам тигән хыялым бар ине, һәм тиҙ арала аҡса эшләүҙе маҡсат итеп ҡуйҙым. Үҙемә лә, ғашиҡ булған ҡыҙыма ла маҡсатыма өлгәшә алыуымды иҫбат иткем килде.

- Уңышҡа тәүге аҙымығыҙ нисек булды?

- Мин булдыра алыуымды аңланым! Минең нимә эшләһәм дә, булдыра алам, тигән ышанысым бар ине.

- Башланғыс капиталды ҡайҙан алдығыҙ?

- Дуҫыма ярҙам иттем - булыштым, ә ул, мин уға бушҡа эшләйем, тип әйтеп торһам да, минең менән килемен бүлеште. Бынан тыш, урам һепереүсе, таксист булып эшләнем&lt;ref&gt;газета &quot;Янаульские зори&quot;, 12 февраля 2013 года&lt;/ref&gt;|}}.
 
1995—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Салют» оборона спорт-техник ойошмаһының коммерция директоры, «Салют+» ЯСЙ-те, «Салют-Торг» ЯСЙ-те, «Профессионал» ЯСЙ-те директоры була.
 
2003 йылдың башында Ғарифуллин етәкләгән «Салют» предприятиелар төркөмө «Пятёрочка» сауҙа маркаһы аҫтындағы ваҡлап һатыу селтәрен ойоштороу буйынса алдынғы технологияға эйә була.

Социаль магазиндар селтәре эшҡыуар Ғарифуллиндың тауарҙы һатып алыусыға алып барып еткерергә тигән тәүге идеяһының логик дауамы булған. Яңы перспективалар яңы белем талап иткән, һәм Илдар Мулланур улы 2004 йылда Мәскәү коммерция һәм хоҡуҡ, «предприятие менеджменты» институтын (2004) тамамлай.

2009—2011 йылдарҙа — «Башбакалея» ЯАЙ-тенең күмәртәләп һатыу-производство предприятияһы генераль директоры.
 
2011 йылдан — «Башбакалея» ЯАЙ-тенең күмәртәләп һатыу-производство предприятияһының директорҙар советы рәйесе, «Батыр» компаниялары төркөмө етәксеһе.

Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһының сауҙа буйынса комитет рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы инвестицион климатты яҡшыртыу буйынса Йәмәғәтселек советы, Башҡортостан Республикаһындағы эшҡыуарҙар хоҡуҡтары буйынса Вәкиле ҡарамағындағы Йәмәғәтселек эксперт советы, Башҡортостан Республикаһында «Бизнес коррупцияға ҡаршы» йәмәғәтселек процедуралары Үҙәгенең йәмәғәтселек советы, «Берҙәм Рәсәй» Бөтөн рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең төбәк сәйәси советы ағзаһы.

Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы рәйесе, РФ Дәүләт Думаһы эргәһендә сауҙаны яйға һалыу мәсьәләләре буйынса Башҡортостан Республикаһының Эксперт советы ағзаһы.

Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы бар.

== Сәйәси статусы ==
«Берҙәм Рәсәй» Бөтөн рәсәй сәйәси партияһының фракция ағзаһы.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы ҡала советы 2-се саҡырылыш депутаты (2-се һайлау округынан 2008 йылдың 2 мартында һайлана).

Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының 4-се саҡырылыш депутаты.

Үҙенең төп эшмәкәрлегенән айырылмаған килеш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте үҫеше институты һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса Комитет рәйесе урынбаҫары.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БР эшҡыуарлыҡ, тышҡы иҡтисади бәйләнештәр һәм сауҙа министрлығының Почёт грамотаһы (2002)
* «РФ-ның атҡаҙанған эшҡыуары» Дипломы (2003)
* БР Иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министрлығының Почёт грамотаһы (2005)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы Почёт грамотаһы
* Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы Почёт грамотаһы.
* Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәтенең Почёт грамоталары

== Баҫмалары ==
* «Создать планету добра», журнал «Бизнес партнер», № 3 (66), 2006г.
* «Бизнес и власть ведут диалог и идут к одной цели», журнал «Новости торговли», № 4-5 2007г.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
Дим биҫтәһендә, аҙна һайын кесаҙна көнө, 15.00-17.00

* «Берҙәм Рәсәй» Бөтөн рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе
Йәмәғәтселек вәкилдәрен ҡабул итеү урыны
Таллинн урамы, 23
Бәйләнешкә сыға — Бляхман Клара Гайдаровна
8-91740-50069

«Батыр» ГК-һы Күҙәтеү советы рәйесе

Адресы: Маршал Жуков урамы, 10
Email: rgp-salut@yandex.ru

450027, Индустриаль шоссе урамы, 47.
тел: 243-05-11, info-salut@yandex.ru

== Сығанаҡтар ==

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [http://gsrb.ru/ru/organization/deputats/garifullin-ildar/ Гарифуллин Ильдар]
* [https://web.archive.org/web/20190826052038/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/14260/ депутат Гарифуллин Ильдар]
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957427 Гарифуллин Ильдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901051540/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957427 |date=2018-09-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20191022160332/http://skipidar.com/litca_personi/deputats/item/301-garrifulin/301-garrifulin.html Гарифуллин Ильдар]
* [http://gorsovet-ufa.ru/deputat/2.php Гарифуллин Ильдар]
* [http://www.yanzori.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1937:2013-02-12-02-32-33&amp;catid=63:2011-07-22-08-15-30&amp;Itemid=97 Гарифуллин Ильдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518084316/https://yanzori.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1937:2013-02-12-02-32-33&amp;catid=63:2011-07-22-08-15-30&amp;Itemid=97 |date=2021-05-18 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>2q0p4niokl7738wooim08e4gu6hge7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғибәҙуллин Рафаил Вәһит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140158</id>
    <revision>
      <id>1310443</id>
      <parentid>1305495</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7939" sha1="1962t5c32lq56jz6ll39jw2tbfqfpjn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғибәҙуллин Рафаил Вәһит улы''' ([[13 декабрь]] [[1954 йыл]]) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты&lt;ref&gt;[http://present5.com/gibadullin-rafail-vagitovich-upolnomochennyj-po-pravam-predprinimatelej-v/ Гибадуллин Рафаил Вагитович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рафаил Вәһит улы Ғибәҙуллин [[1954 йыл]]дың 13 декабрендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған.
Башҡорт. Юғары белемле, 1978 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған. Тау инженер-электригы, тау инженеры (1988 йыл).
Артабан Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Социологик фәндәр докторы (1990). Профессор.

1978—1980 — СССР Ҡораллы Көстәре сафында хеҙмәт итә, взвод командиры, яғыулыҡ-майлау частары хеҙмәте начальнигы.

1980—1985 йй. — БАССР-ҙың комсомол һәм профсоюз органдарында эшләй.

1981—1985 йй. — Профсоюздарҙың Үҙәк Комитетының Башҡортостан Республикаһы буйынса хеҙмәт техник инспекторы.
 
1985—1992 йй. — «Когалымнефтегаз» производство берекмәһенең цех начальнигы, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары, «Ватьеганнефть» {{comment|нефть-газ табыу идаралығы|НГДУ}}ның профкомы рәйесе, Когалым ҡалаһының Көнбайыш Себер нефть ятҡылыҡтарын башҡорт нефтселәре отряды составында, ЦНИИ берекмәһендә бүлек начальнигы булып, үҙләштергән, «Когалымнефтегаз» производство берекмәһенең цех начальнигынан алып бүлек етәксеһенә тиклем юл үткән.

1992—1995 йй. — РФ «Лукойл-Уралнефтегаз» генераль директор урынбаҫары, генераль директоры.

1995—1996 йй. — «Роснефтеэкспорт» ААЙ-е башҡарыусы директоры (Мәскәү ҡалаһы).

1996—1998 йй. — «Башкирнефтепродукт» ААЙ-те структураһында етәксе вазифалары (Өфө ҡалаһы).

2000—2003 йй. — «Региональный трастовый центр» НП директоры.

2003—2006 йй. — «Энергонефтегаз-сервис» ЯСЙ-те генераль директоры.

2006—2012 йй. — «Стройинвест» инвестицион компанияһы&quot; генераль директоры.

2012 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарҙар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса {{comment|вәкил|уполномоченный}}.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәттәре һәм баҫмалары бар&lt;ref&gt;[http://upprb.bashkortostan.ru/officials/44/ Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831202853/http://upprb.bashkortostan.ru/officials/44/ |date=2018-08-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты итеп һайлана (сәнәғәт, транспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ комитеты ағзаһы)
     
Өфө ҡала советы депутаты, гуманитар мәсьәләләр комитеты рәйесе, 1-се саҡырылыш Өфө ҡала округы Советының президиум ағзаһы&lt;ref&gt;[https://candidates.golosinfo.org/p/788714-gibadullin-rafail-vagitovich Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308131718/https://candidates.golosinfo.org/p/788714-gibadullin-rafail-vagitovich |date=2021-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» орденының II дәрәжә миҙалы
* «За развитие нефтегазового комплекса России» миҙалы
* «За заслуги перед городом Уфа» миҙалы
* Рәсәй сәнәғәте һәм энергетикаһы министрлығының Почёт гамоталары
* Рәсәй нефть һәм газ сәнәғәтселәре союзының Почёт гамоталары
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Почёт гамоталары&lt;ref&gt;[http://runetbook.ru/catalog/gibadullin-rafail-vagitovich Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225102743/http://runetbook.ru/catalog/gibadullin-rafail-vagitovich |date=2021-02-25 }}&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән. Ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Гибадуллин Рафаиль Вагитович Уполномоченный по правам предпринимателей в Республике Башкортостан г. Уфа ул. Пушкина, 95, каб. 319 Тел. 280 −85 −45 сайт: http: //upprb. bashkortostan. ru/

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20181012201054/http://alrf-rb.ru/about/board_of_trustees/1497/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012201054/https://web.archive.org/web/20181012201054/http://alrf-rb.ru/about/board_of_trustees/1497/ |date=2018-10-12 }} Гибадуллин Рафаил Вагитович]
* [http://upprb.bashkortostan.ru/officials/44/ Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831202853/http://upprb.bashkortostan.ru/officials/44/ |date=2018-08-31 }}
* [https://candidates.golosinfo.org/p/788714-gibadullin-rafail-vagitovich Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308131718/https://candidates.golosinfo.org/p/788714-gibadullin-rafail-vagitovich |date=2021-03-08 }}
* [http://present5.com/gibadullin-rafail-vagitovich-upolnomochennyj-po-pravam-predprinimatelej-v/ Гибадуллин Рафаил Вагитович]
* [http://runetbook.ru/catalog/gibadullin-rafail-vagitovich Гибадуллин Рафаил Вагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225102743/http://runetbook.ru/catalog/gibadullin-rafail-vagitovich |date=2021-02-25 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:13 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>1962t5c32lq56jz6ll39jw2tbfqfpjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәүрә (опера)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143326</id>
    <revision>
      <id>1310352</id>
      <parentid>1059510</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6739" sha1="sg8pgotfbecr1ui2undwgv5l4r5vows" xml:space="preserve">'''Шәүрә''' — [[1963 йыл]]да [[Баязит Бикбай|Б.]] [[Баязит Бикбай|Бикбай]] либреттоһына композитор З. Исмәғилев яҙған башҡорт операһы.

== Тасуирламаһы ==
«Шәүрә» операһы 3 күренештә, 1963 йылда композитор З. Ғ. Исмәғилев Б. Бикбайҙың ошо исемдәге поэмаһы буйынса яҙған опера. Поэма, үҙ сиратында, башҡорт халыҡ йыры «Шәүрә» йыры легендаһы мотивтары буйынса ижад ителгән.

1963 йылдың 21 декабрендә [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә операның премьераһы була.

: Дирижеры — И. М. Альтерман;
: Ҡуйыусы режиссеры — М. Х. Хисмәтуллина;
: Балетмейстеры — И. Х. Хәбиров;
: Хормейстеры — Л. Х. Исхаҡова;
: Сценографы — М. Н. Арыҫланов.

Операның төп партияларын артистар: С. К. Ғәлимова (Шәүрә), С. Д. Хөснийәров (Аҡмырҙа), М. А. Әхмәтйәнов (Яубикә), М. Г. Галеев (Саха), Хисмәтуллина (Көбәк), Г. С. Хәбибуллин (Аяҙғол) башҡара.

1992 йылдың 9 февралендә операның 2 актлы 2-се редакцияһының премьераһы була. Ул да [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]&lt;nowiki/&gt;нда ҡуйыла.

1997 йылда опера [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһенә композиторҙың 80 йәшен байрам иткәндә ҡабаттан сығарыла (дирижеры М. А. Әхмәтзарипов).

: Дирижеры — [[Платонов Валерий Игнатьевич|В]] [[Платонов Валерий Игнатьевич|И.]] [[Платонов Валерий Игнатьевич|Платонов]];
: Режиссеры- Р. А. Вәлиуллин;
: Балетмейстеры — [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы|Ш.]] [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы|А.]] [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы|Тереғолов]];
: Хормейстеры — Э. Х. Ғәйфуллина, А Р. Белогонова;
: Ҡуйыусы рәссам — Г. Ш. Имашева.

2-се редакциялағы төп партияларҙы опера артистары: Гәрәева (Шәүрә), Сәлихов (Аҡмырҙа), С. М. Куклина (Яубикә), Кучуков (Сәхи), С. Ф. Сөләймәнов (Көбәк), С. А. Асҡаров (Аяҙғол) башҡара.

Музыка башҡорт халыҡ йырҙарына ([[Оҙон көй|оҙон]] көй, ҡыҫҡа көй, һыҡтау) яҡын милли колоритта яҙылған.

== Сюжеты ==
Опера сюжеты мөхәббәте хаҡына ырыу йолаларына буйһонмаған башҡорт ҡатын-ҡыҙы тураһында бәйән итә. 

Шәүрә һәм уның һөйгәне Аҡмырҙа левират йолаһына (тол ҡатын, ире вафат булғас, тәү сиратта, уның бер туғандарына кейәүгә сығырға тейеш) буйһонорға һәм яратмаған кешеһе менән никахҡа инергә теләмәй. Шәүрә һөйгәнен үҙҙәренең бәләһендә ғәйепләй. 

Ҡатындың башына күңелһеҙ уйҙар килә, ул үҙенә ҡул һалырға уйлай. Үҙ ғүмерен ҡыйырҙан алда ул тыуған яғы, уның тәбиғәте менән хушлаша. «Сеңләү» йырын башҡарғанда ул үҙенә сәсергә тырыша, шул ваҡытта аҡһаҡал Аяҙғол килеп сыға һәм аҡыллы кәңәштәре менән ҡатынды тынысландыра, Аҡмырҙа тере тип унда өмөт уята. 

Талсыбыҡты ат итеп уйнаған ғәмһеҙ малай Ирғәле Шәүрәнең күңелен күтәрергә тырыша, уның күңелһеҙлегенең сәбәбе менән ҡыҙыҡһына һәм ҡолондарҙы ҡарарға алып китә. Аяҙғол менән Ирғәле Шәүрәгә һөйгәне менән айырылышыуҙа терәк була, уларҙың туйын ойоштороуҙа ярҙам итә. 

Опера аҙағында ғашиҡтар бергә булыу өсөн тауҙарға китә. Уларҙы эҙәрлекләүселәр Аҡмырҙаны яралай һәм ул алған яраларынан үлә. 

== Әҙәбиәт ==
* Галина Г. С. Загир Исмагилов. Уфа, 1997;
* Угрюмова Т. С. Оперное творчество Загира Исмагилова //Очерки по истории башкирской музыки. Уфа, 2006. Вып. 2.
* Давыдова Э. М. Легенда о любви / Э. М. Давыдова // Сов. Башкирия. 1963. — 20 дек.
* Загир Исмагилов. Жизнь и творчество: альбом / сост. Л. З. Исмагилова, Н. В. Ахметжанова, Г. Г. Галимова. — Уфа: Китап, 2002. — 224 с. — На башкирском и русском языках.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20161101164701/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14251-ismagilov-zagir-garipovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101164701/https://web.archive.org/web/20161101164701/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14251-ismagilov-zagir-garipovich |date=2016-11-01 }} Т. С. Угрюмова Ст.] [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14251-ismagilov-zagir-garipovich Опера Шаура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101164701/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14251-ismagilov-zagir-garipovich |date=2016-11-01 }}. Башкирская энциклопедия.

[[Категория:Башҡорт телендә опералар]]
[[Категория:Алфавит буйынса опералар]]</text>
      <sha1>sg8pgotfbecr1ui2undwgv5l4r5vows</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sony</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143461</id>
    <revision>
      <id>1310469</id>
      <parentid>1299522</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T05:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27617" sha1="o75nbpd29lecdvx27x23il7nptwgt75" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Sony_headquarters_(crop).jpg|мини|325x325пкс|Sony Corporation'дың штаб-фатиры ([[Токио]])]]

{{нихонго|'''Sony Corporation''', '''«Со́ни»'''|ソニー株式会社|Сони: [[кабусики-гайся]]}}([[Япон теле|яп.]] &lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;ソニー株式会社&lt;/span&gt; ''Сони: кабусики-гайся'') — [[1946 йыл]]дың [[7 май]]ында барлыҡҡа килгән  [[Япония]]  трансмилли корпорацияһы,  штаб-фатиры [[Токио]]ла. Йорт һәм профессиональ [[электроника]], уйын консолдәре һәм башҡа юғары технологиялы продукция сығарыуҙа махсуслаша. Бынан тыш, '''Sony''', Sony Music Entertainment тауыш яҙҙырыу маркаһына,  Columbia Pictures һәм TriStar Pictures киностудияларына, шулай уҡ MGM компанияһы фильмдарының бөтә архивына (Comcast компанияһы менән берлектә) эйә булып, донъялағы иң ҙур медиаконгломераттарҙың береһе булып тора;  финанс хеҙмәттәре күрһәтә. Эшмәкәрлегенең төп төбәктәре — [[Япония]], [[АҠШ]], [[Ҡытай]] һәм  [[Европа]] илдәре.

== Тарихы ==
Sony корпорацияһы 1946 йылдың 7 майында Акио Морита һәм  Масару Ибука тарафынан ойошторола&lt;ref name=&quot;advameg&quot;&gt;[http://www.referenceforbusiness.com/history2/61/Sony-Corporation.html Sony Corporation - Company Profile, Information, Business Description, History, Background Information]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; Advameg, Inc..&amp;#x20;Проверено 21 декабря 2016.&lt;/ref&gt;. Тәүҙә ул «Токё цусин когё кабусики-гайся» (Токио телекоммуникация-сәнәғәт компанияһы),  ҡыҫҡаса Тоцуко йә TTK тип атала, әммә Акио Морита был атаманы  америкалыларҙың ауыр әйтеүен асыҡлай. Хәҙерге  «Сони» атамаһы {{lang-la|sonus}} («тауыш») һәм [[Инглиз теле|ингл.]]&amp;nbsp;sunny boys («ҡояш кеүек балалар» тигән һүҙҙәрҙән яһалған; [[Инглиз теле|ингл.]]&amp;nbsp;sonny-boys варианты япон телендә «кескәй даһиҙар» тигән мәғәнәне бирә)&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=5GjOFp9aE2gC&amp;pg=PA26 Отрывки из интервью Мориты]. // East/west quartet. С. 26.&lt;/ref&gt;;  Морита шулай уҡ донъяла бер телдә лә булмаған һүҙҙе табырға тырыша.  Әммә  «сон-ни» тигән яңы һүҙ япон телендә уңышһыҙ  эшҡыуарлыҡты аңлатҡан һүҙгә тартым булғанлыҡтан (һүҙмә-һүҙ: «аҡса юғалтыу»), бер  ''n  ''хәрефен алып ташларға ҡарар ителә'' ''&lt;ref&gt;Nelly N Ma’arif. [https://books.google.com/books?id=oc_0AkhysO0C&amp;pg=PT194 Power of Marketing]. Penerbit Salemba Empat, Manila, Philippines. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789796914456 ISBN 978-979-691-445-6]. С. 314&lt;/ref&gt;.

Морита оҙаҡ йылдар компанияға етәкселек итә, маркетинг менән һатыу итеү өсөн яуаплы була һәм баҙарҙағы уңышын тәьмин итә.

1950 йылда компания, әле TTK тип йөрөтөлгән сағында, Японияла беренсе магнитофонды сығара башлай.  Норио Ога магнитофондың тауышын яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. 1950-се йылдар башында компания  25 000 АҠШ долларына  Western Electric компанияһынан  [[транзистор]]ҙар етештереүгә лицензия һатып ала. 1955 йылда  тәүге «TR-63» [[радиоалғыс]]ын сығара, был яңылыҡ  компанияның  уңышлы юлына башланғыс һала{{sfn|Акио Морита|2014|с=69}}.

1958 йылда компания Sony Corporation тигән атама ала һәм уның   акциялары — [[Токио фонд биржаһы]]нда, ә 1970 йылдан   Нью-Йорк фонд биржаһында котировкалана башлай.   1960 йылда Sony үҙенең беренсе  транзисторлы телевизорын тәҡдим итә. Ошо уҡ йылда АҠШ-та (Нью-Йорк) һәм [[Швейцария]]ла сауҙа  вәкиллектәре асыла.  1962 йылда башҡа етештереүселәрҙән бойондороҡлолоҡто кәметеү маҡсатында пластмасса деталдәр эшләү өсөн   Sony Chemicals бүлендек компанияһы асыла.

1968 йылда компания инженерҙары  Sony {{Тәржемәһеҙ 3|Trinitron}}&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[Trinitron|баш.]] төҫлө телевизорҙары өсөн кинескоп эшләй, унда  бер генә (ә өс түгел) электрон пушка ҡулланыла, был һүрәттең  асыҡлығын арттыра. 1968 йылдың  мартында  CBS/Sony Records Inc. уртаҡ предприятиеһына нигеҙ һалына,  Sony Corporation менән CBS Inc. (Си-Би-Эс)  уның ойоштороусылары була.   1988 йылда Sony Corporation   партнёрының өлөшөн һатып ала, ә 1991 йылда  был компанияның исемен Sony Music Entertainment (Japan) Inc. тип үҙгәртә.
[[Файл:Walkman_TPS-L2.jpg|справа|мини|150x150пкс|Беренсе Walkman TPS-L2 (1979)]]
1971 йылда  телекомпаниялар өсөн U-matic  профессиональ видеомагнитофоны, 1975 йылда ҡулланыусылар өсөн Betamax стандартындағы видеомагнитофон сығарыла. 1979 йылда Walkman  портатив  аудиоплеерының тәжрибә өлгөһө барлыҡҡа килә{{sfn|UP Special №6|2011|с=56—57}}.

1979 йылдың авгусында Sony Corporation страховкалау өлкәһендәге  The Prudential Insurance Company of America тигән Америка компанияһы менән  уртаҡ предприятие аса.  Ул  Sony Prudential Life Insurance Co., Ltd. тип атала,   1991 йылда исеме Sony Life Insurance Co., Ltd. тип үҙгәртелә,  1996 йылдан ул тулыһынса  Sony Corporation ҡарамағына күсә, 2004 йылда яңы асылған  Sony Financial Holdings Inc. финанс компанияһы ҡарамағына тапшырыла.

1983 йылда Sony  Philips  компанияһы менән бергә баҙарға тәүге компакт-дисктар сығара.   1984 йылда   электрон  комплектлаусылар  етештереү подразделениеһы асыла. 1985 йылда 8 миллиметрлы видеокассеталы портатив  видеокамералар  етештерелә башлай.

1989 йылда  Columbia Pictures Entertainment, Inc. компанияһы һатып алына,  1991 йылдан ул  Sony Pictures Entertainment Inc. тип атала.

1993 йылда  Sony Computer Entertainment Inc. бүлендек компанияһына нигеҙ һалына.

1994 йыл аҙағында корпорация япон баҙарына  PlayStation уйын консолен сығара,  киләһе йылына ул Америка баҙарына ла сыға.  1997 йылда Sony VAIO сауҙа маркалы  DVD-плеерҙар,  компьютерҙар һәм ноутбуктар етештерә башлай. 2000 йылда PlayStation 2 уйын консоле  сығарыла.

2001 йылда корпорация [[Швеция]]ның Ericsson компанияһы менән бергә  кеҫә телефондары  етештереүсе берлектәге предприятие ойоштора.  2002 йылда  Sony Ericsson телефондары сығарыла башлай. Телефонға үҙ уйлап табыуҙарын да индерә барып,  Sony   Walkman һәм Cyber-shot серияларын хасил итә. Әммә  2011 йылда Ericsson  был партнёрлыҡтағы өлөшөнән баш тарта. Киләһе йылынан кеҫә телефондары  Sony бренды менән сыға башлай&lt;ref&gt;[http://cs-companion.ru/monstry-it-industrii/hardware/1207-sony-istoriya-genialnykh-izobretenij.html Sony: история гениальных изобретений].&amp;#x20;''Компаньон''&amp;#x20;(4&amp;nbsp;мая 2013).&amp;#x20;Проверено 9 марта 2015.&lt;/ref&gt;.

2002 йылда  Aiwa Co., Ltd. компанияһы йотола.

2004 йылда  Sony Financial Holdings Inc. төп финанс  холдинг компанияһы  (SFH) ойошторола, уға Sony Life Insurance Co. страховкалау компанияһы һәм  Sony Bank Inc. банкы инә.  2004 йылда йәнә Samsung Electronics менән берлектә S-LCD Corporation нескә пленкалы транзисторҙарҙа эшләгән шыйыҡ кристаллы дисплейҙар етештереү предприятиеһы асыла, 2012 йылда  Sony үҙ өлөшөн Корея партнёрҙарына һата.   2004 йылда Bertelsmann AG немец компанияһы менән берлектә тауыш яҙҙырыу өлкәһендәге уртаҡ предприятие төҙөлә, ул Sony BMG тип атала,  2008 йылда  ул тулыһынса  Sony ҡарамағына күсә, ә 2009 йылда атамаһы Sony Music Entertainment тип үҙгәртелә.

2012 йылда Японияның башҡа электроника етештереүселәре (Toshiba, Hitachi), шулай уҡ  INCJ дәүләт-хосуси корпорацияһы менән бергә   Japan Display предприятиеһы асыла, ул мобиль ҡоролмалар өсөн экрандар етештерә&lt;ref&gt;''Валерий Кодачигов, Александр Силонов.''&amp;#x20;[http://www.vedomosti.ru/tech/news/1354006/yaponiya_vzyalas_za_displei Создается крупнейший в мире производитель ЖК-экранов].&amp;#x20; // vedomosti.ru.&amp;#x20;Проверено 1 сентября 2011.&amp;#x20; 4&amp;nbsp;февраля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/ref&gt;.   Sony продукцияһы Android-смартфондар һәм планшеттар баҙарын  әүҙем  яулай башлай&lt;ref name=&quot;sony_oboidetsya_bez_ericcsson&quot;&gt;''Екатерина Брызгалова.''&amp;#x20;[http://www.gazeta.ru/business/2011/10/27/3814418.shtml Sony обойдется без Ericsson].&amp;#x20; // gazeta.ru&amp;#x20;(27&amp;nbsp;октября 2011).&amp;#x20;Проверено 13 декабря 2011.&amp;#x20; 5&amp;nbsp;февраля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Японияның Olympus Corporation компанияһы менән берлектә   Sony Olympus Medical Solutions Inc. предприятиеһы ойошторола.   2014 йылда  VAIO сауҙа маркаһы аҫтында персональ  компьютерҙар етештергән подразделение  Japan Industrial Partners, Inc. тигән икенсе япон компанияһына һатыла.

== Етәкселеге ==

* Кэнитиро Ёсида (Kenichiro Yoshida,  1960 йылда тыуған) — 2018 йылдан  компанияның президенты һәм генераль директоры,  бер юлы  башҡарма директор һәм  башҡарма президент та булып тора.
* Кадзуо Хираи (Kazuo Hirai,  1960 йылдың 22 декабрендә тыуаған) — 2018 йылдан директорҙар советы рәйесе &lt;ref&gt;[https://vgtimes.ru/news/45338-kaz-hirai-uhodit-s-posta-glavy-sony.html Каз Хираи уходит с поста главы Sony].&amp;#x20; VGTimes.Ru.&amp;#x20;Проверено 5 июня 2018.&lt;/ref&gt;, компанияла ул — 1984 йылдан бирле&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=6758.T Sony Corp. - Company Officers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821132152/https://www.reuters.com/finance/stocks/companyOfficers?symbol=6758.T |date=2017-08-21 }}&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters].&amp;#x20;Проверено 22 декабря 2016.&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
Sony Corporation'дың төп операцион сегменттары:

* '''Game &amp; Network Services''' (уйындар һәм селтәр хеҙмәттәре) —  PlayStation уйын ҡушылмалары һәм видеоуйындар эшләү һәм етештереү, Sony Interactive Entertainment LLC бүлендек компанияһы аша  улар менән бәйле селтәр хеҙмәттәрен тәҡдим итеү; 2016 йылда әйләнеш ¥1,48 триллион тәшкил итә, уның яртыһы  ҡорамал етештереүгә тотонола, операцион  килем — ¥88,7 миллиард.
* '''Home Entertainment &amp; Sound''' (йорт техникаһы) — телевизорҙар, аудио- һәм видеоаппаратура етештереү;  2016 йылда әйләнеш  — ¥1,155 триллион, операцион килем ¥50,6 миллиард тәшкил итә.
* '''Sony Mobile Communications''' — кеҫә телефондары етештереү,  2016  йылғы әйләнеш — ¥1,128 триллион, операцион зыян — 61,4 миллиард.
* '''Sony Financial Holdings''' —  финанс өлкәһендәге операциялар — страховкалау, банктар;  2016 йылғы әйләнеш —  ¥1,073 триллион, операцион килем — ¥156,5 миллиард.
* '''Pictures''' (фильмдар) —  компанияла  был тармаҡтың нигеҙен  Sony Pictures Entertainment бүлендек предприятиеһы тәшкил итә, ул кинокартиналар етештерә һәм продюсерлай,  Columbia Pictures һәм TriStars Pictures киностудияларына,   MGM компанияһы фильмдары архивына (Comcast компанияһы менән бергә) эйә, был тармаҡҡа   телевизион фильмдар, программалар сығарыу һәм таратыу ҙа ҡарай, бынан тыш, Sony Һиндостанда телевидение селтәренә һәм АҠШ-та кабель селтәренә эйә;   2016 йылда әйләнеш —  ¥936 миллиард, шул иҫәптән  ¥447 миллиард — кинофильмдар, ¥270 миллиард — телепродукция һәм ¥218 миллиард — телеселтәрҙәр, операцион килем  — ¥38,5 миллиард.
* '''Devices''' (комплектлаусылар) —  [[ярым үткәргес]]  компоненттар, [[гальваник элемент]]тар, оптик головкалар, хәтер карталары һәм башҡалар етештереү;   2016 йылда әйләнеш —  ¥767 миллиард, операцион зыян — ¥28,6 миллиард.
* '''Imaging Products &amp; Solutions''' (фото- һәм видеотехника) —  цифрлы фотоаппараттар һәм видеокамералар етештереү;   2016 йылда әйләнеш —  ¥704 миллиард, операцион килем — ¥72,1 миллиард.
* '''Sony Music Entertainment''' (музыкаль тармаҡ) —  2016 йылда әйләнеш —  ¥600 миллиард, операцион килем — ¥87,3 миллиард.

Географик йәһәттән корпорация  кеременең  бүленеше 2016 йылда түбәндәгесә була:

* Япония — ¥2,317 триллион (28,6 %);
* АҠШ — ¥1,734 триллион (21,4 %);
* Европа — ¥1,881 триллион (23,2 %);
* Ҡытай — ¥540 миллиард (6,7 %);
* Азия-Тымыҡ  океан төбәге — ¥959 миллиард (11,8 %);
* башҡа төбәктәр — ¥674 миллиард (8,3 %).

Төп етештереү ҡеүәттәре  Японияла урынлашҡан, АҠШ-та   (Индиана), Ҡытайҙа  (Хойчжоу, [[Гуанчжоу]], Уси), [[Малайзия]]ла  (Пинанг һәм Банги), Сингапурҙа ла бар.

2011 йылдың июлендә  Sony DADC Боровск ҡалаһындағы ([[Калуга өлкәһе]])  CD, DVD, Blu-Ray оптик дискылары   заводын һатып ала&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130421061525/http://img84.imageshack.us/img84/6008/dadcf.jpg Кадр с закрытой конференции Sony] — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%9C%D0%B8%D1%80 ИгроМир]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 20 февралендә компания  яһалма интеллект ҡулланылған яңы платформа,  ашығыс такси саҡыртыу системаһы эшләү тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://tass.ru/ekonomika/4973483 Sony планирует выйти на рынок оперативного вызова такси]&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+Финанс күрһәткестәре — трлн япон иенаһында &lt;ref&gt;[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/313838/000114554906001253/k01183e20vf.htm Annual Report 2006 on SEC Filing Form 20-F]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; Sony Kabushiki Kaisha&amp;#x20;(1&amp;nbsp;September 2006).&amp;#x20;Проверено 19 декабря 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/313838/000095012311062283/k02583e20vf.htm Annual Report 2011 on SEC Filing Form 20-F]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; Sony Kabushiki Kaisha&amp;#x20;(28&amp;nbsp;June 2011).&amp;#x20;Проверено 19 декабря 2016.&lt;/ref&gt;
!Йыл
!2002
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
|-
|Әйләнеш
|7,578
|7,474
|7,496
|7,160
|7,475
|8,296
|8,871
|7,730
|7,214
|7,181
|6,493
|6,796
|7,767
|8,216
|8,106
|-
|Саф табыш
|0,015
|0,115
|0,088
|0,163
|0,124
|0,126
|0,369
| -0,099
| -0,041
| -0,260
| -0,455
|0,042
| -0,128
| -0,126
|0,148
|-
|Актив
|8,186
|8,371
|9,091
|9,499
|10,61
|11,72
|12,55
|12,01
|12,87
|12,92
|13,30
|14,21
|15,33
|15,83
|16,67
|-
|Үҙ капиталы
|2,370
|2,281
|2,378
|2,870
|3,204
|3,370
|3,465
|2,965
|2,966
|2,548
|2,024
|2,192
|2,258
|2,317
|2,463
|}
&lt;small&gt;Иҫкәрмә. Японияла финанс йылының аҙағы булған 31 мартҡа ҡарата һәр йылдың мәғлүмәттәре.&lt;/small&gt;

Донъяның иң эре асыҡ компанияларынан торған  Forbes Global 2000 исемлегендә  2016 йылда  Sony  192-се урынды биләй, шул иҫәптән әйләнеш буйынса 96-сы,  активтар буйынса 185-се, баҙар капиталлашыуы буйынса 300-сө, саф килем буйынса  593-сө була. Иң ҡиммәтле  брендтар исемлегендә компания  76-сы урынды биләй&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/companies/sony/ Sony on the Forbes Global 2000 List]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Forbes_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Forbes].&amp;#x20;Проверено 22 декабря 2016.&lt;/ref&gt;.

Fortune Global 500 исемлегендә 2016 йылда Sony  113-сө урынға сыға (2015—116-сы, 2014—105-се)&lt;ref&gt;[http://beta.fortune.com/global500/sony-113 Sony Stock Price, Financials and News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161223063242/http://beta.fortune.com/global500/sony-113 |date=2016-12-23 }}&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Fortune_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Fortune].&amp;#x20;Проверено 22 декабря 2016.&lt;/ref&gt;.

== Сауҙа маркалары ==
[[Файл:PS2-slim-console.png|справа|мини|190x190пкс|PlayStation 2 —  донъяла булған уйын консолдәре араһында иң күп һатыла торғаны]]

* Sony α (Alpha)
* Sony BRAVIA
* Sony Cyber-shot
* Стол Television Sony
* Sony Communications Mobile
* Стол Music Sony
* {{Тәржемәһеҙ|:en:Handycam|Sony Handycam}}
* Sony Pictures
* Sony PlayStation
* Walkman Sony
* Sony Xperia

== Менеджмент үҙенсәлектәре ==
Sony'ҙың төп идеологы Сигеру Кобаяси билдәләүенсә,  корпорация  «[[Дзэн|дзен-буддасы]] Му принцибына тайпылышһыҙ эйәреп» идара ителә,  идаралыҡты был һөҙөмтәле итә. Кобаяси әйтеүенсә, дзэнда Му  «предметлаштырмауҙы» йәки «әйберләштермәүҙе» күҙҙә тота.  Sony'ҙа  был принцип ҡәтғи пландарға эйәреүҙән баш тартыу өсөн ҡулланыла. Корпорация менеджерына, Му  принцибына ярашлы, «максималь һығылмалылыҡ» күрһәтергә кәрәк, был менеджерҙы — бюрократлашыуҙан, ә корпорацияны «ҙур күләмле булыуына ҡарамаҫтан, ҡатып ҡалыуҙан» ҡотҡара{{sfn|Уланов, Уланова|2014}}.

== Акционерҙары ==
2016 йылға ҡарата   Sony Corporation  акцияларын тотоусыларҙың иң эреләре:

* Capital and Company Management Research — 6,85 %
* Sumitomo-Mitsui Trust Bank Limited — 5,04 %
* Japan BlackRock Co., Ltd.  — 5,01 %
* Management PRIMECAP Company — 3,66 процент&lt;ref&gt;[https://www.msn.com/en-us/money/stockdetails/ownership/fi-126.1.SNE.NYS?ownershipType=institutional SNE - Ownership Information]&amp;nbsp;(англ.).&amp;#x20; MSN Money ([//ru.wikipedia.org/wiki/Microsoft Microsoft]).&amp;#x20;Проверено 23 декабря 2016.&lt;/ref&gt;

== Бүлендек компаниялары ==

* Sony EMCS Corporation ([[Япония]])
* Sony Semiconductor Corporation (Япония)
* Sony Marketing (Japan) Inc. (Япония)
* Sony Mobile Communications Inc. (Япония)
* Sony Computer Entertainment Inc. (Япония)
* Sony Visual Products Inc. (Япония)
* Sony Video &amp; Sound Products Inc. (Япония)
* Sony Music Entertainment (Japan) Inc. (Япония)
* Sony Financial Holdings Inc. (Япония, өлөшө 60 %)
* Sony Life Insurance Co., Ltd. (Япония)
* Sony Bank Inc. (Япония)
* Sony Corporation of America ([[Америка Ҡушма Штаттары|А]]ҠШ)
* Sony Electronics Inc. (АҠШ)
* Sony Computer Entertainment America LLC (АҠШ)
* Sony Pictures Entertainment Inc. (АҠШ)
* Sony Music Entertainment (АҠШ)
* Sony Europe Limited ([[Бөйөк Британия]])
* Sony Computer Entertainment Europe Limited (Бөйөк Британия)
* Sony Global Treasury Services Plc (Бөйөк Британия)
* Sony Overseas Holding B.V. ([[Нидерланд]])
* Sony Mobile Communications AB ([[Швеция]])
* Sony Electronics Asia Pacific Pte. Ltd. ([[Сингапур]])
* Sony (China) Limited ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Статья|автор=Николай Надеждин|заглавие=Как &quot;Тотсуко&quot; стала транснациональной мегакорпорацией|ссылка=http://www.upspecial.ru/kak-%E2%80%9Ctotsuko%E2%80%9D-stala-transnacionalnoj-megakorporaciej.html|издание=[[UP Special]]|тип=журнал|год=2011|номер=4|страницы=50—52|issn=1729-438X|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402145018/http://www.upspecial.ru/kak-%E2%80%9Ctotsuko%E2%80%9D-stala-transnacionalnoj-megakorporaciej.html|archivedate=2015-04-02}}
* {{Статья|автор=Николай Надеждин|заглавие=Sony: шаги к мировому успеху|ссылка=http://www.upspecial.ru/sony-shagi-k-mirovomu-uspexu.html|издание=[[UP Special]]|тип=журнал|год=2011|номер=6|страницы=55—57|issn=1729-438X|ref=UP Special №6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121722/http://www.upspecial.ru/sony-shagi-k-mirovomu-uspexu.html|archivedate=2016-03-04}}
* {{Книга|автор=Акио Морита|заглавие=Sony. Сделано в Японии|оригинал=Made in Japan: Akio Morita and Sony|место=М.|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год=2014|страниц=288|isbn=978-5-9614-4606-7|ref=Акио Морита}}
* {{Статья|автор=Уланов М. С., Уланова Г. В.|заглавие=Буддизм и современный менеджмент|ссылка=http://web.snauka.ru/issues/2014/11/39460|издание=Современные научные исследования и инновации|место=М.|издательство=Международный научно-инновационный центр|год=2014|номер=11—3 (43)|страницы=198—201|issn=2307-776X|ref=Уланов, Уланова}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.sony.net/ Глобаль сайт]{{Ref-en}}(инг.)
* [https://web.archive.org/web/20141113045006/http://www.sony.ru/ Sony Россия]
* {{ВТ-ЛП|Sony Corporation}}Лентапедии{{ВТ-ЛП|Sony Corporation}}
* [https://www.sec.gov/cgi-bin/browse-edgar?action=getcompany&amp;CIK=0000313838&amp;type=20-F&amp;dateb=&amp;owner=exclude&amp;count=40 Sony Corporation] на сайте Комиссии по ценным бумагам и биржам{{Ref-en}}(инг.)

[[Категория:1946 йылда нигеҙләнгән компаниялар]]
[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:Япония компаниялары]]</text>
      <sha1>o75nbpd29lecdvx27x23il7nptwgt75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡын Көнсығыш Антантаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144031</id>
    <revision>
      <id>1310414</id>
      <parentid>1296420</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11926" sha1="kspdxqz22wtfjjt5mski6v6xv8g1mce" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яҡын Көнсығыш Антантаһы''', йәки '''Саадабад  пакты''' (Саадабад договоры, {{lang-fr|Traité de Sa'dabad}}, {{lang-en|Treaty of Saadabad}}, {{lang-tr|Sadabat Paktı}}, {{lang-fa|پیمان سعدآباد) — [[Иран]], [[Төркиә]], [[Афғанстан]] һәм [[Ираҡ]]тан торған  һәм [[1937 йыл]]дың  [[8 июль|8 июлендә]] Саадабад пактын  төҙөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дәүләттәр төркөмө. 

== Яҡын Көнсығыш  Антантаһын ойоштороу сәбәптәре ==
Пакт төҙөүгә [[Бөйөк Британия]] этәргес бирә, инглиз дипломатияһы  [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Урта Көнсығыш]]та  нығынырға һәм был яңы төркөмдө   [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ға ҡаршы сәйәсәтендә, шулай уҡ төбәктәге илдәрҙә [[Германия]] менән [[Италия]]ның әүҙемләшеүенә ҡаршы файҙаланырға тырыша. Бынан тыш, договорҙағы дүрт илдең өсөһө дөйөм көс менән Ираҡтағы, Ирандағы һәм Төркиәләге   [[Курдтар|курд]]  сепаратизмына ҡаршы көрәшергә йыйына.  1927—1931 йылдарҙа Төркиәнең көнсығышында  Арарат  Республикаһы тигән бойондороҡһоҙ курд дәүләте төҙөргә ынтылыш була.

Пактҡа ҡул ҡуйыу   Ираҡта милләте буйынса [[Төркиә төркмәндәре|төрөк төркмәне]] булған Хикмәт Сөләймәндең  һул ҡарашлы хәрби хөкүмәте идаралығы осорона тап килә. Сөләймән власҡа курд милләтсеһе Бәкер Сидки ойошторған түңкәрелеш һөҙөмтәһендә килә, әммә Ираҡҡа 1936—1937 йылдарҙа ғәмәлдә Сидки идара итә. Сөләймәндең хөкүмәте Ираҡ тарихында ғәрәп милләтселеген таратыу менән шөғөлләнмәгән беренсе хөкүмәт була, ул «милли-демократик реформа»ны яҡлай, шунлыҡтан ғәрәп булмаған көнсығыш күршеләре менән  дипломатик бәйләнештәр урынлаштырырға тырыша.  [[Беренсе донъя һуғышы]]нда еңелеүенән саҡ һушына килә башлаған Төркиә лә күршеләре менән дуҫлыҡ эҙләй. 

== Пактты әҙерләү, ҡул ҡуйыу һәм  ратификациялау ==
Саадабад пактын төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр, Эфиопияға Италияның һөжүме арҡаһында сәйәси хәлдең киҫкенләшеүенә бәйле, [[1935 йыл]]да башлана. 1935 йылдың [[2 октябрь|2 октябрендә]] Женевала Милләттәр Лигаһы Советының ултырышына йыйылған [[Иран]], [[Төркиә]] һәм [[Ираҡ]]тың сит ил эштәре министрҙары пакттың тексын эшләй һәм  парафлай.

[[1935 йыл]]дың ноябрендә проектланған пактҡа  [[Афғанстан]] ҡушыла. Әммә пактты парафлау менән  ҡул ҡуйыу араһында ике йыллап ваҡыт үтә,  сөнки тәүҙә ҡатнашыусы илдәр араһында сиккә ҡағылышлы бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәк була. Ундай мәсьәләләр Иран менән Афғанстан, Иран менән Төркиә араһында була, ә Иран менән  Ираҡ араһында айырыуса киҫкенләшкән була. Иран менән Афғанстан араһында фекер айырымлыҡтары шул уҡ йылды  Төркиә аралашсылығы ярҙамында хәл ителә.  Иран менән Төркиә араһындағы мәсьәлә   [[1937 йыл]]дың яҙында махсус  төрөк делегацияһының Тегеранға сәфәре барышында көйләнә. 
[[Файл:Sad_abad.jpg|слева|мини|200x200пкс|Пактҡа ҡул ҡуйыу урыны булған Саадабад һарайы]]
Ниһайәт,  1937 йылдың уртаһында Иран менән Ираҡ араһында  Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы буйындағы сик һыҙығы тураһында оҙайлы бәхәс сиселә һәм 1937 йылдың  [[4 июль|4 июлендә]]  [[Тәһран]]да  уға ҡағылышлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ошо уҡ ваҡытта Иран баш ҡалаһына дүрт илдең сит ил эштәре министрҙары килә һәм  Саадабад  пактына ҡул ҡуя, шулай итеп,  Яҡын Көнсығыш Антантаһы барлыҡҡа килә. Ратификациялау ярлыҡтары менән алмашыу Тәһранда 1938 йылдың  [[25 июнь|25 июнендә]] үтә һәм пакт шул уҡ көндө көсөнә инә,  1938 йылдың [[19 июль|19 июлендә]] Милләттәр Лигаһының килешеүҙәр реестрында теркәлә.

== Пакттың йөкмәткеһе һәм ғәмәлдә булыу мөҙҙәте ==
Пакт асылда һөжүм итешмәү тураһында договор була һәм яҡтарҙың дөйөм сиктәрҙең тейелгеһеҙлеген хөрмәт итеүе, бер-береңә ҡаршы агрессия акттарын ҡылмау,  килешеүсе яҡтарҙың эске эштәренә ҡыҫылмау,  үҙ территорияларында килешеүсе яҡтарға ҡарата дошмансыл маҡсатлы  ҡораллы отрядтар, бандалар, төркөмдәр йә ойошмалар булдырыуға юл ҡуймау,  уртаҡ мәнфәғәттәренә ҡағылышлы халыҡ-ара мәсьәләләр буйынса үҙ-ара консультациялар үткәреү бурыстарын ҡуя.

Договор  5 йыллыҡ мөҙҙәткә төҙөлә,  денонсация булмаһа, уның  автоматик рәүештә 5 йылға оҙайтылыуы ҡарала. Договорҙың денонсацияланыуы өсөнсө державаға ҡаршы агрессия акты ҡылған ҡатнашыусыға ҡарата ҡулланыла ала.   

== Пакт сиктәрендә Яҡын Көнсығыш Атлантаһының эшмәкәрлеге ==
[[1938 йыл]]да Төркиә, өлөшләтә Яҡын Көнсығыш Антантаһы ярҙамы менән дә, тәүҙә француз мандатындағы [[Сүриә]]нән төрки телле Александретта (Искәндәрун) санжагын айырып алырға һәм уның территорияһында бойондороҡһоҙ Хатай Дәүләтен төҙөргә,  шунан [[1939 йыл]]да референдум үткәреү юлы менән Төркиәгә ҡушырға  мөмкинлек ала. Әммә дөйөм алғанда Яҡын Көнсығыш Антантаһы халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә һиҙелерлек әһәмиәткә эйә булмай.  

== Яҡын Көнсығыш  Антантаһының тарҡалыуы ==
Ғәмәлдә Яҡын Көнсығыш Антантаһы эшмәкәрлеген туҡтатһа ла,  [[1943 йыл]]да килешеү автоматик рәүештә тағы 5 йылға оҙайтыла, сөнки ҡул ҡуйған яҡтарҙың береһе лә ҡаршы сығыш яһамай. Шулай итеп, Яҡын Көнсығыш Антантаһы [[1948 йыл]]ға  тиклем рәсми йәшәй. Һуғыштан һуң инглиз-американ дипломатияһы  Саадабад  пактын тергеҙергә тырыша, уның ярҙамында Советтар Союзына ҡаршы Көнсығыш блокты тергеҙергә  уйлай  (уға Ираҡтан тыш башҡа ғәрәп илдәрен дә ҡушып). [[НАТО]]-ға оҡшатып төҙөлгән [[Үҙәк договор ойошмаһы |СЕНТО]] блогы тураһындағы 1955 йылғы Бағдад  пактына ҡул ҡуйып (әммә Афғанстандан башҡа), был ниәт ниндәйҙер кимәлдә тормошҡа аша. 

== Әҙәбиәт ==

* ''Вышинский А. Я., Лозовский С. А.''&amp;#x20;Дипломатический словарь.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Госполитиздат, 1948.
* ''Кузьмин В. А.''&amp;#x20;[http://elar.urfu.ru/handle/10995/40873 Вопросы истории Саадабадского пакта в советской историографии]&amp;nbsp;// Политика великих держав в Центральной Европе, на Балканах и Ближнем Востоке в новейшее время.&amp;nbsp;— Свердловск: УрГУ, 1989.&amp;nbsp;— &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;С. 102-111&lt;/span&gt;.
* League of nations. Treaty series, [Lausanne], 1938, v. 190, pp. 22-27.
* Lugosi Győző: Közel- és Közép-Kelet. In: 20. századi egyetemes történet. (II. kötet: Európán kívüli országok.) Szerk.: Németh István. Budapest, Osiris, 2006. ISBN 9633897602. pp. 102—112.
* Lugosi Győző: Törökország. In: 20. századi egyetemes történet. (I. kötet: Európa.) Szerk.: Németh István. Budapest, Osiris, 2006. ISBN 963-389-760-2 pp. 195—202.
* J. Nagy László: Az arab országok története a XIX—XX. században. Budapest, Eötvös József Kiadó, 1997. ISBN 963-9024-16-3.
* Pečenka, M.; Luňák, P. Encyklopedie moderní historie. Praha : Libri, 1998. ISBN 80-85983-46-X.
* Szaadabadi szerződés. In: Dokumentumok a Közel-Kelet XX. századi történetéhez. Szerk.: Lugosi Győző. Budapest, L’Harmattan, 2006. ISBN 963-9683-26-4. pp. 153—155.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Антанта
* Балтик Антантаһы
* Урта диңгеҙ Антантаһы
* [[Үҙәк договор ойошмаһы|СЕНТО]]

== Һылтанмалар ==

* [http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/1938/163.html Официальный текст Саадабадского пакта 1937 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251222020934/https://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/1938/163.html |date=2025-12-22 }}  (англ.)
* [https://web.archive.org/web/20121016080430/http://www.questia.com/read/90269231/the-great-powers-in-the-middle-east-1919-1939 D. Cameron Watt, «The Saadabad Pact of 8 July 1937»]  (англ.)
* [https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/iraq203/crossroads01.html Kurds at the crossroads, 1900—1945: Dreams of Independance]  (англ.)
[[Категория:Хәрби-сәйәси блоктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса килешеүҙәр]]</text>
      <sha1>kspdxqz22wtfjjt5mski6v6xv8g1mce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антанта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144218</id>
    <revision>
      <id>1310481</id>
      <parentid>1287651</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16272" sha1="bfimj0vs4pv6du2crxlp0ra4d35nsdo" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Triple_Entente.jpg|справа|мини|410x410пкс|[[1914 йыл]]ғы Рәсәй плакаты]]
[[Файл:UncleSamshakinghandswithrussian.jpg|мини|284x284пкс|[[1917 йыл]]ғы Рәсәй плакаты ]]
'''Антанта''' ({{lang-fr|entente}} — ''килешеү'') —  [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] төҙөгән хәрби-сәйәси блок, «Өсәү берлеге»нә  (''A-Entente'' — Германия, Австро-Венгрия һәм Италияға) яуап итеп төҙөлә. 1904—1907 йылдарҙа ойоша башлай, Беренсе донъя һуғышы башланыр алдынан формалашып бөтә. 

== Тарихы ==
[[Файл:Map_Europe_alliances_1914-ru.svg|справа|мини|250x250пкс|Беренсе донъя һуғышы башланыр алдынан Европала хәрби-сәйәси берлектәр]]

Антанта менән «Өсәү берлеге»нең   бер-береһенә ҡаршы тороуы Беренсе донъя һуғышы башланыуға сәбәпсе була.  Һуғышта Антантаға һәм уның союздаштарына  Үҙәк державалар блогы ҡаршы тора. Германия был блокта төп урынды биләй. 

=== Төп даталары ===

* [[1891 йыл]] — [[Рәсәй  империяһы]]  менән Француз  республикаһы араһында Франция-Рәсәй берлеге булдырыу тураһында килешеү төҙөлә.
* [[1892 йыл]]дың 5 (17) авгусы —  Рәсәй менән Франция араһында йәшерен хәрби конвенцияға ҡул ҡуйыла.
* [[1893 йыл]] — Рәсәй менән Франция  оборона берлеге төҙөй.
* [[1904 йыл]] — Англия менән Франция араһында килешеү төҙөлә.
* [[1907 йыл]] — Рәсәй менән Англия араһында килешеү төҙөлә.

=== Германияға ҡаршы коалицияның тулы составы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Ил
!Һуғышҡа инеү датаһы
!Иҫкәрмәләр
|-
|{{Флаг|Сербия|1882}}
|Сербия
|1914 йылдың 28 июле  
|Һуғыштан һуң Югославияның нигеҙе булып тора.
|-
|{{Флаг|Россия}}
|[[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] 
|1914 йылдың 1 авгусы  
|1918 йылдың 3 мартында Германия менән сепарат килешеү төҙөй.  
|-
|{{Флаг|Франция}}
|Франция
|1914 йылдың 3 авгусы  
|-
|{{Флаг|Бельгия}}
|Бельгия
|1914 йылдың 4 авгусы
|Нейтраль ил булараҡ, Германия ғәскәрҙәрен үткәреүҙән баш тарта, был һуғышта уның  Антанта яғында сығыш яһауына сәбәп була.
|-
|{{Флаг|Великобритания}}
|[[Британия империяһы|Бөйөк Британия]]
|1914 йылдың 4 авгусы
|-
|{{Флаг|Черногория|1876}}
|Черногория
|1914 йылдың 5 авгусы
|Һуғыштан һуң Югославия составына инә.
|-
|{{Флаг|Японская империя}}
|Япония
|1914 йылдың 23 авгусы
|-
|{{Флаг|Египет|1882}}
|Мысыр
|1914 йылдың 18 декабре
|-
|{{Флаг|Италия|1861}}
|Италия
|1915 йылдың 23 майы
|«Өсәү берлеге»нең ағзаһы булараҡ, тәүҙә Германияға ярҙам итеүҙән баш тарта, шунан уның дошмандары яғына сыға.  
|-
|{{Флаг|Португалия}}
|Португалия
|1916 йылдың 9 марты
|-
|{{Флаг|Хиджаз}}
|Хижаз
|1916 йылдың 30 майы
|Ғосман  империяһының ғәрәптәр йәшәгән һәм һуғыш барғанда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән өлөшө.
|-
|{{Флаг|Румыния}}
|Румыния
|1916 йылдың 27 авгусы
|1918 йылдың 7 майында  сепарат солох төҙөй, әммә шул уҡ йылдың  10 ноябрендә ҡабат һуғышҡа ҡушыла.   
|-
|{{Флаг|США|1912}}
|США
|1917 йылдың 6 апреле
|Антантала ағза булып тормай, бары тик уның  союздашы ғына була.
|-
|{{Флаг|Панама}}
|Панама
|1917 йылдың 7 апреле
|-
|{{Флаг|Куба}}
|Куба
|1917 йылдың 7 апреле
|-
|{{Флаг|Греция|1828}}
|Греция
|1917 йылдың 29 июне
|-
|{{Флаг|Сиам}}
|Сиам
|1917 йылдың 22 июле
|-
|{{Флаг|Либерия}}
|Либерия
|1917 йылдың 4 авгусы
|-
|{{Флаг|Китайская Республика}}
|Ҡытай
|1917 йылдың 14 авгусы
|Китай рәсми рәүештә Антанта яғында була, ләкин формаль рәүештә генә; Ҡытайҙың ҡораллы көстәре хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай &lt;ref&gt;[http://wunderwaffe.narod.ru/Magazine/MK/1999_05/11.htm Китай в Первой мировой войне]&lt;/ref&gt;.
|-
|{{Флаг|Бразилия}}
|Бразилия
|1917 йылдың 26 октябре
|-
|{{Флаг|Гватемала}}
|Гватемала
|1918 йылдың 30 апреле
|-
|{{Флаг|Никарагуа}}
|Никарагуа
|1918 йылдың 8 майы
|-
|{{Флаг|Коста-Рика}}
|Коста-Рика
|1918 йылдың 23 майы
|-
|{{Флаг|Гаити}}
|Гаити
|1918 йылдың 12 июле
|-
|Шаблон &amp;#x7B;{[[Ҡалып:Флаг|флаг]]&lt;nowiki&gt;}} не знает варианта&lt;/nowiki&gt;&lt;span id=&quot;cxmwAR8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;'''1898'''&lt;span id=&quot;cxmwAR8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;
[[Категория:Википедия:флагификация дөрөҫ ҡулланылмаған биттәр]]
[[Категория:Хәрби-сәйәси блоктар]]
&lt;span class=&quot;flagicon&quot; id=&quot;cxmwAR8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|Гондурас
|1918 йылдың 19 июле
|-
|{{Флаг|Боливия}}
|Боливия
|-
|{{Флаг|Доминиканская республика}}
|Доминикан  республикаһы
|-
|{{Флаг|Перу|1825}}
|Перу
|-
|{{Флаг|Уругвай}}
|Уругвай
|-
|{{Флаг|Эквадор}}
|Эквадор
|-
|{{Флаг|Сан-Марино}}
|Сан-Марино
|}
Ҡайһы бер дәүләттәр Үҙәк  державаларға һуғыш иғлан итмәй,  дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙөү менән сикләнә.

[[1919 йыл]]да Германияны еңгәндән һуң Антантаның Юғары  советы  ғәмәлдә  «донъя хөкүмәте» функцияларын башҡара,   һуғыштан һуң яңы тәртипте урынлаштырыу менән шөғөлләнә, ләкин Антантаның  Рәсәйгә һәм  [[Төркиә]]гә ҡағылышлы сәйәсәтенең уңышһыҙлыҡҡа тарыуы уның ҡөҙрәтенең сикләнгәнлеген күрһәтә. Ойошманы еңеүсе дәүләттәрҙең байтаҡ мәсьәләләр буйынса бер-береһе менән уртаҡ фекергә килә алмауы  эстән ашай.  «Донъя хөкүмәте» сифатында эшмәкәрлек йәйелдергән Антанта Милләттәр Лигаһын ойошторғас та юҡҡа сыға. 

== Антантаның Рәсәйгә интервенцияһы ==
Рәсәйҙәге [[Октябрь  революцияһы]] уның Антанта буйынса берлектәштәре тарафынан һәләкәт тип ҡабул ителә.  Бөйөк Британия, Франция һәм Италия, Рәсәйҙәге власты Германия яҡлы партия ҡулына төшөргән тип һанап, яңы режимдың дошманы булған көстәрҙе яҡларға һүҙ ҡуйыша. 

22 декабрҙә [[Париж]]да Антанта илдәре вәкилдәренең конференцияһы  Украинаның, казак өлкәләренең, Себерҙең, Кавказдың һәм Финляндияның большевиктарға ҡаршы  хөкүмәттәре менән бәйләнеш булдырырға һәм  уларға кредиттар бирергә кәрәк тип таба. 1917 йылдың  [[23 декабрь|23 декабрендә]] Рәсәйҙә яуаплылыҡ өлкәләрен бүлешеү тураһында Англия  менән Франция араһында килешеү төҙөлә:  Бөйөк Британия зонаһына — Кавказ һәм казак өлкәләре, Франция зонаһына  Бессарабия, Украина һәм Ҡырым инә; Себер менән Алыҫ Көнсығыш  [[АҠШ]] һәм [[Япония]]ның яуаплылыҡ зонаһына тапшырыла.

[[1918 йыл]]дың 3 мартында  Брест солохо төҙөлә. Антанта был килешеүҙе танымауы тураһында белдерә, әммә Совет власына ҡаршы һуғышҡа инергә ашыҡмай, уның менән һөйләшеүҙәр алып барырға тырыша.  6 мартта бәләкәй генә инглиз десанты, ике рота морпех,  Рәсәйгә союздаштары ебәргән бик ҙур хәрби йөктө немецтарҙан һаҡлау өсөн Мурманскиға төшә, әммә  Совет  власына ҡаршы бер ниндәй дошмансыл хәрәкәттәр  эшләмәй  (30 июнгә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.navy.su/navybook/kozlov_shlomin/03.html Глава третья. За власть Советов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605031315/http://www.navy.su/navybook/kozlov_shlomin/03.html |date=2009-06-05 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D0%B2,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Козлов И. А.], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Шломин В. С.] Краснознаменный Северный флот. — 3-е изд., доп. — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Воениздат], 1983. — 295 с.&lt;/ref&gt;). Ике япон  гражданынынң үлтерелеүенә яуап итеп, [[5 апрель|5 апрелдә]] япондарҙың ике ротаһы һәм британдарҙың ярты ротаһы  Владивостокҡа төшә, ике аҙнанан улар караптарына ҡайтарыла.   

Антанта илдәре менән большевиктар араһындағы мөнәсәбәттәр  1918 йылдың майында киҫкенләшә. Германия Совет  Рәсәйенән  Брест солохо шарттарын теүәл үтәүҙе, атап әйткәндә,  Антанта илдәренең һәм уның союздаштарының совет территорияһында булған бөтә хәрбиҙәрен ҡоралһыҙландырыуҙы һәм концлагерҙарға ябыуҙы талап итә. Был  чехословак корпусының баш күтәреүенә,  1918 йылдың авгусында Архангельскиға инглиздәрҙең 2 меңлек десанты төшөрөлөүгә һәм   япондарҙың Приморьеға һәм Забайкальеға йүнәлеүенә сәбәп була.

1918 йылдың ноябрендә Германия еңелгәндән һуң,  Антанта Ҡара диңгеҙ буйындағы рус ҡалаларын — [[Одесса]]ны, [[Севастополь|Севастополде]], [[Николаев]]ты, шулай уҡ Кавказ аръяғын алырға тырышып ҡарай. Әммә Антанта ғәскәрҙәренең күпселек өлөшө Һуғышҡа инеп тә тормайынса  [[1919 йыл]]дың  апрелендә   Одессанан һәм [[Ҡырым]]дан эвакуациялана.   

Алыҫ Көнсығышта   [[Япония]], үҙ мәнфәғәттәрен күҙәтеп, әүҙем эш итә, әммә америкалылар тарафынан тотҡарлана. Англия  1919 йылдың яҙында  Грузия, Әрмәнстан һәм Әзербайжан хөкүмәттәре саҡырыуы буйынса ғәскәрҙәрен Кавказ аръяғына төшөрә.

Аҡтар хәрәкәтенә матди  ярҙам  Германияның еңелеүен рәсмиләштергән  [[Версаль тыныслыҡ килешеүе|Версаль солохон]] төҙөгәнгә тиклем дауам итә. Шунан һуң көнбайыш союздаштарҙың аҡтар хәрәкәтенә ярҙамы  яйлап туҡтатыла.  

Совет тарих фәнендә Антантаның Рәсәйгә интервенцияһы   [[Совет Рәсәйе]]нә ҡаршы йүнәлтелгән һөжүм тип ҡарала.   

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Балҡан  Антантаһы]]
* [[Балтик Антантаһы]]
* [[Яҡын Көнсығыш Антантаһы]]
* [[Кесе  Антанта]]
* [[Урта диңгеҙ Антантаһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

; рус телендә

* [[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]] Образование французско-русского союза. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1975. — 376 с.
* {{БРЭ|Антанта|id=695645|автор=О. В. Серова|том=2|страницы=23|ref=Серова}}
* [[Тарле Евгений Викторович|Тарле Е. В.]] Европа в эпоху империализма. 1871–1919 гг. // Тарле Е. В. Сочинения. — М., 1958. Т. 5; 
* [[Тейлор, Алан Джон Персиваль|Тэйлор А. Дж.]] П. Борьба за господство в Европе. 1848–1918. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1958. — 644 с.
* ''[[Шамбаров, Валерий Евгеньевич|Шамбаров В. Е.]]'' [http://militera.lib.ru/research/shambarov3/index.html За Веру, Царя и Отечество]. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2003. — 655 с.

; башҡа телдәрҙә

* Girault R. Diplomatie européenne et imperialisme (1871–1914). — P., 1997.
* Schmitt B. E. Triple entente and triple alliance. — N. Y., 1934

== Һылтанмалар ==

* [http://www.volk59.narod.ru/interpost.htm Почему Запад не стал воевать против большевиков?]
* [http://www.volk59.narod.ru/inter14.htm «Интервенция 14 держав» в Советскую Россию]
* Густерин П. [https://web.archive.org/web/20170629094626/http://ricolor.org/europe/britania/vr/history/22_07_2014/ Советская Россия и Антанта в 1918 году]</text>
      <sha1>bfimj0vs4pv6du2crxlp0ra4d35nsdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәрипов Фәиз Вилдан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144504</id>
    <revision>
      <id>1310349</id>
      <parentid>1186688</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6242" sha1="r3spr2kbkfo3gtlg7t6c2nbc42dzo39" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Страна           = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Имя              =  Шәрипов Фәиз Вилдан улы
 |Изображение      = 
 |Описание изображения = 
 |Полное имя       = 
 |Дата рождения    = 27.02.1979
 |Дата смерти      = 
|Место смерти     = 
 |Место рождения   = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Башҡорт АССР-ы]] [[Учалы  районы]] [[Сораман]] ауылы, 
 |Альма-матер       = [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]
 |Профессии        = [[ҡурай]]сы, уҡытыусы
 |Жанры            = ҡурай
 |Место работы  = [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]
 |Награды          =  
|Викисклад        = 
}}
'''Шәрипов Фәиз Вилдан улы''' ([[27 февраль]] [[1979 йыл]]) — ҡурайсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.

== Биографияһы ==
Фәиз Вилдан улы Шәрипов 1979 йылдың 27 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Учалы районы]] [[Сораман]] ауылында тыуған.

* 1998 йылда Учалы музыкаль училищеһын тамамлай. Унда хәҙер «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булған [[Айбулат Рәхмәтуллин]]дың ҡурай класында уҡый.
* 2003 йылда [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]ның башҡорт музыкаһы факультетын тамамлай. Унда Традицион музыка башҡарыу кафедраһынла уҡый. Башта Вилдан Йомағужиндың, унан Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған артисы Азат Биксуриндың ҡурай класында уҡый.
* 2000—2003 йылдарҙа [[Өфө]]нөң [[Дим районы]] Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында ҡурайсылар ансамбле етәксеһе булып эшләй.
* 2003—2006 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт академияһында Традицион музыка башҡарыу кафедраһының фольклор кабинетында өлкән лаборант вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта Өфө дәүләт сәнғәт академияһының ҡурай класы уҡытыусыһы булып та эшләй. Өлкән уҡытыусы, уҡытыу-методик эш буйынса махсус белгес. Традицион музыка башҡарыу кафедраһы доценты.
* 2006 йылдан алып Фәиз Шәрипов уҡыу йортоноң музыка студияһы һәм фольклор кабинеты етәксеһе.

== Ҡаҙаныштары ==
Шәрипов Фәиз Вилдан улы республика, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты
* Йәш башҡарыусыларҙың Республика конкурсы лауреаты(1997г).
* [[Йомабай Иҫәнбаев]] исемендәге республика конкурсы дипломанты (2003г).
* Ҡала ҡурайсылары конкурсы лауреаты (Өфө, 2005г)
* [[Ғата Сөләймәнов]] исемендәге Республика Ҡурай байрамында Гран-при яулай (2016).
* Рөстәм Шәрипов исемендәге ҡурай конкурсы еңеүсеһе (Өфө, 2016).

== Репертуары ==
* [[Урал (йыр)|Урал]] — Шарипов Фаиз
* Йәштәр бейеүе — Шарипов Фаиз
* [[Томан (йыр)|Томан]] (башҡорт халыҡ йыры) — Шарипов Фаиз
* Ҡара тауыҡ — Шарипов Фаиз
* Children — Шарипов Фаиз
* Ҡурай — Шарипов Фаиз
* Ҡурай 2 — Шарипов Фаиз
* Ҡурай 3 — Шарипов Фаиз
* Бейеү көйҙәре — Шарипов Фаиз
* Шыршы — Шарипов Фаиз)
* Закир көйҙәре — Шарипов Фаиз
* Йәнгәле көйҙәре — Шарипов Фаиз
* Марш — Шарипов Фаиз
* Попурри — Шарипов Фаиз
* [[Порт-Артур (йыр)|Порт Артур]] — Шарипов Фаиз
* Теҙмә — Шарипов Фаиз
* Флейта — Шарипов Фаиз)
* Ҡурайсы егет — Шарипов Фаиз
* Һарна бәйете — Шарипов Фаиз

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190917045413/https://www.wikiplanet.click/enciclopedia/tab/ba/%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9/c8424ef1034df1bed3f4fd67e95abff882aa5b99]
* [https://bashklip.ru/novosti_bashkirii/v_ufe_pobeditelem_konkursa_kuraistov_pamjati_rustama_sharipova_stal_faiz_sharipov/2016-03-20-8429] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102105047/http://www.bashklip.ru/novosti_bashkirii/v_ufe_pobeditelem_konkursa_kuraistov_pamjati_rustama_sharipova_stal_faiz_sharipov/2016-03-20-8429 |date=2016-11-02 }}
* [http://ufaart.ru/employees-list/sharipov-faiz-vildanovich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421202712/https://ufaart.ru/employees-list/sharipov-faiz-vildanovich |date=2021-04-21 }}
* [https://bashmusic.net/ru/music/instrumentalisty/kuraisty/763-sharipov-faiz-vildanovich]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Учалы районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]]
[[Категория:Ҡурайсылар]]</text>
      <sha1>r3spr2kbkfo3gtlg7t6c2nbc42dzo39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145082</id>
    <revision>
      <id>1310370</id>
      <parentid>1285064</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161320" sha1="6detywgcgiqp82kb4um7qf5u4pl6sec" xml:space="preserve">{{ЮХЛ миҙгеле
|Дата1=[[5 сентябрь]] [[2018]]
|Дата2=[[24 апрель]] [[2019]]
|Уйындар=812
|БеренсеУйынЕңеүсеһе={{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо (Санкт-Петербург)]]
|ДаимиЧемпионатЕңеүсеһе={{Рәсәй флагы}} [[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева (Санкт-Петербург)]] (90)
|Бомбардир={{Рәсәй флагы}} [[Тимирёв Александр Сергеевич|Александр Тимирёв]] (61)
|Чемпион={{Ҡаҙағстан флагы}} '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа (Ҡарағанда)]]'''
|Финалист={{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин (Төмән)]]
|иҫәп=4 : 1
|MVP плей-офф={{Рәсәй флагы}} [[Рейзвих Эдуард Александрович|Эдуард Рейзвих]]
|предыдущий сезон=2017/18
|предыдущий сезон ссылка=ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
|следующий сезон=2019/20
|следующий сезон ссылка=ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә
}}

'''ЮХЛ — Ебәк юлы кубогы 2018/2019 йылдар миҙгелендә''' — [[Юғары хоккей лигаһы]]ның туғыҙынсы беренселеге. Был чемпионат ЮХЛ-дың [[Рәсәй хоккей федерацияһы|РХФ]] етәкселегендә үткән өсөнсө миҙгеле. Миҙгел 2018 йылдың 5 сентябрендә [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] һәм [[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]] хоккей клубтарының осрашыуы менән башлана һәм 2019 йылдың апрель айында Владимир Петров исемендәге кубок өсөн финал уйындары менән тамамлана. Был трофей элек Братина кубогы тип атала ине.

Йыл һайын асыҡ һауала үткәрелә торған «Рус классикаһы» 29 декабрҙә Әлмәттә урындағы [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]] һәм Нефтекаманан [[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]] хоккей клубтары араһында үтә, һәм хужалар 3:2 иҫәбе менән был уйындар тарихында тәүгегә еңеүҙе яулай.

Лига составын үткән миҙгелдәрһә КХЛ-да сығыш яһаған [[Ханты-Мансийск]]иҙан [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]] менән [[Тольятти]]ҙан [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]] һәм [[ЮХЛ беренселеге]]нең чемпионы [[Тамбов]]тан [[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]], Пекиндан «КРС-ОЭРДЖИ» хоккей клубтары тулыландыра. Лига составынан киреһенсә Түбәнге Тагилдан «Спутник» һәм Харбиндан [[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|«КРС Хэйлунцзян»]] хоккей клубтары сыға.

2019 йылдың март айында Красноярскиҙа Ҡышҡы Универсиадала ирҙәр хоккей турнирында Рәсәй йыйылма командаһы өсөн урындағы «Сокол» хоккей клубы нигеҙендә төҙөләсәк&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/218111/ С ПРИЦЕЛОМ НА УНИВЕРСИАДУ]&lt;/ref&gt;. Шуның арҡала «Сокол» Петров кубогы өсөн плей-оффтың тәүге раудында өйҙәге уйындарын ҡаршы дәғүәсенең боҙонда уҙғара&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/281711/ ИЗМЕНЕНО МЕСТО ПРОВЕДЕНИЯ МАТЧЕЙ 1/8 ФИНАЛА МЕЖДУ КОМАНДАМИ «ЛАДА» И «СОКОЛ»]&lt;/ref&gt;.

Ошо миҙгелдән алып уйындарҙа еңеүгә өлгәшкән командаға ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта һәм булиттар серияһында отолғандарға — бер мәрәй, төп ваҡытта еңелгәндәргә бер мәрәй ҙә бирелмәй. Даими миҙгелдә 90 мәрәй менән «СКА-Нева» хоккей клубы беренсе була һәм Ебәк юлы кубогын яулай. Петров кубогын һәм ЮХЛ чемпионы исемен икенсе тапҡыр Ҡаҙағстандан «Һарыарҡа» хоккей клубы яулай, финалда Төмәндән «Рубин» командаһы отола. «Һарыарҡа» ҡапҡасыһы Эдуард Рейзвих плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы тип таныла.

== Ике миҙгел араһы яңылыҡтары ==
2018 йылдың йәйендә ЮХЛ чемпионатының исеме үҙгәрә. Ошо мәлдән алып ул Юғары хоккей лигаһы — Ебәк юлы кубогы тип рәсми аталасаҡ. Даими миҙгелдең еңеүсеһенә яңы эшләнгән Ебәк юлы кубогы тапшырыласаҡ&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/hockey/vhl/news/s-novogo-sezona-chempionat-vhl-budet-imenovatsya-vhl-kubok-shelkovogo-puti-1437195/ С нового сезона чемпионат ВХЛ будет именоваться ВХЛ - Кубок Шелкового пути]&lt;/ref&gt;.
=== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ===
2018 йылдың 28 мартында КХЛ-дан «Лада» менән «Югра» хоккей клубтары ҡыуыла&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3388001-lada-i-jugra-iskljucheny-iz-khl.html «Лада» и «Югра» исключены из КХЛ]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә ошо ике клуб ЮХЛ чемпионатында ҡатнашырға була. ЮХЛ беренселегенең [[ЮХЛ беренселеге 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18 йылдар миҙгеле]] чемпионы «Тамбов» командаһы шулай уҡ ЮХЛ чемпионатына күсә.

Түбәнге Тагилдан «Спутник» хоккей клубы финанс ауырлыҡтары булғанға күрә үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата һәм ЮХЛ составынан сыға&lt;ref&gt;[https://pikabu.ru/story/zakryitie_khk_quotsputnikquot_gnizhniy_tagil_6022953 Закрытие ХК &quot;Спутник&quot; г.Нижний Тагил]&lt;/ref&gt;. Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян» командаһы [[Йәштәр хоккей лигаһы]]на күсә, ә уның урынына Пекинда урынлашҡан [[КРС-ОЭРДЖИ|«КРС-ОЭРДЖИ»]] хоккей клубы килә.

=== Тренерҙар алмашыныуы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Миҙгел башланыр алдынан
|-
! width=&quot;150&quot;| Команда
! width=&quot;170&quot;| [[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] йылдар миҙгелендәге тренер
! width=&quot;180&quot;| 2018/19 йылдар миҙгелендәге тренер
|-
|[[Дизель (хоккей клубы)|«Дизель»]]
|[[Сидоренко Андрей Михайлович|Андрей Сидоренко]]
|[[Ваулин Алексей Александрович|Алексей Ваулин]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/216089/ АНДРЕЙ АГАПОВ ВОШЕЛ В ТРЕНЕРСКИЙ ШТАБ «ДИЗЕЛЯ»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|«Звезда»]]
|[[Миронов Борис Олегович|Борис Миронов]]
|[[Чебатуркин Владимир Александрович|Владимир Чебатуркин]]
|-
|[[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]]
|[[Душкин Сергей Васильевич|Сергей Душкин]]
|[[Кропотин Игорь Геннадьевич|Игорь Кропотин]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/217139/ ИГОРЬ КРОПОТИН - НОВЫЙ ГЛАВНЫЙ ТРЕНЕР «ИЖСТАЛИ»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[КРС-ОЭРДЖИ|«КРС-ОЭРДЖИ»]]
|''Миҙгелдә ҡатнашмай''
|[[Барков Александр Эдгардович|Александр Барков]]
|-
|[[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]]
|''Миҙгелдә ҡатнашмай''
|[[Емелин Анатолий Анатольевич|Анатолий Емелин]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/214472/ ГЛАВНЫМ ТРЕНЕРОМ «ЛАДЫ» СТАЛ АНАТОЛИЙ ЕМЕЛИН]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Молот-Прикамье (хоккей клубы)|«Молот-Прикамье»]]
|[[Востриков Сергей Леонтьевич|Сергей Востриков]]
|[[Крамаренко Дмитрий Александрович|Дмитрий Крамаренко]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/213980/ ДМИТРИЙ КРАМАРЕНКО СТАЛ ГЛАВНЫМ ТРЕНЕРОМ «МОЛОТА-ПРИКАМЬЕ»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|«Рубин»]]
|[[Кирдяшов Андрей Павлович|Андрей Кирдяшов]]
|[[Звягин Михаил Николаевич|Михаил Звягин]]
|-
|[[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]
|[[Попихин Евгений Николаевич|Евгений Попихин]]
|[[Михалкевич Евгений Леонидович|Евгений Михалкевич]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/215930/ ВГЕНИЙ МИХАЛКЕВИЧ - НОВЫЙ ГЛАВНЫЙ ТРЕНЕР «СКА-НЕВЫ»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]]
|''Миҙгелдә ҡатнашмай''
|[[Лунев Андрей Алексеевич|Андрей Лунев]]
|-
|[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]
|[[Крамаренко Дмитрий Александрович|Дмитрий Крамаренко]]
|[[Кари Хейккиля]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/213842/ КАРИ ХЕЙККИЛЯ - НОВЫЙ ГЛАВНЫЙ ТРЕНЕР «САРЫАРКИ»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Ценг Тоу (хоккей клубы)|«Ценг Тоу»]]
|[[Бердников Сергей Павлович|Сергей Бердников]]
|[[Кирдяшов Андрей Павлович|Андрей Кирдяшов]]
|-
|[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|«ЦСК ВВС»]]
|[[Романов Дмитрий Алексеевич|Дмитрий Романов]]
|[[Соколов Александр Юрьевич|Александр Соколов]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/215330/ ЦСК ВВС ОБЪЯВИЛ ИМЯ НОВОГО ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА, ИМ СТАЛ АЛЕКСАНДР СОКОЛОВ]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]]
|''Миҙгелдә ҡатнашмай''
|[[Ждахин Алексей Геннадьевич|Алексей Ждахин]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/214355/ ТРЕНЕРСКИЙ ШТАБ «ЮГРЫ» ВОЗГЛАВИТ АЛЕКСЕЙ ЖДАХИН]&lt;/ref&gt;
|}

=== Яңы боҙ ареналары ===
Красноярскиҙа «Сокол» хоккей клубы үҙенең өйҙәге уйындарын Ҡышҡы Универсиадаға төҙөлгән һәм 7 меңдән ашыу кеше һыйҙырған [[Платинум Арена (Красноярск)|Платинум Аренала]] үткәрә башлай.
== ЮХЛ командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13596 А. Дубко иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926091454/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13596 |date=2020-09-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.7
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Неман (хоккей клубы)|Неман]] {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Бейбарыс (хоккей клубы)|Бейбарыс]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.7
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Бейбарыс (хоккей клубы)|Бейбарыс]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Неман (хоккей клубы)|Неман]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.7
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Бейбарыс (хоккей клубы)|Бейбарыс]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Неман (хоккей клубы)|Неман]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]'''
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'''
|3||7||77.8||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]
|3||7||77.8||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Бейбарыс (хоккей клубы)|Бейбарыс]]
|3||3||33.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Неман (хоккей клубы)|Неман]]
|3||1||11.1||'''4'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13372 «Дизель» кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923062638/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13372 |date=2020-09-23 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|8.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Саров (хоккей клубы)|Саров]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|9.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Саров (хоккей клубы)|Саров]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Барс (хоккей клубы)|Барс]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|10.8
|align=&quot;right&quot;|[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|11.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Саров (хоккей клубы)|Саров]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|12.8
| align=&quot;right&quot; |[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Саров (хоккей клубы)|Саров]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Барс (хоккей клубы)|Барс]]'''
|4||9||75||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Саров (хоккей клубы)|Саров]]
|4||9||75||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]
|4||5||41.7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]
|4||4||33.3||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]
|4||3||25||'''5'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13672 Н. Дроздецкий исемендә турнир]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-Нева]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-Нева]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
| align=&quot;right&quot; |[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Россия}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[СКА-Нева]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
| align=&quot;right&quot; |[[Лада (хоккей клубы)|Лада]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Россия}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Нева]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'''
|4||9||75||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Нева]]
|4||9||75||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|4||7||58.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]
|4||5||41.7||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
|4||0||0||'''5'''
|}
=== [https://web.archive.org/web/20191123021839/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13587 Ырымбур өлкәһе губернаторы кубогы] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.8
|align=&quot;right&quot;|[[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.8
|align=&quot;right&quot;|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:1 (Б)
| align=&quot;left&quot; |'''{{Рәсәй флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13364 В. В. Шилов иҫтәлегенә турнир]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|26.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|27.8
|align=&quot;right&quot;|[[Югра (хоккей клубы)|Югра]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|28.8
|align=&quot;right&quot;|[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|29.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |3:5
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Югра (хоккей клубы)|Югра]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|30.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Югра (хоккей клубы)|Югра]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'''
|5||14||93,3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
|5||8||53.3||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
|5||6||40||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]
|5||6||40||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]
|5||6||40||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
|5||5||33.3||'''6'''
|}
=== [https://web.archive.org/web/20191114062707/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13382 «Лада» кубогы] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Саров (хоккей клубы)|Саров]]''' {{Рәсәй флагы}}
|align=&quot;center&quot;|3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|30.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Саров (хоккей клубы)|Саров]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|31.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Саров (хоккей клубы)|Саров]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]'''
|3||6||66.7||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Саров (хоккей клубы)|Саров]]
|3||6||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|3||3||33.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|3||3||33.3||'''4'''
|}
{{col-2}}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13330 Н. В. Парышев иҫтәлегенә турнир]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|7.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:1 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Арлан (хоккей клубы)|Арлан]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Челмет]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|8.8
|align=&quot;right&quot;|[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Челмет]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Арлан (хоккей клубы)|Арлан]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|9.8
|align=&quot;right&quot;|[[Челмет]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Арлан (хоккей клубы)|Арлан]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'''
|3||9||100||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Арлан (хоккей клубы)|Арлан]]
|3||4||44.4||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Челмет]]
|3||3||33.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]
|3||2||22.2||'''4'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13383 В. С. Тарасов иҫтәлегенә мемориал]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|10.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]] 
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Молот-Прикамье (хоккей клубы)|Молот-Прикамье]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |0:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[ТХКН|Торос]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|11.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]''' {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[ТХКН|Торос]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Молот-Прикамье (хоккей клубы)|Молот-Прикамье]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:8
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|12.8
|align=&quot;center&quot;|5-6 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Молот-Прикамье (хоккей клубы)|Молот-Прикамье]]
|-
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |3:6
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[ТХКН|Торос]]'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13375 Тамбов өлкәһе администрацияһы башлығы бүләктәренә турнир]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Буран (хоккей клубы)|Буран]] 
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:0 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]] {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot;|2:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Буран (хоккей клубы)|Буран]] 
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;right&quot;|[[Буран (хоккей клубы)|Буран]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:7
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |5:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Буран (хоккей клубы)|Буран]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:5
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |5:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]
|}
=== [https://web.archive.org/web/20191122050203/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13363 В. Харламов иҫтәлегенә турнир] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot;|7:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
|align=&quot;right&quot;|[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|19.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |10:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13332 Прикамье кубогы]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|20.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]''' {{Рәсәй флагы}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[ТХКН|Торос]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Молот-Прикамье]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Зауралье (хоккей клубы, Ҡурған)|Зауралье]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Зауралье (хоккей клубы, Ҡурған)|Зауралье]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|1:0
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Молот-Прикамье]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} '''[[ТХКН|Торос]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Зауралье (хоккей клубы, Ҡурған)|Зауралье]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[ТХКН|Торос]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Молот-Прикамье]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} '''[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'''
|3||5||55.6||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]
|3||5||55.6||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[ТХКН|Торос]]
|3||4||44.4||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Молот-Прикамье]]
|3||4||44.4||'''4'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13331 Ю. И. Моисеев иҫтәлегенә турнир]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Буран (хоккей клубы)|Буран]] 
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot;|5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Барс (хоккей клубы)|Барс]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |0:5
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Буран (хоккей клубы)|Буран]]''' 
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' 
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Барс (хоккей клубы)|Барс]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13384 Төмән өлкәһе барлыҡҡа килеүенә арналған турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926083042/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13384 |date=2020-09-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]''' {{Рәсәй флагы}}
|align=&quot;center&quot;|2:1 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Номад (хоккей клубы)|Номад]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot;|4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Ҡытай флагы}} [[КРС-ОЭРДЖИ]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Зауралье (хоккей клубы, Ҡурған)|Зауралье]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Ҡытай флагы}} [[КРС-ОЭРДЖИ]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot; |2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Номад (хоккей клубы)|Номад]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|30.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Номад (хоккей клубы)|Номад]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |7:3
|align=&quot;left&quot;|{{Ҡытай флагы}} [[КРС-ОЭРДЖИ]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]'''
|3||9||100||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
|3||5||55.6||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Номад (хоккей клубы)|Номад]]
|3||4||44.4||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} [[КРС-ОЭРДЖИ]]
|3||0||0||'''4'''
|}
=== [https://web.archive.org/web/20191212215342/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13390 Нефть һәм газ сәнәғәте эшселәре көнөнә бағышланған турнир] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]] 
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Молот-Прикамье]] 
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|30.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Молот-Прикамье]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]''' 
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|31.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Молот-Прикамье]]''' {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot; |5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]] 
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]''' 
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[ТХКН|Торос]]'''
|3||9||100||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]
|3||4||44.4||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Молот-Прикамье]]
|3||3||33,3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]
|3||2||22.2||'''4'''
|}
{{col-end}}

=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|А. Дубко иҫтәлегенә турнир
|{{Белоруссия флагы}} [[Гродно]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]
|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Бейбарыс (хоккей клубы)|Бейбарыс]]
|-
|Н. В. Парышев иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Ҡурған]]
|{{Флаг|Россия}} [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Арлан (хоккей клубы)|Арлан]]
|{{Флаг|Россия}} [[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]
|-
|«Дизель» кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Пенза]]
|{{Флаг России}} [[Барс (хоккей клубы)|Барс]]
|{{Флаг России}} [[Саров (хоккей клубы)|Саров]]
|{{Флаг России}} [[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]
|-
|В. С. Тарасов иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Ижевск]]
|{{Флаг России}} [[Торос (хоккей клубы)|Торос]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
|{{Флаг России}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
|-
|Тамбов өлкәһе администрацияһы башлығы бүләктәренә турниры
|{{Флаг России}} [[Тамбов]]
|{{Флаг России}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|{{Флаг России}} [[Сахалин (хоккей клубы)|Сахалин]]
|{{Флаг России}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]
|-
|Н. Дроздецкий исемендә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
|{{Флаг России}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|{{Флаг России}} [[СКА-Нева]]
|{{Флаг России}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|-
|В. Харламов иҫтәлегенә турнир
|{{Флаг России}} [[Красноярск]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]
|-
|Прикамье кубогы
|{{Флаг России}} [[Пермь]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[ТХКН|Торос]]
|-
|Ырымбур өлкәһе губернаторы кубогы
|{{Флаг России}} [[Орск]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]
|-
|Ю. И. Моисеев иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Ҡазан]]
|{{Флаг России}} [[Буран (хоккей клубы)|Буран]]
|{{Флаг России}} [[Барс (хоккей клубы)|Барс]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|-
|В. В. Шилов мемориалы
|{{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
|{{Флаг России}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|{{Флаг России}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
|-
|Төмән өлкәһе барлыҡҡа килеүенә арналған турнир
|{{Флаг России}} [[Төмән]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Номад (хоккей клубы)|Номад]]
|-
|«Лада» кубогы
|{{Флаг России}} [[Тольятти]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Саров (хоккей клубы)|Саров]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|-
|Нефть һәм газ сәнәғәте эшселәре көнөнә бағышланған турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[ТХКН|Торос]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Молот-Прикамье]]
|}

== Клубтар ==
{{ПозКарта+|Россия|width=1000|float=center|caption=2018/2019 йылдар миҙгелендә Юғары хоккей лигаһы ҡатнашыусыларының урынлашыуы.
|places=
{{ПозКарта~|Россия|lat=55.790833|long=49.114444|background=#FFFFFF|label={{small|[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=51.674167|long=39.193611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=53.181111|long=44.96    |background=#FFFFFF|label={{small|[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=52.505168|long=103.841366|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=55.4725  |long=65.260833|background=#FFFFFF|label={{small|[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=56.84875 |long=53.227083|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=49.956556|long=82.615806|background=#FFFFFF|label={{small|[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=58.024056|long=56.296222|background=#FFFFFF|label={{small|[[Молот-Прикамье]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=31|lon_deg= 49|lon_min=25|background=#FFFFFF|label={{small|[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=54.906667|long=52.291111|background=#FFFFFF|label={{small|[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=57.158333|long=65.513611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=59.9342802|long=30.3350986|background=#FFFFFF|label={{small|[[СКА-Нева]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=59.9342802|long=30.3350986|background=#FFFFFF|label={{small|[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=49.790833|long=73.136111|background=#FFFFFF|label={{small|[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=56.050494|long=92.8947  |background=#FFFFFF|label={{small|[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=61|long=69|background=#FFFFFF|label={{small|[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=56.089167|long=54.24    |background=#FFFFFF|label={{small|[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=54.616667|long=39.716667|background=#FFFFFF|label={{small|[[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=54.933333|long=43.316667|background=#FFFFFF|label={{small|[[Саров (хоккей клубы)|Саров]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=55.168889|long=61.391111|background=#FFFFFF|label={{small|[[Челмет]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=51.234444|long=58.481639|background=#FFFFFF|label={{small|[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=53|lat_min=11|lon_deg= 50|lon_min=07|position=left|background=#FFFFFF|label={{small|[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]}}|mark=ButtonRed.svg}}
 {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=45|lon_deg= 87|lon_min=07|background=#FFFFFF|position=right|label={{small|[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]}}|mark=ButtonRed.svg}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=19|lon_deg= 58|lon_min=23|position=left|background=#FFFFFF|label={{small|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]}}|mark=ButtonRed.svg}}
{{ПозКарта~|Россия|lat=55.752222|long=37.598889|background=#ffffff|label={{small|Мәскәү һәм МӨ}}|position=right|mark=ButtonGray.svg}}
&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:1; bottom:1px; left:1px;&quot;&gt;
{{ПозКарта+|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|caption=|width=170|float=|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.420381|long=37.516122|background=#FFFFFF|label={{small|[[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.323633|long=38.667829|background=#FFFFFF|label={{small|[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:1; bottom:300px; left:730px;&quot;&gt;
{{ПозКарта+|Ҡытай|caption=|width=260|float=|places=
{{ПозКарта~|Ҡытай|lat_deg = 39|lon_deg = 117|lat_min = 59|lon_min = 09|background=#FFFFFF|label={{small|[[КРС-ОЭРДЖИ]]}}|mark=ButtonRed.svg}}
{{ПозКарта~|Ҡытай|lat_deg = 43|lon_deg = 126|lat_min = 52 |lon_min = 34|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ценг Тоу]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}}
}}&lt;/div&gt;
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background: #eeeeee; text-align:center;&quot; width=&quot;12%&quot; | Команда
! style=&quot;background: #eeeeee;text-align:center;&quot; width=&quot;13%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background: #eeeeee;text-align:center;&quot; width=&quot;17%&quot; | Арена &lt;small&gt;(һыйҙырырлығы)&lt;/small&gt;
! style=&quot;background: #eeeeee;text-align:center;&quot; width=&quot;17%&quot; | [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]] командаһы
! style=&quot;background: #eeeeee;text-align:center;&quot; width=&quot;19%&quot; | Фарм-командаһы
! style=&quot;background: #eeeeee;text-align:center;&quot; width=&quot;5%&quot; | Нигеҙләнә
! style=&quot;background: #eeeeee;text-align:center;&quot; width=&quot;5%&quot; | ЮХЛ-да
|-
| '''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]'''
| {{Флаг России}} [[Ҡазан]]
| [[Ҡазан (спорт һарайы)|Ҡазан СҺ]] &lt;small&gt;(3 523)&lt;/small&gt;
| [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс» Ҡазан]]
| [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис» Ҡазан]]
| align=&quot;center&quot; | 2009
| align=&quot;center&quot; | 2014
|-
| '''[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]'''
| {{Флаг России}} [[Воронеж]]
| [[Юбилейный (спорт һарайы, Воронеж)|«Юбилейный» СҺ]] &lt;small&gt;(3 040)&lt;/small&gt;
|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» Мәскәү]]
|[[Россошь (хоккей клубы)|«Россошь» Россошь]]
| align=&quot;center&quot; | 1977
| align=&quot;center&quot; | 2012
|-
| '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
| {{Флаг России}} [[Учалы]]
| [[Горняк (боҙло арена)|«Горняк» БА]] &lt;small&gt;(1 500)&lt;/small&gt;
| [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист» Екатеринбург]]
| [[Авто (хоккей клубы)|«Авто» Екатеринбург]]
| align=&quot;center&quot; | 2012
| align=&quot;center&quot; | 2017
|-
| '''[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]'''
| {{Флаг России}} [[Пенза]]
| [[Дизель-Арена]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
|
|[[Дизелист (йәштәр хоккей клубы, Пенза)|«Дизелист» Пенза]]
| align=&quot;center&quot; | 1948
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
|  '''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
| {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] &lt;small&gt;(6 300)&lt;/small&gt;
|[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|«Витязь» Подольск]]
|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» Санкт-Петербург]]
| align=&quot;center&quot; | 2016
| align=&quot;center&quot; | 2016
|-
| '''[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'''
| {{Флаг России}} [[Ангарск]]
| [[Ермак (спорт һарайы)|Арена Ермак]] &lt;small&gt;(6 900)&lt;/small&gt;
| [[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал» Владивосток]]
| 
| align=&quot;center&quot; | 1958
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
| '''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'''
| {{Флаг России}} [[Ҡурған]]
| [[Н. В. Парышев исемендә боҙло спорт һарайы|Н. В. Парышев ис. БСҺ]] &lt;small&gt;(2 500)&lt;/small&gt;
| [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Магнитогорск]]
| [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор» Ҡурған]]
| align=&quot;center&quot; | 1962
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
|'''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]'''
|{{Флаг России}} [[Мәскәү]]
|[[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙ спорт комплексы|ЦСКА БСК]] &lt;small&gt;(5 600)&lt;/small&gt;
|[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]
|[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия» Мәскәү]]
| align=&quot;center&quot; | 2015
| align=&quot;center&quot; | 2015
|-
| '''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]'''
| {{Флаг России}} [[Ижевск]]
| [[Ижсталь (боҙло һарай)|«Ижсталь» БҺ]] &lt;small&gt;(3 900)&lt;/small&gt;
| [[Северсталь (хоккей клубы)|«Северсталь» Череповец]]
| [[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|«Прогресс» Глазов]]
| align=&quot;center&quot; | 1959
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
|  '''[[КРС-ОЭРДЖИ]]'''
| {{Ҡытай флагы}} [[Пекин]]
| [[Beijing Aozhong Ice Rink]] &lt;small&gt;(1 000)&lt;/small&gt;
|[[Куньлунь Ред Стар|«Куньлунь Ред Стар» Пекин]]
|[[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|«КРС Хэйлунцзян» Харбин]]
| align=&quot;center&quot; | 2017
| align=&quot;center&quot; | 2017
|-
|'''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'''
|{{Рәсәй флагы}} [[Тольятти]]
|[[Лада-Арена]] &lt;small&gt;(6 000)&lt;/small&gt;
| [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив» Ярославль]]
|[[Чебоксар (хоккей клубы)|«Чебоксар»]]&lt;br&gt;[[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья» Тольятти]]
| align=&quot;center&quot; | 1976
| align=&quot;center&quot; | 2018
|-
|'''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'''
|{{Рәсәй флагы}} [[Новокузнецк]]
|[[Кузнецких Металлургов спорт һарайы|«Кузнецких Металлургов» СҺ]] &lt;small&gt;(7 533)&lt;/small&gt;
| [[Себер (хоккей клубы)|«Себер» Новосибирск]]
|[[Кузнецкие Медведи|«Кузнецкие Медведи» Новокузнецк]]
| align=&quot;center&quot; | 1949
| align=&quot;center&quot; | 2017
|-
| '''[[Молот-Прикамье]]'''
| {{Флаг России}} [[Пермь]]
| [[Молот (универсаль спорт һарайы, Пермь)|«Молот» УСҺ]] &lt;small&gt;(6 000)&lt;/small&gt;
|
| 
| align=&quot;center&quot; | 1948
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
|'''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'''
| {{Флаг России}} [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]]
| [[Юбилейный (спорт һарайы, Әлмәт)|«Юбилейный» СҺ]] &lt;small&gt;(2 200)&lt;/small&gt;
|
|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник» Әлмәт]]
| align=&quot;center&quot; | 1965
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
| '''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'''
| {{Флаг России}} [[Төмән]]
| [[Спорт һарайы (Төмән)|Төмән СҺ]] &lt;small&gt;(3 300)&lt;/small&gt;
|
|[[Тюменский Легион|«Тюменский Легион» Төмән]]
| align=&quot;center&quot; | 1959
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
| '''[[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]'''
| {{Флаг России}} [[Рязань]]
| [[«Олимпийский» (спорт hарайы, Рязань)|«Олимпийский» СҺ]] &lt;small&gt;(2 700)&lt;/small&gt;
| [[Сочи (хоккей клубы)|«Сочи»]]
|[[Капитан (хоккей клубы, Ступино)|«Капитан» Ступино]]
| align=&quot;center&quot; | 1955
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
| '''[[Саров (хоккей клубы)|Саров]]'''
|{{Флаг России}} [[Саров]]
|[[Саров (боҙ һарайы)|«Саров» БҺ]] &lt;small&gt;(1 200)&lt;/small&gt;
|[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо» Түбәнге Новгород]]
|
| align=&quot;center&quot; | 2002
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
| '''[[СКА-Нева]]'''
| {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Хоккей ҡаласығы (Санкт-Петербург)|«Хоккей ҡаласығы»]] &lt;small&gt;(1 000)&lt;/small&gt;
| [[СКА (хоккей клубы)|СКА Санкт-Петербург]]
| [[СКА-1946|«СКА-1946» Санкт-Петербург]]&lt;br&gt;[[СКА-Варяги (хоккей клубы)|«СКА-Варяги» Санкт-Петербург]]
| align=&quot;center&quot; | 2008
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
| '''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]'''
| {{Флаг России}} [[Красноярск]]
|[[Арена-Север]] &lt;small&gt;(2 600)&lt;/small&gt;
|[[Амур (хоккей клубы)|«Амур» Хабаровск]]
| [[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси» Красноярск]]
| align=&quot;center&quot; | 1977
| align=&quot;center&quot; | 2011
|-
| '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'''
| {{Флаг России}} [[Тамбов]]
| [[Кристалл (боҙло спорт һарайы)|«Кристалл» БСҺ]] &lt;small&gt;(1 500)&lt;/small&gt;
|
|
| align=&quot;center&quot; | 2000
| align=&quot;center&quot; | 2018
|-
| '''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|Торос]]'''
| {{Флаг России}} [[Нефтекама]]
| [[Нефтекама боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(2 100)&lt;/small&gt;
|[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» Өфө]]
|[[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар» Өфө]]
| align=&quot;center&quot; | 1988
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
| '''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]'''
| {{Флаг Казахстана}} [[Усть-Каменогорск]]
| [[Борис Александров ис. спорт һарайы|Б.Александров ис. СҺ]] &lt;small&gt;(4 400)&lt;/small&gt;
|
|[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай» Усть-Каменогорск]]
| align=&quot;center&quot; | 1955
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
| '''[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]'''
| {{Флаг России}} [[Воскресенск (Мәскәү өлкәһе)|Воскресенск]]
| [[Подмосковье (спорт һарайы)|«Подмосковье» СҺ]] &lt;small&gt;(4 000)&lt;/small&gt;
|[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|«Спартак» Мәскәү]]
|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|ЙХК «Спартак» Мәскәү]]
| align=&quot;center&quot; | 1953
| align=&quot;center&quot; | 2010, 2015
|-
| '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'''
| {{Флаг Казахстана}} [[Ҡарағанды]]
| [[Ҡарағанды-Арена|«Ҡарағанды-Арена»]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
|
|
| align=&quot;center&quot; | 2006
| align=&quot;center&quot; | 2012
|-
|'''[[Ценг Тоу (хоккей клубы)|Ценг Тоу]]'''
|{{Ҡытай флагы}} [[Цзилинь]]
|[[Цзилинь Тиюйгуань]] &lt;small&gt;(5 000)&lt;/small&gt;
| 
|
| align=&quot;center&quot; | 2017
| align=&quot;center&quot; | 2017
|-
| '''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]'''
| {{Флаг России}} [[Һамар]]
| [[Кристалл (боҙ һарайы, Һамар)|«Кристалл» БҺ]] &lt;small&gt;(473)&lt;/small&gt;
| [[Нефтехимик (хоккей клубы)|«Нефтехимик» Түбәнге Кама]]
| [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор» Түбәнге Кама]]
| align=&quot;center&quot; | 1950
| align=&quot;center&quot; | 2017
|-
| '''[[Челмет]]'''
| {{Флаг России}} [[Силәбе]]
| [[Юность (спорт hарайы, Челябинск)|«Юность» СҺ]] &lt;small&gt;(3 650)&lt;/small&gt;
|[[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор» Силәбе]]
|[[Белые Медведи|«Белые Медведи» Силәбе]]
| align=&quot;center&quot; | 1948
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
|'''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'''
|{{Рәсәй флагы}} [[Ханты-Мансийск]]
|[[Арена-Югра]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард» Омск]]
|[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры» Ханты-Мансийск]]
| align=&quot;center&quot; | 2006
| align=&quot;center&quot; | 2018
|-
| '''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]'''
| {{Флаг России}} [[Орск]]
| [[Юбилейный (спорт hарайы, Орск)|«Юбилейный» СҺ]] &lt;small&gt;(4 500)&lt;/small&gt;
| 
|[[Металлург (хоккей клубы, Медногорск)|«Южный Урал-Металлург» Медногорск]]
| align=&quot;center&quot; | 1958
| align=&quot;center&quot; | 2010
|-
|}

== Тренерҙар һәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;130&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;270&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
|[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кадейкин Айрат Хәйҙәр улы|Айрат Кадейкин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Марин Марк Андреевич|Марк Марин]]
|
|-
|[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Трофимов Александр Викторович|Александр Трофимов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Хәсәншин Руслан Наил улы|Руслан Хәсәншин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Воронов Сергей Иванович|Сергей Воронов]] &lt;small&gt;(18 октябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/231974/ СЕРГЕЙ ВОРОНОВ ПОКИДАЕТ ПОСТ ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА «БУРАНА»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Леонтьев Олег Юрьевич|Олег Леонтьев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Арсенюк Дмитрий Дмитриевич|Дмитрий Арсенюк]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сафин Венер Рәсих улы|Венер Сафин]] &lt;small&gt;(16 ноябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.scgornyak.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1265:news-20181117&amp;catid=51:2010-11-24-08-47-32&amp;Itemid=92 «Горняк» расторг контракт с главным тренером Венером Сафиным] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221024724/http://scgornyak.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1265:news-20181117&amp;catid=51:2010-11-24-08-47-32&amp;Itemid=92 |date=2018-12-21 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ваулин Алексей Александрович|Алексей Ваулин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тарасов Александр Андреевич|Александр Тарасов]]
|
|-
|[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|{{Рәсәй флагы}} в.б. [[Башкатов Егор Вячеславович|Егор Башкатов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Молодцов Дмитрий Игоревич|Дмитрий Молодцов]]
|{{Латвия флагы}} [[Тамбиев Леонид Григорьевич|Леонид Тамбиев]] &lt;small&gt;(16 октябрь)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Рәсәй флагы}} [[Орешкин Сергей Юрьевич|Сергей Орешкин]] &lt;small&gt;(18 февраль)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/278270/ ЕГОР БАШКАТОВ СТАЛ И.О. ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА «ДИНАМО»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Болякин Олег Владимирович|Олег Болякин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Раенко Анатолий Владимирович|Анатолий Раенко]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Асҡаров Марат Рәфҡәт улы|Марат Асҡаров]] &lt;small&gt;(29 сентябрь)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Рәсәй флагы}} [[Романов Дмитрий Алексеевич|Дмитрий Романов]] &lt;small&gt;(20 октябрь)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Рәсәй флагы}} [[Днепровский Олег Викторович|Олег Днепровский]] &lt;small&gt;(14 декабрь)&lt;/small&gt;
|-
|[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Логинов Альберт Леонидович|Альберт Логинов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Коренков Иван Алексеевич|Иван Коренков]]
|
|-
|[[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Чебатуркин Владимир Александрович|Владимир Чебатуркин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Силаев Иван Александрович|Иван Силаев]]
|
|-
|[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кропотин Игорь Геннадьевич|Игорь Кропотин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кочуров Антон Владимирович|Антон Кочуров]]
|
|-
|[[КРС-ОЭРДЖИ]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Барков Александр Эдгардович|Александр Барков]]
|{{Ҡытай флагы}} [[Микаэль Там]]
|
|-
|[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Емелин Анатолий Анатольевич|Анатолий Емелин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Майоров Константин Владимирович|Константин Майоров]]
|
|-
|[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Пархоменко Дмитрий Геннадьевич|Дмитрий Пархоменко]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Балдаев Виктор Геннадьевич|Виктор Балдаев]]
|{{Украина флагы}} [[Хоменко Анатолий Андреевич|Анатолий Хоменко]] &lt;small&gt;(15 декабрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allhockey.ru/news/show/342070-Anatolij_Homenko_uvolen_s_posta_glavnogo_trenera_novokuzneckogo_Metallurga Анатолий Хоменко уволен с поста главного тренера новокузнецкого &quot;Металлурга&quot;]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Молот-Прикамье]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Долишня Вячеслав Валентинович|Вячеслав Долишня]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ерохин Арсений Валерьевич|Арсений Ерохин]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Крамаренко Дмитрий Александрович|Дмитрий Крамаренко]] &lt;small&gt;(22 ноябрь)&lt;/small&gt;
|-
|[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ғизатуллин Илнур Әлфрид улы|Илнур Ғизатуллин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Хапов Максим Андреевич|Максим Хапов]]
|
|-
|[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Звягин Михаил Николаевич|Михаил Звягин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тунхузин Станислав Эдуардович|Станислав Тунхузин]]
|
|-
|[[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Десятков Павел Николаевич|Павел Десятков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Седунов Артём Петрович|Артём Седунов]]
|
|-
|[[Саров (хоккей клубы)|Саров]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Аверкин Игорь Сергеевич|Игорь Аверкин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Владимиров Николай Владимирович|Николай Владимиров]]
|
|-
|[[СКА-Нева]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кравец Михаил Григорьевич|Михаил Кравец]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тихонов Михаил Михайлович|Михаил Тихонов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Михалкевич Евгений Леонидович|Евгений Михалкевич]] &lt;small&gt;(4 октябрь)&lt;/small&gt;
|-
|[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Титов Александр Николаевич|Александр Титов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Цыганов Дмитрий Андреевич|Дмитрий Цыганов]]
|
|-
|[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Лунев Андрей Алексеевич|Андрей Лунев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ногин Андрей Николаевич|Андрей Ногин]]
|
|-
|[[ТХКН|Торос]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сөләймәнов Руслан Мөхәмәтхәнәф улы|Руслан Сөләймәнов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Голованов Станислав Владиславович|Станислав Голованов]]
|
|-
|[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
|{{Рәсәй флагы}} в.б. [[Фадеев Евгений Александрович|Евгений Фадеев]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Шин Александр Андреевич|Александр Шин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Фәхрүтдинов Мисхәт Кашафутдин улы|Мисхәт Фәхрүтдинов]] &lt;small&gt;(4 ғинуар)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/260495/ МИСХАТ ФАХРУТДИНОВ УВОЛЕН С ПОСТА ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА «ТОРПЕДО»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Козлов Вячеслав Анатольевич|Вячеслав Козлов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гришин Алексей Игоревич|Алексей Гришин]]
|
|-
|[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]
|{{Латвия флагы}} [[Тамбиев Леонид Григорьевич|Леонид Тамбиев]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Метальников Леонид Борисович|Леонид Метальников]]
|{{Финляндия флагы}} [[Кари Хейккиля]] &lt;small&gt;(30 сентябрь)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Рәсәй флагы}} [[Максимов Дмитрий Валерьевич|Дмитрий Максимов]] &lt;small&gt;(16 ноябрь)&lt;/small&gt;
|-
|[[Ценг Тоу]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кирдяшов Андрей Павлович|Андрей Кирдяшов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Лукин Никита Сергеевич|Никита Лукин]]
|
|-
|[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Соколов Александр Юрьевич|Александр Соколов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мнихович Андрей Александрович|Андрей Мнихович]]
|
|-
|[[Челмет]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гусманов Рәүил Миҙхәт улы|Рәүил Гусманов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тарасов Дмитрий Константинович|Дмитрий Тарасов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тертышный Алексей Викторович|Алексей Тертышный]] &lt;small&gt;(24 сентябрь)&lt;/small&gt;
|-
|[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ждахин Алексей Геннадьевич|Алексей Ждахин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Карамнов Виталий Витальевич|Виталий Карамнов]]
|
|-
|[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]
|{{Рәсәй флагы}} в.б. [[Черкасов Олег Васильевич|Олег Черкасов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Скатов Денис Сергеевич|Денис Скатов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Зиновьев Евгений Александрович|Евгений Зиновьев]] &lt;small&gt;(13 октябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/230270/ ЕВГЕНИЙ ЗИНОВЬЕВ ПОКИНУЛ ПОСТ ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА «ЮЖНОГО УРАЛА»]&lt;/ref&gt;
|}

== Даими чемпионат ==
Миҙгелдә 29 команда ҡатнашасаҡ. Улар бер-береһе менән икешәр (өйҙә һәм ҡунаҡта) тапҡыр осрашасаҡ. Тимәк, бөтә командалар ҙа 56 уйын үткәрә. Ошо миҙгелдән алып еңгән өсөн команда ике мәрәй ала, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңелгәндәргә бер мәрәй бирәләр, ә төп ваҡытта еңелеү өсөн бер нимә лә бирелмәй. Кем даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса күберәк мәрәй йыя, шул даими чемпионат еңеүсеһе титулын һәм Ебәк кубогын ала.
=== Асыш кубогы ===
Даими чемпионаттың тәүге уйынында үткән миҙгелдең финалсылары Санкт-Петербургтан «Динамо» һәм «СКА-Нева» хоккей клубтары осраша. Александр Шевченконың шайбаһы осрашыуҙа берҙән-бер генә булып ҡала һәм ғәмәлдәге чемпиондарға еңеү килтерә.
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =
| дата         = [[5 сентябрь]] [[2018]]
| время        = 19:30*
| команда1     = '''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]] {{Рәсәй флагы}}'''
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[СКА-Нева]]
| счёт         = 1 : 0
| периоды      = (0:0, 1:0, 0:0)
| отчёт        = http://www.vhlru.ru/report/704/?idgame=72173
| вратарь1     = [[Тодыков Антон Андреевич|Антон Тодыков]]
| вратарь2     = [[Богданов Никита Владимирович|Никита Богданов]]
| прогресс     ='''1''' — 0
| голы1        = [[Шевченко Александр Владимирович|А. Шевченко]] ([[Бирюков Андрей Андреевич|А. Бирюков]]) '''32:01'''
| голы2        =
| буллиты1     =
| буллиты2     =
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Евгений Кочетов
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Владимир Мочалов
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Александр Смирнов
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Шадрин
| броски1      = 21
| броски2      = 25
| штраф1      = 2
| штраф2      = 2
| стадион      = [[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]], {{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
| зрителей     = 6 134
}}
:* бында һәм артабан Мәскәү ваҡыты күрһәтелгән.
=== Рус классикаһы ===
ЮХЛ тарихында асыҡ һауала етенсе тапҡыр үткәрелгән «Рус классикаһы» 2018 йылдың 29 декабрендә Әлмәттә үтә. Урындағы «Нефтяник» хоккей клубы Нефтекаманан [[ТХКН|«Торос»]] командаһын ҡабул итә. Ике команда өсөн дә был тәүге шундай уйын. Тәүге тапҡыр «Рус классикаһы» булиттар серияһында тамамлана һәм беренсегә хужа команда был осрашыуҙа еңеүҙе яулай.
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =
| дата         = [[29 декабрь]] [[2018]]
| время        = 16:30
| команда1     = '''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]] {{Рәсәй флагы}}'''
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[ТХКН|Торос]]
| счёт         = 3 : 2 Б
| периоды      = (0:1, 1:1, 1:0, 0:0, 1:0)
| отчёт        = http://www.vhlru.ru/report/704/?idgame=73730
| вратарь1     = [[Смирягин Роман Дмитриевич|Роман Смирягин]]
| вратарь2     = [[Федотов Иван Дмитриевич|Иван Федотов]]
| прогресс     =0 — '''1'''&lt;br&gt;'''1''' — 1&lt;br&gt;1 — '''2'''&lt;br&gt;'''2''' — 2&lt;br&gt;'''3''' — 2
| голы1        =&lt;br&gt;[[Мансуров Ленар Илшат улы|Л. Мансуров]] ([[Хапов Максим Андреевич|М. Хапов]]) &lt;small&gt;(5×4)&lt;/small&gt; '''32:32'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Мокин Михаил Андреевич|М. Мокин]] ([[Хәмиҙуллин Динар Рәфис улы|Д. Хәмиҙуллин]], [[Альшевский Ярослав Владимирович|Я. Альшевский]]) &lt;small&gt;(5×4)&lt;/small&gt; '''54:48'''&lt;br&gt;Л. Мансуров '''65:00'''
| голы2        ='''10:06''' [[Кузьмин Глеб Борисович|Г. Кузьмин]] ([[Цулыгин Кирилл Николаевич|К. Цулыгин]], [[Скориков Даниил Владимирович|Д. Скориков]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''36:49''' [[Баранов Илья Григорьевич|И. Баранов]]
| буллиты1     =[[Демидов Андрей Владимирович|А. Демидов]] {{Буллит промах}}&lt;br&gt;[[Лебедев Кирилл Вадимович|К. Лебедев]] {{Буллит промах}}&lt;br&gt;М. Хапов {{Буллит гол}}&lt;br&gt;[[Насыбуллин Даниэль Радимович|Д. Насыбуллин]] {{Буллит промах}}&lt;br&gt;Л. Мансуров {{Буллит гол}}
| буллиты2     ={{Буллит промах}} И. Баранов&lt;br&gt;{{Буллит промах}} [[Гиматов Эдуард Илдар улы|Э. Гиматов]]&lt;br&gt;{{Буллит промах}} [[Лукин Владислав Вадимович|В. Лукин]]&lt;br&gt;{{Буллит гол}} [[Бусаров Георгий Витальевич|Г. Бусаров]]&lt;br&gt;{{Буллит промах}} [[Голованов Станислав Владиславович|С. Голованов]]
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Иван Зибинин
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Сергей Черезов
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Кирилл Журавлёв
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Максим Глазырин
| броски1      = 28
| броски2      = 24
| штраф1      = 8
| штраф2      = 6
| стадион      = Ҡала нефтселәр майҙаны, {{Рәсәй флагы}} [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]]
| зрителей     = 5 214
}}
=== Турнир таблицаһы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot;
|- align=center
!width=25|У!!width=200|Команда!!width=25|Уйын!!width=25|Е!!width=25|ӨВЕ!!width=25|БСЕ!!width=25|БСО!!width=25|ӨВО!!width=25|О!!width=75|Ш!!width=25|±Ш!!width=25|М
|- align=center
|1||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]'''||56||37||5||2||1||1||10||181—93||+88||'''90'''
|- align=center
|2||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]'''||56||36||4||1||6||1||8||173—99||+74||'''89'''
|- align=center
|3||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]]'''||56||32||5||3||3||3||10||162—104||+58||'''86'''
|- align=center
|4||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]'''||56||29||6||3||2||3||13||149—110||+39||'''81'''
|- align=center
|5||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]]'''||56||30||8||0||2||1||15||171—120||+51||'''79'''
|- align=center
|6||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|«Звезда»]]'''||56||32||0||4||3||3||14||159—108||+51||'''78'''
|- align=center
|7||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]]'''||56||28||6||2||2||1||17||173—120||+53||'''75'''
|- align=center
|8||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье»]]'''||56||23||7||2||5||6||13||161—134||+27||'''75'''
|- align=center
|9||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|«Химик»]]'''||56||23||3||7||4||2||17||127—98||+29||'''72'''
|- align=center
|10||align=left|'''{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]'''||56||27||0||7||2||2||18||164—116||+48||'''72'''
|- align=center
|11||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург»]]'''||56||27||1||5||0||3||20||173—144||+29||'''69'''
|- align=center
|12||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|«Сокол»]]'''||56||23||2||5||2||6||18||132—125||+7||'''68'''
|- align=center
|13||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Рязань (хоккей клубы)|«Рязань»]]'''||56||23||3||2||3||8||17||131—133||-2||'''67'''
|- align=center
|14||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]]'''||56||24||4||3||4||1||20||132—112||+20||'''67'''
|- align=center
|15||align=left|'''{{Флаг|Ҡытай}} [[Ценг Тоу|«Ценг Тоу»]]'''||56||21||2||4||6||1||22||132—134||-2||'''61'''
|- align=center
|16||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Южный Урал (хоккей клубы)|«Южный Урал»]]'''||56||22||2||3||4||3||22||135—132||+3||'''61'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;14&quot; |
|- align=center
|17||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Барс (хоккей клубы)|«Барс»]]''||56||19||3||5||3||4||22||130—140||-10||'''61'''
|- align=center
|18||align=left|''{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Торпедо»]]''||56||21||1||3||5||6||20||173—147||+26||'''61'''
|- align=center
|19||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]''||56||16||7||2||3||4||24||156—174||-18||'''57'''
|- align=center
|20||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Челмет|«Челмет»]]''||56||16||3||6||2||4||25||125—155||-30||'''56'''
|- align=center
|21||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Дизель (хоккей клубы)|«Дизель»]]''||56||15||4||4||1||4||28||132—167||-35||'''51'''
|- align=center
|22||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Буран (хоккей клубы)|«Буран»]]''||56||19||3||1||2||3||28||131—182||-51||'''51'''
|- align=center
|23||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]]''||56||16||2||3||6||3||26||123—153||-30||'''51'''
|- align=center
|24||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]]''||56||17||1||4||0||5||29||160—175||-15||'''49'''
|- align=center
|25||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Саров (хоккей клубы)|«Саров»]]''||56||12||2||3||5||3||31||119—176||-57||'''42'''
|- align=center
|26||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]]''||56||11||2||3||4||4||32||108—185||-77||'''40'''
|- align=center
|27||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Молот-Прикамье|«Молот-Прикамье»]]''||56||11||2||1||5||1||36||112-192||-80||'''34'''
|- align=center
|28||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Ермак (хоккей клубы)|«Ермак»]]''||56||9||1||3||5||2||36||97—175||-78||'''33'''
|- align=center
|29||align=left|''{{Флаг|Ҡытай}} [[КРС-ОЭРДЖИ|«КРС-ОЭРДЖИ»]]''||56||8||4||1||2||5||36||129—247||-118||'''33'''
|}
: '' У — урын, Е — еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — буллиттар серияһында еңеүҙәр, БСО — буллиттар серияһында отолоу, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, О — отолоуҙар, Ш — кереткән-үткәргән шайбалар, ±Ш — шайбалар айырмаһы, М — мәрәйҙәр

=== Аҙналар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Аҙна !! Дата !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы!! Һөжүмсе !! Йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''1''' ||align=left|5.9—17.9||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Тодыков (''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Цапаев (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Руслан Шайхулов (''[[Молот-Прикамье]]'')  ||align=left| {{Рәсәй флагы}} Егор Бабенко (''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''2''' ||align=left|17.9—23.9||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Хомченко (''[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Евгений Воронков (''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Кицын (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Ртищев (''[[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''3''' ||align=left|24.9—30.10||align=left|{{Рәсәй флагы}} Егор Назаров (''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Лукин (''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Лазарев (''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Николаев (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''4''' ||align=left|1.10—7.10||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Скрынник (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Владислав Воропаев (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Тимирёв (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Никита Ртищев (''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''5''' ||align=left|8.10—14.10||align=left|{{Рәсәй флагы}} Евгений Ярославлев (''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Щемеров (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Андрей Белозеров (''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]'')  ||align=left| {{Рәсәй флагы}} Максим Дорожко (''[[Молот-Прикамье (хоккей клубы)|Молот-Прикамье]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''6''' ||align=left|15.10—21.10||align=left|{{Рәсәй флагы}} Илья Андрюхов (''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]'')||align=left|{{Латвия флагы}} Эрикс Шевченко (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Михаил Мокин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')  ||align=left| {{Рәсәй флагы}} Артём Николаев (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''7''' ||align=left|22.10—28.10||align=left|{{Рәсәй флагы}} Пётр Кочетков (''[[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Лисов (''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Даниил Ердаков (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Владимир Джиг (''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''8''' ||align=left|29.10—4.11 ||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Скрынник (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Рогов (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Тимирёв (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Даниил Огирчук (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'') 
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''9''' ||align=left|5.11—11.11 ||align=left|{{Рәсәй флагы}} Евгений Ярославлев (''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Рогов (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Алексей Митрофанов (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Герман Грачев (''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]'') 
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''10''' ||align=left|12.11—18.11||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Смирягин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Зият Пайгин (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Берлёв (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Асҡаров (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''11''' ||align=left|19.11—25.11||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Смирягин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Динар Хәмиҙуллин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Иван Николишин (''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Вячеслав Скобелев (''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''12''' ||align=left|26.11—2.12||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Смирягин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Динар Хәмиҙуллин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Алексей Митрофанов (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Ринат Шафиғуллин (''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''13''' ||align=left|3.12—9.12||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Сидоров (''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Виктор Балдаев (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Аслан Раисов (''[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Владислав Гросс (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''14''' ||align=left|10.12—16.12||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Самойлов (''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Марк Марин (''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Тимирёв (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Владислав Курбатов (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'') 
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''15''' ||align=left|17.12—23.12||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Третьяк (''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Георгий Соляянников (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Айрат Зиазов (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Евгений Киселев (''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]'') 
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''16''' ||align=left|24.12—29.12||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Перевозчиков (''[[Ценг Тоу (хоккей клубы)|Ценг Тоу]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Илья Давыдов (''[[Ценг Тоу (хоккей клубы)|Ценг Тоу]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Новожилов (''[[Саров (хоккей клубы)|Саров]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Асҡаров (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''17''' ||align=left|5.1—13.1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Даниил Тарасов (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Сумин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Андрей Белозёров (''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ринат Шафиғуллин (''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''18''' ||align=left|14.1—20.1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кареев Андрей Андреевич|Андрей Кареев]] (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Сорокин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Орлович-Грудков (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')||align=left|{{Белоруссия флагы}} Павел Воробей (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''19''' ||align=left|21.1—27.1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Эдуард Рейзвих (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Иван Гавриленко (''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Егор Чугуев (''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Крутий (''[[КРС-ОЭРДЖИ]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''20''' ||align=left|28.1—3.2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Богданов (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Константин Дроков (''[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Филипп Толузаков (''[[КРС-ОЭРДЖИ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Севостьянов (''[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''21''' ||align=left|4.2—10.2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Скрынник (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Воронин (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Чернов (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ринат Шафиғуллин (''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''22''' ||align=left|11.2—17.2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Әмир Мифтахов (''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Николай Глухов (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Владислав Курбатов (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Михаил Боярчук (''[[КРС-ОЭРДЖИ]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''23''' ||align=left|18.2—24.2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Синягин (''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Марк Янчевский (''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Цыганов (''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Кривошеев (''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]'')
|}

=== Айҙар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы !! Һөжүмсе !! Йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Тодыков (''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Возовик (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Тимирёв (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Егор Бабенко (''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Скрынник (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кирилл Маслов (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Даниил Ердаков (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Владимир Джиг (''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Смирягин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Динар Хәмиҙуллин (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Берлёв (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Вячеслав Скобелев (''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Эдуард Рейзвих (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Рогов (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Тимирёв (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Владислав Курбатов (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Эдуард Рейзвих (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Рогов (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ярослав Альшевский (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Даниил Тарасов (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Синягин (''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Николай Глухов (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Цыганов (''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Севостьянов (''[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'')
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Тимирёв Александр Сергеевич|Александр Тимирёв]]||align=left|[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]||'''61'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Белозёров Андрей Александрович|Андрей Белозёров]]||align=left|[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]||'''54'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Альшевский Станислав Владимирович|Станислав Альшевский]]||align=left|[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]||'''53'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Капитуров Максим Владимирович|Максим Капитуров]]||align=left|Торпедо||'''50'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Митрофанов Алексей Алексеевич|Алексей Митрофанов]]||align=left|[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]||'''49'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Тимирёв||align=left|Лада||'''32'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Станислав Альшевский||align=left|Нефтяник||'''29'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Андрей Белозёров||align=left|Торпедо||'''28'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Толузаков Филипп Михайлович|Филипп Толузаков]]||align=left|[[КРС-ОЭРДЖИ]]||'''27'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Цыганов Денис Владимирович|Денис Цыганов]]||align=left|[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]||'''26'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Альшевский Ярослав Владимирович|Ярослав Альшевский]]||align=left|Нефтяник||'''37'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Максим Капитуров||align=left|Торпедо||'''34'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Зыязов Айрат Наил улы|Айрат Зыязов]]||align=left|[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]||'''33'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Ердаков Даниил Игоревич|Даниил Ердаков]]||align=left|[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]] ||'''32'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Мокин Михаил Андреевич|Михаил Мокин]]||align=left|Нефтяник||'''29'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Рогов Максим Дмитриевич|Максим Рогов]]||align=left|[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]||'''38'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Станислав Альшевский||align=left|Нефтяник||'''34'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Воронин Никита Владимирович|Никита Воронин]]||align=left|Торос||'''33'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ярослав Альшевскиий||align=left|Нефтяник||'''31'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Михаил Мокин||align=left|Нефтяник||'''30'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Скрынник Александр Станиславович|Александр Скрынник]]||align=left|Лада||'''38'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Смирягин Роман Дмитриевич|Роман Смирягин]]||align=left|Нефтяник||'''33'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Ярославлев Евгений Сергеевич|Евгений Ярославлев]]||align=left|Зауралье||'''27'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Синягин Денис Анатольевич|Денис Синягин]]||align=left|[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]||'''23'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы|Рафаэл Хәкимов]]||align=left|Металлург||'''23'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар % буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Рейзфвих Эдуард Александрович|Эдуард Рейзвих]]||align=left|Һарыарҡа||'''95.4'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Хомченко Павел Александрович|Павел Хомченко]]||align=left|[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]||'''94.3'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Богданов Никита Владимирович|Никита Богданов]]||align=left|[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]||'''93.8'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Тяло Игорь Андреевич|Игорь Тяло]]||align=left|[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]||'''93.8'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Перевозчиков Денис Эдуардович|Денис Перевозчиков]]||align=left|[[Ценг Тоу (хоккей клубы)|Ценг Тоу]]||'''93.7'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Эдуард Рейзвих||align=left|Һарыарҡа||'''1.17'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Хомченко||align=left|Химик||'''1.51'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Богданов||align=left|СКА-Нева||'''1.54'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Смирягин||align=left|Нефтяник||'''1.64'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Федотов Иван Дмитриевич|Иван Федотов]]||align=left|Торос||'''1.67'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Тодыков Антон Андреевич|Антон Тодыков]]||align=left|[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||'''9'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Смирягин||align=left|Нефтяник||'''8'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Синягин||align=left|Южный Урал||'''7'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Александр Скрынник||align=left|Лада||'''7'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Назаров Егор Григорьевич|Егор Назаров]]||align=left|Рубин||'''6'''
|}
|}

== Плей-офф ==
Петров кубогы өсөн плей-офф ярыштарында даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса тәүге 16 команда ҡатнаша. Бөтә раундта серия дүрт еңеүгә тиклем дауам итә. Төп ваҡыт тигеҙ иҫәпкә бөтһә, өҫтәмә ваҡыт тәүге кереткән шайбаға тиклем бара.
{{СеткаПО/ЮХЛ

| RD1-seed01=3
| RD1-team01='''{{Рәсәй флагы}} [[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'''
| RD1-score01='''3'''
| RD1-seed02=14
| RD1-team02={{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
| RD1-score02=2

| RD1-seed03=8
| RD1-team03='''{{Рәсәй флагы}} [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'''
| RD1-score03='''3'''
| RD1-seed04=9
| RD1-team04={{Рәсәй флагы}} [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]
| RD1-score04=1

| RD1-seed05=4
| RD1-team05='''{{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'''
| RD1-score05='''3'''
| RD1-seed06=13
| RD1-team06={{Рәсәй флагы}} [[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]
| RD1-score06=0

| RD1-seed07=6
| RD1-team07='''{{Рәсәй флагы}} [[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]'''
| RD1-score07='''3'''
| RD1-seed08=11
| RD1-team08={{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
| RD1-score08=1

| RD1-seed09=1
| RD1-team09='''{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Нева]]'''
| RD1-score09='''3'''
| RD1-seed10=16
| RD1-team10={{Рәсәй флагы}} [[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]
| RD1-score10=0

| RD1-seed11=5
| RD1-team11={{Рәсәй флагы}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
| RD1-score11=1
| RD1-seed12=12
| RD1-team12='''{{Рәсәй флагы}} [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]'''
| RD1-score12='''3'''

| RD1-seed13=2
| RD1-team13='''{{Рәсәй флагы}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'''
| RD1-score13='''3'''
| RD1-seed14=15
| RD1-team14={{Ҡытай флагы}} [[Ценг Тоу (хоккей клубы)|Ценг Тоу]]
| RD1-score14=0

| RD1-seed15=7
| RD1-team15={{Рәсәй флагы}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
| RD1-score15=0
| RD1-seed16=10
| RD1-team16='''{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'''
| RD1-score16='''3'''

| RD2-seed01=3
| RD2-team01='''{{Рәсәй флагы}} [[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'''
| RD2-score01='''4'''
| RD2-seed02=8
| RD2-team02={{Рәсәй флагы}} [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
| RD2-score02=2

| RD2-seed03=4
| RD2-team03='''{{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'''
| RD2-score03='''4'''
| RD2-seed04=6
| RD2-team04={{Рәсәй флагы}} [[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]
| RD2-score04=2

| RD2-seed05=1
| RD2-team05='''{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Нева]]'''
| RD2-score05='''4'''
| RD2-seed06=12
| RD2-team06={{Рәсәй флагы}} [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]
| RD2-score06=1

| RD2-seed07=2
| RD2-team07={{Рәсәй флагы}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]
| RD2-score07=3
| RD2-seed08=10
| RD2-team08='''{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'''
| RD2-score08='''4'''

| RD3-seed01=3
| RD3-team01={{Рәсәй флагы}} [[Торос (хоккей клубы)|Торос]]
| RD3-score01=2
| RD3-seed02=4
| RD3-team02='''{{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'''
| RD3-score02='''4'''

| RD3-seed03=1
| RD3-team03={{Рәсәй флагы}} [[СКА-Нева]]
| RD3-score03=0
| RD3-seed04=10
| RD3-team04='''{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'''
| RD3-score04='''4'''

| RD4-seed01=4
| RD4-team01={{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]
| RD4-score01=1
| RD4-seed02=10
| RD4-team02='''{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'''
| RD4-score02='''4'''
}}

=== 1/8 финал ===
1. '''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]''' — 16. [[Южный Урал (хоккей клубы)|«Южный Урал»]] 3-0 (3:1, 4:1, 3:2)

2. '''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]''' — 15. [[Ценг Тогу (хоккей клубы)|«Ценг Тоу»]] 3-0 (2:1, 5:4, 5:2)

3. '''[[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]]''' — 14. [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] 3-2 (2:1, 3:2 ө.в., 0:1, 1:5, 3:2)

4. '''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''' — 13. [[Рязань (хоккей клубы)|«Рязань»]] 3-0 (3:2 ө.в., 1:0, 2:0)

5. [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]] — 12. '''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|«Сокол»]]''' 1-3 (2:0, 1:4, 2:3, 3:4 ө.в.) 

6. '''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|«Звезда»]]''' — 11. [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург»]] 3-1 (0:1 ө.в., 3:2, 4:0, 3:2)

7. [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]] — 10. '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]''' 0-3 (2:3, 1:2 ө.в., 2:4)

8. '''[[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье»]]''' — 9. [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|«Химик»]] 3-1 (1:0, 0:1 ө.в., 3:2 ө.в., 1:0)
=== Сирекфиналдар ===
1. '''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]''' — 12. [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|«Сокол»]] 4-1 (2:0, 1:0, 4:1, 1:2 ө.в., 3:0)

2. [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]] — 10. '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]''' 3-4 (4:2, 3:0, 1:3, 5:6, 2:1 ө.в., 4:5 ө.в., 1:3)

3. '''[[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]]''' — 8. [[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье»]] 4-2 (6:2, 3:2 ө.в., 1:4, 2:3 ө.в., 3:0, 3:1)

4. '''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''' — 6. [[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|«Звезда»]] 3-2 (3:1, 1:2 ө.в., 1:3, 2:1 ө.в., 2:0, 2:1 ө.в.)
=== Ярымфиналдар === 
1. [[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]] — 10. '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]''' 0-4 (0:2, 0:1, 1:3, 2:4)

3. [[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]] — 4. '''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''' 2-4 (3:2, 3:2, 1:2 ө.в., 1:2 ө.в., 1:4, 1:2)
=== Петров кубогы финалы ===
4. [[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]] — 10. '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]''' 1-4 (3:2, ө.в., 4:5 ө.в., 0:1, 2:3, 1:4)

'''Беренсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[16 апрель]] [[2019]]
| время        = 17:00
| команда1     = '''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]] {{Рәсәй флагы}}'''
| команда2     = {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]
| счёт         = 3 : 2 ө.в.
| периоды      = (1:0, 1:1, 0:1, 0:0, 1:0)
| стадион      = [[Спорт һарайы (Төмән)|Төмән СҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Төмән]]
| зрителей     = 3 300
}}
'''Икенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[17 апрель]] [[2019]]
| время        = 17:00
| команда1     = [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = '''{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'''
| счёт         = 4 : 5 ө.в.
| периоды      = (2:1, 1:2, 1:1, 0:1)
| стадион      = [[Спорт һарайы (Төмән)|Төмән СҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Төмән]]
| зрителей     = 3 300
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[20 апрель]] [[2019]]
| время        = 11:00
| команда1     = '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]] {{Ҡаҙағстан флагы}}'''
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]
| счёт         = 1 : 0
| периоды      = (1:0, 0:0, 0:0)
| стадион      = [[Ҡарағанды-Арена]], {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Ҡарағанды]]
| зрителей     = 6 122
}}
'''Дүртенсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[21 апрель]] [[2019]]
| время        = 11:00
| команда1     = '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]] {{Ҡаҙағстан флагы}}''' 
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]
| счёт         = 3  : 2
| периоды      = (1:0, 1:2, 1:0)
| стадион      = [[Ҡарағанды-Арена]], {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Ҡарағанды]]
| зрителей     = 6 220
}}
'''Бишенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[24 апрель]] [[2019]]
| время        = 17:00
| команда1     = [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = '''{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'''
| счёт         = 1 : 4
| периоды      = (1:1, 0:1, 1:2)
| стадион      = [[Спорт һарайы (Төмән)|Төмән СҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Төмән]]
| зрителей     = 3 300
}}

=== Плей-офф раундтары буйынса иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Раунд !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе !! Иң яҡшы йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''1'''||{{Рәсәй флагы}} Евгений Ярославлев (''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]'')||{{Рәсәй флагы}} Станислав Тунхузин (''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]'')||{{Рәсәй флагы}} Всеволод Ястребков (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||{{Рәсәй флагы}} Никита Дыняк (''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''2'''||{{Рәсәй флагы}} Алексей Мельничук (''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]'')||{{Рәсәй флагы}} Кирилл Адамчук (''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]'')||{{Рәсәй флагы}} Илья Баранов (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')||{{Рәсәй флагы}} Лев Комиссаров (''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''3'''||{{Рәсәй флагы}} Эдуард Рейзвих (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')||{{Рәсәй флагы}} Максим Верёвкин (''[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]'')||{{Рәсәй флагы}} Илья Баранов (''[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]'')|| {{Рәсәй флагы}} Вадим Зеленков (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''4'''||{{Рәсәй флагы}} Эдуард Рейзвих (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')||{{Латвия флагы}} Эдгарс Сиксна (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')||{{Рәсәй флагы}} Айрат Зыязов (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'') || {{Ҡаҙағстан флагы}} Эмиль Нурғалиев (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
==== Һөжүмселәр ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Зыязов Айрат Наил улы|Айрат Зыязов]] || [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]||19||7||'''12'''||'''19'''||+2||10
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Сарваров Артур Марат улы|Артур Сарваров]]||Һарыарҡа||19||'''8'''||6||14||+2||14
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Ястребков Всеволод Александрович|Всеволод Ястребков]]||[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]||10||5||4||9||'''+9'''||0
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Ляпустин Денис Игоревич|Денис Ляпустин]]||Нефтяник||10||3||5||8||'''+9'''||8
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Ремов Александр Александрович|Александр Ремов]]||Һарыарҡа||16||3||11||14||+1||4
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Карлин Илья Михайлович|Илья Карлин]]||Рубин||20||6||7||13||7||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Ломако Олег Дмитриевич|Олег Ломако]]||Һарыарҡа||19||7||5||12||+1||31
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Соколов Константин Андреевич|Константин Соколов]]||Һарыарҡа||19||2||10||12||+2||12
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Баранов Илья Григорьевич|Илья Баранов]]||[[ТХКН|Торос]]||12||4||7||11||+5||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Кравченко Вадим Леонидович|Вадим Кравченко]]||Рубин||20||5||4||9||+3||10
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;
==== Һаҡсылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Латвия флагы}} [[Эдгарс Сиксна]] ||[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]||17||3||'''9'''||'''12'''||0||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Метальников Леонид Борисович|Леонид Метальников]]||Һарыарҡа||19||'''4'''||6||10||+6||10
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Верёвкин Максим Евгеньевич|Максим Верёвкин]]||[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]||20||'''4'''||4||8||+5||12
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Сумин Александр Александрович|Александр Сумин]]||[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]||10||2||2||4||'''+9'''||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Тунхузин Станислав Эдуардович|Станислав Тунхузин]]||Рубин||20||3||5||8||+4||15
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Цулыгин Кирилл Николаевич|Кирилл Цулыгин]]||[[ТХКН|Торос]]||17||3||4||7||+4||2
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Адамчук Кирилл Сергеевич|Кирилл Адамчук]]||Нефтяник||9||2||4||6||+7||12
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;

==== Ҡапҡасылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=165| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Е
!width=30| ЫК
!width=35| КҠҺ%
!width=40| «0»
!width=50| Мин
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Рейзвих Эдуард Александрович|Эдуард Рейзвих]]||[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]||18||'''15'''||1.71||'''94.2'''||'''3'''||'''1225'''
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Назаров Егор Григорьевич|Егор Назаров]]||[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|Рубин]]||20||12||'''1.67'''||93.3||'''3'''||1224
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Мельничук Алексей Андреевич|Алексей Мельничук]]||[[СКА-Нева (хоккей клубы)|СКА-Нева]]||9||6||1.1||96.3||'''3'''||546
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Ярославлев Евгений Сергеевич|Евгений Ярославлев]]||[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]||10||5||1.7||93.5||2||669
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Тарасов Даниил Вадимович|Даниил Тарасов]]||[[ТХКН|Торос]]||17||9||1.87||93||1||1090
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''&lt;/small&gt;

== Йомғаҡлау таблицаһы ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 ||'''{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 ||{{Рәсәй флагы}} [[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|«Рубин»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||{{Рәсәй флагы}} [[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 ||{{Рәсәй флагы}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 ||{{Рәсәй флагы}} [[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|«Звезда»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 ||{{Рәсәй флагы}} [[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 ||{{Рәсәй флагы}} [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|«Сокол»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||{{Рәсәй флагы}} [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 10 ||{{Рәсәй флагы}} [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 11 ||{{Рәсәй флагы}} [[Химик (хоккей клубы)|«Химик»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 12 ||{{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 13 ||{{Рәсәй флагы}} [[Рязань (хоккей клубы)|«Рязань»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 14 ||{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 15 ||{{Ҡытай флагы}} [[Ценг Тоу (хоккей клубы)|«Ценг Тоу»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 16 ||{{Рәсәй флагы}} [[Южный Урал (хоккей клубы)|«Южный Урал»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 17 ||{{Рәсәй флагы}} [[Барс (хоккей клубы)|«Барс»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 18 ||{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Торпедо»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 19 ||{{Рәсәй флагы}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 20 ||{{Рәсәй флагы}} [[Челмет (хоккей клубы)|«Челмет»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 21 ||{{Рәсәй флагы}} [[Дизель (хоккей клубы)|«Дизель»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 22 ||{{Рәсәй флагы}} [[Буран (хоккей клубы)|«Буран»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 23 ||{{Рәсәй флагы}} [[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 24 ||{{Рәсәй флагы}} [[Горняк (хоккей клубы)|«Горняк»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 25 ||{{Рәсәй флагы}} [[Саров (хоккей клубы)|«Саров»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 26 ||{{Рәсәй флагы}} [[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 27 ||{{Рәсәй флагы}} [[Молот-Прикамье (хоккей клубы)|«Молот-Прикамье»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 28 ||{{Рәсәй флагы}} [[Ермак (хоккей клубы)|«Ермак»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 29 ||{{Ҡытай флагы}} [[КРС-ОЭРДЖИ|«КРС-ОЭРДЖИ»]]
|}

== ЮХЛ бүләктәрен тапшырыу церемонияһы ==
Юғары хоккей лигаһының бүләктәр тапшырыу церемонияһы миҙгелде тамамлағас үтә.

=== Команда буләктәре ===
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Бүләк!! Еңеүсе
|-
| [[Петров кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(плей-офф еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; ||[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа» Ҡарағанда]]
|-
| [[Еләк юлы кубогы (ЮХЛ)|Еләк юлы кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(даими чемпионат еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; ||[[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева» Санкт-Петербург]]
|-
| [[Асыш кубогы (ЮХЛ)|Асыш кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(миҙгелдең тәүге уйыны еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; ||[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» Санкт-Петербург]]
|}

=== Шәхси бүләктәр ===

{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Бүләк !! Еңеүсе
|-
| [[Иң һөҙөмтәле уйынсыға (хоккей бүләге, ЮХЛ)|«Иң яҡшы бомбардир»]] ||[[Тимирёв Александр Сергеевич|Александр Тимирёв]] (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')
|-
| [[Анатолий Фирсов исемендә бүләк|«Анатолий Фирсов исемендә бүләк»]] || Александр Тимирёв&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/290363/ АЛЕКСАНДР ТИМИРЕВ СТАЛ ЛУЧШИМ ИГРОКОМ СЕЗОНА ПО ВЕРСИИ ХОККЕИСТОВ]&lt;/ref&gt; (''Лада'')
|-
| [[Иң яҡшы һаҡсы (хоккей бүләге, ЮХЛ)|«Иң яҡшы һаҡсы»]] ||[[Метальников Леонид Борисович|Леонид Метальников]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/290357/ Определены лучшие игроки ВХЛ сезона 2018-2019]&lt;/ref&gt; (''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]'')
|-
| [[Иң яҡшы тренерға (хоккей бүләге, ЮХЛ)|«Иң яҡшы тренер»]] || [[Тамбиев Леонид Григорьевич|Леонид Тамбиев]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/290360/ Леонид Тамбиев стал лучшим тренером сезона ВХЛ 2019-2019]&lt;/ref&gt; (''Һарыарҡа'')
|-
| Иң яҡшы судьяға || Сергей Черезов&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/290375/ Сергей Черезов признан лучшим судьей сезона ВХЛ]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Миҙгелдең иң яҡшы йәш уйынсыһы (хоккей бүләге, ЮХЛ)|«Иң яҡшы йәш уйынсы»]] || [[Тарасов Даниил Вадимович|Даниил Тарасов]] (''[[ТХКН|Торос]]'')
|-
| [[ЮХЛ иң яҡшы һөжүмсеһе|«Иң яҡшы һөжүмсе»]] || Александр Тимирёв (''Лада'')
|-
| [[ЮХЛ иң яҡшы ҡапҡасыһы|«Иң яҡшы ҡапҡасы»]] || [[Рейзвих Эдуард Александрович|Эдуард Рейзвих]] (''Һарыарҡа'')
|-
| [[Иң яҡшы етәксегә ЮХЛ бүләге|«Иң яҡшы етәксе»]] || [[Житков Павел Ильич|Павел Житков]]&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/290369/ ДИРЕКТОР «САРЫАРКИ» СТАЛ ЛУЧШИМ РУКОВОДИТЕЛЕМ КЛУБА ВХЛ В СЕЗОНЕ 2018-2019]&lt;/ref&gt; (''Һарыарҡа'')
|-
| «Плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы» || Эдуард Рейзвих (''Һарыарҡа'')
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] 
* [[ЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ беренселеге 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[МЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
== Һылтанмалар ==
* [http://www.vhlru.ru ЮХЛ рәсми сайты]
{|class=wikitable align=&quot;center&quot; width=&quot;66%&quot;
|-
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Үткән: &lt;br /&gt; [[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Миҙгелдәр: &lt;br /&gt; 2018/19'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Киләһе:  &lt;br /&gt;[[ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]
|}
{{ЮХЛ}}


[[Категория:Юғары хоккей лигаһы]]
[[Категория:Хоккейҙа 2019 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2018 йыл]]
[[Категория:ЮХЛ миҙгелдәре]]</text>
      <sha1>6detywgcgiqp82kb4um7qf5u4pl6sec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёша (һәйкәл, Пловдив)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145275</id>
    <revision>
      <id>1310476</id>
      <parentid>1299555</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11705" sha1="9zf6bp087reno61pdt20uaoenqxd45y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Алеша»''' — азат итеүсе совет [[һалдат]]ына [[Болгария|болгар]] ҡалаһы  [[Пловдив]]тағы  Бунарджик ҡалҡыулығында һәйкәл («Азат итеүселәр ҡалҡыулығы»).{{TOC left}}

== Тасуирлама ==
Һәйкәл 11,5 метр бейеклектә көнсығышҡа ҡарап торған совет һалдатының тимер-бетон скульптураһынан ғибәрәт.  Уның ҡулында — ергә йүнәлгән ППШ. 

[[Скульптура|Скульпторҙары]]: Вәсил Радославов, Любомир Далчев, Тодор Босилков  һәм Александр Ковачев; архитекторы Н. Марангозов һ.б.  Һәйкәл 1954 йылда ҡуйылған, 1957 йылдың 5 ноябрендә асылған.

Скульптура  6 метрлыҡ постаментҡа ҡуйылған, сиенит һәм гранит менән көпләнгән. Постамент   «Совет армияһы дошманды туҡмай» (авторы Георгий Коц) һәм «Халыҡ  совет яугирҙарын ҡаршы ала»  (авторы Александр Занков) барельефтары менән биҙәлгән.

Ҙур майҙанда торған монумент янына, йөҙ баҫманан торған баҫҡыс алып бара (авторҙары — Борис Марков, Николай Марангозов, Петр Цветков). Һәйкәлде   ҡаланың теләһә ниндәй нөктәһенән дә күрергә мөмкин.

== Төҙөлөү тарихы ==
Пловдив халҡының совет яугирҙәре-азат итеүселәр хөрмәтенә монумент төҙөү идеяһы [[1948 йыл]]да уҡ тыуған була. Башланғыс  тулыһынса, «аҫтан»,  халыҡтан сыға, бер ниндәй ҙә «өҫтән» тәҡдимдәр булмай. 1948 йылдың 9 майында совет һалдаттарына  һәйкәл төҙөү буйынса Дөйөм ҡала инициативалы комитет булдырыла, уның составына йәмәғәт эшмәкәрҙәре, архитекторҙар, рәссамдар, яҙыусы һәм уҡытыусылар инә. Уны Пловдив хәрби гарнизоны начальнигы, генерал Асен Греков етәкләй. Шул уҡ көндә һәйкәлдең символик нигеҙе һалына.

Бер йылдан һәйкәл проектына конкурс  иғлан ителә, унда ун ижади коллектив ҡатнаша. Комиссия ике вариантта туҡтап ҡала: «Ҡыҙыл батыр» һәм «Еңеү», уларҙың авторҙарына эшләп бөтөрүгә бер йыл ваҡыт бирелә. 1950 йылда комиссия  Вәсил Радославов етәкселегендәге ижади коллективтың «Ҡыҙыл батыр» проектын һайлай. Буласаҡ һәйкәлдең урынында макетты төҙөү менән ҡайһы бер етешһеҙлектәр асыҡлана. Авторҙарҙың ниәте буйынса монумент өс элементтан торорға тейеш була, әммә күк йөҙө  фонында  улар ҡушыла, һәм композиция үҙенең матурлығын юғалта. Шуға күрә тик яугирҙе генә ҡалдырырға ҡарар ителә. [[1950 йыл]]дың июнендә был вариант раҫлана.

== Һәйкәл прототиптары ==
Һәйкәлдең  прототибы булып  3-сө Украин фронтының  рота рядовойы Скурлатов Алексей Иванович тора, ул элекке 922-се уҡсылар полкының 10-сы айырым  саңғы батальоны уҡсыһы, ҡаты яраланғандан һуң элемтәсе булып күскән.  1944 йылда ул Пловдив-София телефон линияһын тергеҙгән. Пловдивта Алексей Иванович телефон станцияһы эшсеһе болгар Ҡаршылыҡ күрһәтеүҙең ҡатнашыусыһы Методи Витанов менән дуҫлаша. Методи Витанов скульптор Вәсил Родославовҡа Алексейҙың фотоһүрәтен бирә, һәм скульптор был һүрәткә нигеҙләнеп, һәйкәл булдыра&lt;ref name=&quot;Chekhova&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Елена Чехова.|заглавие=«Братушка» Алёша|ссылка=http://www.aif.ru/society/history/42762|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2013|номер=17 (1694) за 24 апреля|страницы=68}}&lt;/ref&gt;.

== Һәйкәл һүтергә маташыуҙар ==
Совет оккупацияһы символы кеүек һәйкәлде беренсе тапҡыр һүтергә маташыу пловдив  [[Болгарияның административ бүленеше|община советы]] тарафынан [[1989 йыл]]да була. Әммә Пловдив халҡы һәйкәлде яҡлау саралары ойоштора, шул иҫәптән «Алеша» һәйкәле янында  тәүлек әйләнәһенә дежур ҡуйыла; урындағы ҡатын-ҡыҙҙар «рус һалдатының» муйынына аҡ һәм ҡыҙыл ептәрҙән үрелгән ғәйәт ҙур    мартеница (бетеү) — һаулыҡ һәм оҙон ғүмер символын&lt;ref name=&quot;Chekhova&quot;/&gt; таға

Киләһе маташыу [[1993 йыл]]да була, Пловдив ҡалаһының мэры һәйкәлде һүтеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был ҡарарға ҡаршы Болгарияның унлаған йәмәғәт ойошмалары ҡаршы сыға, ә Болгарияла йәшәгән урыҫ ветерандары төркөмө һәйкәлде юҡ итеү осрағында үҙ-үҙҙәрен шәхси утта яндырыу акты менән янай. 

[[1996 йыл]]да Пловдив община советы ҡабаттан монументты һүтеү ҡарарын ҡабул итә. Был ҡарар округ суды менән юҡҡа сығарыла.  Монумент Икенсе донъя һуғышының һәйкәле һәм уны емереү мөмкин түгел тип,  Болгарияның Юғары суды  һуңғы нөктәне ҡуя.

== Пловдив ҡалаһы  символы ==
[[Файл:50-летие_памятника_Алёша_(Болгария).jpg|справа|мини|300x300пкс|Почта карточкаһы «Алеша» һәйкәлен төҙөүҙең   50 йыллығына арналған Болгарияның  үҙенсәлекле маркаһы менән,  2007]]
1966 йылда шағир Константин Ваншенкин һәм композитор  Эдуард Колмановский  пловдив һәйкәленә арнап  йыр яҙа, ул шулай уҡ  «Алеша» тип атала. 1989 йылға тиклем был йыр Пловдив ҡалаһының рәсми гимны була.  

Шағир Роберт Рождественский шулай уҡ монументҡа үҙенең «Пловдив ҡалаһында һалдат Алеша һәйкәле» шиғырын арнай.

2007 йылдың 5 ноябрендә Пловдивта «Алеша» һәйкәлен төҙөүҙең 50 йыллығына арналған тантана  үтә. Был уңай менән  650 дана тираж  юбилей маркаһы һәм почта карточкаһы сығарыла. Марка һәм карточка махсус штемпель менән ғәмәлдән сығарыла. Ғәмәлдән сығарыу тантанаһында элемтә һәм информацион технологиялары буйынса дәүләт агентлығы рәйесе Пламен Вачков  һәм Пловдив администарцияһы башлығы Тодор Петков ҡатнаша.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Алёша (песня)

* Памятник Советской армии (София)
* Список памятников русским в Болгарии
* Алёша (памятник, Мурманск)
* Воин-освободитель

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Павлова Т. [http://www.komunist.com.ua/article/18/4273.htm Алёша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405152154/http://www.komunist.com.ua/article/18/4273.htm |date=2016-04-05 }} // Коммунист. — 7 мая 2007
* Тепляков С. [https://web.archive.org/web/20101122150247/http://izvestia.ru/hystory/article3103347/ Болгарский Алеша живет на Алтае] // Известия. — 18 апреля 2007
* Сыромятников А. [http://kp.ru/daily/25934.5/2882719/ Награда нашла ветерана - прототипа «Алеши» через 70 лет] // КП. — 20 августа 2012

== Һылтанмалар ==

* [http://sd250.narod.ru/text/skurlatov.html 250 Бобруйская Краснознаменная ордена Суворова II степени стрелковая дивизия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104183218/http://sd250.narod.ru/text/skurlatov.html |date=2019-01-04 }}
* Покров Д. [https://web.archive.org/web/20170603055251/http://dmpokrov.livejournal.com/34149.html История «Алёши»]
* [https://web.archive.org/web/20071208052723/http://spintongues.msk.ru/rozhdestvensky.html Роберт Рождественский. Памятник солдату Алеше в Пловдиве]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.travel.bolgariya/200711/06160514.html Стоит над рекою Алеша]
* [http://news.plovdiv24.com/34556.html Валидираха пощенска марка «Альоша» (видео)]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}} {{ref-bg}}
* [http://proba.plovdiv.mconet.biz/index.php?action=fullnews&amp;id=359438&amp;category=1761&amp;category_name=%E2%84%96%20%E2%84%96%D0%9B%E2%84%96%D0%9E%E2%84%96%D0%93%E2%84%96%D0%94%E2%84%96%D0%98%E2%84%96%D0%93_%E2%84%96%D0%9A%D1%91%20%E2%84%96%D0%9B%D1%91%20%D1%91%20%D1%91%20%E2%84%96%D0%90 Юбилейна пощенска марка «Альоша» в Пловдив]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-bg}}
* [http://dariknews.bg/view_article.php?article_id=196836 1000 сказали «С днём рождения, Алёша»] {{ref-bg}}
* [http://ap22.ru/paper/paper_6077.html «Памятник пусть стоит, а я еще погуляю!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906025136/http://ap22.ru/paper/paper_6077.html |date=2018-09-06 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>9zf6bp087reno61pdt20uaoenqxd45y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЮХЛ беренселеге 2018/2019 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145347</id>
    <revision>
      <id>1310372</id>
      <parentid>1285684</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55796" sha1="2ea5ahcn1fl73m01yvvffjzlg9j0ifs" xml:space="preserve">{{ЮХЛ беренселеге миҙгеле
|Дата1=[[14 сентябрь]] [[2018]]
|Дата2=[[18 апрель]] [[2019]]
|Уйындар=216
|Асышкубогыеңеүсеһе={{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|ДаимиЧемпионатЕңеүсеһе={{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] (87)
|Бомбардир=[[Прохоров Алексей Николаевич|Алексей Прохоров]] (59)
|Мәргән=Алексей Прохоров (32)
|Чемпион={{Флаг|Ростовская область}} '''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
|Финалист={{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
|иҫәп=4 : 0
|предыдущий сезон ссылка=ЮХЛ беренселеге 2017/2018 йылдар миҙгелендә
|предыдущий сезон=2017/18
|следующий сезон ссылка=ЮХЛ беренселеге 2019/2020 йылдар миҙгелендә
|следующий сезон=2019/20
}}

'''ЮХЛ беренселеге 2018/2019 йылдар миҙгелендә''' — [[Юғары хоккей лигаһы беренселеге]]нең дүртенсе миҙгеле. Даими чемпионат [[2018 йыл]]дың [[14 сентябрь|14 сентябрендә]] [[Чебоксар (хоккей клубы)|«Чебоксар»]] һәм [[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]] хоккей клубтары командалары араһында уйын менән башлана һәм [[2019 йыл]]дың апрелендә [[Федерация кубогы]] өсөн финал уйындары менән тамамлана. Миҙгелдә Рәсәйҙең туғыҙ ҡалаһынан 9 команда ҡатнаша.

ЮХЛ беренселегендә дүртенсе йыл рәттән «Ростов» хоккей клубына даими миҙгелдә етеүсе булмай. Аҙаҡтан плей-офф финалында «Ростов» серияла 4-0 иҫәбе менән «Мордовия» хоккей клубын ота һәм икенсе тапҡыр чемпион исемен яулай.

== Ике миҙгел араһы яңылыҡтары ==
=== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ===
* 2017/18 йылдар миҙгеле чемпионы «Тамбов» хоккей клубы бер кимәлгә юғарыраҡ [[ЮХЛ]] чемпионатына күсә&lt;ref&gt;[https://www.vestitambov.ru/new/hk-tambov-perehodit-v-chempionat-vhl/ ХК «Тамбов» переходит в Чемпионат ВХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220427235526/https://vestitambov.ru/new/hk-tambov-perehodit-v-chempionat-vhl/ |date=2022-04-27 }}&lt;/ref&gt;. Финанс ауырлыҡтар булғанға күрә Түбәнге Тагилдан «Юниор-Спутник» ЮХЛ беренселеге составынан сығырға мәжбүр була.
* 2017/18 йылдар миҙгелендә [[МЙХЛ]] чемпионатында ҡатнашҡан «Красноярские Рыси» һәм «Южный Урал-Металлург» хоккей клубтары ЮХЛ беренселегенә күсәләр&lt;ref&gt;[http://mhl2.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=317303&amp;SECTION_ID= «КРАСНОЯРСКИЕ РЫСИ» И «ЮЖНЫЙ УРАЛ-МЕТАЛЛУРГ» ПРИМУТ УЧАСТИЕ В ПЕРВЕНСТВЕ ВХЛ]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
=== Тренерҙар алмашыныуы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Миҙгел башланыр алдынан
|-
! width=&quot;150&quot;| Команда
! width=&quot;170&quot;| ЮХЛ беренселеге 2017/2018 йылдар миҙгелендәге тренер
! width=&quot;180&quot;| 2018/2019 йылдар миҙгелендәге тренер
|-
| [[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Чернов Евгений Владимирович|Евгений Чернов]]
|-
| [[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|«Южный Урал-Металлург»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Казарин Виталий Павлович|Виталий Казарин]]
|-
| [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]]
| [[Хромых Владислав Анатольевич|Владислав Хромых]]
| [[Баев Денис Юрьевич|Денис Баев]]
|}

== ЮХЛ беренселеге командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13461 Д. Ляпин иҫтәлегенә турнир]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Тюменский Легион]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Тюменский Легион]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |6:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
| align=&quot;right&quot; |[[Тюменский Легион]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
|4||10||83.3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|4||8||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|4||5||41,7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|4||4||33,3||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Тюменский Легион]]
|4||3||25||'''5'''
|}
{{col-2}}
=== [https://web.archive.org/web/20191122050203/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13363 В. Харламов иҫтәлегенә турнир] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot;|7:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
|align=&quot;right&quot;|[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|19.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |10:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13516 Сыуаш республикаһы башлығы кубогы]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Челны (хоккей клубы)|Челны]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|5:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Челны (хоккей клубы)|Челны]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Челны (хоккей клубы)|Челны]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|30.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Челны (хоккей клубы)|Челны]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]
|}
{{col-end}}
=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|Д. Ляпин иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|В. Харламов иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Красноярск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]
|-
|Сыуаш Республикаһы башлығы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Чебоксар]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
|}

== Командалар ==

{{  ПозКарта+|Рәсәй|width=900|float=center|caption=ЮХЛ беренселеге командалары|places=
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=53|lat_min=20|lon_deg= 83|lon_min=46|position=top|background=#FFFFFF|label=[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=51|lat_min=32|lon_deg= 46|lon_min=00|position=bottom|background=#FFFFFF|label=[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=55|lat_min=26|lon_deg=65|lon_min=20|position=top|background=#FFFFFF|label=[[Юноир (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=56|lat_min=00|lon_deg= 92|lon_min=52|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|Красноярские Рыси]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=54|lat_min=11|lon_deg= 45|lon_min=11|position=bottom||background=#FFFFFF|label=[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=07|lon_deg= 47|lon_min=14|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=47|lat_min=14|lon_deg= 39|lon_min=42|position=top|background=#FFFFFF|label=[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=51|lat_min=12|lon_deg= 58|lon_min=37|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-М]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=42|lon_deg= 52|lon_min=20|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Челны (хоккей клубы)|Челны]]}}
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left&quot;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:13%&quot; | Команда
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:12%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:20%&quot; | Арена
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:6%&quot; | Нигеҙләнгән
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:6%&quot; | Лигала
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:7%&quot; | Федерация кубогы
! style=&quot;background:white; text-align:center;width:12%&quot;  |Партнёрлыҡ командаһы
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]'''
| {{Флаг|Алтайский край}} [[Барнаул]]
| [[Г.С. Титов исемендәге тамашалар һәм спорт һарайы|Тамашалар һәм спорт һарайы]]
| align=center |2006
| align=center |2015
| align=center | —
| align=center |[[Себер (хоккей клубы)|«Себер» Новосибирск]] (КХЛ)
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|Красноярские Рыси]]'''
| {{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]]
| [[Арена-Север]], [[Платинум Арена (Красноярск)|Платинум Арена]]
| align=center | 2011
| align=center | 2018
| align=center | —
| align=center | [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|«Сокол» Красноярск]] (ЮХЛ)
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]'''
| {{Флаг|Саратовская область}} [[Һарытау]]
| [[Кристалл (спорт һарайы)|«Кристалл» СҺ]]
| align=center | 1946
| align=center | 2017
| align=center | —
| align=center | —
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'''
| {{Флаг|Мордовия}} [[Саранск]]
| [[Мордовия республикаһы боҙ һарайы|Боҙ һарайы]]
| align=center | 2011
| align=center | 2015
| align=center | —
| align=center | —
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| {{Флаг|Ростовская область}} [[Дондағы Ростов]]
| [[Айс Арена (боҙло һарай)|Айс Арена]]
| align=center | 2004
| align=center | 2015
| align=center | 2017
| align=center | —
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
| {{Флаг|Курганская область}} [[Ҡурған]]
| [[Н. В. Парышев исемендә боҙло спорт һарайы|Н. В. Парышев ис. БСҺ]]
| align=center | 2012
| align=center | 2017
| align=center | —
| align=center | [[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье» Ҡурған]] (ЮХЛ)
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]'''
| {{Флаг|Чувашия}} [[Чебоксар]]
| [[Чебоксар-Арена]]
| align=center | 1975
| align=center | 2016
| align=center | —
| align=center | [[Лада (хоккей клубы)|«Лада» Тольятти]] (ЮХЛ)
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Челны (хоккей клубы)|Челны]]'''
| {{Флаг|Татарстан}} [[Яр Саллы]]
| [[Боҙло спорт һарайы (Яр Саллы)|Боҙло спорт һарайы]]
| align=center | 2004
| align=center | 2016
| align=center | —
| align=center | [[Рязань (хоккей клубы)|«Рязань»]] (ЮХЛ)
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Южный Урал-Металлург]]'''
| {{Флаг|Оренбургская область}} [[Орск]]
| [[Юбилейный (спорт һарайы, Орск)|«Юбилейный» СҺ]]
| align=center | 1956
| align=center | 2018
| align=center | —
| align=center | [[Южный Урал (хоккей клубы)|«Южный Урал» Орск]] (ЮХЛ)
|}

== Тренерҙар һәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;130&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;270&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
|[[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Климов Александр Юрьевич|Александр Климов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Янцев Владислав Сергеевич|Владислав Янцев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Соловьев Андрей Михайлович|Андрей Соловьев]] &lt;small&gt;(15 ғинуар)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://hcaltai.ru/news/izmeneniya_v_trenerskom_shtabe_hk_altay_3202.html Изменения в тренерском штабе ХК «Алтай»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117225750/http://www.hcaltai.ru/news/izmeneniya_v_trenerskom_shtabe_hk_altay_3202.html |date=2019-01-17 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|Красноярские Рыси]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Чернов Евгений Владимирович|Евгений Чернов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сультеев Тимур Ленар улы|Тимур Сультеев]]
|
|-
|[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Лукошин Анатолий Дмитриевич|Анатолий Лукошин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Антипов Павел Сергеевич|Павел Антипов]]
|
|-
|[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Воробьев Юрий Сергеевич|Юрий Воробьев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Цицаров Станислав Олегович|Станислав Цицаров]]
|
|-
|[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Пантелеев Григорий Владимирович|Григорий Пантелеев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мякинин Василий Вячеславович|Василий Мякинин]]
|
|-
|[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Нуржанов Сергей Зинуллович|Сергей Нуржанов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Созонов Дмитрий Владимирович|Дмитрий Созонов]]
|
|-
|[[Челны (хоккей клубы)|Челны]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мусаҡаев Айҙар Юнир улы|Айҙар Мусаҡаев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бобиков Артем Алексеевич|Артем Бобиков]]
|
|-
|[[Южный Урал-Металлург]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Казарин Виталий Павлович|Виталий Казарин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Рябоконов Алексей Артурович|Алексей Рябоконов]]
|
|-
|[[Юниор (хоккей клубы. Ҡурған)|Юниор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Баев Денис Юрьевич|Денис Баев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Богданов Алексей Юрьевич|Алексей Богданов]]
|
|}

== Даими чемпионат ==
ЮХЛ беренселегенең даими чемпионаты ике этаптан тора. Ошо миҙгелдән алып был этаптарҙа бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта һәм булиттар серияһында еңелгән өсөн бер мәрәй бирелә һәм төп ваҡытта отолған өсөн бер мәрәй ҙә бирелмәй.
=== Беренсе этап ===
Тәүге этапта һәр команда ҡалған 8 клуб менән дүртешәр осрашыу үткәрә. Шул дүртәүҙең икәүһен өйөндә, икәүһен ҡунаҡта уҙғара. Тимәк, тәүге этапта һәр команда 32 уйын үткәрә. Беренсе этап 14 сентябрҙә башлана һәм 27 декабрҙә тамамлана.
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;65%&quot;
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М
|- align=center 
|1||align=left|'''{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]]'''||32||29||0||1||0||1||1||143—58||+95|| '''61'''
|- align=center 
|2||align=left|{{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]]||32||22||1||1||0||0||8||127—67||+60|| '''48'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Чувашия}} [[Чебоксар (хоккей клубы)|«Чебоксар»]]||32||18||3||0||0||1||10||119—74||+45|| '''43'''
|- align=center 
|4||align=left|{{Флаг|Саратовская область}} [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|«Кристалл»]]||32||15||2||1||1||1||12||96—79||+17|| '''38'''
|- align=center 
|5||align=left|{{Флаг|Татарстан}} [[Челны (хоккей клубы)|«Челны»]]||32||14||0||2||0||2||14||92—98||-6|| '''34'''
|- align=center 
|6||align=left|{{Флаг|Алтайский край}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|«Алтай»]]||32||13||0||1||2||1||15||76—81||-5|| '''31'''
|- align=center 
|7||align=left|{{Флаг|Курганская область}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]]||32||10||1||0||3||2||16||78—96||-18|| '''27'''
|- align=center 
|8||align=left|{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси»]]||32||8||0||0||0||1||23||64—124||-60|| '''17'''
|- align=center 
|9||align=left|{{Флаг|Оренбургская область}} [[Южный Урал-Металлург|«Южный Урал-Металлург»]]||32||0||2||0||0||0||30||58—176||-118|| '''4'''
|}
: '' У — урын, Е — еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — буллиттар серияһында еңеүҙәр, БСО — буллиттар серияһында отолоу, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, О — отолоуҙар, Ш — кереткән-үткәргән шайбалар, ±Ш — шайбалар айырмаһы, М — мәрәйҙәр.
=== Икенсе этап ===
Тәүге этап һөҙөмтәләре буйынса икенсе этап өсөн календарь төҙөлә. Икенсе этапта һәр команда башҡа һигеҙ команда менән икешәр осрашыу үткәрә. Ошо ике осрашыуҙы улар йә өйҙә, йә ҡунаҡта ғына үткәрәсәк. Тимәк, икенсе этапта командалар 16 уйын үткәрәсәк. Ә даими чемпионатта бер клуб өсөн уйындар һаны 48-гә тиклем етә. Икенсе этап 2019 йылдың 8 ғинуарында башлана һәм 3 мартта тамамлана.
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;65%&quot;
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М
|- align=center 
|1||align=left|'''{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]]'''||48||39||3||1||0||1||4||202—100||+102||'''87'''
|- align=center 
|2||align=left|'''{{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]]'''||48||35||1||1||0||1||10||209—108||+101|| '''75'''
|- align=center
|3||align=left|'''{{Флаг|Чувашия}} [[Чебоксар (хоккей клубы)|«Чебоксар»]]'''||48||29||4||0||2||1||12||204—121||+83|| '''69'''
|- align=center 
|4||align=left|'''{{Флаг|Саратовская область}} [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|«Кристалл»]]'''||48||20||3||2||2||1||20||154—135||+19|| '''53'''
|- align=center 
|5||align=left|'''{{Флаг|Курганская область}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]]'''||48||17||2||3||3||3||20||124—130||-6|| '''50'''
|- align=center 
|6||align=left|'''{{Флаг|Татарстан}} [[Челны (хоккей клубы)|«Челны»]]'''||48||19||0||3||2||3||21||140—139||+1|| '''49'''
|- align=center 
|7||align=left|'''{{Флаг|Алтайский край}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|«Алтай»]]'''||48||14||2||2||3||1||26||104—139||-35|| '''40'''
|- align=center 
|8||align=left|'''{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси»]]'''||48||11||0||1||0||4||32||99—201||-102|| '''28'''
|- align=center 
|9||align=left|''{{Флаг|Оренбургская область}} [[Южный Урал-Металлург|«Южный Урал-Металлург»]]''||48||2||2||0||1||2||41||82—245||-163|| '''11'''
|}
'''Яртыса ҡалын''' шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.

=== Уйынсылар статистикаһы ===
==== Һөжүмселәр ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Прохоров Алексей Николаевич|Алексей Прохоров]] || [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]||46||'''32'''||27||'''59'''|| '''+43''' || 18
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Мартынов Андрей Игоревич|Андрей Мартынов]]|| Ростов ||47|| 15||'''39'''||54|| +38 || 6
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Сергушкин Денис Петрович|Денис Сергушкин]]||[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]||38|| 30 || 20 ||50|| +15||20
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Пьянов Евгений Владимирович|Евгений Пьянов]]||[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]||46||15||30||45|| +28||32
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Тихомиров Антон Владимирович|Антон Тихомиров]]||[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]||36||23||21||44||+27||12
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Филин Евгений Николаевич|Евгений Филин]]||Мордовия||47||23||21||44||+27||12
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Щербаков Павел Алексеевич|Павел Щербаков]]||Ростов||40||21||22||43||+18||21
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Антипов Павел Сергеевич|Павел Антипов]]||Кристалл||41||14||29||43||+11||10
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Әхмәтйәнов Максим Рөстәм улы|Максим Әхмәтйәнов]]||Мордовия||48||14||29||43||+18||16
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Мякинин Василий Вячеславович|Василий Мякинин]]||Ростов||47||10||31||41|| +21||26
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;
==== Һаҡсылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Лукошин Павел Алексеевич|Павел Лукошин]] ||[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]||45||5||22||'''27'''|| +20 ||28
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Поляков Дмитрий Евгеньевич|Дмитрий Поляков]]||[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]||45||4||'''23'''||'''27'''||+15||16
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Краснопёров Иван Викторович|Иван Краснопёров]]||Чебоксар||46||8||17||25||+24||22
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Горячев Сергей Алексеевич|Сергей Горячев]]||[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]||48||8||17||25||+25||26
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Царёв Алексей Викторович|Алексей Царёв]]||[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]||42||'''10'''||11||21||+20||18
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Козлов Дмитрий Александрович|Дмитрий Козлов]]||Кристалл||47||5||16||21||-1||18
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Шевчук Евгений Владимирович|Евгений Шевчук]]||Ростов||47||5||15||20||'''+43'''||32
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;
==== Ҡапҡасылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Е
!width=30| ЫК
!width=35| КҠҺ%
!width=40| «0»
!width=50| Мин
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Горелов Сергей Александрович|Сергей Горелов]]||[[Челны (хоккей клубы)|Челны]]||14||12||'''1.6'''||92.06||3||801
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Кудашев Данил Владиславович|Данил Кудашев]]||[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]||27||11||2.3||'''93.08'''||'''6'''||1562
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Мотошин Денис Сергеевич|Денис Мотошин]]||[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]||35||'''23'''||2.1||91.92||5||'''1926'''
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Евдокимов Глеб Игоревич|Глеб Евдокимов]]||[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]||26||20||2.2||90.22||3||1465
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Дорофеев Михаил Игоревич|Михаил Дорофеев]]||Челны||22||11||2.3||91.77||4||1253
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''&lt;/small&gt;

== Федерация кубогы өсөн плей-офф ==
Федерация кубогы өсөн плей-офф уйындарына даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса тәүге һигеҙ команда эләгәсәк. Комадалар урындарына тап булған «сәсеү» номерҙарын ала. Иң ҙур номерлы командаға ҡаршы иң бәләкәй номерлы команда сыға. Мәҫәлән, тәүге раундта парҙар ошолай билдәләнә: 1 — 8, 2 — 7, 3 — 6 һәм 4 — 5. Сирекфиналдар өс еңеүгә тиклем булһа, ярымфиналдар менән Федерация кубогы финалы бер команданың дүртенсе еңеүенән һуң ғына тамамлана. Ярым финалдарҙа еңелгән ике команда бронза миҙалы өсөн ике осрашыу үткәрә.
{{Сетка8
| RD1=Сирекфиналдар
| RD2=Ярымфиналдар
|Consol=3-сө урын өсөн
| RD3=Федерация кубогы финалы
| group1=
| group2=
| RD1-seed1=1
| RD1-team1='''{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| RD1-score1='''3'''
| RD1-seed2=8
| RD1-team2={{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярские Рыси]]
| RD1-score2=0
| RD1-seed3=4
| RD1-team3={{Флаг|Саратовская область}} [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]
| RD1-score3=1
| RD1-seed4=5
| RD1-team4='''{{Флаг|Курганская область}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
| RD1-score4='''3'''
| RD1-seed5=2
| RD1-team5='''{{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'''
| RD1-score5='''3'''
| RD1-seed6=7
| RD1-team6={{Флаг|Алтайский край}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|Алтай]]
| RD1-score6=1
| RD1-seed7=3
| RD1-team7='''{{Флаг|Чувашия}} [[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]'''
| RD1-score7='''3'''
| RD1-seed8=6
| RD1-team8={{Флаг|Татарстан}} [[Челны (хоккей клубы)|Челны]]
| RD1-score8=1
| RD2-seed1=1
| RD2-team1='''{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| RD2-score1='''4'''
| RD2-seed2=5
| RD2-team2={{Флаг|Курганская область}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
| RD2-score2=1
| RD2-seed3=2
| RD2-team3='''{{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'''
| RD2-score3='''4'''
| RD2-seed4=3
| RD2-team4={{Флаг|Чувашия}} [[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]
| RD2-score4=2
| RD3-seed1=1
| RD3-team1= '''{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| RD3-score1='''4'''
| RD3-seed2=2
| RD3-team2={{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
| RD3-score2=0
}}
=== Сирекфиналдар ===
1. '''[[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]]''' — 8. [[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси»]] 3-0 (9:1, 7:2, 6:0)

2. '''[[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]]''' — 7. [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|«Алтай»]] 3-1 (6:2, 2:1 ө.в., 2:4, 2:1)

3. '''[[Чебоксар (хоккей клубы)|«Чебоксар»]]''' — 6. [[Челны (хоккей клубы)|«Челны»]] 3-1 (5:1, 1:3, 4:2, 6:3)

4. [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|«Кристалл»]] — 5. '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]]''' 1-3 (2:3 ө.в., 4:1, 1:2, 3:6)
=== Ярымфиналдар ===
1. '''[[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]]''' — 5. [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]] 4-1 (4:3 ө.в., 4:1, 1:0 ө.в., 1:2, 4:0)

2. '''[[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]]''' — 3. [[Чебоксар (хоккей клубы)|«Чебоксар»]] 4-2 (5:4, 2:4, 3:4, 7:3, 4:2, 5:1)
=== Финал ===
1. '''[[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]]''' — 2. [[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]] 4-0 (2:1, 6:2, 3:1, 3:2)

'''Беренсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[13 апрель]] [[2019]]
| время        = 13:00
| команда1     = '''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] {{Флаг|Ростовская область}}'''
| команда2     = {{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
| счёт         = 2 : 1
| периоды      = (0:0, 2:0, 0:1)
| стадион      = [[Айс Арена (боҙло һарай)|Айс Арена]], {{Флаг|Ростовская область}} [[Дондағы Ростов]]
| зрителей     = 510
}}
'''Икенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[14 апрель]] [[2019]]
| время        = 13:00
| команда1     = '''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] {{Флаг|Ростовская область}}'''
| команда2     = {{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]
| счёт         = 6 : 2
| периоды      = (3:0, 3:1, 0:1)
| стадион      = [[Айс Арена (боҙло һарай)|Айс Арена]], {{Флаг|Ростовская область}} [[Дондағы Ростов]]
| зрителей     = 460
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[17 апрель]] [[2019]]
| время        = 18:30
| команда1     = [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]] {{Флаг|Мордовия}}
| команда2     = '''{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| счёт         = 1 : 3
| периоды      = (0:0, 1:1, 0:2)
| стадион      = [[Мордовия республикаһы боҙ һарайы|Боҙ һарайы]], {{Флаг|Мордовия}} [[Саранск]]
| зрителей     = 2 817
}}
'''Дүртенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[18 апрель]] [[2019]]
| время        = 18:30
| команда1     = [[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]] {{Флаг|Мордовия}}
| команда2     ='''{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'''
| счёт         = 2 : 3
| периоды      = (0:1, 0:1, 2:1)
| стадион      = [[Мордовия республикаһы боҙ һарайы|Боҙ һарайы]], {{Флаг|Мордовия}} [[Саранск]]
| зрителей     = 2 300
}}
=== Раундтар буйынса иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Раунд !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы !! Һөжүмсе !! Йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''Сирекфинал'''||Александр Зубарев (''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'')||Александр Арзамасцев (''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'')||Андрей Мартынов (''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'')||Григорий Егоров (''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''Ярымфинал'''||Александр Зубарев (''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]'')||Александр Брыкин (''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'')||Евгений Колычев (''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'')||Сергей Добросердов (''[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]'')
|}
=== Уйынсылар статистикаһы ===
==== Һөжүмселәр ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Колычев Евгений Владимирович|Евгений Колычев]]||[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]||14||5||7||'''12'''||+6||12
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Саразов Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Саразов]]||Мордовия||13||3||'''9'''||'''12'''|| +3||16
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Туник Владислав Юрьевич|Владислав Туник]]||[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]||12||'''9'''||2||11||+2||4
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Филин Евгений Николаевич|Евгений Филин]]||Мордовия||14||5||6||11||+3||0
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Прохоров Алексей Николаевич|Алексей Прохоров]] ||Ростов||12||4||7||11||+9||10
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Мякинин Василий Вячеславович|Василий Мякинин]]||Ростов||12||3||8||11||'''+10'''||2
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Мартынов Андрей Игоревич|Андрей Мартынов]]|| Ростов ||12||6||3||9||+8||0
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Тихомиров Антон Владимирович|Антон Тихомиров]]||[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]||10||5||4||9||-5||4
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Горбенко Антон Владимирович|Антон Горбенко]]||Чебоксар||10||5||4||9||-1||16
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;
==== Һаҡсылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Поляков Дмитрий Евгеньевич|Дмитрий Поляков]]||[[Чебоксары (хоккей клубы)|Чебоксары]]||10||2||4||'''6'''||-4||8
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Шевчук Евгений Владимирович|Евгений Шевчук]]||[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]||12||2||4||'''6'''||'''+11'''||10
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Брыкин Александр Александрович|Александр Брыкин]]||[[Мордовия (хоккей клубы)|Мордовия]]||13||1||'''5'''||'''6'''||+6||8
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Петраков Иван Вадимович|Иван Петраков]] ||Мордовия||14||'''3'''||2||5||+1||22
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Царёв Алексей Викторович|Алексей Царёв]]||Ростов||12||2||3||5||+7||6
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Добросердов Сергей Витальевич|Сергей Добросердов]]||Мордовия||14||2||3||5||+4||14
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;
==== Ҡапҡасылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Е
!width=30| ЫК
!width=35| КҠҺ%
!width=40| «0»
!width=50| Мин
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Зубарев Александр Валерьевич|Александр Зубарев]]||[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]||8||'''8'''||'''1.2'''||95.4||'''2'''||481
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Старостин Иван Олегович|Иван Старостин]]||[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]||4||1||1.6||'''95.7'''||0||222
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Мотошин Денис Сергеевич|Денис Мотошин]]||[[Чебоксар (хоккей клубы)|Чебоксар]]||10||5||3.5||87.7||0||'''534'''
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''&lt;/small&gt;
== ЮХЛ беренселеге бүләктәрен тапшырыу церемонияһы ==
'''Иң яҡшы тренер''': [[Пантелеев Григорий Владимирович|Григорий Пантелеев]]&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/3337-grigoriy-panteleev-luchshiy-trener-2019 Григорий Пантелеев – лучший тренер-2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603145053/http://www.vhl.su/article/3337-grigoriy-panteleev-luchshiy-trener-2019 |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt; (''Ростов'')

'''Иң яҡшы уйынсы''': [[Прохоров Алексей Николаевич|Алексей Прохоров]]&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/3335-aleksey-prohorov-luchshiy-igrok-pervenstva-vhl-sezona-2018-19 Алексей Прохоров – лучший игрок первенства ВХЛ сезона-2018/19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603142238/http://www.vhl.su/article/3335-aleksey-prohorov-luchshiy-igrok-pervenstva-vhl-sezona-2018-19 |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt; (''Ростов'')

'''Иң яҡшы ҡапҡасы''': [[Мотошин Денис Сергеевич|Денис Мотошин]]&lt;ref&gt;[http://www.vhl.su/article/3336-denis-motoshin-luchshiy-vratary-pervenstva-vhl-sezona-2018-19 Денис Мотошин – лучший вратарь первенства ВХЛ сезона-2018/19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719071256/http://www.vhl.su/article/3336-denis-motoshin-luchshiy-vratary-pervenstva-vhl-sezona-2018-19 |date=2019-07-19 }}&lt;/ref&gt; (''Чебоксар'')

=== Беренселектең символик йыйылма командаһы ===
* '''Һаҡсылар''' — [[Блинов Максим Владимирович|Максим Блинов]] (''Ростов'') һәм [[Шевчук Евгений Владимирович|Евгений Шевчук]] (''Ростов'')
* '''Һөжүмселәр''' — [[Сергушкин Денис Петрович|Денис Сергушкин]] (''Кристалл''), [[Прохоров Алексей Николаевич|Алексей Прохоров]] (''Ростов'') һәм [[Щербаков Павел Алексеевич|Павел Щербаков]] (''Ростов'')

== Йомғаҡлау таблицаһы ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 ||'''{{Флаг|Ростовская область}} [[Ростов (хоккей клубы)|«Ростов»]]'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 ||{{Флаг|Мордовия}} [[Мордовия (хоккей клубы)|«Мордовия»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||{{Флаг|Чувашия}} [[Чебоксар (хоккей клубы)|«Чебоксар»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||{{Флаг|Курганская область}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 ||{{Флаг|Саратовская область}} [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|«Кристалл»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 ||{{Флаг|Татарстан}} [[Челны (хоккей клубы)|«Челны»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 ||{{Флаг|Алтайский край}} [[Алтай (хоккей клубы, Барнаул)|«Алтай»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 ||{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||{{Флаг|Оренбургская область}} [[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|«Южный Урал-Металлург»]]
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] 
* [[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[МЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://vhl.su/ Рәсми сайт]
* [https://www.eliteprospects.com/league/russia3 Лиганын статистикаһы EliteProspects.com сайтында]
{|class=wikitable align=&quot;center&quot; width=&quot;66%&quot;
|-
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Үткән: &lt;br /&gt; [[ЮХЛ беренселеге 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Миҙгелдәр: &lt;br /&gt; 2018/19'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Киләһе:  &lt;br /&gt;[[ЮХЛ беренселеге 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]'''
|}
{{ЮХЛ беренселеге}}

[[Категория:Хоккейҙа 2019 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2018 йыл]]
[[Категория:ЮХЛ беренселеге миҙгелдәре|1]]</text>
      <sha1>2ea5ahcn1fl73m01yvvffjzlg9j0ifs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юл һарайы (Торжок)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149072</id>
    <revision>
      <id>1310375</id>
      <parentid>1059732</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6326" sha1="qdu9cnsg11swg9f5mtpadit49828lb2" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Юл һарайы''' — Торжоктағы юл һарайы, Мәскәү — Петербург Император юл һарайҙарының береһе, [[1776 йыл]]да [[Екатерина II]] ҡушыуы буйынса император ғаиләһенең ял сәйәхәте өсөн архитектор П. Р. Никитин тарафынан төҙөлгән. Проект иртә [[классицизм]] стилендә «өлгө» итеп төҙөлә — шунан һуң юл буйынса һарай төҙөү Вышний Волочокта, Выдропужскиҙа, Медное һәм Городняла башҡарыла.

== Тарих ==
Беренсе юл һарайы ағастан һалына һәм магистрат идаралығына тапшырыла. [[1775 йыл]]да Новгород генерал-губернаторы Яков Ефимович Сиверсҡа бирелгән Император күрһәтмәһенә ярашлы, Торжок һарайын «әллә ҡайҙан күренеп торған урында» төҙөү ҡарала. Юл һарайы Тверцы йылғаһының бейек һул ярында төҙөлә&lt;ref name=&quot;ntrust&quot;&gt;[http://www.ntrust.ru/public.cms/?eid=690603 Торжок һарайында юл. Тарихи белешмә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110040444/http://www.ntrust.ru/public.cms/?eid=690603 |date=2007-01-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[1827 йыл]]да һарай бинаһын Торжок ҡала йәмғиәте дауахана һәм тәрбиә йорона һатып ала, әммә , ҡала властары 1830 йылда һарайҙы Владимир улан полкы ғәскәрҙәренә тапшыра. 1840-1842 йылдарҙа архитектор Львов Иван Федорович проекты буйынса һарай яңыртып төҙөлә. [[1855 йыл]]да комплекс йәнә ҡала милкенә күсә. 1859 йылдар самаһында унда ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы асыла, 1874 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы итеп үҙгәртелә. [[1918 йыл]]да өс класлы гимназия базаһында икенсе баҫҡыс мәктәбе асыла. 1924—1926 йылдарҙа бина эшселәр клубы булып хеҙмәт итә. 1926 йылда ҡалала беренсе ете йыллыҡ мәктәп асыла&lt;ref name=&quot;ntrust&quot;&gt;[http://www.ntrust.ru/public.cms/?eid=690603 Торжок һарайында юл. Тарихи белешмә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110040444/http://www.ntrust.ru/public.cms/?eid=690603 |date=2007-01-10 }}&lt;/ref&gt; (артабан — № 1 урта мәктәп). 1979 йыл — эшсе йәштәр мәктәбе тора&lt;ref name=&quot;sdorogov&quot;&gt;[http://sdorogov.ucoz.ru/publ/2-1-0-10 Торжок, архитектура ҡомартҡыһы. Торжок һәм новотор. Информацион-күңел асыу сайт с. н. Дорогов]&lt;/ref&gt;.

[[2010 йыл]]да милеккә идара итеү комитет һарайҙы 6 фатирға алмаша. Прокуратура был килешеүҙе законһыҙ тип таный&lt;ref&gt;[http://www.tvernews.ru/news/24916.html Тверь мәғлүмәт агентлығы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
Һарай комплексы нигеҙендә П формалы композиция ята: төп бина ике ҡабырға стеналы төп төкәтмә менән тоташтырылған. Пар флигелдәр бер ҡатлы тура мөйөшлө төкәтмәнән ғибәрәт. Төкәтмәләр тимер ҡоймалы, улар ҡапҡа аша ҡунаҡ күтәрмәле ихатаға алып бара. Өс мөйөшлө фронтонлы төп бинаға колоннадалар күркәм төҫ биреп тора. Төп фасад дорик портик менән биҙәлгән, флигелдәрҙең фасады ярым колонналы портиктар менән бүленгән&lt;ref name=&quot;sdorogov&quot;/&gt; Һарайҙың ике ҡатында икешәр рәттәге бүмәле анфиладалар бар. Төп ял итеү бүлмәләре өҫкө ҡатта урынлашҡан. Икенсе ҡаттың яртыһынан ҙур өлөшөн ҡунаҡ залы биләй. Көнбайыш анфиладала императорҙың йоҡо бүлмәһе урынлашҡан. Уның тәҙрәһенән ҡала панорамаһы һәм яр буйы күренеп тора&lt;ref name=&quot;ntrust&quot;&gt;[http://www.ntrust.ru/public.cms/?eid=690603 Торжок һарайында юл. Тарихи белешмә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110040444/http://www.ntrust.ru/public.cms/?eid=690603 |date=2007-01-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Смирнов Г. К. Путевые дворцы Екатерины II в провинциальных городах России. // «Государева дорога» и её дворцы. Материалы межрегиональной научной конференции 19-21 ноября 2003 г. Тверь, 2003.
* Суслов А., Фомин А. Торжок и его окрестности. М., 1983.
* Юргин О., Юргина И. «Государева дорога», Путевые дворцы, г. Торжок. // «Государева дорога» и её дворцы. Материалы межрегиональной научной конференции 19-21 ноября 2003 г. Тверь, 2003.
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Тверь өлкәһенең иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>qdu9cnsg11swg9f5mtpadit49828lb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаҙағстанда туризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150593</id>
    <revision>
      <id>1310458</id>
      <parentid>1296495</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T20:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10487" sha1="efttvsua8l6pfrn14rhbj5n53k6bp1i" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi in Hazrat-e Turkestan, Kazakhstan.jpg|thumb|right|300px|[[Әхмәт Йәсәүи]] кәшәнәһе, Ҡаҙағстандағы ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекты]]
'''[[Ҡаҙағстан]]да [[туризм]]''' — Ҡаҙағстан иҡтисадының  тармағы, бынан 2014 йылда алынған килем ВВП-ның 0,3 процентын тәшкил итте. 2020 йылға  Ҡаҙағстан хөкүмәте был күрһәткесте  3 процентҡа еткерергә ниәтләй&lt;ref name=&quot;theguardian1&quot;&gt;{{cite web|author=Joanna Lillis for EurasiaNet, part of the New East |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists |title=Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists &amp;#124; World news |work=The Guardian |date= |accessdate=2016-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/68601 |title=Kazakhstan: Astana Announces Visa-Free Travel for 10 High-Investing States |publisher=EurasiaNet.org |date=16 June 2014 |accessdate=2016-05-27}}&lt;/ref&gt;. 2000 йылда Ҡаҙағстанға  1,47 млн сит ил турисы килгән. 2012 йылға уларҙың һаны 4,81 миллион тәшкил иткән, был туристар ҡабул иткән илдәр араһында  51-се урын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mecometer.com/whats/kazakhstan/international-tourism-number-of-arrivals/ |title=International tourism, number of arrivals – Kazakhstan |publisher=Mecometer.com |date= |accessdate=2016-05-27}}&lt;/ref&gt;. Донъя матбуғатында, тәбиғи иҫтәлекле урындар күп булыуына ҡарамаҫтан, туризм тармағының етерлек үҫешмәүен яҙалар, һүрәтләп, логистика ауырлығы һәм насар хеҙмәтләндереү билдәләнә&lt;ref name=Lillis&gt;{{cite news|last1=Lillis|first1=Joanna|title=Summer holiday in Kazakhstan? Astana eases visa restrictions to attract tourists|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/17/kazakhstan-eases-visa-restrictions-attract-tourists|accessdate=2016-05-27|publisher=[[The Guardian]]|date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Ҡаҙағстан хөкүмәте республикала 2020 йылға тиклем туризм тармағының үҫеш концепцияһы эшләгән.   атарға була. сөнки  Дәүләт программаһының маҡсаты - биш туристик кластер булдырыу: уларға Астана, Алматы, Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан инә. Концепцияла 4 миллиард доллар күләмендә инвестиция йәлеп итеү һәм 2020 йылға туризм индустрияһында 250 меңдән ашыу эш урыны булдырыу  ҡарала&lt;ref name=Lillis/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.tengrinews.kz/environment/Kazakhstan-to-develop-its-tourism-industry-254241/ |title=Kazakhstan to develop its tourism industry. Environment. Tengrinews.kz |publisher=En.tengrinews.kz |date=18 June 2014 |accessdate=2016-05-27}}&lt;/ref&gt;.

== Виза сәйәсәте ==
Ҡаҙағстан  [[Әрмәнстан|Әрмәнстан]], [[Белоруссия|Белоруссия]], [[Грузия|Грузия]], [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙстан]], [[Молдова|Молдавия]], [[Монголия|Монголия]], [[Рәсәй|Рәсәй]] һәм [[Украина|Украина]] граждандары өсөн - 90 көнгә ; [[Аргентина|Аргентина]], [[Әзербайжан]], [[Сербия|Сербия]], [[Корея Республикаһы]], [[Тажикстан]], [[Төркиә|Төркиә]] һәм [[Үзбәкстан]] граждандары өсөн — 30 көнгә  визаһыҙ инеүҙе рөхсәт итә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Visa Information|url=https://www.timaticweb.com/cgi-bin/tim_website_client.cgi?FullText=1&amp;COUNTRY=KZ&amp;SECTION=VI&amp;SUBSECTION=00&amp;user=KLMB2C&amp;subuser=KLMB2C|work=[[Timatic]]|publisher=[[Международная ассоциация воздушного транспорта]]|accessdate=2016-05-27}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда дәүләт программаһы буйынса Ҡаҙағстана иҡтисадына күберәк инвестициялар индергән илдәр граждандарына 15 көнлөк визаһыҙ режим бирелә башланы.  Был илдәр -  [[Бөйөк Британия]], [[Германия]], [[Италия]], [[Малайзия]], [[Голландия]], [[АҠШ]], [[Франция]] һәм [[Япония]]&lt;ref name=&quot;theguardian1&quot; /&gt;.

2015 йылда был программала ҡатнашҡан илдәр һаны 19-ға етте: улар һанына [[Австралия]], [[Бельгия]], [[Венгрия]], [[Испания]], [[Монако]], [[Норвегия]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Сингапур]], [[Швеция]], [[Швейцария]] һәм [[Финляндия]] инә&lt;ref&gt;{{cite web|last=Turebekova |first=Aiman |url=http://astanatimes.com/2015/07/kazakhstan-expands-visa-free-regime-up-to-19-countries-extends-it-to-end-of-2017/ |title=Kazakhstan Expands Visa-Free Regime up to 19 Countries, Extends It to End of 2017 |publisher=Astanatimes.com |date=2 July 2015 |accessdate=2016-05-27}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==

2015 йылға Ҡаҙағстанда  дүрт объект [[ЮНЕСКО]] [[Бөтә донъя мираҫы|Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән булған, уларҙың өсәүһе - мәҙәни һәм тағы ла берәүһе — тәбиғиәт ҡомартҡыһы. Был [[ Әхмәт Йәсәүи|Әхмәт Йәсәүи кәшәнәһе]], [[Тамғалы]] археологик ландшафты, Бөйөк Ебәк юлының Чанъань-Тянь-Шань коридоры, Һарыарҡа — Дала   һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан күлдәре. Әле 13 объект исемлеккә индереүгә кандидат булып тора&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|author=UNESCO World Heritage Centre |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/kz |title=Kazakhstan – UNESCO World Heritage Centre |publisher=Whc.unesco.org |date= |accessdate=2016-05-27}}&lt;/ref&gt;.

==Илдәрҙән килеүселәр==

Ҡаҙағстанға күберәк ошо илдәрҙән килгәндәр:&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/publicationsCompilations?lang=ru&amp;_adf.ctrl-state=qxt6nxycv_128&amp;_afrLoop=10506052476958360 Туризм Казахстана. 2.4 Количество посетителей по въездному туризму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221143441/http://stat.gov.kz/faces/wcnav_externalId/publicationsCompilations?lang=ru&amp;_adf.ctrl-state=qxt6nxycv_128&amp;_afrLoop=10506052476958360 |date=2016-12-21 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=background:#fff203| Илдәр
! style=background:#fff203| 2016
! style=background:#fff203| 2015
! style=background:#fff203| 2014
! style=background:#fff203| 2013
|-
| {{Үзбәкстан флагы}} [[Үзбәкстан]]|| 01 {{increase}} 2,459,757 || 01 {{increase}} 2,297,180 || 01 {{decrease}} 2,107,177 || 01 {{increase}} 2,494,568
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Рәсәй]] || 02 {{decrease}} 1,587,409 || 02 {{decrease}} 1,646,568 || 02 {{decrease}} 1,757,721 || 02 {{increase}} 1,780,574
|-
| {{Ҡырғыҙстан флагы}} [[Ҡырғыҙстан]] || 03 {{decrease}} 1,348,709 || 03 {{increase}} 1,359,625 || 03 {{decrease}} 1,308,139 || 03 {{decrease}} 1,382,706
|-
| {{Тажикстан флагы}} [[Тажикстан]] || 04 {{increase}} 207,009 || 04 {{increase}} 158,507 || 05 {{decrease}} 137,443 || 05 {{increase}} 186,214
|-
| {{Ҡытай флагы}} [[Ҡытай]]|| 05 {{increase}} 117,465 || 05 {{decrease}} 111,706 || 04 {{increase}} 228,617 || 04 {{increase}} 205,066
|-
| {{Әзербайжан флагы}} [[Әзербайжан]]|| 06 {{increase}} 94,846 || 08 {{increase}} 89,296 || 08 {{decrease}} 83,174 || 06 {{increase}} 112,617
|-
| {{Германия флагы}} [[Германия]]|| 07 {{increase}} 90,286 || 09 {{increase}} 88,346 || 09 {{increase}} 79,572 || 09 {{decrease}} 75,491
|-
| {{Төркиә флагы}} [[Төркиә]]|| 08 {{decrease}} 89,611 || 06 {{increase}} 106,301 || 06 {{increase}} 104,986 || 07 {{increase}} 92,070
|-
| {{Украина флагы}} [[Украина]]|| 09 {{decrease}} 73,390 || 07 {{increase}} 97,100 || 07 {{increase}} 84,932 || 08 {{increase}} 82,971
|-
| {{Беларусь флагы}} [[Беларусь]]|| 10 {{increase}} 63,520 || 11 {{increase}} 62,786 || 11 {{increase}} 55,356 || 10 {{increase}} 55,090
|-
| {{Төркмәнстан флагы}} [[Төркмәнстан]]|| 11 {{decrease}} 63,156 || 10 {{increase}} 69,230 || 10 {{increase}} 66,938 || 12 {{increase}} 47,711
|-
| {{АҠШ флагы}} [[АҠШ]] || 12 {{decrease}} 26,402 || 13 {{increase}} 29,124 || 13 {{increase}} 25,824 || 13 {{decrease}} 22,508
|-
| {{Әрмәнстан флагы}} [[Әрмәнстан]]|| 13 {{decrease}} 26,097 || 12 {{decrease}} 37,461 || 12 {{decrease}} 39,934 || 11 {{increase}} 54,244
|-
| {{Корея флагы}} [[Корея]] || 14 {{increase}} 22,276 || 15 {{increase}} 22,046 || 15 {{increase}} 20,445 || 15 {{decrease}} 16,620
|-
| {{Бөйөк Британия флагы}} [[Бөйөк Британия]] || 15 {{decrease}} 20,166 || 14 {{increase}} 24,201 || 14 {{increase}} 23,036 || 14 {{decrease}} 22,389
|-style=&quot;border-top:3px solid green;&quot;
| Йәмғеһе || 16 {{increase}} 6,509,390 || 16 {{increase}} 6,430,158 || 16 {{decrease}} 6,332,734 || 16 {{increase}} 6,841,085
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==


[https://web.archive.org/web/20230728100844/https://kazakhstan.travel/ Официальный туристский сайт Казахстана]

{{Европа по темам 2|туризм|Туризм}}
{{Азия по темам 2|туризм|Туризм}}

[[Категория:Ҡаҙағстанда туризм|*]]</text>
      <sha1>efttvsua8l6pfrn14rhbj5n53k6bp1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скуклостер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151381</id>
    <revision>
      <id>1310451</id>
      <parentid>1301670</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8259" sha1="7vzjvg3jja3hianksj31rgj5f4lptnc" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Скуклостер замогы''' ({{Lang-sv|Skoklosters slott}}) — барокко стилендәге швед һарайы, 1654—1676 йылдарҙа Карл Густав Врангель тарафынан төҙөлгән һәм Меларен күлендәге ярымутрауҙа [[Стокгольм]] һәм Упсада ҡалалары араһында урынлашҡан. [[1970 йыл]]дан алып унда музей урынлаштырыла, уның коллекцияларында картиналар, мебель, һауыт-һаба, туҡыма, ҡорал һәм шулай уҡ китаптар һаҡлана.

== Тарих ==
1676 йылда замок барокко стилендә бай хәрби етәксе, граф Карл Густав Врангель тарафынан [[Стокгольм]] менән Упсада араһындағы Меларен күле ярымутрауында төҙөлә. Замоктың проектын башлыса архитектор Каспар Фогель эшләй, башҡа архитекторҙар Жан де ла Валли һәм өлкән Никодемус Тессин та уға үҙ өлөштәрен индерә. Моғайын, замок ВаршаваныңУяздовский замогына оҡшатып эшләнгән.
[[Файл:Suecia_1-140_;_Arx_Skokloster.jpg|слева|мини|175x175пкс|Замок һәм уның тирә-йүненең планы, яҡынса 1690—1710.]]
[[Файл:Skokloster_ofullbordade_salen_2013a.jpg|мини|Төҙөлөп бөтмәгән зал.]]
Замок XVII быуат уртаһындағы Швед бөйөк иле дәүере ҡомартҡыһы булып тора, был осорҙа Швеция биләмәләрен киңәйтә башлай, шуның арҡаһында ул Европаның иң эре державаларының береһе булып тора. 1676 йылда Врангель үлә, һарай тулыһынса төҙөлөп бөтә алмай. Браге, Скуклостер ғаиләләре мираҫҡа был замокты ала, ләкин уларҙың үҙ биләмәләре булғанлыҡтан, һарайы интерьерын тамамларға ашыҡмай. Шулай итеп, ҙур төп банкет залы төҙөүселәр ни хәлдә ҡалдырһа, шулай тора. Зал Төҙөлөп бөтмәгән зал исемен ала ({{Lang-sv|Ofullbordade salen}}). Скуклостер замогы Европала XVI быуаттағы төҙөлөш баҫҡыстары һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина була. Шул уҡ ваҡытта уның эргәһендә төҙөлөш менән бәйле бер нисә башҡа предметтар һаҡлана: бер нисә тиҫтәгә яҡын төҙөлөш буйынса китап һәм йөҙҙәрсә төҙөлөш ҡоралдары.

1967 йылда Браге замогын мираҫҡа алған фон Эссен ғаиләһе, вариҫтары булмағанлыҡтан, һарайҙы швед хөкүмәтенә һата&lt;ref name=&quot;ИП&quot;&gt;{{Китап|автор=Ю. В. Антонова|заглавие=Замки и крепости Швеции и Финляндии|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=W-mNCAAAQBAJ&amp;pg=PT35&amp;dq=Крепость+Бохус&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiIwdnN2JLYAhXQo6QKHeBvCZ0Q6AEIJjAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|издательство=Издательство &quot;Вече&quot;|страницы=183|страниц=356|isbn=9785444477083}}&lt;/ref&gt;. Скуклостер замогы Король ҡорал палатаһы Дәүләт музейы булып китә(LSH)&lt;ref&gt;[http://skoklostersslott.se/en/about-museum/government-agency A government agency. Three museums — one government agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214092700/http://skoklostersslott.se/en/about-museum/government-agency |date=2021-02-14 }} Skoklosters slott website, n.d., retrieved 28 February 2017&lt;/ref&gt;. 1970-се йылдарҙа архитектор Хидемарк Уве һарайҙа XVI быуатта ҡулланылған материалдар һәм төҙөлөш методтары менән ремонт яһай.

== Музей коллекциялары ==
[[Файл:Vertumnus_årstidernas_gud_målad_av_Giuseppe_Arcimboldo_1591_-_Skoklosters_slott_-_91503.tiff|мини|«Император Рудольф II Вертумен ролендә» портреты. Арчимбольдо Джузеппе картинаһы, замок коллекцияларының береһе.]]
Замоктың тамамланған өлөшө барокко стилененең гүзәллеген күрһәтә, ул картиналар коллекцияһын, мебель, туҡымалар, көмөш һәм быяла һауыт-һабаны һаҡлау урыны булып тора. Иң билдәле картиналарының береһе Арчимбольдо Джузеппеның «Император Рудольф II Вертумен ролендә» портреты. Арчимбольдо Джузеппе Изге Рим империяһы императоры II Рудольфты йәй ваҡытындағы рим аллаһы сифатында йәшелсә һәм емеш-еләк ҡулланып төшөргән. Картина [[Прага]]ла XVII быуатта хәрби трофей итеп алынған.

Китапхана һәм ҡорал палатаһы Врангель коллекцияларындағы ҡорал һәм китаптарына нигеҙләнгән.

Арсеналда XVII быуат хәрби ҡоралының иң ҙур шәхси коллекцияһы бар. Улар башлыса мушкеттар һәм пистолеттар, шулай уҡ ҡылыстар (япон самурайҙары ҡылысы), ҙур булмаған пушкалар, пика һәм арбалеттарҙан ғибәрәт. Шулай уҡ ҡорал коллекцияһы үҙ эсенә төрлө экзотик әйберҙәр, мәҫәлән, эскимос каноэһын һәм йылан тиреләрен ала. Замоктағы арсеналда граф Врангель замогының архитектор Каспар Фогель төҙөгән планы ла һаҡлана. Коллекцияларҙың күп өлөшөн хәрби трофейҙар тәшкил иткән, улар XVII быуаттағы Швед ташҡыны ваҡытында Польшанан урланған&lt;ref name=&quot;ИПШ&quot;&gt;{{Китап|автор=Ю. В. Антонова|заглавие=Замки и крепости Швеции и Финляндии|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=W-mNCAAAQBAJ&amp;pg=PT35&amp;dq=Крепость+Бохус&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiIwdnN2JLYAhXQo6QKHeBvCZ0Q6AEIJjAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|издательство=Издательство &quot;Вече&quot;|страницы=184|страниц=356|isbn=9785444477083}}&lt;/ref&gt;.&lt;gallery&gt;
Skokloster Kungssalen 2013a.jpg|Король залы
Skokloster paradsängkammare 2013.jpg|Врангелдең йоҡо бүлмәһе
Skokloster vapenkammare 2013d.jpg|Ҡорал арсеналы
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite book|title=International Dictionary of Library Histories|url=https://archive.org/details/internationaldic0002unse_w1k5|editor=David H. Stam|publisher=Fitzroy Dearborn|year=2001}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://skoklostersslott.se Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014141/http://skoklostersslott.se/ |date=2007-09-28 }}
* [https://slottsguiden.info/slottdetalj.asp?id=8 Skokloster] н slottsguiden.info
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Музейҙар]]
[[Категория:Мәҙәниәт]]
[[Категория:Замоктар]]</text>
      <sha1>7vzjvg3jja3hianksj31rgj5f4lptnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясир Арафат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155937</id>
    <revision>
      <id>1310402</id>
      <parentid>1306928</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75165" sha1="cxkqhlxagxmesoi2ek6pp0m7ssxhj4k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ясир Арафат''' ({{Lang-ar|ياسر عرفات}}; [[24 август]] [[1929 йыл|1929]], [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]] — [[11 ноябрь]] [[2004 йыл|2004]], Кламар, [[Франция]]), тыуғас та бирелгән тулы исеме — '''Мөхәммәд Абд әр-Рахман Абд әр-Рәүф Арафатәл-Кудва аль-Хөсәйни''' ({{Lang-ar2|محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني}}),  '''Әбү Аммар''' ({{Lang-ar2|أبو عمّار}})  тигән куньяһы менән дә билдәле — [[1993 йыл]]дан Фәләстин милли хакимиәте  (ФМХ) рәйесе (президенты), ФАТХ хәрәкәте башлығы һәм  Фәләстинде азат итеү ойошмаһы башҡарма комитеты (ФАИО) рәйесе ([[1969 йыл]]дан); [[1994 йыл]]ғы тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы лауреаттарының береһе.  75 йәшендә [[Франция]]ла [[Париж]]  эргәһендә  Кламарҙағы Перси хәрби госпиталендә вафат була. Ҡатыны Суха Арафат (ҡыҙ сағындағы исем-шәрифе ''Суха «Сусу» Тәвил'') була.

Ясир Арафат — [[ХХ быуат]]тың икенсе яртыһындағы иң билдәле  радикаль сәйәси эшмәкәрҙәрҙең береһе. Тормошо һәм эшмәкәрлегеҡ ршылыҡлы баһалана, рберәүҙәр өсөн Арафат ,милли   азалыҡыһәм бойондороҡһоҙлоҡ көрәшсеһе, ҡаһарман, ә икенселәр өсөн ул — иң яуыз дошман, кеше үлтереүсе, [[Терроризм|террорсы]]. 
Арафат дәүләт ҡатнашлығынан тыш көс ҡулланыуҙы сәйәси көрәштең легитим формаһына әйләндереүгә өлгәшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.finmarket.ru/z/nws/hotnews.asp?id=709276&amp;nt=4&amp;p=1|title=Третья годовщина смерти Арафата закончилась столкновениями ФАТХа и ХАМАСа|date=12 ноября 2007 года|publisher=finmarket.ru|accessdate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gzt.ru060124&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1136494|title=Схема Арафата» плодится и размножается|publisher=[[Газета (газета)|GZT.RU]] / pressmon.com|date=25.01.2006|accessdate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731202634/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1136494 |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;. Ул етәкләгән ФАИО  [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ға]] күҙәтеүсе сифатында ҡабул ителә, ә Арафаттың үҙен төрлө илдәрҙә   дәүләт башлығы сифатында ҡаршы алалар.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Ясир Ғәззәлә йәшәгән һәм туҡыма менән сауҙа иткән бай сауҙагәр ғаиләһендә бишенсе бала булып  тыуа. Арафат үҙен 4 августа, әсәһе кеүек үк,  [[Иерусалим]]да  тыуған тип һанаған, әммә документтар буйынса, ул [[1929 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] [[Ҡаһирә]]лә тыуған.  Бәлки, ата-әсәһе балаға [[Мысыр]]ҙа уҡыу һәм эшләү мөмкинлеген биреү өсөн  тыуған урыны итеп  [[Ҡаһирә]]не яҙҙырғандыр. Икенсе фекергә ярашлы,  Арафат үҙ дәүләтенең буласаҡ баш ҡалаһы менән «тығыҙыраҡ туғанашыу» өсөн тыуған ере тип Иерусалимды атағандыр&lt;ref name=&quot;peoples&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.peoples.ru/state/king/palestine/arafad/|title=Биография Ясира Арафата|accessdate=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Тыуғас, уға «Мөхәммәт Абд әр-Рахман Абд әр-Рәүеф әл-Кудва әл-Хөсәйни» тип исем ҡушыла. Йәш сағында уны Ясир Арафат (Ясир «еңел» тигәнде аңлата) тип үҙгәртә.  Бының бер маҡсаты була: ул үҙен   фәләстин көстәре командующийы Абд әл-Ҡадир әл-Хөсәйни менән бәйләүҙәрен теләмәй,  был шәхескә ғәрәптәрҙең  израиллеләр менән беренсе һуғышта еңелгәне өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелгән була. Етмәһә, лицей тамамлағандан һуң,  Арафат Абд әл-Ҡадир әл-Хөсәйниҙең шәхси секретары булып эшләгән була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Арафатҡа дүрт йәш тулғас, әсәһе вафат була һәм уны [[Иерусалим|Йәрүсәлимгә]] күсерәләр. Бында ғаилә Һыҡтау Диуарынан һәм Ҡорам тауы комплексының эсендәге   [[Әл-Аҡса мәсете]]нән алыҫ түгел урында йәшәй. Ул  ваҡытта  бөтә комплекс урындағы мосолман власы идаралығы аҫтында була, әммә  Йәрүсәлимдең еврей халҡы Ҡорам тауын үҙҙәренең ҡарамағына күсереүҙе талап итә. Атаһы тағы  бер нисә тапҡыр өйләнә, һәм [[1937 йыл]]да ғаилә Ҡаһирәгә ҡайта. Арафатты төрбиәләү менән уның апаһы Инам  шөғөлләнә  — уның һүҙҙәре буйынса, малай ғына сағынан уҡ тиҫтерҙәренә командалыҡ итеү иң яратҡан шөғөлө менән була.

17 йәшендә үк Ясир Арафат    [[Бөйөк Британия|инглиздәр]] һәм еврейҙар менән көрәш өсөн Фәләстингә йәшерен рәүештә ҡорал ташыуҙа ҡатнаша һәм революцион агитация менән шөғөлләнә.  [[1948 йыл]]да, һуғыш ваҡытында, Арафат уҡыуын ташлап, ҡулына ҡорал ала һәм башҡа фәләстиндәр менән бергә фәләстиндарҙы тыуған иленә сығырға тырыша, ләкин күнекмәһеҙ студенттарҙы хәрби хәрәкәттәр барған ергә үткәреүҙән баш тартҡан мысырҙар туҡтата һәм ҡоралһыҙландыра. Арафат «Мосолман туғанлығы»на инә,  [[1952 йыл|1952]] —[[1956 йыл]]дарҙа Фәләстин студенттары лигаһына етәкселек итә.  Студенттар араһындағы бәхәстәрҙә  ғәрәп илдәренең  БМО-ның Генераль ассамблеяһы резолюцияһына ярашлы Фәләстинде бүлеүҙән баш тартыуын  хата тип атай. Уның фекеренсә, ғәрәп илдәре түгел, ә фәләстиндәр үҙенең киләсәген  ҡайғыртырға тейеш&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Ясир Арафат  [[Ҡаһирә университеты]]ның инженерлыҡ факультетын тамамлай&lt;ref&gt;(тогда он назывался Университетом имени [[Ахмед Фуад I|короля Фуада I]])&lt;/ref&gt;.

[[1956 йыл]]да Мысыр армияһы  лейтенанты званиеһында президент Насер тарафынан национализацияланған [[Сүәйс (Суэц) каналы|Сүәйс каналына]]   инглиз-француз-израиль  көстәре һөжүмен ҡайтарыуҙа ҡатнаша.

[[1956 йыл]]да уны тәүге тапҡыр традицион бәҙүән яулығында ([[Күфиә|куфия]]) күрәләр,  ғүмеренең аҙағына тиклем уны фәләстин ҡаршылыҡ күрһәтеүе символы итеп ябынып йөрөй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/04/12/26_010.htm|title=Махмуд Аббас разворачивает предвыборную агитацию|accessdate=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== ФАТХ һәм ФАИО ===
[[1956 йыл]]да Арафат [[Күвейт]]кә күсә, унда фәләстин общинаһы   сәскә атҡан була. Ул унда төҙөлөш бизнесы менән уңышлы шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Әммә бөтә асылы менән революцияға ылыға. Уның ҡарарынса, «Фәләстинде тик фәләстиндәр үҙҙәре генә азат итә ала»,   башҡа ғәрәп илдәренең ярҙамына иҫәп тоторға ярамай.   1950-се йылдар башында Мысыр территорияһынан   фидаин отрядтары эш итә башлай, әммә ҡаршылыҡ күрһәтеүгә ойошҡанлыҡ етмәй, фәләстиндәрҙең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшен берләштереп алып барырлыҡ берҙәм структура, ойошма, штаб булмай. Арафат ошондай ойошма төҙөү  өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала.

[[1957 йыл]]да ул «Фәләстинде  азат итеү хәрәкәте»н (ФАТХ) ойоштороуҙа ҡатнаша, шунан етәксеһе булып китә. Ҡатнашыусыларҙың күпселеген Ғәззә секторына төпләнгән ҡасаҡтар тәшкил итә.

Башта төркөм «ХАТФ» тип атала, әммә был аббревиатура ғәрәп телендәге «еңелеү» һүҙенә оҡшаған була, шуға уны киреһенсә яҙа башлайҙар. Шулай итеп, [[1959 йыл]]да   «ФАТХ» («яулап алыу», «еңеү») барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта Ясир Арафат  «Әбү Аммар» тигән партия ҡушаматын ала.

[[31 декабрь]] [[1964 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[1965 йыл]] «ФАТХ» Израиль территорияһында беренсе терактты ҡыла — ярты Израилде Кинерет күленән эсәр һыу менән тәьмин иткән акведукты шартлатырға итә. Был датаны фәләстиндәр  үҙ дәүләтен төҙөү өсөн ҡораллы көрәш башлаған көн тип һанай.

Арафат ярҙам һорап   [[Ғәрәп илдәре лигаһы]]нан (ҒИЛ)  ярҙам һорай, ғәрәптәрҙең көсө берҙәмлектә икәнлеген раҫлай, берләшеү өсөн аҡса, ҡорал, кешеләр, база кәрәк. [[1964 йыл]]да  ҒИЛ аҡсаһына   Фәләстинде  азат итеү ойошмаһы (ФАИО) сәйәси ойошма төҙөлә.  Уның алдына фәләстин ҡаршылығының бөтә ойошмаларын берләштереү маҡсаты ҡуйыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ФАИО  ғәрәп илдәре лидерҙары тарафынан ФАТХ-ҡа көнәркәш итеп төҙөлә. Улар ФАИО-ны фәләстин милли хәрәкәтен контролддә тотоу өсөн ойоштора&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Алты көнлөк һуғышта ([[1967]]) регуляр ғәрәп армиялары еңелгәндән һуң  израиллеләр  фәләстин боевиктарына ла һөжүм итә, һәм Ясир Арафат   Иорданияға ҡаса (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, сик аша  ҡатын-ҡыҙ күлдәге кейеп сыға).

[[1968 йыл]]дың [[18 март]]ында  Эйлат тирәһендә сиктең Иордания яғы  диверсанттары һалған минала балалар ултырған  автобус шартлай,  ике кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/bdd57d15a29f428d85256c3800701fc4/b4572218b45c03ec052567fa00528591?OpenDocument S/PV.1401 21 March 1968] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111154751/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/bdd57d15a29f428d85256c3800701fc4/b4572218b45c03ec052567fa00528591?OpenDocument |date=11 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;return&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.smi.ru/04/11/12/3013234.html|date=12 ноября 2004}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20110823012120/http://www.smi.ru/04/11/12/3013234.html |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;farewell&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lenta.ru/articles/2004/11/05/arafat/|date=5 ноября 2004}}&lt;/ref&gt;; [[21 март]]та Израиль ғәскәрҙәре, шул иҫәптән авиация, артиллерия һәм танкылар ФАТХ отрядтарына ҡаршы күтәрелә, ФАТХ-тыҡылар  Иорданиялағы Әл-Караме ауылында төпләнгән була. Алыш барышында Әл-Караме  тулыһынса юҡ ителә. Ғәрәптәр араһында юғалтыуҙар күп булыуға ҡарамаҫтан, ФАТХ яҡлылар  ФАТХ еңеү яуланы, сөнки   авиациялы, ауыр техникалы Израиль армияһы  лайыҡлы яуап алды, тип иҫәпләй. Әл-Карамелағы бәрелеш Арафатты милли батырға әйләндерә.  Израилдә, киреһенсә, операция уңышһыҙ тип һанала һәм тәнҡиткә дусар була. ФАТХ-тың абруйы күтәрелә, уның сафтары тиҫтәләрсә йәш ғәрәптәр менән тулылана. Бер йылдан Арафат ФАИО-ның танылған лидерына әйләнә.

1960-сы йылда аҙағына ФАИО менән берләшкән  ФАТХ уның составында үҙәк урынды биләй, һәм [[Ҡаһирә]]лә  [[1969 йыл]]дың [[3 февраль|3 февралендә]]  Фәләстин милли конгресында Арафат Әхмәт Шүкәйри урынына ФАИО лидеры итеп һайлана. Ике йылдан һуң Арафат «Фәләстин революцияһы» көстәренең баш командующийы була,  ә [[1973 йыл]]да ФАИО-ның сәйәси комитетын етәкләй.

Нәҡ ошо йылдарҙа ул һөҙөмтәле структураны төҙөү башлай. Арафат ойошманың   «хәрби» һәм «сәйәси»  ҡанаттарын булдыра.

[[1970 йыл]]ғы «Ҡара сентябрь» ваҡиғаларынан, Арафат кешеләренең Иордания короле Хөсәйенде ҡолатырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа осрағанынан һуң, , Арафат [[Ливан]]ға күсә. Совет махсус хеҙмәттәре   менән хеҙмәттәшлек итә башлай, шул ваҡытта уның махсус хеҙмәттәренең советтар. ФАИО  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙан аҡса һәм хәрби ярҙам ала, боевиктарын   [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы|Варшава договоры Ойошмаһы]] илдәренең махсус хеҙмәттәре инструкторҙары хәрби эшкә өйрәтә, ошонда уҡ уларҙы ялған документтар менән тәьмин итәләр, яралы боецтарҙы ябыҡ медицина учреждениеларында дауалайҙар. СССР аҡсаһына, һуңынан  байыған [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]  ярҙамы менән  Арафат Көньяҡ [[Ливан]]да «дәүләт эсендәге дәүләтте» булдыра.

БМО  ФАИО-ны   «''фәләстин халҡының берҙән-бер законлы вәкиле''» тип таный.

=== Иордания ===
Иорданияла Ясир Арафат  өс йыл йәшәй. Ошо ваҡыт эсендә фәләстиндәр короллекте үҙҙәренең плацдармына әйләндерә, унан Израилгә даими һөжүмдәр яһай.  [[Амман]]  аэропорты  фәләстиндәр халыҡ-ара авиаюлдарҙан алып ҡасҡан авиалайнерҙарҙы даими ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Шерман&quot;&gt;[http://e-news.com.ua/directory/show/627.html Саша Шерман: Арафат Ясер — биография в крови] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126144246/http://e-news.com.ua/directory/show/627.html |date=2009-11-26 }}&lt;/ref&gt;,  һөҙөмтәлә Иордания терроризмды таратыусы булып күренә башлай&lt;ref name=&quot;dan&quot;&gt;[http://berkovich-zametki.com/Nomer11/Michael1.htm Уроки чёрного сентября]&lt;/ref&gt;.

Король Хөсәйендең  фәләстиндәрҙе йүгәнләргә тырышыуы барып сыҡмай. Ясир Арафат королде Иорданияға ҡасҡан  бер нисә йөҙ мең  ҡасаҡты ҡоралландырып,  король ғәскәрҙәренә ҡаршы күтәреү менән янай. Фәләстин ҡораллы көстәре конролендәге ҡасаҡтар лагерҙары дәүләт эсендәге дәүләткә әүерелә. Фәләстиндәр бер нисә стратегик пунктты баҫып ала.
[[Файл:Arafat_in_Jordan.jpg|слева|мини|150x150пкс|Ясир Арафат  Наиф Хаватме  һәм Кәмал  Насер менән  Амманда матбуғат конференцияһында,  [[1970 йыл]]дың  июне]]
[[Файл:Arafat,_Nasser_and_Abu_Jihad_at_Arab_conference.jpg|справа|мини|190x190пкс|Арафат, Насер һәм Әбү Йыһат  ҒИЛ-дең  «Ҡара сентябрь» граждандар һуғышына арналған ғәҙәттән  тыш конференцияһында]]
[[1970 йыл]]дың  июнендә  Иордания  властары менән фәләстиндәрҙең бер-береһенә ҡаршы тороуы   һәм фәләстин милицияһын ҡоралһыҙландырырға тырышыу ҡораллы бәрелешкә әүерелә.

Башҡа ғәрәп илдәре хөкүмәттәре  конфликтты тыныс хәл итергә тырыша, әммә фәләстин боевиктарының иордан территорияларында  туҡтауһыҙ хәрәкәттәре &lt;ref name=&quot;dan&quot;/&gt;  Иордания властарын репрессив сараларға барырға мәжбүр итә. [[16 сентябрь|16 сентябрҙә]]  король Хөсәйен илдә хәрби хәл иғлан итә. Шул уҡ көндө Арафат ФАИО-ның ҡанаты булған  «Фәләстинде азат итеү армияһы»ның баш командующийы булып китә,  Граждандар һуғышы башлана, уның барышында ФАИО-ға  [[Сүриә]]  ҙур булышлыҡ күрһәтә, Иорданияға 200 танк ебәрә. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Израиль дәүләте|Израиль]] дә  Иордания армияһы менән  фәләстиндәр араһындағы бәрелешкә ҡушылырға әҙер тора: АҠШ  Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына Алтынсы флотын ебәрә, Израиль  Иорданияға хәрби  ярҙам күрһәтергә йыйына. 24 сентябргә Иорданияның регуляр армияһы ФАИО-ны еңә. Хәрби бәрелештәр барышында    яҡынса 5 мең  боевик һәләк була&lt;ref name=&quot;Шерман&quot;/&gt;. Арафат  [[Ливан]]ға   ҡасырға мәжбүр була.  Был ваҡиғаларҙан һуң Иордания короле Арафаттың шәхси дошманына әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.dean-reed.ru/people/arafat.html Ясир Арафат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128063034/http://www.dean-reed.ru/people/arafat.html |date=2012-01-28 }} на сайте «С Дином по жизни»&lt;/ref&gt;.

=== Арафат һәм фәләстин терроры 1970—1980-се йылдарҙа ===
Ясир Арафат тиҫтә ярым йыл дауамында биргән бойороҡтар һөҙөмтәһендә меңәрләгән кеше һәләк була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Ливан хөкүмәтенең  көсһөҙлөгө был дәүләт    территорияһында  ғәмәлдә бойондороҡһоҙ фәләстин дәүләте төҙөргә юл аса. Фәләстин боевиктары Ливан  территорияһынан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһаан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһай.

Иорданиянан ҡыуылған Арафат ФАИО-ны  Ливанға күсерә. Ливан хөкүмәтенең  көсһөҙлөгө был дәүләт    территорияһында  ғәмәлдә бойондороҡһоҙ фәләстин дәүләте төҙөргә юл аса. Фәләстин боевиктары Ливан  территорияһынан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһай.

[[1972 йыл]]да  «Ҡара сентябрь» төркөмө ағзалары Мюнхендағы Олимпия уйындарында 11 израиль спортсыһын ҡулына эләктерә   һәм  азат итергә тырышҡан саҡта аманаттарҙың бөтәһен дә үлтерә.  бөтә азат итергә маташыусы юҡ. Бөтә донъя йәмәғәтселеге был енәйәтте ғәйепләй; Арафат бындай  һөжүмдәргә ФАИО-ның  ҡыҫылышы булмауы тураһында белдереү менән сығыш яһай. 
[[Файл:1974_Ceausescu_Yasser_Araffat_in_Bucharest.JPG|мини|200x200пкс|ФАИО Ясир Арафат менән [[Николае Чаушеску]]    [[Бухарест]]а, 1974 йыл.]]
[[1974 йыл]]да ФАИО Израилдең тыныс халҡын бомбаға тотоуҙы дауам итә. Башҡа илдәрҙә израиллеләрҙе һәм еврейҙарҙы тотоп, фәләстин тотҡондарына алмашырға ла тырышып ҡарайҙар,  әммә  [[1968 йыл]]дан һуң   бындай ғәмәлдәр һөҙөмтә бирмәй&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php What happened at Ma’alot, Kiryat Shmona, and other terrorist targets in the 1970s?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229092039/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php |date=2015-12-29 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cfr.org/publication/9128/ PFLP, DFLP, PFLP-GC, Palestinian leftists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210151737/http://www.cfr.org/publication/9128/ |date=2010-02-10 }} на сайте [http://www.cfr.org/index.html Совета по иностранным делам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203223321/http://www.cfr.org/index.html |date=2009-12-03 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

1970-се йылдар аҙағында Израилдең үҙендә лә, унан ситтә лә граждан объекттарына һөжүмдәр ойоштторған күп һааннлы һул фәләстин ойошмалары барлыҡҡа килә {{Асыҡларға}}; уларҙың күбеһе ФАИО составына имәй йә унан сыҡҡан була&lt;ref&gt;например [[Демократический фронт освобождения Палестины]], [[Палестинский фронт освобождения]] и т. п.&lt;/ref&gt;. Арафат был теракттарға ҡатнашлығын инҡар итә.

Шулай итеп, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, ФАИО менән араһын рәсми өҙгән ФАТХ-тың, уның  «ФАТХ ҡарсығалары»  тигән йәштәр төркөмөнөң, шулай уҡ «Ҡара сентябрь» һәм «Фәләстинде аза итеү халыҡ фронты» төркөмдәренең террористик эшмәкәрлегенә йүнәлеш биреү менән бергә,  Арафат  легитимлыҡҡа өлгәшергә, танылған сәйәсмән булырға тырыша.  Ҡайһы бер сығанаҡтар фекеренсә, һуңыраҡ Төньяҡ Ирландия һәм баск  экстремистары,  Латин Америкаһындағы, Африкалағы һул хәрәкәттәр, Непал маосылары һәм башҡа күптәр Арафаттың ошо ҡылығын үҙенә ала

Раҫланыуынса, Арафат 1970-се йылдара Көнбайыштағы студенттар араһында  «фәләстин революцияһы» идеяларын таратыу өсөн миллиондарса доллар түгә.  «Фәләстин халҡы көрәшен» финанслау һәм уға йәмәғәт ярҙамы ойоштороу фондтары ойошторола.

=== Арафат БМО трибунаһында ===
[[1974 йыл]]да ФАИО-ның яңы сәйәси  программаһы ҡабул ителә, ул фәләстин дәүләтен  «Израиль урынына түгел, ә Израиль менән йәнәш», йәғни Иордан йылғаһының көнбайыш ярында һәм [[Ғәззә секторы]]нда  төҙөү өсөн көрәшергә саҡыра.  ФАИО Яҡын Көнсығыштың сәйәси сәхнәһендә үҙәк фигураға әйләнә&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Израилде танырға әҙерлеген күҙҙә тотҡан программа ҡабул итеүе һөҙөмтәһендә, шулай уҡ фәләстиндәрҙең үҙ дәүләтен төҙөү өсөн көрәшен  бөтә донъя хуплауынан файҙаланып, Арафат беренсе хөкүмәткә ҡарамаған ойошма вәкиле була һәм [[1974 йыл]]дың [[13 ноябрь|13 ноябр]]ендә  [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО Генераль Ассамблеяһының]]  пленар сессияһында сығыш яһай&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;[http://en.wikisource.org/wiki/Yasser_Arafat%27s_1974_UN_General_Assembly_speech Yasser Arafat’s 1974 UN General Assembly speech]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

1975 йылда [[Ливан]]да  граждандар һуғышы тоҡана, ул фәләстин командованиеһына илдең көньяғын контроль аҫтына алырға һәм  Израилдең бөтә төньяғын совет ракеталарынан утҡа тоторға&lt;ref name=&quot;ПРО-ПВО&quot;&gt;[http://old.vko.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.27.28 ОПЕРАЦИЯ «МИР ГАЛИЛЕЕ», Новости ПРО-ПВО ⇒ Хаим Герцог, Арабо-израильские войны, 1967—1973. — М: ООО «Издательство ACT»; СПб.: Terra Fantastica, 2004. — 409с.: ил. — (Военно-историческая библиотека)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023051227/http://old.vko.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.27.28 |date=2011-10-23 }} ISBN 5-17-021658-0&lt;/ref&gt; мөмкинлек бирә.

[[1976 йыл]]да  ФАИО   [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһының ағзаһы була]]&lt;ref&gt;[http://geo.1september.ru/article.php?ID=200800806 Лига арабских государств (ЛАГ)]&lt;/ref&gt;.

=== Ливан ===
Шулай уҡ ул ике һәләкәттә иҫән ҡала:
[[Файл:Arafat_in_Lebanon.jpg|слева|мини|211x211пкс|Ясир Арафат Көньяҡ Ливанда, 1978 йыл]]
ФАИО подразделениелары күп йыллыҡ   граждандар һуғышында яҡтарҙың береһенә әүерелә.. Граждандар һуғышында үҙенә союздаштар итеп Арафат һәм ФАИО  төрлө мосолман һәм һул партиялар боевиктарын, һул тарафлы билдәле Ливан сәйәсмәне, друздар общинаһының сәйәси башлығы Камал Джумблаттыңы ала.

[[1976 йыл]]дың  ғинуарында ФАИО отрядтары христиан ҡалаһы Дамурҙы ала һәм унда һуйыш ойоштора,   төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 500-ҙән ашыу ҡоралһыҙ кешене һуя&lt;ref&gt;[http://www.free-lebanon.com/LFPNews/psa/psa.html The Massacre and Destruction of Damour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514191953/http://www.free-lebanon.com/LFPNews/psa/psa.html |date=2008-05-14 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, ә шул уҡ йылдың июлендә илдең төньяғындағы Чекка ҡалаһында христиандарҙы ҡыралар&lt;ref&gt;[http://www.vestnik.com/issues/2002/0214/win/fara.htm Джозеф ФАРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704191708/http://www.vestnik.com/issues/2002/0214/win/fara.htm |date=2008-07-04 }}&lt;/ref&gt;. Яуап итеп, христиандар үс алыу акттары үткәрә, меңдәрсә фәләстин һәләк ителә&lt;ref&gt;[https://books.google.com.ua/books?id=P2A-fujhSUQC&amp;pg=PA86&amp;lpg=PA86&amp;dq=who+is+Michel+Samaha&amp;source=bl&amp;ots=L1zvxKmPR7&amp;sig=DUwVHRAN2BswtVrWc1ifIT1Raes&amp;hl=ru&amp;ei=OxamStGlBY_SmgPFzLTnDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=8#v=onepage&amp;q=who%20is%20Michel%20Samaha&amp;f=false Black September to Desert Storm: a journalist in the Middle East Авторы: Claude Salhani])]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zaatar&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=_R-I_Gx5OgQC&amp;pg=PA35&amp;dq=Damour++massacre+PLO+fights&amp;lr=&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Syria &amp; Lebanon Авторы: Terry Carter, Lara Dunston, Amelia Thomas, Lonely Planet Publications (Firm)]&lt;/ref&gt;.

Сүриә президенты Хафез Асад  тәүҙә ФАИО-ны хуплаһа ла, һуңынан законлы президент яҡлы бҡулған христиан-фалангистар яғына сыға һәм Ливанға  үҙ ғәскәрен ебәрә&lt;ref&gt;[http://tyros.leb.net/lebwar/lebwar_e05.html Damascus Intervenes / تدخل دمشق]&lt;/ref&gt; . Граждандар һуғышының беренсе этабы Арафат өсөн 1976 йылда [[Бейрут]]тың көнсығышындағы  иң ҙур һәм мөһим   фәләстин ҡасаҡтары  лагеры, ғә!мәлдә ФАИО-ның хәрби базаһы булып торған Тель-Заатарҙың ҡамалыуы һәм ҡолатылыуы менән тамамлана&lt;ref name=&quot;cedarguards&quot;&gt;[http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part7.htm The Battle of Tal al-Zaatar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507000355/http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part7.htm |date=2012-05-07 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wlcu.com.au/war.htm World Lebanese Cultural Union: The Lebanese War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025201653/http://www.wlcu.com.au/war.htm |date=2009-10-25 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Христиан-фалангистарҙың күп тапҡырҙар халыҡты күсерергә тигән тәҡдимен Арафат  кире ҡаға&lt;ref&gt;[http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part1.htm «The Lebanese war»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081631/http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part1.htm |date=2016-03-04 }} — текст о ливанской войне на сайте движения «Защитники кедра» (cedarguards.org). В начале текста указаны книги, на которых он основан.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Арафат үҙе хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай,  ул Бейруттың көнбайышындағы хәүефһеҙ нығытмала урынлашҡан ФАИО  команда пунктында була. Лагерь христиан милицияһы тарафынан баҫып алынған саҡта   эвакуацияланып өлгөрмәгән граждандар һәм фәләстин боевиктары ҡырыла&lt;ref name=&quot;Zaatar&quot;/&gt;.

Израиль, Ливан христиандары менән бәйләнешкә инеп, Ливан территорияһында фәләстандәргә ҡаршы   ике  хәрби операция үткәрә (1978 һәм 1982 йылдарҙа). 
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-1982-0310-027,_Berlin,_Yasser_Arafat,_Erich_Honecker.jpg|мини|250x250пкс|Ясир Арафат ГДР Дәүләт советы рәйесе [[Эрих Хонеккер]]  менән осраша. 10 март [[1982 йыл]]]]
[[1982 йыл]]ғы һөжүм ваҡытында июль айында  Израиль ғәскәрҙәре Бейрутҡа инә һәм ФАИО менән уның яҡлыларҙың көстәрен ҡамай. Ҡала бомбаға һәм артиллерия утына тотола,  йөҙҙәрсә кеше ҡорбан була. Хәүефле хл донъяла ҙур борсолоу тыуҙыра һәм Европа менән АҠШ урталашлығында ФАИО менән Израиль араһында килешеүгә өлгәшелә.  Арафат менән ФАИО көстәре халыҡ-ара ҡораллы көстәр күҙәтеүе аҫтында Бейруттан китә, ә Израиль Ливанда хәрби хәрәкәтте туҡтатырға йөкләмә ала. Артабан ФАИО-ны [[Тунис]] үҙенә индерә.  [[1982 йыл|1982]] йылдың сентәбренән [[1993 йыл]]ға  тиклем ФАИО-ның штаб-фатиры шунда була.

Һуңыраҡ Шарон әйтеүенсә, ФАИО көстәре эвакуацияланғанда Израиль снайперҙары Арафатты сәп аҫтында тота, әммә ул  уны аяп ҡалырға була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Арафат тағы бер тапҡыр һәләкәттән саҡ ҡотолоп ҡала: ул  сыҡҡас ҡына бинаға Израиль вакуумлы бомбаһы  төшә.

=== Тунис ===
1980-се  йылдарҙа ғәрәп илдәренең ([[Ираҡ]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) ярҙамы менән Арафат һөргөнлөктә фәләстин ҡаршылыҡ хәрәкәтен тергеҙеүгә өлгәшә.  [[1985 йыл]]да ул Туниста ФАИО-ның штаб-фатирына Израиль авиаһөжүме ваҡытында тағы бер тапҡыр һәләк булыуҙан саҡ ҡотолоп ҡала.

[[1987 йыл]]дың  декабрендә Израиль оккупацияһына  ҡаршы беренсе стихиялы фәләстин ихтилалы  (''интифадаһы'') башлан,  Арафат бер нисә аҙнанан ихтилалға етәкселекте  үҙ өҫтөнә ала, ФАТХ булышлығы менән генә  Иордандың көнбайыш ярындағы бола акцияһы оҙаҡ ҡына дауам итә ала.

[[1988 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]]  ФАИО  бойондороҡһоҙ [[Фәләстин Дәүләте]]н —  һөргөнлөктәге фәләстин хөкүмәтен - иғлан итә,  ул британ мандаты менән раҫланған бөтә Фәләстин территорияһына үҙ хоҡуғын белдерә, Фәләстин Дәүдәте хөкүмәте Фәләстиндең ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүленең  идеяһын кире ҡаға. Әммә [[1988 йыл]]дың [[13 декабрь|13 декабрендә]] үк Арафат БМО Именлек Советының 242-се  Резолюцияһын  таныу тураһында белдерә, киләсәктә Израилде танырға вәғәҙә бирә һәм  «бөтә формаларында терроризмды, шул иҫәптән  дәүләт терроризмын» кире ҡаға. Америка хакимиәте унан тап ошоно талап итә, сөнки Израилде таныуҙы ул Кэмп-Дэвид солох процесының  башланыу нөктәһе тип ҡарай. Арафаттың белдереүе ФАИО-ның төп маҡсаттарының береһенән  — Израилде  юҡ итеүҙән —  баш тартып,  ике дәүләттең йәнәшә йәшәү  мөмкинлеген  таныуға күсеүеҙе аңлата. Ул сағында Израиль дәүләтенең сиге  [[1949 йыл]]ғы  утты туҡтатыу һыҙығы буйлап үтер,  фәләстин дәүләте Иордандың Көнбайыш ярында һәм Ғәззә секторында урынлашыр ине. Әммә  [[1989 йыл]]дың [[2 апрель|2 апрелендә]]  Фәләстин милли советының Үҙәк комитеты  (ФАИО-ның етәксеһе органы) Арафатты үҙ-үҙен иғлан иткән  Фәләстин Дәүләтенең президенты итеп һайлай.

[[1990 йыл]]да Арафат уға кейәүгә барыр өсөн ислам ҡабул иткән христиан ҡатыны Суха Тәвилгә, ФАИО-ның Тунистағы штаб-фатиры хеҙмәткәренә, өйләнә&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=117352 Ясир Арафат. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317125425/http://www.vesti.ru/doc.html?id=117352 |date=2013-03-17 }} на сайте [[Вести.ру]]&lt;/ref&gt;. [[1995 йыл]]да уларҙың ҡыҙы тыуа.

1990 йылдар башында уҡ Израиль менән Фәләстин етәкселеге  араһында ул саҡта йәшәрен төҫтә бәйләнеш   башлана. Тыныс шарттарҙа конференция үтергә тейеш була, ләкин  [[1990 йыл]]дың  авгусында Ясир Арафат үҙенең иң етди хаталарының береһен яһай, ул  Ираҡтың Күвейткә  баҫып инеүен хуплай.  Был хәл ФАИО-ны оҙаҡ йылдарға  Фарсы ҡултығының ғәрәп монархиялары ярҙамынан мәхрүм итә.

[[1992 йыл]]да  Арафат самолеты [[Ливия]]ла ҡом бураны ваҡытында төшөргә мәжбүр булғанда ниндәйҙер мөғжизә менән генә һәләк булмай ҡала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;/&gt;.

=== СССР КГБ-һы менән бәйләнеше ===
Румын генерал-лейтенант Пачепаның 1972 йылда Америка рәсми кешеләре белдереүенсә, ФАИО ла, Арафат үҙе лә КГБ һәм Румынияның йәшерен хеҙмәте менән хеҙмәттәшлек итә. Фәләстин боевиктары  совет блогының хәрби базаларында йәшерен уҡытыла&lt;ref&gt;[http://mignews.com/news/politic/080916_94036_39639.html Агент Кротов, уроженец Палестины]&lt;/ref&gt;. Арафатты, Пачепа һүҙҙәре буйынса, СССР  әҙерләгән һәм оҙаҡ йылдар буйы ҡорал һәм аҡса менән тәьмин иткән&lt;ref&gt;[http://inosmi.ru/world/20030922/194235.html Арафат — человек КГБ]&lt;/ref&gt;.

=== Үлтерергә тырышыуҙар ===
Ясир Арафаттың ғүмере ҡырҡ йыл буйы  хәүеф аҫтында  була. Тиҫтәләрсә тапҡыр уға ҡаршы тоҙаҡ ҡорола, әммә  Арафат һәр ваҡыт ниндәйҙер осраҡлылыҡ арҡаһында иҫән ҡала. Израилдәге дошмандары ғына түгел, мосолман донъяһында ла, ул үткәргә курсты үтә йомшаҡ тип һанаған радикаль фәләстин төркөмдәрендә лә унан ҡотолорға теләгәндәр бик күп була &lt;ref name=&quot;kommersant&quot;&gt;{{Cite web|author=Григорий Асмолов, Сергей Строкань.|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=524576|title=Народ не заметил потери отца|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ — Власть]]|datepublished=15 ноября 2004|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;. Арафатты юҡ итергә тырышлыҡтарҙың иң билдәлеләре:

* 1960-сы йылдар аҙағында Израилджең махсус хеҙмәттәре бер әсир фәләстинде уны үлтереү өсөн яллай. Фәләстин  ФАИО штабы урынлашҡан Иорданиға оҙатыла, әммә унда барып эләгеү менән фәләстин боевиктарына бирелә һәм бөтәһен дә һөйләп бирә. 
* [[1973 йыл]]да Арафатҡа Ливанда Израиль спецназы һөжүм итә. Уның составында буласаҡ   Израиль премьер-министры Эхуд Барак та була. Һөжүм ваҡытында фәләстин лидерының өс ярҙамсыһы  һәләк була&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;/&gt;.
* [[1975 йыл]]да Әбү Нидаль Ойошмаһы (ӘНО) боевиктарын Арафатты үлтерергә ебәрә, әммә уларҙы ФАТХ көстәре тотоп ала&lt;ref&gt;[http://www.middleeast.org.ua/terorizm/03.htm Терроризм и контртерроризм на Ближнем Востоке]&lt;/ref&gt;.
* [[1981 йыл]]да ӘНО Арафатты Венала сағында үлтерергә итә, әммә   уңышҡа өлгәшмәй. 
* [[1982 йыл]]да ФАИО отрядтары Арафат менән бергә Бейрутта ҡамала.  [[29 июнь|29 июндә]] фәләстиндәргә ҡаланан сығырға рөхсәт ителә,   әммә, килешеүгә ҡарамаҫтан, «[[Моссад]]» спецназ төркөмө  Арафатты юҡ итергә тейеш була. Әммә Арафат ҡамауҙан имен сыға ала&lt;ref name=&quot;kommersant&quot;/&gt;.
* [[1983 йыл]]дың   июнендә Сүриә властары Арафатты Тунисҡа ҡыуа. ФАИО мәғлүмәттәре буйынса, Сүриә агенттары Туниста Арафатты  үлтерергә тырышып ҡарай.
* [[1985 йыл]]дың  1 октябрендә Израиль авиацияһы  Тунис баш ҡалаһында Арафаттың офисы менән ФАИО-ның бюроһын бомбаға тота, был  [[25 сентябрь|25 сентябрҙә]]  Кипр портында яхталағы өс израиллене үлтергән өсөн яуап акты була.  Арафат иҫән ҡала, әммә ФАИО-ның 60 ағзаһы һәләк була&lt;ref&gt;[http://allbattles.ru/post/2009/07/derevyannaya-noga.aspx Операция «Деревянная нога»]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iaf.org.il/Templates/FlightLog/FlightLog.aspx?lang=HE&amp;lobbyID=40&amp;folderID=48&amp;subfolderID=323&amp;docfolderID=379&amp;docID=5308&amp;docType=EVENT מבצע רגל-עץ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201014/http://www.iaf.org.il/Templates/FlightLog/FlightLog.aspx?lang=HE&amp;lobbyID=40&amp;folderID=48&amp;subfolderID=323&amp;docfolderID=379&amp;docID=5308&amp;docType=EVENT |date=2007-09-30 }}{{ref-he}}&lt;/ref&gt;.
* [[1995 йыл]]дың  15 ноябрендә фәләстин полицияһы, Ғәззә секторында ӘОН-дың биш ағзаһын ҡулға алып, Арафатты  сираттағы һөжүмдән ҡотҡара.
* [[1996 йыл]]дың   авгусында Фәләстин милли хакимиәтенең (ФМХ) махсус хеҙмәте Арафатҡа һөжүм ойошторолоуы тураһында хәбәр итә. ФМХ лидерының көрәштәше [[Мәхмүд Аббас]] белдереүенсә, заговор артында Иран махсус хеҙмәттәре  тора.
* [[1997 йыл]]дың  сентябрендә ӘНО-ның дүрт боевигы ҡулға алына, улар фәләстин лидерын юҡ итергә әҙерләнгән була. 
* [[2002 йыл]]дың  6 июнендә Арафат, [[Рамалла]]лағы резиденцияһына танктан атып,  израиллеләр уны юҡ итергә тырышыуы  тураһында белдерә.  Уның һүҙе буйынса, ул был ваҡытта осраҡлы рәүештә аҫҡы ҡатта булғанға ғына ҡотолоп ҡала.
* [[2003 йыл]]дың  майында ФМХ-ның элекке эске эштәр министры  Хани әл-Хәсән  белдереүенсә,  Арафат адресына себер язваһы бактёриялары һалынған посылға килә, әммә  именлек органдары уны ваҡытында зарарһыҙландыра.
* [[1991 йыл]]да Фарсы ҡултығындағы кризис ҡыҙған мәлдә Арафат  автомобиль ҡазаһына эләгә. Ул ултырған автомобиль Амман - Бағдад трассаһында  түңкәрелеп, бер нисә тапҡыр әйләнә. Арафат тере ҡала.
* [[1992 йыл]]дың   7 апрелендә Ливиялағы ҡом бураны ваҡытында Ан-26 самолетында  Судандан  ҡайтып  килгән Арафат һәләкәткә осрай. . Ике пилот һәм бортинженер һәләк була, Арафат ҡына иҫән ҡала. Имгәнеп, яраланып, ул  13 сәғәт буйы Сахара ҡомдарында ярҙам көтә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Сергей Строкань.|url=http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/1295|title=Двуликий Ясир|publisher=[[Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]]|datepublished=|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Палестина милли хакимиәте ===
[[Файл:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|мини|230x230пкс|Ицхак Рабин, Билл Клинтон һәм  Ясир Арафат Осло Килешеүҙәренә ҡул ҡуйғанда,  [[1993 йыл]] [[13 сентябрь]],  Вашингтон]]
Туниста үткән йылдар ФАИО-ла етәкселек өсөн көрәштән тора.  Был көрәштә  Арафат еңә, сөнки күнегелгән һәм ни эшләре билдәле лидерҙы  ғәрәп илдәренең бөтәһе лә яҡлай. Көнбайыш та шул  фекерҙә була,  һәм төп стратегик союздашы АҠШ баҫымы аҫтында израиллеләр һөйләшеүгә барырға мәжбүр була.

[[1993 йыл]]дың  13 сентябрендә Ясир Аарафат менән Израиль премьерыы Ицхак Рабин оҙайлы йәшерен һөйләшеүҙән һуң  «Осло Килешеүҙәре»нә  (''Accords Oslo'') ҡул ҡуя, уның һөҙөмтәһендә ФАИО  Израилдең тыныслыҡҡа һәм именлеккә хоҡуғын танырға һәм террористик эшмәкәрлеген туҡтатырға тейеш була. Килешеү һөҙөмтәһендә Фәләстин милли хакимиәте  (ФМХ) ойошторола, ул Иордан йылғаһының Көнбайыш яры менән Ғәззә секторы өҫтөнән контролде ала. Биш йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла.

Килешеүгә ҡул ҡуйыу Арафатҡа уны берәүҙәр - ҡаһарман, икенселәр хыянатсы тип һанаған  биләмәләргә ҡайтырға һәм ФМХ-ның башына торорға мөмкинлек бирә.

[[1994 йыл]]да Я. Арафатҡа һәм И.  Рабин менән  Израиль сит ил эштәре министры  Ш. Пересҡа Яҡын Көнсығышта тыныслыҡ урынлаштырыуға һалған тырышлыҡтары өсөн  Нобель тыныслыҡ премияһы тапшырыла.

Әммә бер нисә йылдан тыныслыҡ урынлаштырыу эше көрсөккә төкәлә.

[[1996 йыл]]дың  [[20 ғинуар]]ында Арафат күпселек тауыш (87 %) менән ФМХ  рәйесе  (президенты)&lt;ref&gt;Титул, обозначаемый арабским словом «Раис» (израильтяне и [[АҠШ]]нцы переводят его как «председатель», а сами палестинцы — как «президент». Последний вариант перевода используется и в документах ООН. При этом, в официальном письме Ицхаку Рабину от [[4 мая]] [[1994 год]]а, Ясир Арафат, после его прибытия на палестинские территории в результате [[Соглашения в Осло|Соглашений в Осло]], обязался не использовать титул «Президент», а именовать себя «Председателем Палестинской администрации» или «Председателем ООП»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GazaJerichoLetters&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|title=Gaza-Jericho Agreement - Letters|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkRllGA?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt; итеп һайлана.

Киләһе һайлау [[2002 йыл]]дың  ғинуарына (был мәлгә 2-се  интифада башланға) тәғәйенләнә, ләкин кисектерелә.  Арафаттың вариҫын һайлау  уның вафатынан һуң үткәрелә.

[[1996 йыл]] уртаһында  күп һанлы террористик акттар һөҙөмтәһендә тиҫтәләрсә израилле һәләк була. Һөҙөмтәлә Израиль премьер-министры итеп социалист Шимон Перес урынына  «Ликуд» уң партияһынан Биньямин Нетанияһу һайлана.
[[Файл:Netanyahu_Arafat_Shaath.jpg|слева|мини|230x230пкс|Израиль премьер-министры Биньямин Нетанияһу менән]]
Теракттарҙың һәм яуап репрессияларының туҡтамауы арҡаһында фәләстин-израиль мөнәсәбәттәрендә дошмансыллыҡ арта.   АҠШ президенты Билл Клинтон, ике лидер араһында мөнәсәбәттәрҙе яйларға тырышып, 1998 йылдың [[23 октябрь|23 октябрендә]]  уларҙың осрашыуын ойоштора. Унда ике яҡлы килешеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу тураһында меморандум ҡабул ителә. Әммә хәлдәр барыбер әллә ни яҡшырмай.

Израиль  кабинеты алмашынғандан һуң һөйләшеүҙәр  [[2000 йыл]]да Кэмп-Дэвидтағы саммитта  Нетанияхуҙың вариҫы — Эхуд Барак  (Израиль хеҙмәт партияһы) һәм АҠШ президенты Билл Клинтон менән дауам итә. Барак Арафатҡа Иордан дың Көнбайаш ярының бер өлөшө менән Ғәззә секторы территорияһында   фәләстин дәүләте булдырырға тәҡдим итә.  Көнсығыш Иерусалимды Израиль сиге эсендә ҡалдырып, унда  сикләнгән хоҡуҡлы муниципаль идаралыҡ урынлаштырыу мөмкинлеге ҡарала.  Барактың тәҡдиме Израиль тарафынан Иордандың Көнбайыш яры территорияһының  10 процентын аннексиялауҙы һәм уның урынына [[Негев]] сүлендәге бәләкәйерәк биләмәне биреүҙе аңлата. Буласаҡ фәләстин дәүләте территорияһының бер өлөшөн  (яҡынса 27 процент)   Израиль 10-25 йылға ҡуртымға алырға ниәтләнә. Һөҙөмтәлә фәләстин тәүге осорҙа бер-береһенән айырымланған 4  өлөштән торор ине. Бынан тыш, Израиль тәҡдименә ярашлы, Израиль һыу ресурстарын, фәләстин дәүләтенең сиктәрен һәм таможняһын, шулай уҡ Йәһүҙиә менән Самарияның 10 процентын  контролдә тотор ине. Фәләстин ҡасаҡтарының сикләнгән  һанына ғына тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт биреп, ҡалғандарына  компенсация түләү тәҡдим ителә&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm The Israeli Camp David II Proposals for Final Settlement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Arafat&amp;Clinton&amp;Barak.jpg|мини|230x230пкс|Э. Барак, Б. Клинтон һәм Я. Арафат Кэмп-Дэвидта.]]
Арафат Барак менән Клинтон тәҡдимен кире ҡаға һәм  [[2000 йыл]]дың  көҙөндә Әл-Аҡса интифадаһы тип аталған икенсе интифаданы башлай.   Ихтилалдың башланыуына  Ариэль Шарондың Ҡорам тауына  барыуы һәм унан һуң  сыуалыштар башланыуы сәбәп була.

Икенсе  интифада башланғас, Арафаттың  ҡатыны ҡыҙы һәм әсәһе менән бергә Парижға күсә.

Икенсе интифада башланғас, Арафат, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, йәшерен рәүештә террорсыл ысулдарҙы ҡабат  ҡуллана башлай.  [[2000 йыл]]да   «Танзим» һәм «Әл-Аҡса яфа сигеүселәре бригадаһы» хәрбиләштерелгән ойошмалары барлыҡҡа килә. Улар үҙҙәрен ФАТХ-тың хәрби ҡанаты тип атай.  Улар Израилдең тыныс граждандарына һөжүм итә.  Арафат уларҙың үҙенә буйһонмауы тураһында белдерә.  Икенсе интифада башланғаны бирле 1100-ҙән ашыу израилле һәләк ителә.

Террор тулҡыны һөҙөмтәһендә Барак һайлаусыларҙың ышанысын юғалты,   [[2001 йыл]] башындағы сираттан тыш  һайлауҙа Израиль премьер-министры итеп  Ариэль Шарон һайлана.  Шарон хөкүмәте Арафат менән бөтә мөнәсәбәттәрҙе туҡтата.

2001 йылдың [[10 декабрь|10 декабрендә]] дипломатик  бойкотҡа [[Европа берлеге|Евроберлек]], [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;&gt;{{Cite news|first=Александр|last=Сабов|authorlink=|coauthors=|title=Последняя смерть Ясира Арафата|url=http://www.rg.ru/2004/11/16/yasir.html|work=[[Российская газета]] № 3630|publisher=|date=16 ноября 2004|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;  ҡушыла.

=== Финанс эшмәкәрлеге ===
60-сы йылдар башында Ясир Арафаттың [[Күвейт]]тә төҙөлөш бизнесы сәскә ата&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Арафаттың капиталының күләме аныҡ билдәле түгел.

''Forbes''  журналы мәғлүмәттәре буйынса, Арафат 200 миллион долларға эйә була.   Израиль хәрби разведкаһы мәғлүмәттәре буйынса,  [[2003 йыл]]да Арафаттың шәхси капиталы 1,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071001004133/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=197188&amp;contrassID=1&amp;subContrassID=0&amp;sbSubContrassID=0 MI chief: terror groups trying hard to pull off mega-attack]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ  Арафаттың байлығының күләме — алты миллиард доллар, тип раҫлаған сығанаҡтар ҙа була. Шул уҡ ваҡытта Арафат бик ябай тормош менән йәшәгән һәм бер ҡасан да ФАИО кассаһына инмәгән тип раҫлаусылар ҙа бар &lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

[[2003 йыл]]да [[Халыҡ-ара валюта фонды]]  ФМХ финанстарына аудит тикшереүе үткәрә һәм  ҡаҙнанан биш йыл эсендә 900 млн доллар Арафат һәм уның советнигы ҡарамағындағы махсус банк иҫәбенә күсерелгәнен асыҡлай. Әммә ХАВФ былаҡсаның нисек тотолоуына ҡағылышлы ҙур етешһеҙлектәр тапмай,   тикшереү һөҙөмтәләренән асыҡланыуынса, был аҡса башлыса фәләстин күсемһеҙ милкенә һәм бизнесына һалынған була &lt;ref&gt;[http://electronicintifada.net/v2/article1958.shtml IMF audit reveals Arafat diverted $900 million to account under his personal control] {{Тәржемәһеҙ|:en:Electronic Intifada|Электронная интифада|«Электронная интифада»}}&lt;/ref&gt;.

=== Вафаты ===
[[2004 йыл]]дың   28 октябрендә Ясир Арафаттың  етди ауырыуға дусар булыуы тураһында белдерелә. икенсе көндө  Израиль Арафатты сит илгә сығарырға рөхсәт бирә, һәм [[29 октябрь|29 октябрҙә]]  ул Париж ҡалаһының хәрби госпиталенә  һалына. Йә яман шеш, йә  ағыуланған тигән  шик була.  Арафаттың  хәле сәғәттән-сәғәткә насарая. Тиҙҙән  комаға төшә һәм йәшәтеү аппаратына тоташтырыла. Арафат тирәһендә уның мираҫы өсөн көрәш башлана&lt;ref name=&quot;topnews&quot;&gt;[http://www.topnews.ru/photo_id_1542_4.html Известные лидеры — в фотографиях прошлого]&lt;/ref&gt;.

[[11 ноябрь]] иртәһендә Арафатты йәшәтеү аппаратынан айыралар&lt;ref name=&quot;topnews&quot;/&gt;. Журналистар госпиталдең баш табибынан алған рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Арафаттың үлеменең төп сәбәбе ауыр тормош шарттары һәм ваҡытында медицина ярҙамы алмау арҡаһында нығайған  бауыр циррозы була  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://palm.newsru.com/world/17nov2004/arafatt.html|title=Арафат умер от цирроза печени, словно алкоголик, утверждает французская газета|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;. Икенсе версия буйынса,  Арафат [[ВИЧ-инфекция|СПИД-тан вафат булған]]&lt;ref name=&quot;spidgzt&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20070716180752/http://gzt.ru/world/2007/07/13/201550.html|title=Ясир Арафат умер от СПИДа|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Politics/World/Mideast/m.124700.html Арафат умер от СПИДа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916161753/http://grani.ru/Politics/World/Mideast/m.124700.html |date=2008-09-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stringer.ru/publication.mhtml?Part=48&amp;PubID=7767 Гомосексуалист, и даже …, этот Арафат, и умер от СПИДа]&lt;/ref&gt;. Фәләстин сығанаҡтары  Арафаттың үлемендә Израилде ғәйепләй. Улар раҫлауынса, Арафатты ағыулағандар&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/auto/46253.html Израиль публично обвинили в убийстве Я.Арафата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924195802/http://news.tut.by/auto/46253.html |date=2017-09-24 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябрендә Швейцария  лабораторияһы һығымтаһы баҫылып сыға, унда  Ясир Арафаттың полоний менән ағыуланыуы тураһында белдерелә&lt;ref name=&quot;polonii&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/339224|title=Ясир Арафат был отравлен полонием|accessdate=2019-11-16}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың декабрь аҙағында Рәсәй  Федераль медик-биологик агентлығы  (ФМБА), вәкилдәре, Арафаттың үлем сәбәптәрен тикшереп бөткәс, фәләстин лидерының  үҙ үлеме менән үлеүе тураһында белдерә. ФМБА етәксеһе Владимир Уйба   француз һәм швейцар эксперттарының был һығымта менән килешеүен әйтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/26/165797.html|title=Российские эксперты: Арафат не был отравлен полонием|accessdate=2013-12-26}}&lt;/ref&gt;.

Француз эксперттары  уның  2004 йылдың октябрендә Париж  хәрби госпиталенә  килтерелгәнендә полоний эҙҙәре булмауын, ә аҙаҡ табылыуын  эксгумациянан  һуң тышҡы факторҙар йоғонтоһо менән аңлата. Был эксперттар фекере буйынса, Арафат оло кешегә хас ауырыуҙар йыйылмаһы һөҙөмтәһендә вафат булған. Франция суды, был тикшеренеүҙәренә таянып, Ясир Арафаттың  үлем сәбәптәрен тикшереүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар сығара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://9tv.co.il/news/2015/05/06/203385.html|title=Дело о смерти Арафата закрыто|accessdate=2015-05-06}}&lt;/ref&gt;.

=== Ерләү ===
[[Файл:Yasser_Arafat's_mausoleum.jpg|мини|Ясир Арафат төрбәһе]]
[[Файл:YasserArafattombJI1.jpg|мини|Ясир Арафат ҡәбере]]
Вафат булған көндө үк кәүҙәһен [[Ҡаһирә]]  аэропортына күсерәләр, унда төрлө илдәрҙән вәкилдәре хушлашырға килә. Шунан мысыр вертолеттарында табут [[Рамаллаһ|Рамаллаға]]  килтерелә. Ерләү барышында ҡораллы бәрелештәр тоҡанмаһын өсөн израиллеләр хәүефһеҙлек саралары күрә.  Шуға ҡарамаҫтан, халыҡ төркөмдәренең тулҡынланыуҙары арҡаһында табутты   бер сәғәт буйы машинанан төшөрә алмайҙар.

Ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәргән [[Рамаллаһ|Рамаллала]], «Муката» резиденцияһы эргәһендә,  [[2007 йыл]]да  Арафаттың төрбәһе төҙөлә. Резиденция  биналары музей ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Паша Оглы Донъя Зейналов. «Арафат рәйесе менән осрашыу онотолмаҫ». Скандал, 2002. ISBN 5-901976-09-6
* {{Китап|автор=[[Боровой, Яков Львович|Яков Львович Боровой]]|часть=|заглавие=Человек с тысячью лиц. Ясир Арафат|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ZYVPam5FyBIC|ответственный=|издание=|место=|издательство=Терра|год=2009|том=|страницы=|страниц=283|серия=|isbn=978-5-275-02031-1|тираж=}}
* {{Китап|автор=Barry M. Rubin, Judith Colp Rubin.|заглавие=Yasir Arafat: a political biography|ссылка=https://books.google.com/books?id=_GC_wOFbZvAC&amp;source=gbs_navlinks_s|издательство=Oxford University Press|год=2003|allpages=354|isbn=0-19-516689-2, ISBN 978-0-19-516689-7}}

== Кинола Ясир Арафат образы ==

* Яланғас пистолет / The Naked Gun: Files From Squad of the Police! ([[1988 йыл|1988]]; [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) режиссёр Дэвид Цукер, Ясир Арафат роле Дэвид Кац.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
| Тема = Ясир Арафат
}}

* [http://www.peoples.ru/state/king/palestine/arafad/ Ясир Арафат]
* [https://web.archive.org/web/20050324205547/http://cn.com.ua/N285/abroad/finances/finances.html Роскошная жизнь Арафата в бедной Палестине]
* ''Дэниэл Полисар''. [https://web.archive.org/web/20100427032101/http://hedir.openu.ac.il/kurs/politic/dan_polisar.html Ясер Арафат и формирование полицейского государства] «Еврейские новости» № 22 (22 декабря 2002), стр. 8-9. Размещено на сайте курса [https://web.archive.org/web/20100424072153/http://hedir.openu.ac.il/kurs/pol-bibliogr.html#m «Власть и политика в Государстве Израиль»] Открытого университета Израиля
* Шваниц В. Г. Ясир Арафат (''Yasir Arafat'', Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Yasir%20Arafat.pdf 5-2010]{{ref-en}})
* [http://gazeta.rjews.net/prohorov.shtml Прохоров Д. П. Кто и как финансирует палестинских экстремистов. Из книги «Спецслужбы Израиля», из-во «Нева», ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2002. Стр. 375-382.]
* [http://rjews.net/maof/article.php3?id=3591&amp;type=s&amp;sid=3 Убийство голубя мира, Кааре Кристиансен, бывший член норвежского Нобелевского комитета, 11 сентября 2003 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050121060350/http://rjews.net/maof/article.php3?id=3591&amp;type=s&amp;sid=3 |date=2005-01-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20031008160949/http://www.cursorinfo.co.il/article.php?id=2776 Ставленник КГБ, Ион Михай Пачепа, ABC, 22 сентября 2003]
* [http://base.ijc.ru/basesite/site.aspx?SECTIONID=10086&amp;IID=257861 Остап Берта Мухаммад аль-Кидва Арафат-бей… Александр Коган, 09.12.2004]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://maof.rjews.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=7107&amp;Itemid=1 «Арафат сказал, что палестинское государство будет провалом», Ади Грасиэль, 06.03.2005]
* [http://www.camera.org/index.asp?x_context=7&amp;x_issue=11&amp;x_article=795 Yasir Arafat’s Timeline of Terror, November 13, 2004]
* [http://www.ict.org.il/ResearchPublications/tabid/64/Articlsid/434/currentpage/1/Default.aspx Yasir Arafat — Psychological Profile and Strategic Analysis, Shaul Kimhi, Shmuel Even and Jerrold Post, 01/01/2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128195315/http://www.ict.org.il/ResearchPublications/tabid/64/Articlsid/434/currentpage/1/Default.aspx |date=2013-11-28 }}
* [http://www.mideastnewswire.com/yasser-arafat-architect-of-terror Yasser Arafat: Architect of Terror] Middle East Newswire
* {{Cite news|url=http://actforisrael.org/blog/blog/2012/07/13/al-jazeera-where-are-arafats-stolen-billions/|title=Al Jazeera: Where ARE Arafat’s Stolen Billions?|author=Elke Weiss|date=July 13, 2012|publisher=|language=en|accessdate=2012-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121129083315/http://www.actforisrael.org/blog/blog/2012/07/13/al-jazeera-where-are-arafats-stolen-billions/|archivedate=2012-11-29}}
* Фильм Пьера Рехова «Троянский конь» (The Trojan Horse).

[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Республика ордены ҙур таҫмаһы кавалерҙары (Тунис)]]
[[Категория:Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 1 степени]]
[[Категория:Плайя-Хирон Милли ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Өмөт орденының махсус класлы кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 августа тыуғандар]]
[[Категория:Инсульттан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>cxkqhlxagxmesoi2ek6pp0m7ssxhj4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чили</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156369</id>
    <revision>
      <id>1310455</id>
      <parentid>1292079</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70806" sha1="7yyrlm2qq6hyg6ptoedh8uhaq95jg11" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Чили Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = {{lang-es|República de Chile}}
 |Эйәлек килеш       = Чили
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat of arms of Chile.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Por la razón o la fuerza
({{lang-es|Хокуҡ һәм көс менән}})
 |Гимн исеме          = Himno Nacional
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Президент республикаһы]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 37|lat_min = 56|lat_sec = 0
  |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 20|lon_sec = 0
  |region                 = CL
  |CoordScale             = 18000000
 |Картала                = Chile (orthographic projection).svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = [[Испан теле|испан]]
 |Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[18 сентябрь]] [[1810]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[Испания]]нан
 |Баш ҡала                 = [[Сантьяго]]
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент
 |Етәкселәр            = [[José Antonio Kast]]
 |Территория буйынса урыны     = 37
 |Территория              = 756 950  &lt;ref&gt;Чили дәғүә иткән1 250 000 км² [[Антарктида]]ны иҫәпкә алмайынса.&lt;/ref&gt;
 |% һыу өҫтө            = 1,07
 |Этнохороним             = чилилылар
  |Халҡы буйынса урыны     = 59
  |Халыҡ              = 17 248 450
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2011
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 22,81
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{up}} 0,805&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf | title = Human Development Report 2011 | accessdate = 2011-11-06 | year = 2011 | publisher = United Nations Development Program | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/659SXoZmJ | archivedate = 2012-02-02}}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2011
 |КПҮИ буйынса урыны           = 44
 |КПҮИ-ны кимәле            = бик юғары
 |Валюта                  = [[Чилийское песо]] &lt;ref&gt;([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|CLP,код 152]])&lt;/ref&gt;
 |Домен            = [[.cl]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 56
 |Сәғәт бүлкәте            = -4
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Чи́ли''' ({{lang-es|Chile}}, рәсми атамаһы — '''Чи́ли Респу́бликаһы''' ({{lang-es|República de Chile}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe ˈʧile]}})) — Тымыҡ океан һәм Анд тауҙары араһындағы ерҙең оҙон тар һыҙатын биләгән Көньяҡ Американың көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт.

Көнбайышта Тымыҡ океан менән йыуыла, көнсығышта Аргентина, төньяҡта — Перу, төньяҡ-көнсығышта — Боливия менән сиктәш.

Чили оҙонлоғо 6435 километрға һуҙылған яр буйы һыҙатына һәм Чили диңгеҙе (Mar chileno) тип аталған сиктәш диңгеҙ арауығына эксклюзив хоҡуҡҡа эйә
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=249151&amp;idVersion=1974-06-04 |title=Декрет 346 от 1974 года Министерства иностранных дел |accessdate=5 мая 2011 |format=HTML |author=Министерство иностранных дел |date=4 июня 1974}}&lt;/ref&gt;, һәм ул дүрт өлкәне&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=29958&amp;idVersion=1986-10-23 |title=Ley 18565 de 1986 |accessdate=3 может 2011 |format=HTML |author=Ministerio de Justicia |date=23 октября 1986}}&lt;/ref&gt;: территориаль һыуҙарҙы ({{num|120827|км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}), яҡын ятҡан зонаны ({{num|131669|км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}), айырым иҡтисади зонаны ({{num|3681989|км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}) һәм шуға ярашлы континенталь шельфты ({{num|161338|км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}) үҙ эсенә ала.

== Этимологияһы ==
Тарихсы Хосе де Акоста раҫлауынса, кечуа телендә «''Chile''» һүҙе «''һалҡын, һыуыҡ''»&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/colecciondehist00medigoog#page/n56/mode/1up/search/peru Coleccíon de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional]&lt;/ref&gt; йәки «''сик''» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6979/ Вокруг Света &amp;#124; Журнал &amp;#124; Стручковые остряки]&lt;/ref&gt;. Башҡа фараз буйынса, Чилиҙағы төп үҙән (уйһыулыҡ) шулай аталған.

«Чили» атамаһының грамматик роды мәсьәләһе айырым иғтибарға лайыҡ. Әгәр дәүләт күҙ уңында тотолһа, Чили һүҙе — средний родта. Әгәр ил төшөнсәһе тураһында («Чили протянулась узкой полосой вдоль Тихоокеанского побережья Южной Америки…») һүҙ алып барылһа, был осраҡта — женский родта&lt;ref&gt;{{книга|автор=Былинский К. И., Розенталь Д. Э|заглавие=Литературное редактирование|ссылка=https://books.google.ru/books?id=wbxpAAAAQBAJ&amp;pg=PA123&amp;dq=Чили+(государство)+приняло+участие+Вытянувшаяся+узкой+и+длинной&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0CB0Q6AEwAGoVChMIzZaD3835xgIVZ_xyCh1ySQ7v#v=onepage&amp;q=Чили%20(государство)%20приняло%20участие%20Вытянувшаяся%20узкой%20и%20длинной&amp;f=false|место=М.|издательство=Наука|год=2011|серия=Стилистическое наследие|страницы=123|страниц=400|isbn=978-5-02-037300-6}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
{{main|История Чили}}
[[Файл:Puente Calicanto.jpg|thumb|left|Сантьяго, 1779]]

Чили тарихы был төбәктә халыҡ йәшәй башлаған осорҙан, яҡынса 13 000 йыл элекке ваҡыттан башлана.

=== Испания колонияһына әйләндерелеү осоро ===
Испан баҫып алыуына тиклем Чилиҙың төньяҡ өлөшөндә индей халыҡтары: кечуа һәм аймара, үҙәк өлөшөндә — мапуче, көньяҡта — алакалуфтар, ягандар һәм она йәшәгән.

XIII б. аҙағында — XIV б. башында Чилиҙың төньяҡ өлөшө (Мауле йылғаһына тиклем) Инктар империяһы тарафынан баҫып алынған. Южнее реки Мауле йылғаһынан көньяҡтараҡ йәшәгән мапуче ҡәбиләләре, көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеп, инктарға буйһонмаған.

[[Файл:Cronicadelperu.jpg|thumb|100px|left|«Перу хроникаһы» китабының беренсе бүлеге, ([[1553]])]]
1535-50 йй. испан конкистадорҙары көньяҡ киңлегенең яҡынса 40° тиклем Чилиҙың яр буйын баҫып ала һәм бер нисә ҡалаға: Сантьяго, Нуэва-Эстремадура, Консепсьон, Вальдивия ҡалаларына нигеҙ һала&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = Педро де Сьеса де Леон.
 | url           = http://kuprienko.info/pedro-cieza-de-leon-cronica-del-peru-parte-primera-al-ruso/
 | title         = Хроника Перу. Часть Первая.
 | publisher     = www.kuprienko.info (А. Скромницкий)
 |date = 2008-07-24
 | accessdate    = 2012-11-12
 | description   = 
 | archiveurl    =https://archive.is/sQQr| archivedate   =2012-07-09}}&lt;/ref&gt;. Халҡы инктарға буйһонорға өйрәнгән төньяҡ райондарҙы испандар еңел баҫып алған. Мапучеҙар йәшәгән райондарҙа испандар хәрби хәрәкәттәр ярҙамында мөмкин булған.

Фернандо де Сантильян Чилиҙа 1558 йылда индерелгән (Подать Сантильяна — Tasa de Santillán) — испандар һәм мапуче халҡы араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе тәүге закондарҙың авторы. Был закондар, испандарҙың индейҙарға насар мөғәмәләһе арҡаһында күпләп күсенеүҙең халыҡ һанын ҡыҫҡартыуға килтергәненән сығып, булдырылған.

Колонияға әйләндерелгәнгә тиклем Чили территорияһында яҡынса 1 миллион кеше йәшәгән булһа, һуғыш, сирҙәр һәм ҡолдарса хеҙмәт итеү арҡаһында 1590 йылға индейцҙар һаны 549 мең кеше ҡала&lt;ref&gt;Платошкин Н. Н. Чили 1970—1973. Прерванная модернизация. 2011 с. 10&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mauricio rugendas - el malon.jpg|thumb|Араукан һуғышы]]
Испандар Чилиҙа ҡиммәтле металл ятҡылыҡтары тапмаған, һәм колонияға әйләндереү ауыл хужалығы һыҙаттарын ала, XVII—XVIII быуаттарҙа иң хәйерсе испан провинцияһы Эстремадура халҡының, шулай уҡ басктарҙың күпләп күсеп килеүенә килтерә.

Чилиҙың үҙәк өлөшөндә тәбиғәт шарттары урта диңгеҙҙекенә оҡшаған булған. Унда бойҙай, арпа, киндер йәки тарма конопля, йөҙөм культивироваться. Шулай уҡ эре мөгөҙлө мал һәм һарыҡ үрсетеү башлана.

XVIII быуаттан башлап баҡыр табыу ҙур әһәмиәткә эйә була. Шулай итеп, колониаль осорҙа хәҙерге Чили иҡтисадына нигеҙ һалынған.

Был осорҙа метисация процесы барған. XIX быуат башына халыҡтың яҡынса 80%-ы метистарҙан торған.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ осоро ===
{{main|Независимость Чили}}
[[Файл:Bernardo ohiggins.png|thumb|200px|Бернардо О’Хиггинс]]
XIX б.башында (1810—1823) Бернардо О’Хиггинс һәм Мануэль Родригес етәкселегендә чили халҡы Чилиҙы испан бойондороҡлоғонан азат итә.

1837 йылда Чили һәм Аргентинаның Боливияға, Перуға ҡаршы уңышлы һуғышы, Беренсе һәм Икенсе « тымыҡ океан һуғыштары» Чилиҙың Көньяҡ Америка көнбайыш яр буйында өҫтөнлөк алыуына килтерә. XIX быуат уртаһында Чилиҙа Германиянан күсеп килеүселәр бер нисә тораҡта урынлашҡан.

Икенсе донъя һуғышына тиклем Чилиҙың үҫеше башта селитра һәм баҡыр табыу, һуңынан ҡаҙылма күмер һәм көмөш табыу менән билдәләнгән. Ер аҫты файҙалы ҡаҙылмалары табыу Чилиҙың иҡтисади үҫешенә алып килә.

1927—1931 — Карлос Ибаньес дель Кампо диктатураһы. Ибаньес хакимлыҡ итеүҙең диктатор методтарын социаль демагогия менән уҡмаштырған, үҙен ваҡ кешеләр яҡлы һәм олигархия дошманы итеп күрһәткәне өсөн уны «Яңы Донъя Mycсолиниһы» тип атағандар.

1931 — демократияны тергеҙеү, президент һайлау.

1932 йылдың июнендә һул офицерҙар хунтаһы түңкәрелеш башҡара, демократик һайланған президентты төшөрә, 12 көн йәшәп ҡалған Чили Социалистик республикаһын иғлан итә.

1932 й. октябрендә — демократияны тергеҙеү, президент һайлау. Бынан һуң 40 йылдан артыҡ — демократик үҫеш.

1938—1952 йй. — власта һул-үҙәк хөкүмәттәр тора.

1952—1958 йй. — демократик нигеҙҙә һайланған президент идаралығы (экс-диктатор Ибаньес?).

1964 йылғы президент һайлауҙарында Чили Христиан-демократик партияһы (ХДП) лидеры Эдуардо Фрей Монтальва үҙенең «Азатлыҡ шарттарында революция» реформалар программаһы менән еңеү яулай. Аграр реформа һәм баҡырҙы «чилилаштырыу» (дәүләт баҡыр ҡаҙыу менән шөғөлләнгән предприятиеларҙың 51 % акцияларын һатып ала) үткәрелә.

=== Альенде реформалары һәм Пиночет контрреформалары осоро ===
{{main|Сальвадор Альенде|Военный переворот 1973 года в Чили|Аугусто Пиночет}}

Президент Сальвадор Альенде һәм генерал Хосе Рамон Аугусто Пиночет хәрби хунтаһы реформалары эшмәкәрлеге менән бәйле булған 1970—1988 йылдар осоро иң күп төрлө баһаларға лайыҡ.

1970 йылда президент Сальвадор Альенде етәкләгән «Халыҡ берҙәмлеге» блогы (һул һәм һул-үҙәк партиялар һәм ойошмалар берлеге) власҡа килгәндән һуң, 1970—1972 йй. илдә һул блоктың социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар комплексы: предприятиелар һәм банктарҙы националләштереү, аграр реформа, социаль программаларҙы ысынбарлыҡҡа әйләндереү, ялланып эшләгән мәнфәғәтен иҫәпкә алып хеҙмәт ҡануиәтен үҙгәртеү тормошҡа ашырыла. Был ваҡытта дәүләт иҡтисады менән компьютер ярҙамында идара итеү тәжрибәһе (Киберсин проекты) ҡулланылған, аҡрын кире бәйләнеш арҡаһында ул ҡатнаш һөҙөмтәләргә килтерә. Альенде сәйәсәте илдең консерватив финанс, сәнәғәт промышленных һәм латифундистик даирәләре яғынан ризаһыҙлығына һәм сит ил корпорациялары баҫымына дусар ителә. Был һуңынан иҡтисади көрсөккә алып килгән иҡтисади ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Юғары инфляция һәм тауар дефициты уң оппозиция аҡсаһына үткәрелгән забастовкалар&lt;ref name=&quot;Otero&quot;&gt;[[Лисандро Отеро]]. [http://scepsis.ru/library/id_1185.html Разум и сила: Чили. Три года Народного единства]. М.: Прогресс. 1983. Стр. 190—192, 205—208, 210—212&lt;/ref&gt;, урам тәртипһеҙлеге&lt;ref name=&quot;Otero&quot; /&gt; һәм уң терроризм ижтимағи көсөргәнешлеккә алып килә. Режим дәүерендә һәләк булғандарҙың иҫәбе билдәле түгел.

Иҡтисади хәлде шулай уҡ ҙур америка һәм халыҡ-ара банктарҙың Чилиға кредит бирмәүе нығыраҡ бөлгөнлөккә төшөрә. Президент Альенде бер яҡтан системалы рәүештә реформалар талап иткән һәм производство саботажы ойошторған һәм капиталистарҙың мөлкәтен тулыһынса экспроприациялауҙы талап иткән һул радикалдар яғынан баҫымға; икенсе яҡтан — реформаларҙы туҡтатыуҙы һәм иғлан ителгән ижтимағи гарантияларҙан баш тартыуҙы талап иткән уңдарҙың баҫымына дусар ителгән&lt;ref name=&quot;Otero&quot; /&gt;.

[[Файл:Chile GDP growth.png|280px|thumb|right|Чили эске валовый продуктының йыллыҡ үҙгәреш проценты]]

АҠШ-тың Үҙәк Разведка Идаралығы ЦРУ оппозициялағы киң мәғлүмәт сараларына, сәйәсмән һәм ойошмаларға аҡса менән ярҙам иткән, һәм илдең дестабилизацияһына алып килгән&lt;ref&gt;[[Сеймур Херш]]. [http://saint-juste.narod.ru/CIA_vs_Chile.html Тайная война ЦРУ против Чили]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB8/ch01-01.htm|deadlink=yes|title=Report of CIA Chilean Task Force Activities}}&lt;/ref&gt;. Альенде хөкүмәтенең закон сығарыу инициативалары &quot;Халыҡ берҙәмлеге&quot;нә ҡарамаған парламент күпселеге тарафынан ябылған. 1973 й. мартында парламент һайлауҙары йәмғиәттең икегә айырылғанын раҫланы. 1973 й. 26 майында Юғары Суды Альенде режимын илдәге законлыҡты боҙоуҙа ғәйепләй. 1973 й. 22 авгусында Милли конгресс хөкүмәтте закондан тыш иғлан иткән һәм Альендены конституция боҙоуҙа ғәйепләгән резолюция ҡабул иткән. Ысынында, «Килешеү» ҡораллы көстәрҙе, хакимиәт «законлылыҡ юлына баҫмай тороп», властарға буйһонмаҫҡа саҡырған. Альендены властан ситләштерер өсөн оппозиция 2/3 тауышҡа эйә булмаған. 1973 йылдың сентябренә дәүләт власы көсһөҙләндерелгән.

Илдең юғары генералитеты Чилиҙа 1973 йылғы Хәрби түңкәрелеш ойошторорға ҡарар итә. Түңкәрелеш барышында президент һарайын баҫҡанда Сальвадор Альенде үлтерелә&lt;ref&gt;''[[Лаврецкий И. Р.]]'' Сальвадор Альенде. — М.: Издательство ЦК ВЛКСМ «Молодая Гвардия», 1975. ([[Жизнь замечательных людей]]) — Стр. 269&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Волков В.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5004/ Ночь над Чили]. 1974&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Robinson Rojas Sandford''. [http://www.rrojasdatabank.info/murder.htm The Murder of Allende: And the End of the Chilean Way to Socialism]. Harper and Row, New York, 1975; Fitzhenry&amp;Whiteside Ltd., Toronto, Canada, 1975. ISBN 0-06-013748-7&lt;/ref&gt;) һуңғыраҡ мәғлүмәт буйынса ул үҙенә ҡул һалған (был фараз 2011 йылда Альенде мәйетен эксгумациялау һөҙөмтәһе буйынса билдәле булған&lt;ref&gt;{{Cite book
| first=Óscar
| last=Soto
| title=El Último dia de Salvador Allende
| year=1999
| url=https://archive.org/details/elultimodiadesal0000osca
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
| first=Eugeno
| last=Ahumada
| title=Chile: La memoria prohibida
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/07/20/allende/ Смерть Сальвадора Альенде признали самоубийством]&lt;/ref&gt;). Илдә генерал Аугусто Пиночет етәкселегендә Хөкүмәт Хунта диктатураһы урынлаштырылған.
[[Файл:Reunión Pinochet - Kissinger.jpg|thumb|250px|Аугусто Пиночет һәм Генри Киссинджер, 1976]]

Конституция ғәмәлгә ашырылмаған, Чили Милли Конгресы таратылған, бөтә &quot;Халыҡ берҙәмлеге&quot;нә ингән һәм инмәгән һул һәм һул-үҙәк партиялары һәм ойошмалары, Хеҙмәтсәндәр берҙәм һөнәри үҙәге (CUT) тыйылған һәм Киберсин проекты юҡҡа сығарылған, уң партиялар эшмәкәрлеге «туҡтатып торолған» тип иғлан ителгән, ә 1977 йылда шулай уҡ бөтөнләй тыйылған. Һуңғараҡ яңы, хәрби режимға буйһонған һары профсоюздар булдырылған&lt;ref&gt;''Строганов А. И.'' Латинская Америка в XX веке. М.: Дрофа, 2002. С. 279.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Collier S., Sater W. F.'' A History of Chile, 1808—1994. Cambridge (MA): [[Cambridge University Press]], 1996. P. 307.&lt;/ref&gt;.

Түңкәрелеш ваҡытында индерелгән «Ҡамалыш хәле» 11 сентябрҙән һуң бер ай һаҡланған. Был осорҙа Чилиҙа 30 меңдән артыҡ кеше үлтерелгән&lt;ref&gt;История Латинской Америки. Вторая половина XX века. М.: Наука, 2004. С. 209&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Страны мира. Краткий политико-экономический справочник. М.: Издательство политической литературы, 1975. С. 445&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Тарасов А. Н.]] [http://saint-juste.narod.ru/pin.htm Хватит врать о Пиночете!]&lt;/ref&gt;.

1990 йылда Чилиҙа — АҠШ тәҡдим иткән методика буйынса — (зыян күреүселәр ғаризаһы буйынса) бер йыл эшләп ҡалған «Хәҡиҡәт һәм ҡаршы яҡтарҙы килештереү комиссияһы» булдырылған. Комиссия диктатураның 4500-гә яҡын ҡорбаны эштәрен ҡарай&lt;ref&gt;Correa Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Editorial Sudamericana, 2001. P. 347. ISBN 956-262-144-8&lt;/ref&gt;. Комиссияның мөҙҙәте 1978 йылда Пиночет ҡабул иткән 1973 йылғы Чили Хәрби түңкәрелеше мәлендәге енәйәттәр буйынса Амнистия Законы менән туҡтатылған. Шуның өсөн Комиссия әлегә саҡлы һул, либераль, профсоюз һәм хоҡуҡ һаҡсылары яғынан тәнҡит утында тотола&lt;ref&gt;[http://www.scepsis.ru/library/id_2304.html Марта Абреу. Никто не отомстит за Серхио Чакона?]&lt;/ref&gt;.

2004 йылда президент Рикардо Лагос указы менән «Сәйәси тотҡондар һәм язалауҙар Комиссияһы» Валеч доклады буйынса хәрби хунтанан законһыҙ ҡулға алыуҙар һәм язалауҙарҙан зыян күргән 28 мең кешегә ғүмерлек пенсия тәғәйенләнгән.

Власть дошмандарын юҡ итеү хатта илдән ситтә лә тормошҡа ашырылған. Сәйәси эмигранттарҙы юҡ итеү буйынса Милли разведка идаралығы (ДИНА), Латин Америкаһының башҡа махсус хеҙмәттәре менән берлектә уҙғарылған «Кондор» операцияһы билдәлелек ала. Мәҫәлән, «Коломбо» операцияһы шуға килтерә, йәнәһе, «Чилиҙан һөрөлгән» 119 кеше ысынында үлтерелгән була. Бер үк ваҡытта Пиночет режимы европа ультрауңдары менән шул уҡ маҡсатта эшләгән&lt;ref&gt;''Серхио Сорин''. [http://saint-juste.narod.ru/FasPin.html Секретные связи Пиночета, Франко и П-2]&lt;/ref&gt;.

Генерал Пиночет режимы сәйәси планда граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтарын сикләүҙе, оппозицияны ҡаты баҫтырыуҙы үткәргән. Репрессиялар, азатлыҡтан мәхрүм итеү, язалауҙар диктатура тамамланғансы дауам иткән&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.memoriaviva.com/Tortura/Informe_Valech.pdf. |title = Доклад президентской Комиссии по делам политзаключённых и пыткам (2004) |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.memoriaviva.com/Tortura/Por_un_manana_con_verdad.pdf Документ организации бывших политзаключённых о нарушениях прав человека в период диктатуры (2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323164753/http://www.memoriaviva.com/Tortura/Por_un_manana_con_verdad.pdf |date=2021-03-23 }}&lt;/ref&gt;. Чили йырсы-барды Виктор Хара репрессиялар ҡорбандарының береһе булған.

[[Файл:Santiago Skyline.jpg|thumb|left|280px|Сантьяго, 2007]]
Халыҡтың социаль-иҡтисади тормош хәленә Пиночет сәйәсәте эҙемтәләре бәхәс предметы булып тора. Һулдар фекеренсә, яңы либерал хөкүмәте башлаған контрреформаларҙы кире тибеү (реформалар башында хаҡтар 18—20, икмәк, һөт, ит кеүек төп аҙыҡ-түлеккә, — 4—10 тапҡырға күтәрелгән&lt;ref group=&quot;к&quot;&gt;Чилийцы теперь вспоминают, что даже в моменты наиболее серьёзных затруднений со снабжением, вызванных действиями реакции против правительства Альенде, созданные тогда ассоциации потребителей распределяли товары первой необходимости по твердым государственным ценам, обеспечивая людям возможность жить достойно. А сейчас «свободные цены» обрекли на нищету и голод даже в прошлом довольно состоятельные семьи. Средняя семья, прежде имевшая доход, который обеспечивал ей сносную жизнь, теперь ограничивает свой рацион тарелкой бобов или фасоли в день на человека и почти исключила мясо из меню. Молочные продукты настолько повысились в цене, что многие семьи не могут их покупать, в то время как при правительстве Альенде каждый ребёнок ежедневно бесплатно получал пол-литра молока. // [[Марио Сильверман]]. [http://saint-juste.narod.ru/junta_monopoly.html][[Хунта]] на службе монополий&lt;/ref&gt;), шуның арҡаһында бөгөн Чили халҡының 20 % (рәсми мәғлүмәт буйынса) фәҡирлек сигендә йәшәй&lt;ref&gt;Пол Митчелл. [http://saint-juste.narod.ru/Chile_in_England.html Правительство Великобритании скорбит по чилийскому диктатору Пиночету]&lt;/ref&gt;, ә приватизация арҡаһында диктатор үҙе, уның ғаилә ағзалары һәм режимдың башҡа ағзалары килем алған&lt;ref&gt;[[Хью О'Шонесси]]. [http://saint-juste.narod.ru/MoneyPin.html Потерянные миллионы Пиночета: британский след]. The Independent, 23 августа 2009 года&lt;/ref&gt;.

Уңдар һәм яңы либералдар ваҡиғаларҙы ошолай аңлатыу менән ризалашмай, һәм Пиночет етәкселегендәге (1973—1989 йй.) иҡтисади сәйәсәт арҡаһында иҡтисадтағы уңыштар аша раҫлай. Бөгөн Чили бөтә Латин Америкаһында иң эффектив иҡтисадҡа эйә, кеше потенциалы индексы буйынса 44-се урында һәм кеше потенциалы буйынса юғары кимәлдәге илдәр иҫәбенә инә. Transparency International рейтингына ярашлы, ил ришүәтселек буйынса күрһәткес иң түбән кимәлдә — 2013 йылда 20-се урында.

[[Файл:Casona Artillería Nº 156.JPG|thumb|left|280px|Вальпараисо, 2011]]
[[Файл:Pueblo de San Pedro de Atacama 2013-09-21 11-52-31.jpg|thumb|left|280px|[[Атакама]]]]
1978 йылда киң мәғлүмәт сараларында цензура йомшара, сикләнгән булһа ла, радио һәм телевидениела «тура эфир» рөхсәт ителә&lt;ref&gt;[[Тарасов А. Н.]] Верите, что можно подружиться с крокодилом? [http://scepsis.ru/library/id_685.html На «Скепсисе»], [http://saint-juste.narod.ru/crocodile.htm на Saint-juste]&lt;/ref&gt;. 1980 йылда илдә яңы конституция ҡабул ителә, әммә уны тулыһынса индереү 1988 йылға саҡлы һуҙыла. 1988 йылда Чилиҙың бөтә тарихында булмаған ил эсендә барған күмәк халыҡтың ҡаршылығы һәм АҠШ-тыңбаҫымы һөҙөмтәһендә, Пиночет диктатураны һаҡлау мәсьәләһе буйынса плебисцит үткәреүгә ризалыҡ бирә. Плебисцит алдынан уң партиялар (диктатура осоронда, формаль рәүештә бөтә партиялар эшмәкәрлеге тыйылһа ла, фашист партиялары Чилиҙа үҙҙәрен де-факто иркен тойған) эшмәкәрлеге тыйылмаған була&lt;ref&gt;[[Тарасов А. Н.]] Хватит врать о Пиночете! [http://saint-juste.narod.ru/pin.htm На Saint-juste], [http://scepsis.ru/library/id_558.html на «Скепсисе»]&lt;/ref&gt;. 1988 йылдың 5 октябрендә Пиночет плебисцитта еңелеүгә дусар ителә, ә ул йыйған Милли хәүефһеҙлек Советы диктаторҙың, плебисцит һөҙөмтәләренән баш тартып, яңы Дәүләт түңкәрелеше эшләргә тигән тәҡдимен хупламаны&lt;ref&gt;Кармен А. Р. [http://saint-juste.narod.ru/pinochet1.htm Мифотворчество невежд] // «[[Латинская Америка (журнал)|Латинская Америка]]», 2007, № 1.&lt;/ref&gt;. 1989 йылда Чили демократик идара итеүгә күсте, Чилиҙа Президент һайлауҙары (1989) үтте, диктатураға ҡаршы «Партиялар коалицияһы демократия өсөн» оппозиция блогы еңеү яуланы. 1990 йылда христиан демократ блогы кандидаты Патрисио Эйлвин президент урынын алды.

Белгестәр Чилиҙың 1980 йылғы конституция буйынса дәүләт-хоҡуҡ ҡоролошон демократия һәм диктатура араһындағы компромисс тип баһалай, сөнки уның нигеҙендә граждандар власының Ҡораллы көстәрҙе контролдә тотоу һәм уның мөмкинлектәрен сикләү механизмы юҡ һәм элекке хәрби режимдың эшмәкәрҙәренә {{comment|өҫтөнлөк |преференция}} бирелгән&lt;ref&gt;История Латинской Америки. Вторая половина XX века. М.: Наука, 2004. С. 214—215&lt;/ref&gt;.

Аналитиктар мәғлүмәте буйынса, хәҙерге ваҡытта Чили Латин Америкаһы илдәре араһында көнәркәшлек интеграль күрһәткесе буйынса (донъя рейтингында 27-се урын) 1-се позицияны биләй һәм тауарҙарға түләү һәләтлеге рейтингы буйынса илдәрҙең өсөнсө тиҫтәһенә инә; Standard &amp; Poor’s рейтинг-агентлығы хәүеф алдында торған илдәр классификацияһында уға юғары A категорияһын бирҙе.

== Сәйәсәте ==
{{see also|Внешняя политика Чили}}

=== Конституцияһы ===
Чилиҙа, референдум үткәрелгәндән һуң, 1981 йылдың 11 мартында ҡабул ителгән Конституция эшләй. Конституция Пиночет хакимлығын тағы 8 йыл дауам итергә тәҡдим иткән була, ә конституция нормаларның күпселеге 1990 йылға саҡлы туҡтатылған була.

1988 йылғы референдумда Пиночет хакимлығын дауам иттереү мәсьәләһе күтәрелгән. Һөҙөмтәлә Пиночет еңелеүгә дусар ителә һәм 1989 йылға яңы президент һайлауҙары тәғәйенләй.

=== Башҡарма власть ===
[[Файл:Sebastián Piñera, Fotografía Oficial junto a su gabinete ministerial (3).jpg|thumb|240px|Чили министрҙары]]
Дәүләт башлығы — президент, ул уҡ — хөкүмәт башлығы ла. Халыҡ тарафынан 4 йылға бер һайлана, яңынан һайланыу хоҡуғы юҡ.

Президент илселәр һәм хөкүмәт ағзаларын һайлау, Юғары һәм Апелляция судтары составын билдәләү, ҡораллы көстәрҙең һәр төрлө ғәскәрҙәре командующийҙарын һәм Милли полиция начальнигын тәғәйенләү хоҡуғына эйә. Президент шулай уҡ закон сығарыу инициативаһы һәм парламентҡа закон проекттары тәҡдим итеү хоҡуғына эйә.

=== Закондар сығарыу власы ===
''Юғары закон сығарыу органы'' — ике палаталы Чили Милли Конгресы:

* Чили Сенаты — халыҡ тарафынан 8 йылға һайланған 38 ағза (шул уҡ ваҡытта сенаторҙарҙың яртыһы һәр 4 йыл һайын алмашына);
* Чили депутаттары Палатаһы — халыҡ тарафынан 4 йылға һайланған 120 ағза (60 һайлау округынан 2-шәр депутат).

1990 йылда Милли Конгресс, власты децентрализацилау маҡсатында, Сантьягонан Вальпараисоға күсерелә.

=== Суд системаһы ===
Илдең Юғары суд инстанцияһы булып Чили Юғары суды тора, уға түбәнге баҫҡыс судтары, шул иҫәптән Апелляция суды ла буйһона.

=== Сәйәси партиялар ===
{{main|Политические партии Чили}}

Чилиҙа 2013 йылдың 13 ноябрь Президент Парламент һайлауҙары һөҙөмтәһе буйынса:

'''«Яңы күпселек» (һул-үҙәк һәм һулдар)''' — 21 сенатор һәм 67 депутат:
* Чили Христиан-демократик партияһы — 6 сенатор, 21 депутат
* Чили Социалистик партияһы — 6 сенатор, 15 депутат
* Демократия өсөн партияһы — 6 сенатор, 15 депутат
* Радикаль социал-демократик партия — 6 депутат
* Чили Коммунистар партияһы — 6 депутат
* Киң социаль хәрәкәт — 1 сенатор
* Чили Һул гражданлыҡ партияһы — 1 депутат
* Партияһыҙҙар — 2 сенатор, 4 депутат;

'''«Чили өсөн Альянс» ({{comment|уң-үҙәктәр|правоцентристы}})''' — 16 сенатор һәм 49 депутат:

* Бойондороҡһоҙ демократик союз — 8 сенатор, 29 депутат
* Милли яңырыу — 8 сенатор, 19 депутат
* Партияһыҙ {{comment|уң-үҙәк яҡлылар|правоцентристы}} — 1 депутат;

'''«Әгәр һин теләһәң, Чили үҙгәрер» (центристар һәм {{comment|һул-үҙәк яҡлылар|центристы}})''' — 1 депутат:

* Либераль партия — 1 депутат
* Прогрессив партия — 0 депутат;

'''Блоктарҙан тыш''' — 1 сенатор һәм 3 депутат;

== Административ бүленеш ==
{{main|Административное деление Чили}}
[[Файл:Chile, administrative divisions - ru - colored.svg|220px|right|Чили төбәктәре]]
Чили 16 өлкәгә&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|180—181|Парагвай, Уругвай, Чили, Аргентина}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|6}}&lt;/ref&gt;, һәм улары 56 провинцияға һәм 348 общинаға бүленә.
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=#ececec
!Өлкә!!Административ үҙәк
|-
|Арика-и-Паринакота
|Арика
|-
|Тарапака
|Икике
|-
|Антофагаста
|Антофагаста
|-
|Атакама
|Копьяпо
|-
|Кокимбо
|Ла-Серена
|-
|Вальпараисо
|Вальпараисо
|-
|Либертадор-Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс
|Ранкагуа
|-
|Мауле
|Талька
|-
|Био-Био
|Консепсьон
|-
|Араукания
|Темуко
|-
|Лос-Риос
|Вальдивия
|-
|Лос-Лагос
|Пуэрто-Монт
|-
|Айсен-дель-Хенераль-Карлос-Ибаньес-дель-Кампо
|Койайке
|-
|Магальянес-и-ла-Антарктика-Чилена
|Пунта-Аренас
|-
|Чили иленең баш ҡала өлкәһе
|Сантьяго
|-
|Ньюбле провинцияһы
|Чильян
|}

== Географик мәғлүмәт ==
{{main|География Чили}}
Чили Тымыҡ океанға ла, Атлантик океанға ла сығыу юлына эйә.
Чилиҙың төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 4630 км (2880 миль) һәм көнбайыштан көнсығышҡа киңлеге 430 км (265 миль).

Чили климаты төньяҡта тропик сүлленән алып көньяҡта уртаса океанлыға тиклем.

Уртаса температура:
* көньяҡта +3 °С-тән +16 °С-ға тиклем
* төньяҡта +12 °С-нән +22 °С-гә тиклем

Иң бейек нөктәһе — Охос-дель-Саладо тауы, 6893 м&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.montipedia.com/montanas-altas/chile/|title=Montañas de Chile|author=|website=|date=8-05-2019|publisher=}}&lt;/ref&gt;


Файҙалы ҡаҙылмалар — баҡыр, [[тимер]], марганец мәғдәне, көмөш.

== Иҡтисады ==
{{main|Экономика Чили}}
[[Файл:Chile GDP per capita (PPP).svg|thumb|350px|халыҡтың йән башына һатып алыу һәләте (ППС) буйынса {{comment|Эске валовый продукт|ВВП}}, 1950—2008. Латин Америкаһы (Куба индерелмәгән) — һоро төҫтә, Чили — күк төҫтә (2000 й. АҠШ долларында)]]
Илдең төп сәнәғәт тармағы булып тау-байыҡтырыу (баҡыр һәм башҡа металдар), Чили — донъялағы иң ҙур баҡыр экспортлаусы, һәм уны милли предприятиелар CODELCO таба һәм иретә. Сәнәғәттең башҡа тармаҡтары араһында — металлургия, ағас эшкәртеү, аҙыҡ-түлек, туҡыу тармаҡтары. Балыҡсылыҡ менән урмансылыҡты индереп, ауыл хужалығында (13 % эшле) {{comment|Милли валовый продукт|ВНП}}тың 7%-ын тәьмин итә. Малсылыҡ үҫешкән, бойҙай, йөҙөм, борсаҡ бобы, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, емештәр үҫтерелә. Чили — иң ҙур емеш, шулай уҡ балыҡ һәм ағас эшләнмәләр экспортлаусыларҙың береһе. 1994 й. Милли валовый продукт $97,7 млрд. (йән башына Милли валовый продукт — $7010), 2008 й. Милли валовый продукт $169,6 млрд (йән башы — һатып алыу һәләте паритеты буйынса $14,9 мең тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html Книга фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html |date=2015-11-06 }}&lt;/ref&gt;).

90-сы йй. башында Чилиҙа йән башына һатып алыу һәләте паритеты буйынса Эске валовый продукт кимәле уртаса латин-америка кимәленән артыҡ булған. Был күрһәткестең үҫеү тенденцияһы артабан да дауам иткән, 2013 йылға Латин Америкаһында Чили (Уругвай менән бер рәттән) йән башына иң юғары килемгә эйә.

төп сауҙа партнёрҙары: Ҡытай, АҠШ, Япония, Бразилия. Аҡса берәмеге — чили песоһы (1 чили песоһы (Ch$) 100 сентавоға тиң). Тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо — 7 766 км, автомобиль юлдары − 79 025 км, эске һыу юлдары — 725 км оҙонлоғонда. Илдең иң мөһим порттары: Икике, Вальпараисо.

2008 й. бюджет килеме $44,79 млрд, сығымдар — $35,09 млрд.

Экспорт 66,46 млрд долл. (2008 й.) — баҡыр, емештәр, балыҡ, ҡағыҙ, химик продукция, шарап.

[[Файл:Vista Panorámica de Santiago (Sanhattan).jpg|thumb|280px|Сантьяго, 2013]]
төп һатып алыусылар (2008 йыл): Ҡытай — 14,2 %, АҠШ — 11,3 %, Япония — 10,4 %, Бразилия — 5,9 %, Көньяҡ Корея — 5,7 %, Нидерланд — 5,2 %.

Импорт 57,61 млрд долл. (2008 й.) — нефть һәм нефть продукттары, химикаттар, электроника, сәнәғәт продукцияһы, автомобилдә, газ.

Төп тәьмин итеүселәр (2008 й.): АҠШ — 19,1 %, Ҡытай — 11,9 %, Бразилия — 9,3 %, Аргентина — 8,8 %, Көньяҡ Корея — 5,6 %, Япония — 4,6 %.

'''Өҫтөнлөктәре''': донъялағы иң эре баҡыр етештереүсне. Емеш экспорты. Эре сит ил инвестициялары килтергән иҡтисади үҫеш. Чили песоһының һәм финанс баҙарының стабиллеге арҡаһында иң юғары кредит ышанысы булғанлыҡтан, дәүләт бурысы барлығы йыллыҡ Эске валовый продукт 5,2 % (в 2008 й) тәшкил иткән.; 2004 й. — 12,8 %) — донъяла 121-се урын. Чилиҙа шарап етештереү һәм балыҡ эшкәртеү яҡшы үҫешкән.

'''Мөсһөҙ яҡтары''': донъя баҙарында баҡырға хаҡтар төшөү менән бәйле экспорт ҡайһы бер саҡта 40 % зыян килтергән. Нефтте ситтән индереү менән бәйлелек (бөтә ҡулланылған нефттең 90 %) күп ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килтерә. Америка сауҙа партнёрҙарына бәйләнгәнлек. Сағыштырмаса мөсһөҙ валюта (2008 й. $1-ҙы 509 песоға алмаштырғандар, ә 2004 й. — 609 песо). 2008 й. баһа буйынса — инфляция 8,7 % тәшкил иткән — (2007 й. — 4,4 %).

2003 й. Джини индексы — 54,9 (донъяла 14-се урын), 2000 й. — 57,1. Йорт хужалыҡтары тотоноуҙары (2006 й.): 10 % иң ярлылар — 1,6 % тотона, 10 % иң байҙар — 41,7 %. Фәҡирлек кимәле — 18,2 % (2005 й.).

2018 йылдың 3 сентябрендә Чилиҙа минималь эш хаҡы күләме айына 288000 чили песоһы (АҠШ доллары менән айына $ 440.37)&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[https://www.dt.gob.cl/consultas/1613/w3-article-60141.html ¿Cuál es el valor del ingreso mínimo mensual? — DT — Consultas]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;[http://www.salariominimo2017.de/chile/ salariominimo2017.de -&amp;nbspДанный веб-сайт выставлен на продажу! -&amp;nbspsalariominimo2017 Ресурсы и информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206171534/http://www.salariominimo2017.de/chile/ |date=2019-12-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[https://www.t13.cl/noticia/negocios/nuevo-reajuste-del-salario-minimo-entra-vigencia-1-julio Nuevo reajuste del sueldo mínimo entra en vigencia el 1 de julio &amp;#124; Tele 13]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.leychile.cl/Consulta/listado_n_sel?_grupo_aporte&amp;sub=807&amp;agr=2 Ley Chile — Leyes por tema — Ingreso mínimo desde 1990 hasta 2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;[https://www.calcular.cl/sueldo-minimo-chile.html Sueldo mínimo en Chile]&lt;/ref&gt;. 2018 йылға ҡарата Чилиҙа уртаса эш хаҡы сәғәтенә 4761.92 чили песоһы (АҠШ доллары менән сәғәтенә $ 7.28).

== Ҡораллы көстәре ==
{{main|Вооружённые силы Чили}}

== Ҡалалары ==
{{main|Чили ҡалалары}}Төп ҡала агломерациялары (кеше):&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Chile-Cities.html|title=ЧИЛИ : Төбәктәр һәм ҡала агломерациялары|author=|website=|date=8-05-2019|publisher=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
! №
! width=&quot;150px&quot; | Агломерация
! width=&quot;100px&quot; | Халҡы&lt;br&gt;(19-04-2017)
|-
|1
|Сантьяго
|align=&quot;right&quot; |6.160.040
|-
|2
|Вальпараисо
|align=&quot;right&quot; | 901.468
|-
|3
|Консепсьон
|align=&quot;right&quot; |722.929
|-
|4
|Ла-Серена
|align=&quot;right&quot; | 401.938
|-
|5
|Антофагаста
|align=&quot;right&quot; | 352.638
|-
|6
|Ранкагуа
|align=&quot;right&quot; | 290.864
|-
|7
|Темуко
|align=&quot;right&quot; | 278.513
|-
|8
|Талька
|align=&quot;right&quot; | 237.295
|-
|9
|Арика
|align=&quot;right&quot; | 204.078
|-
|10
|Чильян
|align=&quot;right&quot; | 191.983
|}

== Халҡы ==
{{main|Население Чили}}
[[Файл:Metro santiago.JPG|thumb|280px|Сантьяго метроһы]]
[[Файл:Bachelet sub 20(2).jpg|thumb|330px|Футбол буйынса Чили Йыйылма командаһы]]

Чили халҡының 30 — 55 % европеоид расаһына ҡарай. Метистар — 45-тән 65 %-ҡа тиклем, халыҡтың 5 % индейҙар&lt;ref name=&quot;UC&quot;&gt;{{cite web | title =5.2.6. Estructura racial | url =http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/cap2/5b6.html | website =La Universidad de Chile | accessdate =2007-08-26 | lang =es | archiveurl =https://web.archive.org/web/20071016124831/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/cap2/5b6.html | archivedate =2007-10-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016124831/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/cap2/5b6.html |date=2007-10-16 }} ({{cite web |url = http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/ |title = Main page |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090916211140/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/ |archivedate = 2009-09-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916211140/http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/ |date=2009-09-16 }})&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.cl/books?id=LcabJ98-t1wC&amp;pg=PA93|title=Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI}}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;. Иммигранттарҙың милли составы төрлө булған һәм шулай булып ҡала: Испаниянан (нигеҙҙә басктар һәм галисийлылар) сыҡҡандар күп, Италиянан, Германиянан, Франциянан, Хорватиянан, Британия утрауҙарынан килгәндәр байтаҡ. Халыҡтың 5 проценты немецтарҙан, португалдарҙан, итальяндарҙан, француздарҙан һәм көньяҡ славяндарҙан&lt;ref&gt;{{cite web|last=Thayer-Ojeda|first=Luis|title=Orígenes de Chile: Elementos Étnicos, Apellidos, Familias|year=1989|publisher=Editorial Andrés Bello|location=Santiago de Chile|url=https://books.google.com/books?id=QCCLWmy_8zcC&amp;hl=es&amp;pg=PA161&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=3 April 2014|page=161 |lang = es }}&lt;/ref&gt;.

Колониаль осор дауамында Чили территорияһына 100 меңдән алып 150 меңгә саҡлы европалы, башлыса испандар күсеп килгән. Артабан, XIX быуаттың 70 — 90-сы йылдарындда илдең үҙәк өлөшөнөң көньяҡ райондарына яҡынса ике тиҫтә мең немец күсеп килә. 1880—1890-се йй. Чилиға 75 мең яңы граждан, шуларҙың 44 меңе испан, по 19 меңе итальян һәм француз, 12 меңе швейцарҙар була.

XX быуатта Чилиға килгән иммигранттар һаны 600 мең кеше, нигеҙҙә испандар, итальяндар, немецтар, хорваттар һәм ғәрәптәр тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Чилиҙа сит илдә тыуған 800 меңдән артыҡ кеше йәшәй&lt;ref name=&quot;emigracion&quot; &gt;[https://es.wikibooks.org/wiki/Chile_y_Latinoam%C3%A9rica_en_el_siglo_XX/Los_inmigrantes_europeos_en_Am%C3%A9rica_Latina_durante_el_siglo_XX Chile y Latinoamérica en el siglo XX. Los inmigrantes europeos en América Latina durante el siglo XX]&lt;/ref&gt;.

=== Халыҡ иҫәбе ===
{{число|17925262}} кеше (2018 й. июленә)&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;.

=== Этник составы ===
[[Файл:Marcha cerca de Biblioteca Nacional de Chile, sept. 2013.jpg|thumb|280px|Сантьяго]]
* Европа сығышлы— 30-49 %
* метистар — 35-60 %
* индейҙар — 5-12 %&lt;ref name=&quot;UC&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;

=== Ксенофобия ===
{{main|Ксенофобия в Чили}}

=== Уртаса ғүмер оҙонлоғо ===
Көтөлгән уртаса ғүмер оҙонлоғо — 79,1 йыл&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;.

* Ир-аттар — 76 йәш.
* Ҡатын-ҡыҙҙар — 82,2 йәш.

Ҡала халҡы өлөшө — 87,6 %&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;.

== Мәҙәниәт ==
{{main|Культура Чили}}
{{заготовка раздела}}
1925 йылғы конституцияға ярашлы, Чилиҙа сиркәү дәүләттән айырылған, халыҡтың 80 %№тан артығы Рим-католик сиркәүенә ҡарай. Ғәҙәттә сикәү илдең сәйәси үҫешенә һирәк ҡыҫыла, әммә 1960-сы йылдар аҙағынан, ижтимағи мәсьәләләргә бағышланған папа энцикликаһы күрһәтмәһенә эйәреп, шулай уҡ также под влиянием социальных течений европа католицизмының ижтимағи ағымдары йоғонтоһо менән, чили сиркәүе илдәге ижтимағи реформалар үткәоргәндә мөһим роль уйнай башлаған, һәм социаль актив руханиҙар һаны һиҙелеп артҡан. Ҡайһы бер руханиҙар Христиан-демократик партияһы йоғонтоһоноң үҫеүенә ярҙам иткән.[[Файл:Zamacueca-Chile.jpg|thumb|230px|Мануэль Антонио Каро, «Замакуэка бейеүе», 1873]]

== Дине ==
{{main|Религия в Чили}}

1970-се йй. Чили католик сиркәүе рәсми рәүештә капитализмды ҡабул итмәүен иғлан итә һәм уның бар булған ҡиммәтле ҡағыҙҙарынан, ул эйә булған килемле ерҙәренән һәм милек объекттарынан баш тарта. 1973 йылдан сиркәү язалауҙар, үлтереүҙәр һәм кеше урлауҙы ғәйепләп сығыш яһаны.

Католиктарҙан тыш, Чилиҙа протестанттарҙың (1992 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса, улар халыҡтың 13%-ын тәшкил итә) һәм иудаизм эйәрсендәренең йоғонтоло төркөмдәре бар.

Протестант сиркәүенең әһәмиәтле роле Бөйөк Британия яғынан хупланғанлығына һәм илдә төньяҡ америка дини ойошмалары нигеҙ һалған бер нисә мәғариф уҡыу йорттары һәм социаль институттарына бәйле&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/land/cili/index.php Хронос]&lt;/ref&gt;.

== СМКиң мәғлүмәт саралары ==
Дәүләт телекомпанияһы — '''TVN''' (''Televisión Nacional'' — «Милли телевидение»), үҙ эсенә шул уҡ исемле телеканал индерә, 1969 йылда булдырылған.

== Байрамдар ==
Чилиҙа 15 рәсми байрам көндәре ҡабул ителгән, туғыҙы дини, алтыһы — донъяуи. Бынан тыш плебисцит үткәргән көндәр, президент йә парламент һайлауҙары &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=30082&amp;idVersion=1988-05-06 |deadlink=yes |title=Ley 18700 de 1988 |accessdate=12 апреля 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=6 может 1988 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170918202404/https://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=30082&amp;idVersion=1988-05-06 |archivedate=2017-09-18 }}&lt;/ref&gt;, рәсми халыҡ йәниҫәбен алыу көндәре байрам көндәре тип һанала &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=28960&amp;idVersion=1970-12-10 |title=Ley 17374 de 1970 |accessdate=12 апреля 2011 |format=HTML |author=Ministerio de Economía |date=10 декабрь 1970}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=194251&amp;idVersion=2002-02-01 |title=Ley 19790 de 2002 |accessdate=12 декабрь 2011 |format=HTML |author=[[Ministerio de Economía, Fomento y Reconstrucción de Chile|Ministerio de Economía, Fomento y Reconstrucción]] |date=1 февраль 2002}}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; width=100%
|-
!colspan=5|Чилиҙа ял көндәре
|-
!Дата !!Атамаһы !!Үҙенсәлекле атамаһы !!Характер !!Иҫкәрмәләр
|-
|1 ғинуар&lt;ref name=&quot;l2977&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=23639&amp;idVersion=1915-02-01 |title=Ley 2977 de 1915 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=1 февраль 1915}}&lt;/ref&gt; ||Яңы йыл|| ''Año Nuevo'' ||Граждандар байрамы ||Мотлаҡ&lt;ref name=&quot;l19973&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=230132 |title=Ley 19973 de 2004 |accessdate=10 апреля 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=10 сентябрь 2004}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2 colspan=1 март-апрель&lt;ref group=к&gt;Бөйөк йома һәм Бөйөк шәмбе — был Пасха йәкшәмбеһенең ике көнө, был дата йыл һайын махсус иҫәпләп сығарыла. Тәүгеһе 20 марттан 23 апрель, икенсеһе — 21 марттан 24 апрель арауығында тирбәлә.&lt;/ref&gt;||Бөйөк йома&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt; ||''Viernes Santo''||rowspan=2 colspan=1| Дини ||
|-
|Бөйөк шәмбе&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt; || ''Sábado Santo'' ||
|-
|1 май&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=4941&amp;idVersion=1931-05-28 |title=Decreto con fuerza de ley 178 de 1931 del Ministerio de Bienestar Social |accessdate=9 Март 2011 |format=HTML |author=Ministerio de Bienestar Social |date=28 может 1931 |quote=Título IV - Art. 322. Se declara feriado el 1.º de mayo de cada año, día de la fiesta del trabajo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=207436&amp;idVersion=2003-01-16 |deadlink=yes |title=Decreto con fuerza de ley 1 de 2003 del Ministerio del Trabajo y Previsión Social - Código del trabajo |accessdate=12 апреля 2011 |format=HTML |author=[[Ministerio del Trabajo y Previsión Social de Chile|Ministerio del Trabajo y Previsión Social]] |date=16 январь 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911190329/http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=207436&amp;idVersion=2003-01-16 |archivedate=2016-09-11 }}&lt;/ref&gt;
||Беренсе май — Хеҙмәт байрамы||''Día del Trabajo'' ||Граждандарҙың ||үткәрелергә тейешле байрамы, датаһы үҙгәрмәй&lt;ref name=&quot;l19973&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=264651&amp;idVersion=2007-09-14 |title=Ley 20215 de 2007 |accessdate=1 сентябрь 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Trabajo y Previsión Social |date=14 сентябрь 2007}}&lt;/ref&gt;
|-
|21 май&lt;ref name=&quot;l2977&quot; /&gt;
||Чили Хәрби-диңгеҙ флоты көнө
|''Día de las Glorias Navales'' ||Граждандар байрамы ||
|-
|29 июнь&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=29840&amp;idVersion=1985-09-17 |title=Ley 18432 de 1985 |accessdate=12 апреля 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=17 сентябрь 1985}}&lt;/ref&gt; ||Петр һәм Павел көнө ||'' San Pedro y San Pablo'' ||Дини ||Иң яҡын ял көндәренә күсерелә, ул шишәмбе менән йома араһына тура килә&lt;ref name=&quot;l19668&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=160270&amp;idVersion=2000-03-10 |title=Ley 19668 de 2000 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=10 март 2000}}&lt;/ref&gt;
|-
|16 июль&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=257080&amp;idVersion=2007-01-06 |title=Ley 20148 de 2007 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=6 январь 2007}}&lt;/ref&gt; ||Кармель Алиһәһе ||''Día de la Virgen del Carmen'' ||Дини ||
|-
|15 август&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt; ||Мәрйәм ананың олғашыуы ||''Asunción de la Virgen'' ||Дини ||
|-
|18 сентябрь&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt; ||Тәүге хөкүмәтте хәтерләү көнө ||''Primera Junta Nacional de Gobierno'' ||rowspan=2 colspan=1|Гражданлыҡ байрамы
|үткәрелергә тейешле байрам, дата үҙгәрмәй&lt;ref name=&quot;l19973&quot;/&gt;
|-
|19 сентябрь&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt; ||Армия көнө||''Día de las Glorias del Ejército de Chile'' ||үткәрелергә тейешле байрам, дата үҙгәрмәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=1043726&amp;idVersion=2012-09-14 |title=Ley 20629 de 2012 |accessdate=16 сентябрь 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Trabajo y Previsión Social |date=14 сентябрь 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|12 октябрь&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=24262&amp;idVersion=1921-11-24 |title=Ley 3810 de 1921 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=24 ноябрь 1921}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=202322&amp;idParte=&amp;idVersion=1974-10-10 |title=Decreto ley 687 de 1974 |accessdate=14 август 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=10 октября 1974}}&lt;/ref&gt; ||Колумб көнө&lt;ref name=&quot;l19668&quot;/&gt;&lt;ref group=&quot;к&quot;&gt;Называемый также «[[День Колумба|Днём Колумба]]».&lt;/ref&gt;||''Descubrimiento de Dos Mundos'' ||Гражданлыҡ байрамы ||Иң яҡын ял көндәренә күсерелә, ул шишәмбе менән йома араһына тура килә&lt;ref name=&quot;l19668&quot;/&gt;
|-
|31 октябрь&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=279294&amp;idVersion=2008-10-11 |title=Ley 20299 de 2008 |accessdate=9 март 2011 |format=HTML |author=Ministerio del Interior |date=11 октября 2008}}&lt;/ref&gt; ||Реформация көнө ||''Día Nacional de las Iglesias Evangélicas y Protestantes'' ||Дини ||
|-
|1 ноябрь&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt; ||Бөтә изгеләрҙең Соборы ||''Día de Todos los Santos'' ||Дини ||
|-
|8 декабрь&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt; ||Мәрйәм ананың гонаһһыҙ аталандырылыуы ||''Inmaculada Concepción'' ||Дини ||
|-
|25 декабрь&lt;ref name=&quot;l2977&quot;/&gt; ||Христос Раштыуаһы ||''Navidad'' ||Дини ||Үткәрелергә тейешле байрам&lt;ref name=&quot;l19973&quot;/&gt;
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Дерево статей|Чили}}

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{примечания|2|group=к}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
;Рус телендә
* ''Вильегас С.'' Стадион в Сантьяго. Преступления чилийской военной хунты. М.: Прогресс, 1976.
* ''Зорина И. Н.'' Революция или реформа в Латинской Америке. Критика реформизма чилийской христианской демократии. М.: Наука, 1971.
* ''Лабарка Годдард Э.'' Чили, раскалённое докрасна. М.: Прогресс, 1973.
* ''[[Лисандро Отеро|Отеро Л.]]'' Разум и сила: Чили. Три года Народного единства. М.: Прогресс, 1983.
* Очерки истории Чили. М.: Наука, 1967.
* Трагедия Чили. Материалы и документы. М.: Издательство политической литературы; Издательство Агентства печати Новости, 1974.
* Чили: боль и борьба. М.: Правда, 1974.
* Чили. Политика. Экономика. Культура. М.: Наука, 1965.

;Испан телендә
* Adler Lomnitz L., Melnick A. Neoliberalismo y clase media: el caso de los profesores de Chile. Santiago: DIBAM, 1998. ISBN 956-244-074-5
* Cademartori J. Chile: el módelo neoliberal. Santiago:Chile-América CESOC, 2001.
* Correa Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Sudamericana, 2001. {{ISBN| 956-262-144-8}}
* Fuentes M. Memorias secretas de Patria y Libertad y algunas confesiones sobre la Guerra Fría en Chile. Santiago: Grijalbo, 1999. {{ISBN| 956-258-094-6}}
* González Pino M., Fontaine Talavera A. Los mil dias de Allende. Vol. 1. Santiago: Centro de Estudios Publicos, 1998. {{ISBN| 956-7015-23-6}}
* Rojas A. Salvador Allende. Una época en blanco y negro. Buenos Aires: Aguilar, 1998. {{ISBN| 950-511-386-2}}
* Uribe A. Intervención norteamericana en Chile: dos textos claves. Santiago: Sudamericana, 2001. {{ISBN| 956-262-123-5}}

;Инглиз телендә
* ''Dinges, J.'' The Condor Years: How Pinochet and His Allies Brought Terrorism to Three Continents. New York and London: New Press, 2004.
* ''Schneider, C. L.'' Shantytown Protest in Pinochet’s Chile. Philadelphia: Temple University Press, 1995.
* The Pinochet Case: Origins, Progress and Implications. London: Institute of Latin American Studies, 2003.
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Чили
|Викисловарь = Чили
|Викитека = Чили
|Викиновости = Чили
}}
* [http://www.congreso.cl Сайт парламента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200329023718/http://www.congreso.cl/ |date=2020-03-29 }}
* [https://chile.mid.ru/ Сайт посольства РФ в Чили]
* {{Dmoz|Regional/South_America/Chile}}
* {{Wikiatlas|Chile}}
* [http://sobrechile.org/ Информационно-познавательный сайт о Чили]
* [http://www.russianhome.cl/ Портал русскоязычного сообщества в Чили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122014746/http://russianhome.cl/ |date=2011-01-22 }}
* [https://timeskaner.ru/chile/ Точное время в Чили]

{{Библиоинформация}}
{{Чили в темах}}
{{Южная Америка}}
{{ОАГ}}
{{CSN}}
{{Меркосур}}

[[Категория:Чили| ]]</text>
      <sha1>7yyrlm2qq6hyg6ptoedh8uhaq95jg11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхонт Олег Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156658</id>
    <revision>
      <id>1310407</id>
      <parentid>1300706</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20814" sha1="c4puk1xw4w2hw9cv0qnf5u2imya6698" xml:space="preserve">{{ТТ}}
{{Ук}}
'''Яхонт Олег Васильевич''' ([[9 апрель]] [[1941 йыл]]) — рәссам-юғары категориялы реставратор, ГосНИИР-ҙың әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре, сәнғәт фәндәре кандидаты (1992), профессор (2001), РФ-тың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2002)&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;&amp;nd=102075900&amp;&amp;page=1&amp;rdk=0#I0 Указ Президента РФ № 421 «О награждении государственными наградами Российской Федерации». 2002. 27 апреля.]&lt;/ref&gt;, РСА-ның мөхбир-ағзаһы (2007), Мәскәү ҡалаһының почётлы реставраторы (2016)&lt;ref&gt;[https://www.mos.ru/dkn/function/populiarizatciia/pochetnoe-zvanie-pochetnyj-restavrator-goroda-moskvy/ Указ мэра города Москвы С. С. Собянина от 20 февраля 2016 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203200433/https://www.mos.ru/dkn/function/populiarizatciia/pochetnoe-zvanie-pochetnyj-restavrator-goroda-moskvy/ |date=2024-12-03 }} // Официальный сайт мэра Москвы&lt;/ref&gt;, бер нисә китап һәм 150-нән ашыу реставрациялау тарихы, теорияһы һәм практикаһы, атрибуциялау, сәнғәт тарихы буйынса мәҡәләләр авторы&lt;ref name=&quot;culture&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gosniir&quot;&gt;Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства: Избранные статьи. Яхонт О. В., ГосНИИР — М., 2010.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Олег Васильевич Яхонт [[Красноярск крайы]]ның Иланск ҡалаһында һуғыштан алда Дондағы Ростовтан Себерҙе күтәрергә күсеп килгән тимер юлсы ғаиләһендә тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң уларҙың ғаиләһе Төньяҡ Кавказдағы Кропоткин ҡалаһына килә. Олег бала сағынан уҡ һынлы сәнғәте һәм скульптура менән мауыға, сәнғәт буйынса китаптар уҡый. Мәктәпте тамамлағандан һуң, эксперименталь тимер юл бригадаһында слесарь, техник майҙы регенерациялау буйынса мастер булып эшләй&lt;ref name=&quot;culture&quot;/&gt;.

1962 йылдан алып М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты тарих факультетының сәнғәт тарихы бүлегендә уҡыйа. 1967 йылда Д. В. Сарабьянов һәм А. А. Федорова-Давыдоваетәкселеге аҫтында скульптор Паоло Трубецкойҙың ижадына арналған диплом эшен яҡлай&lt;ref name=&quot;gosniir&quot;&gt;Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства: Избранные статьи. Яхонт О. В., ГосНИИР — М., 2010.&lt;/ref&gt;.

Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң, реставратор В. В. Филатов тәҡдиме буйынса И. Э Грабарь исемендәге Дәүләт Үҙәк художество ғилми-реставрация оҫтаханаһының скульптуралар реставрациялау бүлегенә реставрациялау ярҙамсыһы вазифаһын башҡарырға йүнәлтелә.
[[Файл:Ivan_IV_by_Antokolsky_by_shakko_01.jpg|справа|мини|272x272пкс| «Иван Грозный» статуяһы]]
1973 йылда «реставрация фәнни өлкәһендәге ҙур уңыштары өсөн» уға «мөҙҙәтһеҙ юғары квалификациялы рәссам- реставратор» исеме бирелә.

1974 йылда Мәскәү рәссамдар союзына ағза итеп ҡабул ителә.

1976 йылда академик И. Э Грабарь исемендәге Бөтә союз Дәүләт Үҙәк художество ғилми-реставрация үҙәгенә директор вазифаһына күсерелә. 1978 йылда СССР Мәҙәниәт министрлығының Мәскәү Кремлен 1980 йылғы Йәйге Олимпиада уйындарына әҙерләү маҡсатында ғилми реставрация бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Уның ҡатнашлығында Ҡорал (Оружейный) палатаһының бик күп һәйкәлдәрен, соборҙарҙы, [[Батша ҡыңғырау|Батша-ҡыңғырауын]] реставрациялайҙар&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;[http://portal-kultura.ru/articles/person/131435-oleg-yakhont-otrestavrirovat-tsar-kolokol-potreboval-kosygin/?print=Y&amp;CODE=131435-oleg-yakhont-otrestavrirovat-tsar-kolokol-potreboval-kosygin Воротынцева К. Олег Яхонт: «Отреставрировать Царь-колокол потребовал Косыгин»]// Культура. 2016. 7 апреля.&lt;/ref&gt;.

1970-се йылдарҙа Олег Яхонт ХIХ быуаттың икенсе яртыһындағы урыҫ скульптура әҫәрен — Марк Антокольский яһаған «Иван Грозный» һынын — реставрациялай.

1970-се йылдарҙан алып Мәҙәниәт министрлығының Фәнни-методик советы, реставраторҙарҙы аттестациялау буйынса комиссияһы, РФ Мәҙәниәт министрлығының ил музейҙары өсөн сәнғәт әҫәрҙәрен һатып алыу комиссияһының эксперты, байтаҡ музей һәм ставрациялау ойошмаларының, Халыҡ-ара ӨЭкспертиза и атрибуция произведений изобразительного искусства&quot; фәнни-конференцияһының ғалимдар советы ағзаһы булып тора. В 1980—1990-е годы занимался реконструкцией статуи Георгия Победоносца&lt;ref&gt;[http://art-con.ru/node/5286 Яхонт О. В. О создателях древней белокаменной иконы святого Георгия 1464 года с главной башни Московского Кремля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219170015/http://art-con.ru/node/5286 |date=2019-12-19 }} // Кремли России: материалы и исследования. Вып. 15. — ГИКМЗ. М., 2003. С. 100—116.&lt;/ref&gt; со [[Спасская башня#Строительство|Спасской башни]] Московского кремля, однако по стечению обстоятельств модель скульптуры была уничтожена:
Скульптурную икону демонтировали при строительстве новых стен и башен из кирпича взамен старого Белокаменного Кремля. Много лет она хранилась в Вознесенском монастыре. В 1929 году при уничтожении Вознесенского монастыря ее демонтировали под руководством Николая Николаевича Померанцева. Позднее один из крупных фрагментов — бюст святого — попал в Третьяковку… [[Файл:Яхонт_О.В._Статуя_Георгия_Победоносца.jpg|справа|мини|300x300пкс|В процессе реконструкции модели св. Георгия-змееборца. Пластилин, гипс. Реконструкция О. В. Яхонта]] В Кремле находится несколько небольших фрагментов скульптуры. Они были найдены в конце 1960-х Н. Н. Померанцевым в подклете церкви Ризоположения. Никто не хотел браться за реставрацию деталей, которые в 1930-е годы были списаны, однако мне удалось вновь поставить их на охрану. Потом перевез домой в двухкомнатную квартиру — держать больше было негде. Начал работать над созданием трехметровой модели в натуральную величину. Мне бескорыстно помогали множество людей — физики, химики. А затем Советский Союз рухнул, и всем стало не до того. Мне повезло: предложили помещение на Арбате: в Центре художественной культуры Московского института повышения квалификации работников образования. Когда в 1994 году Центр съехал, мне посоветовали обратиться к некоему олигарху, который готов был поддержать начинание. Он действительно предоставил помещение, но в конце концов решил тайно продать модель. Я пригрозил судом. Тогда по его приказу Егория уничтожили. От дела, которому я посвятил четверть века, остались лишь фотографии и кинофильм. Конечно, все можно восстановить. Однако на это требуется воля руководства страны и согласие глав двух музеев — Кремля и Третьяковской галереи. В силу возраста сам уже не смогу таскать тяжелые блоки, но руководить реставрацией, лепить утраченные фрагменты в состоянии. Видимо, поэтому меня еще держат на свете — чтобы довел эту работу до конца&lt;ref name=&quot;culture&quot;/&gt;.&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;1992 йылда В. Н. Гращенков етәкселеге аҫтында «Реставрация скульптуры как метод ее исследования» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — фән кандидаты ғилми дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;Яхонт О. В. Реставрация скульптуры как метод ее исследования: диссертация кандидата искусствоведения / МГУ им. М. В. Ломоносова. — Москва, 1992. — 212 с.&lt;/ref&gt;.

1990 йылдан алып РГГУ (2001 йылда профессор итеп һайлана) «Основы консервации и реставрации музейных предметов», «Техника изобразительного искусства» һ. б. курстар буйынса лекциялар уҡый.&lt;ref&gt;Кто есть кто в РГГУ. — М., 1997. — С. 286.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда В. И. суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнғәт академияһының профессоры итеп һайлана. Төрлө курстар буйынса программалар авторы&lt;ref name=&quot;gosniir&quot;&gt;Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства: Избранные статьи. Яхонт О. В., ГосНИИР — М., 2010.&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Олег Васильевич Яхонтҡа РФ-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеме бирелә. 2007 йылда ул Рәсәй художество академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.

2010 йылдаРәсәй Художество академияһының « Лайыҡлы» миҙалы меән бүләкләнә. Был бүләк уға «О реставрации и атрибуции» һәм «Консервация и хранение скульптуры в музее» моногшрафияары өсөн бирелә&lt;ref name=&quot;gosniir&quot;&gt;Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства: Избранные статьи. Яхонт О. В., ГосНИИР — М., 2010.&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 4 мартында реставрация өлкәһендәге 49 йыллыҡ хеҙмәт стажы һәм 210-ҙән ашыу [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] мәҙәни мираҫ объекттарын тергеҙгәне өсөн «Мәскәү ҡалаһының почетлы реставраторы» исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://www.mos.ru/upload/alerts/files/2016(16).pdf Почетный реставратор города Москвы 2016]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Официальный сайт мэра Москвы&lt;/ref&gt;.Помимо реставрационной и искусствоведческой деятельности, Олег Яхонт создаёт графические, живописные и скульптурные произведения:
В течение многих лет в свободные дни, в любую минуту я стремился заниматься рисованием, живописью, лепкой, изображая своих близких, те места, где пришлось побывать. Некоторые работы высоко оценили профессиональные художники, в том числе мною любимый Илларион Голицын. В последние годы некоторые работы поступили в музеи: в Государственный исторический в Москве, в художественные музеи Архангельска, Костромы, Саранска, Симферополя&lt;ref name=&quot;regnum&quot;&gt;[https://regnum.ru/news/cultura/2739291.html Третьяковская галерея представляет коллекцию Олега Яхонта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006140335/https://regnum.ru/news/cultura/2739291.html |date=2019-10-06 }} // ИА REGNUM. 2019. 4 октября.&lt;/ref&gt;.&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt; О. В. Яхонт әҫәрҙәре әленән-әле&lt;ref&gt;Олег Яхонт. Грани творчества: к 55-летию творческой деятельности: альбом избранных произведений художника, искусствоведа, реставратора / Российская акад. художеств, Гос. науч.-исслед. ин-т реставрации; [авт.-сост. Н. Н. Фомина]. — Москва : СканРус, 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дар Олега Яхонта: каталог / Государственная Третьяковская галерея; составители каталога: И. Н. Седова [и др.]. — Москва: Гос. Третьяковская галерея, 2019. — 159 с. ISBN 978-5-89580-266-3&lt;/ref&gt;, РФ Дәүләт музей фондының каталог сайтында урынлаштырылып тора&lt;ref&gt;[https://goskatalog.ru/portal/#/collections?q=%D0%AF%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%82%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3&amp;imageExists=true Госкаталог. РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622041253/https://goskatalog.ru/portal/#/collections?q=%D0%AF%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%82%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3&amp;imageExists=true |date=2019-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси күргәҙмәләре ==
* 2014, Москва, ГосНИИР — выставка «Олег Яхонт. Реставратор, исследователь, художник. Грани творчества».
* 2016, Москва, Выставочный зал ГосНИИР — выставка «К 75-летию Почетного реставратора города Москвы О. В. Яхонта».
* 2019—2020, Москва, Третьяковская галерея — Выставка «Дар Олега Яхонта».

== Һайланма фәнни эштәре ==
* О принципах реставрации каменной скульптуры // Художник. 1973. № 12. С. 58-61.
* История и принцип реставрации каменной скульптуры // Музей и современность. 1976. № 2. С. 167—195.
* Возрожденные шедевры: Реставрация скульптуры. М.: Просвещение, 1980. 127 с.
* Latest Data in the Ancient Symbol of Moscow // La conservazione dei monument nel bacino del Mediter-raneo. Venezia, 1994. P. 763—767.
* Некоторые проблемы экспертизы и атрибуции скульптуры // I научная конференция «Экспертиза произведений изобразительного искусства»: Тез. докл. … [М., 1995]. С. 56-57.
* Проблемы исследования, реставрации и конечного результата при реставрации музейной скульптуры // Современные принципы реставрации: Конечный результат реставрации: Тез. докл. М., 1995. С. 101—104.
* Музей слепков и реставрация // Музеи Москвы и музеология XX века: Тез. науч. конф. … М., 1997. С. 77-79.
* О забытом памятнике Льву Николаевичу Толстому // Источники по истории усадебной культуры: [Сб. ст.] М., 1997. С. 118—124.
* Автор и первоначальная композиция Белокаменной надвратной иконы 1464 г. с главной башни Московского Кремля // Худож. наследие. 1999. № 17. С. 69-75.
* Скульптура московских музеев: Реставрация и атрибуция / Гос. науч.-исслед. ин-т реставрации. М., 2000. 176 с.
* Реставрация и хранение скульптуры в музее / О. В. Яхонт; Гос. науч.-исслед. ин-т реставрации. — Москва: Индрик, 2009. — 207 с. ISBN 978-5-91674-007-3
* Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства [Текст] : избранные статьи / О. В. Яхонт; Гос. науч.-исслед. ин-т реставрации (ГосНИИР). — Москва: Сканрус, 2010. — 463 с. ISBN 978-5-93221-138-0

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сәнғәт фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>c4puk1xw4w2hw9cv0qnf5u2imya6698</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхин Рафаил Заян улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157162</id>
    <revision>
      <id>1310404</id>
      <parentid>1186826</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6195" sha1="tn5dplwkk8n5nvnlusnjwukdbrojc2k" xml:space="preserve">'''Яхин Рафаил Заян улы''' ([[2 ғинуар]] [[1950 йыл]]) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа [[Яңауыл районы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры; 1999 йылдан район башҡортары Ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), райондың почётлы гражданы (2012).

== Биографияһы ==
Рафаил Заян улы Яхин 1950 йылдың 2 ғинуарында [[Яңауыл районы]]ның [[Булатйылға]] ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1967 йылда Буй совхозында эшсе булып башлаған.
  
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙерге — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]н) тамамлаған.

== Хеҙмәт юлы ==
{{comment|Машина-трактор оҫтаханаһы|МТМ}} мөдире, партком секретары, директор урынбаҫары һәм совхоз директоры булып эшләй.

1999—2008 йылдарҙа Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры.

{{начало цитаты}}«Миҫал өсөн, бөгөн элеватор бер нисә райондан ашлыҡ ҡабул итә. Ауыр 2000-се йылдарҙа бында комбинирланған мал ризығы заводы эш башлаған. Бөгөн элеваторға яңы инвестор килде, һәм беҙ, ул булған проблемаларҙы хәл итер һәм етештереүҙе яңы кимәлгә күтәрер тип ышанабыҙ. Районда 20 мең баш һыйҙырған сусҡа комплексы эшләй. Йөҙгә яҡын эш урыны булдырылған. Предприятие ҡаҙнаға һалымды күндәм бүлеп тора. Шуны әйтер кәрәк, ваҡытында республиканың төньяғында 12 типовой сусҡа комплексына нигеҙ һалынғайны, бөгөн беҙҙең комплексыбыҙ ғына һаҡланып ҡалған. Яңауыл май-сыр комбинатының элекке позицияларына продукцияһының юғары сифаты менән дан ҡаҙанған хәҙерге һөт заводы, „Еңеү“ ЯСЙ, ышаныслы хәрәкәт итә. Уңышлы тауар етештереүселәр иҫәбендә „Урада агрофирмаһы“ ЯСЙ-н, ООО „Еңеү“ ЯСЙ-н, „Восток колхозы“ {{comment|ауыл хужалығы етештереү кооперативы|СПК}}, „Агро М“ ЯСЙ-н атарға булыр ине, уларҙа хәҙерге заман етештереү технологиялары ҡулланыла, малсылыҡ торлаҡтары уңышлы яңыртыла».
Яхин Рафаил Заян улының «Яңауыл таңдары» гәзитенә биргән интервьюһынан{{конец цитаты}}&lt;ref&gt;газета «Янаульские зори» 29 августа 2018 г.&lt;/ref&gt;.
Яңауыл районы башҡорттары Ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.

РФ-ның Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы буйынса Эске эштәр министрлығының йәмәғәт советы рәйесе.

Яңауыл һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары район советы пленумы ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Яңауыл районының почётлы гражданы (2012).
* РФ Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы һәм алтын сәғәт менән бүләкләнә.

== Әҙәбиәт ==
* Время требует решительности и ответственности. Альбира Хатмуллина, корреспондент./«Янаульские зори» 29 августа 2018 г.

== Һылтанмалар ==
* [https://apkrb.info/press-service/news-districts/vremya-trebuet-reshitelnosti-i-otvetstvennosti-yanaulskiy-rayon БР ауыл хужалығы министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102164330/https://apkrb.info/press-service/news-districts/vremya-trebuet-reshitelnosti-i-otvetstvennosti-yanaulskiy-rayon |date=2020-01-02 }}
* [yanbibl.ru/wp-content/uploads/2018/06/Почетные-граждане-Янаульского-района-pdf.io_.pdf Яңауыл районының почётлы граждандары]
* [https://web.archive.org/web/20200102164331/https://yanaul.bashkortostan.ru/district/honorary/357/ Яхин Рафаил Заянович]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Яңауыл районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>tn5dplwkk8n5nvnlusnjwukdbrojc2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xiaomi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158071</id>
    <revision>
      <id>1310470</id>
      <parentid>1306244</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T05:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20650" sha1="46n08ouytql0ozs426ys5qbrmbj63pi" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы|company_name=Xiaomi Corporation&lt;br&gt;小米科技&lt;br&gt;Сяоми|собственные средства=|subsid=[[Black Shark]],[[Pocophone]],[[Redmi (бренд)|Redmi]],[[Meitu]]|parent=|подразделения=|num_employees=16 683 кеше|market_value=|assets={{рост}} 145,228 млрд ¥ (2018)|net_income={{рост}} 13,478 млрд ¥ (2018)|operating_income={{рост}} 174,915 млрд ¥ (~24,5 млрд $)(2018)|R&amp;D=|revenue=|products=Мобиль һәм көнкүреш электроника|oldname=|industry=[[көнкүреш техника]]|листинг на бирже=|key_people=[[Лэй Цзюнь]] (CEO)&lt;br&gt;Лин Бин (президент)&lt;br&gt;Ману Кумар Джейн (донъя баҙарындагы вице- президенты)|location={{PRC}}: [[Пекин]]&lt;ref name=&quot;go.bloomberg.com_1&quot; /&gt;|successor=|fate=|defunct=|founders=[[Лэй Цзюнь]]|foundation=6 апреля [[2010 год]]&lt;ref name=&quot;report.chinaventure.com.cn_1&quot; /&gt;|company_type=[[Асыҡ компания]]|company_logo=Xiaomi logo.svg|homepage=https://www.mi.com/ru}}'''Xiaomi Corporation''' ({{Ҡытайса|小米科技|小米科技|Xiǎomĭ Kējì|Cяоми́ Кэцзи́}}) — ҡытай корпорацияһы, 2010 йылда&lt;ref name=&quot;news.xinhuanet.com_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/sci/2011-08/30/c_131083524.htm New China-made smartphone unveiled as Chinese Internet firms eye domestic handset market] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323034444/http://news.xinhuanet.com/english2010/sci/2011-08/30/c_131083524.htm |date=2013-03-23 }}&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Информационное агентство [[Синьхуа]]&amp;#x20;(30&amp;nbsp;August 2011).&amp;nbsp;— Китайский стартап с большим потенциалом.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 12 сентября 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt; 31&amp;nbsp;октября 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Лэй Цзюн менән нигеҙләнгән, донъяла дүртенсе һәм ҡытайҙа смартфондар етештереү күләме буйынса дүртенсе урынды биләй (һатыу) .

2018 йылдан асыҡ акционерҙар компанияһы булып тора.

== Төҙөлөү тарихы ==
Xiaomi 2010 йылдың 6 апрелендә һигеҙ партнерҙар менән нигеҙ һалына.

2010 йылдың 16 авгусында Xiaomi рәсми рәүештә MIUI прошивкаһын башлап ебәрҙе,Android  системаһына нигеҙләнеп һәм Samsung TouchWiz һәм Apple iOS стиле менән бергә.

Беренсе смартфон — Mi 1 2011 йылдың 1 авгусында иғлан ителде. Ул китерелә ике версияла — MIUI прошивкаһы менән һәм «саф» Android-та. 2012 йылдың авгусында компания Mi 2 смартфонын тәҡдим итә, 2013 йылдың сентябрендә 10 миллиондан ашыу яйланмалар һатыла.

5 сентябрь 2013 СЕО Лэй Цзюнь 47 диагональ дюймлы Android идараһы аҫтында 3D-телевизор башлап сығарыу пландары тураһында иғлан ебәрҙе, ул Тайванда Wistron завод корпорацияһында йыйыласаҡ.

2013 йылдың сентябрендә Xiaomi Mi 3 смартфонын хәбәр итте. 2013 йылдың 25 сентябрендә беренселәрҙән булып Пекинда флагман магазинын асыу пландары тураһында иғлан ителә. 2013 йылдың октябрендә Xiaomi Ҡытайҙа бишенсе мобиль(кеҫә телефондары) бренды булып китә&lt;ref name=&quot;presstrendforcecom_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://press.trendforce.com/press/20131003-881.html TrendForce: Xiaomi Squeezes past HTC to Become Fifth Most Used Smartphone Brand in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530011952/http://press.trendforce.com/press/20131003-881.html |date=2015-05-30 }}&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; TrendForce.com&amp;#x20;(3&amp;nbsp;October 2013).&amp;nbsp;— В октябре 2013 года компания пробилась в ТОП-5 производителей смартфонов в Китае.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 28 сентября 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Xiaomi Символы  — ҡыҙыл йондоҙло ҡолаҡлы-кәпәс һәм муйынына кейгән ҡыҙыл пионер галстуклы ҡуян&lt;ref name=&quot;mobile-review.com_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;[http://www.mobile-review.com/articles/2012/xiaomi-mi-two.shtml Xiaomi Mi-Two (Phone 2). Мысли о новом MIUI-смартфоне]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на русском языке&quot;&gt;(рус.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&amp;#x20; mobile-review.com&amp;#x20;(17&amp;nbsp;августа 2012).&amp;nbsp;— Устройство обладает отличнейшими характеристиками и способно конкурировать с текущими флагманами.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 12 сентября 2012.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 2014 йылда Xiaomi тәүге тапҡыр халыҡ-ара бәйләнешенең  [[Сингапур|Сингапурҙа]] тәүге магазины асылыуы тураһында хәбәр итте. Компанияның [[Малайзия]] һәм [[Һиндостан]] баҙарҙарына сығыу тураһында пландары әйтелде. 2014 йылдың 17 мартында Redmi Note хәбәр ителде (HongMi Note булараҡ та билдәле). Redmi Note 5,5-дюймлы OGS технологиялы HD IPS-дисплей һәм MediaTek-тан 8-ядерле процессор менән йыһазландырылған.

2014 йылдың апрелендә компанияның 10 халыҡ-ара баҙарына, шул иҫәптән Рәсәй киңәйтелеүе тураһында иғлан ителә&lt;ref name=&quot;bloomberg_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;[http://www.gazeta.ru/business/news/2014/04/23/n_6104249.shtml Китайский производитель смартфонов Xiaomi выходит на российский рынок]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на русском языке&quot;&gt;(рус.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&amp;#x20; gazeta.ru&amp;#x20;(23&amp;nbsp;апреля 2014).&amp;nbsp;— Сообщение агентства Bloomberg.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 28 апреля 2014.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Яуаплы булып Google-дың элекке хеҙмәткәренең береһе Хьюго Барра тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;cnews.ru_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Сергей Попсулин.''&amp;#x20;&lt;span lang=&quot;ru&quot;&gt;[http://www.cnews.ru/top/2014/04/23/kitayskie_supersmartfony_xiaomi_idut_zavoevyvat_rossiyu_569546 Китайские суперсмартфоны Xiaomi идут завоевывать Россию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318162654/http://www.cnews.ru/top/2014/04/23/kitayskie_supersmartfony_xiaomi_idut_zavoevyvat_rossiyu_569546 |date=2015-03-18 }}&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на русском языке&quot;&gt;(рус.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&amp;#x20; [[CNews]]&amp;#x20;(23&amp;nbsp;апреля 2014).&amp;nbsp;— Лэй Цзюнь заявил, что в 2015 г. компания планирует в 5 раз увеличить продажи мобильных телефонов до 100 млн штук.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 28 сентября 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың июнендә Xiaomi рәсәй компанияһы «Марвел-Дистрибуция» MiPad планшеты тәьмин итеү менән контрактҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/technology_and_media/16/06/2015/558042fd9a7947dab797d595 Китайский производитель смартфонов Xiaomi официально пришел в Россию]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 18 июнендә MiPad Xiaomi ваҡлап һатыу &quot;Связной&quot; селтәрендә рәсми рәүештә һатыла башлай&lt;ref&gt;[http://www.content-review.com/articles/31219/ В России стартовали розничные продажи Xiaomi]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tdaily.ru/news/top-novosti/36615 «Связной» возьмется за Xiaomi]&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың йомғаҡтары буйынса компания тәүге ун ҡорамалдарҙы һатыу һәм уларҙы тормошҡа ашырыу табышына эләгеүселәр һаны буйынса эләкмәй. Әммә 2017 йылдың беренсе кварталында, «Связной» ритейлер баһаһы буйынса, Xiaomi Рәсәй компанияларының килем күләме буйынса топ-10 урынында була&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/technology_and_media/27/04/2017/59009aaf9a7947ac4b7be665 Xiaomi заявила о цели войти в топ-5 продавцов смартфонов в России]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың октябрендә Мәскәүҙә рәсми Хiaomi монобрен магазины асыла [әһәмиәтле факт?&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;.

Лэй Цзюнь 2017 йылға компания маҡсаттарын әйтә, улар араһында дүрт тапҡырға физик магазиндар арттырылыуы, 200-гә яҡынса  сауҙа нөктәһе, донъяла Хiaomi-ны киңәйтеү, яһалма интеллект һәм финанс онлайн-хеҙмәттәре өлкәһендәге тикшеренеүҙәре тәрәнәйтеү.

2017 йылда компания [407 сығанағы көн күрһәтелмәгән] Рәсәй баҙарына смартфон һәм ҡайһы бер «аҡыллы» ҡоролмалары тәҡдим итә, шул иҫәптән ҙур экранлы Mi MIX концепт флагманы, Mi Max 2 смартфон фаблеты, Android One операцион системаһы аҫтындағы Mi A1 смартфоны һәм башҡалар.

2017 йылдың 3-сө кварталы һөҙөмтәләре буйынса  Xiaomi Рәсәйҙә, смартфондар баҙарында өсөнсө урынды биләй(илдәргә индереү буйынса)&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3468789 Xiaomi взяла бронзу]&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 14 декабренән Redmi 5A смартфоны Рәсәйҙең Tmall([[AliExpress]]) бүлексәһе аша рәсми рәүештә һатыла. Рәсми һәм сертификацияланған продукцияға бренд гарантияһы тарала.

2018 йылдың февралдә компания  Рәсәйгә аҡ төҫтәге һәм бөтөн керамик корпуслы Mi MIX 2 Edition флагман смартфонын лимит серияла тәҡдим итә. Мартта илдә һәр кем алырлыҡ ҙур экранлы Redmi 5 һәм Redmi 5 Plus һатыла башлай, май айында — Redmi Note 5.

2018 йылдың мартында  Xiaomi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Xiaomi обогнала Apple по продажам смартфонов в рунете|last=Ведомости|url=https://www.vedomosti.ru/technology/articles/2018/04/26/767923-xiaomi-obognala-apple|date=2018-04-26|accessdate=2018-05-29}}&lt;/ref&gt; беренсе тапҡыр Рәсәйҙә интернет-магазин аша һатыу буйынса беренсе урынға кутәрелә. 

2017-2018 йыл дауамында рәсәй ҡалалары ваҡ магазиндар селтәре рәсми танылмаһа Stores Mi үҫешендә әүҙем дауам итә. 2018 йылдың майында асылды 60 магазин селтәре&lt;ref&gt;[https://www.ixbt.com/news/2018/04/30/xiaomi-otkroet-bolee-60-novyh-magazinov-na-jetoj-nedele.html Xiaomi откроет более 60 новых магазинов на этой неделе]&lt;/ref&gt;.

=== Фитнес-беләҙек ===

==== Линейка Mi Band ====

== См. шулай уҡ ==

* MIUI

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|3|refs=&lt;ref name=&quot;report.chinaventure.com.cn_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://report.chinaventure.com.cn/r/f/577.aspx|title=投中观点：小米估值达40亿美元 或推动移动互联网融资加速|date=2012-06-27|author=|publisher=ChinaVenture.com.cn|description=Инвесторы в очередной раз высоко оценили перспективы китайской компании|lang=zh|accessdate=2012-09-13|archiveurl=https://archive.today/20130101162051/http://report.chinaventure.com.cn/r/f/577.aspx|archivedate=2013-01-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130101162051/http://report.chinaventure.com.cn/r/f/577.aspx |date=2013-01-01 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;go.bloomberg.com_1&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://go.bloomberg.com/tech-deals/2012-08-24-chinese-indian-companies-land-largest-mobile-vc-investments/
 |title       = Chinese, Indian Companies Land Largest Mobile VC Investments
 |date        = 2012-08-24
 |publisher   = [[Bloomberg]]
 |author      = 
 |description = Компания основана в Пекине
 |lang        = en
 |accessdate  = 2012-09-12
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6BoewlGLt?url=http://go.bloomberg.com/tech-deals/2012-08-24-chinese-indian-companies-land-largest-mobile-vc-investments/
 |archivedate = 2012-10-31
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;news.xinhuanet.com_1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/sci/2011-08/30/c_131083524.htm New China-made smartphone unveiled as Chinese Internet firms eye domestic handset market]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Информационное агентство [[Синьхуа]]&amp;#x20;(30&amp;nbsp;August 2011).&amp;nbsp;— Китайский стартап с большим потенциалом.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения 12 сентября 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt; 31&amp;nbsp;октября 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;presstrendforcecom_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://press.trendforce.com/press/20131003-881.html|title=TrendForce: Xiaomi Squeezes past HTC to Become Fifth Most Used Smartphone Brand in China|date=2013-10-03|publisher=TrendForce.com|author=|description=В октябре 2013 года компания пробилась в ТОП-5 производителей смартфонов в Китае|lang=en|accessdate=2015-09-28|archiveurl=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mobile-review.com_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mobile-review.com/articles/2012/xiaomi-mi-two.shtml|title=Xiaomi Mi-Two (Phone 2). Мысли о новом MIUI-смартфоне|date=2012-08-17|publisher=mobile-review.com|author=|description=Устройство обладает отличнейшими характеристиками и способно конкурировать с текущими флагманами|lang=ru|accessdate=2012-09-12}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bloomberg_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/business/news/2014/04/23/n_6104249.shtml|title=Китайский производитель смартфонов Xiaomi выходит на российский рынок|date=2014-04-23|publisher=gazeta.ru|author=|description=Сообщение агентства Bloomberg|lang=ru|accessdate=2014-04-28|archiveurl=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;cnews.ru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cnews.ru/top/2014/04/23/kitayskie_supersmartfony_xiaomi_idut_zavoevyvat_rossiyu_569546|title=Китайские суперсмартфоны Xiaomi идут завоевывать Россию|date=2014-04-23|publisher=[[CNews]]|author=Сергей Попсулин|description=Лэй Цзюнь заявил, что в 2015 г. компания планирует в 5 раз увеличить продажи мобильных телефонов до 100 млн штук|lang=ru|accessdate=2015-09-28|archiveurl=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;forbes.ru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.forbes.ru/tehno-opinion/gadzhety/82600-padenie-steny-xiaomi-pervyi-velikii-kitaiskii-smartfon|title=Xiaomi, первый великий китайский смартфон: рецензия Forbes|date=2012-05-28|publisher=[[Forbes]]|author=|description=Среди пользователей много программистов и Xiaomi позволяет им вносить вклад в новые версии прошивки|lang=ru|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BojcvM5d?url=http://www.forbes.ru/tehno-opinion/gadzhety/82600-padenie-steny-xiaomi-pervyi-velikii-kitaiskii-smartfon|archivedate=2012-10-31}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;articles.timesofindia.indiatimes.com_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-30/hardware/29944473_1_smartphone-market-smart-phones-yuan|title=Chinese co Xiaomi Tech launches iPhone 4 'rival'|date=2011-08-30|author=|publisher=IndiaTimes.com|description=Новый соперник для iPhone 4 имеет свою собственную программную оболочку и очень привлектельную цену|lang=en|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BoeoFILQ?url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-30/hardware/29944473_1_smartphone-market-smart-phones-yuan|archivedate=2012-10-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928085414/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-30/hardware/29944473_1_smartphone-market-smart-phones-yuan |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ferra.ru_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ferra.ru/ru/mobile/news/2012/08/17/Xiaomi-Mi-Two/|title=Смартфон Xiaomi Mi-Two первым в мире получит процессор Krait|date=2012-08-17|publisher=Ferra.ru|author=|description=Новый процессор для нового китайского смартфона|lang=ru|accessdate=2012-09-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022052831/http://www.ferra.ru/ru/mobile/news/2012/08/17/Xiaomi-Mi-Two/ |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;wantchinatimes.com_1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?cid=1204&amp;MainCatID=12&amp;id=20120818000050|title=Xiaomi says new smartphone better than iPhone 4S|date=2012-08-18|publisher=wantchinatimes.com|author=|description=Miliao, чат-группа службы Xiaomi, зарегистрировала миллионный аккаунт|lang=en|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BoepYimp?url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?cid=1204|archivedate=2012-10-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530005718/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?cid=1204&amp;MainCatID=12&amp;id=20120818000050 |date=2015-05-30 }}&lt;/ref&gt;}}

== Һылтанмалар ==

* Официальный сайт (кит.). Дата обращения 10 августа 2018.
* Mi Российская Федерация - Mi Russia (рус.). Дата обращения 10 августа 2018.
* Company Overview of Beijing Xiaomi Technology Co., Ltd (англ.).  BusinessWeek.com. — Сведения о компании на ресурсе Bloomberg BusinessWeek. Дата обращения 25 сентября 2017. Архивировано 25 сентября 2017 года.
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>46n08ouytql0ozs426ys5qbrmbj63pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элиникон баш ҡала паркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158395</id>
    <revision>
      <id>1310363</id>
      <parentid>1280969</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6589" sha1="k0qs8ybsq89udjmumwutiqx969wj4yf" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Элиникон баш ҡала паркы''' (греч.Парк  Hellenikon Metropolitan Park) — [[Греция]]ның баш ҡалаһы [[Афина]]лағы парк. Парк афиналылыларға экологик ярҙам күрһәтәсәк.&lt;ref name=park&gt;{{cite news |url=http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_politics_100006_03/08/2007_86425 |title=High Hopes for park at Hellenikon |date=2007-08-03 |accessdate=2007-08-03 |work=Kathimerini |publisher=www.ekathimerini.com}}&lt;/ref&gt; When finished the park will be the largest in Europe.&lt;ref name=park/&gt; Төҙөлөш тамамланғас был парк [[Европа]]ла иң ҙур парк буласаҡ.&lt;ref name=park/&gt;

Парк элекке [[Элиникон (аэропорт)|Элиникон]] аэропорты биләмәһендә төҙөлә,&lt;ref&gt;[http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/oa/en/main.htm The Hellenic Ministry of the Environment, Physical Planning and Public Works – Hellenikon Metropolitan Park] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124182620/http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/oa/en/main.htm |date=2005-11-24 }}&lt;/ref&gt; һәм яҡынса 200 гектар ерҙе биләйәсәк. Төҙөлөш 2008 йылда башлана һәм 2013 йылда тамамларға планлаштырылған, тик финанс көрсөгө сәбәпле билдәһеҙ ваҡытҡа туҡтатылған, хөкөмәт был территорияны башҡа маҡсатта файҙаланыу варианттарын ҡарай, мәҫәлән катар инвесторҙарына бирергә&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.tovima.gr/society/article/?aid=356374 |title=Various plans for Hellenikon |date=2010-09-24 |accessdate=2011-03-29 |work=To Vima |publisher=www.tovima.gr |language=el}}&lt;/ref&gt;
== Төҙөлөш урыны ==
Парк элекке Элиникон аэродромы урынында төҙөлә.

== Парк ==
2013 йылда Элткон проекты ситәрендә парктың дизайны тәҡдим ителә. Команда составына  Foster &amp; Partners, Charles Anderson Landscape Architecture, ARUP  кеүек компаниялар һәм Грецияның дизайн буйынса консультанттары инә. Проект грек хөкүмәтенә 2018 йылда йәнә бер тапғыр тәҡдим ителә. 2005 йылда Давида Сереро, Елены Фернандес һәм ландшафт архитекторы Филипп Куанье етәкселегендә команда Элинкон аэропорты урынына баш ҡала паркы проектлау буйынса халыҡ-ара конкурста еңеп сыға. Конкурста 300-ҙән ашык архитекторҙар командаһы ҡатнаша.

Халаө-ара архитекторҙар союзы, Грецияның Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау министрлығы Афинаның тирә-яҡ мөхитте һалауҙы пландаштырыу ойошмаһы конкурстың спонсоры булп ҡатнаша. Проект 2006 һәм 2007 йылда планлаштырыусы ойошмалар менән берлектә яңынан эшләнә.

Сереро командаһы 530 гектор элекке Элиникон аэропорты биләмәһен төҙөкләндереү стратегияһын эшләй. Европала буласаҡ иң ҙур парк концепцияһы өсөн һыуҙың тәбиғи алымын файҙалана. Парк файһаланған һыуҙың  80% тәбиғи юл менән йыйыла. Паркта &quot;Softscapes&quot; тип аталған ете уйһыулыҡ проектланған. &quot;Softscapes&quot; ямғыр һыуын йыя торған һүғарыу каналдарынан тора. Был каналдар тәбиғи рельеф менән берләшә һәм парк эшмәкәрлеге өсөн тау битләүе һәм таррасалар барлыҡҡа килтерә. Имиттос тауындағы кеүек бер нисә тау трассаһы буласаҡ.

Парк майҙаны 400 гектар тәшкил итә, тағы ла 100 гектар торлаҡ һәм офис объекттары өсөн биреләсәк&lt;ref name=park/&gt;. Төҙөлөш тамамланғас, парк [[Лондон]]дың [[Гейт-Парк]]нын һә [[Нью-Йорк]]тың [[Үҙәк паркы]]нан да ҙурыраҡ буласаҡ.

Элиниконда төҙөлөш 2020 йылда башланасаҡ һәм парк менән бергә бай йорттар, отелдар, яхта пристандары, магазин һәм офистар төҙөләсәк.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.greece-is.com/news/construction-at-elliniko-likely-to-begin-in-early-2020-says-lamda-development/|title=Construction at Elliniko Likely to Begin in Early 2020 Says Lamda Development|date=2019-10-17|website=Greece Is|language=en|access-date=2020-01-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehellinikon.com/en/|title=The Hellinikon Project|website=The Hellinikon|language=en-GB|access-date=2020-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190927113107/https://thehellinikon.com/en/ |date=2019-09-27 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
==Тышҡы һалтанмалар ==
*[https://web.archive.org/web/20061201010310/http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/index.htm The Hellenic Ministry of the Environment, Physical Planning and Public Works – Hellenikon Metropolitan Park]
*[http://www.hri.org/news/greek/apeen/2006/06-06-08_3.apeen.html Athens News Agency: News in English, 06-06-08 – 'Metropolitan Park' in southern Athens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322123523/http://www.hri.org/news/greek/apeen/2006/06-06-08_3.apeen.html |date=2020-03-22 }}
*[https://web.archive.org/web/20070202143732/http://architettura.supereva.com/architetture/20050514/index.htm Arch'it Architetture / Iterae Architecture. Hellenikon Metropolitan Park]
*https://web.archive.org/web/20241217095347/https://orsa.gr/
*http://www.serero.com
*https://web.archive.org/web/20101016045846/http://uia.com/
*http://www.o-l-m.net

[[Категория:Греция парктары]]
[[Категория:Көтөлгән ваҡиғалар]]</text>
      <sha1>k0qs8ybsq89udjmumwutiqx969wj4yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангелина Прасковья Никитична</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159879</id>
    <revision>
      <id>1310478</id>
      <parentid>1000842</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7710" sha1="10uf5x7sdk9jv83w4bq121jmke3ohni" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ангелина Прасковья Никитична''' ([[12 ғинуар]] [[1913 йыл]] — [[21 ғинуар]] [[1959 йыл]]) — беренсе биш йыллыҡтар осоронда стахановсылар хәрәкәтендә ҡатнашыусы. МТС-тың трактор бригадаһы бригадиры. ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1947, 1958).

== Биографияһы ==
Прасковья (Паша) Никитична Ангелина 1913 йылдың 12 ғинуарында (иҫке стиль буйынса йыл 30 декабрь 1912 йыл) Рәсәй империяһының Екатеринослав губернаһы Мариуполь өйәҙенең Старобешево ауылында грек ғаиләһендә тыуған.

1929 йылда Паша Ангелина тракторсылар курсын тамамлай һәм Иҫке Бешево машина-трактор станцияһында тракторисы булып эш башлай. 1933 йылда  МТС-та ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы ойоштора һәм уны етәкләй. 1937 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы.

Беренсе ҡатын-ҡыҙ тракторсыларының береһе. Планды арттырып үтәү буйынса техник яҡтан белемле совет эшсеһе символы булып китә 1938 йылда «Йөҙ мең ҡатын-ҡыҙ — тракторға!» лозунгыһы менән дан ала.

Йәмғиәттә тотҡан урыны һәм танылыуы арҡаһында 1937-1938 йылдарҙағы грек репрессияларынан ҡотола.

1940 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында — Ҡаҙаҡ ССР-ының Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Бурлин районында эвакуацияла, унда баҫыуҙа фиҙәкәр хеҙмәт итеүен дауам итә.

«Люди колхозных полей» китабының авторы (1948)&lt;ref name=&quot;bre1&quot;&gt;Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1. А — Анкетирование. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.&lt;/ref&gt;.

Һуңынан машина майҙары һәм дизель яғыулығы менән даими эшләгәнлектән бауыр циррозы менән ауырып китә. 1959 йылдың 21 ғинуарында [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Тыуған Старобешево ҡасабаһында яғында ерләнә.

== Ғаиләһе ==
* Атаһы — Ангелин Никита
** Һеңлеһе — Надежда Никитична Ангелина
* Олатаһы — Ангелин Федор
* Ике туған ағаһы — Ангелин Кирилл Федорович
* Туғаны — Ангелин Анатолий Кирилович (1948). Украинанының Донецк өлкәһе Старобешево ҡалаһында йәшәй
* Ейән туғаны — Ангелин Сергей Анатольевич (1975). Старобешевола йәшәй. Елена Мушнина менән никахта (1973). Улдары Всеволод, Артем һәм Ярослав&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/iaroslavangelin Ярослав Ангелин&lt;/ref&gt;. Бөтә лә Харьков өлкәһендә йәшәй.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы:
** 19.3.1947 — бойҙай һәм арыштың юғары уңышын алған өсөн,
** 26.2.1958 — ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн.
* өс [[Ленин ордены]] (30.12.1935; 19.3.1947; 8.2.1954)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (7.2.1939)
* миҙал
* өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы ([[1946 йыл|1946]])

&lt;gallery&gt;
Файл:RIAN archive 3028 Pasha Angelina during a session break.jpg|Данлыҡлы тракторсы  Паша Ангелина (һулдан икенсе) ВЛКСМ Үҙәк Комитеты кәңәшмәһе тәнәфесендә.  Иван Шагин фотоһы, 1936 йылдың 14 июле.
Файл:RIAN archive 377427 Stalin and famous collective farmers Demchenko and Angelina at the X Congress of the Young Communist League.jpg|ВЛКСМ-дың X съезында Ангелина (һулда) һәм Мария Демченко [[Иосиф Сталин]] менән, 1936 йыл.
&lt;/gallery&gt;

== Хәтер ==
Паша Ангелинаның бронза бюсы ҡала тибындағы Старобешево ҡасабаһынжда ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=711-65-%EF Про затвердження списку пам’ятників мистецтва, історії та археології Української РСР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029043216/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=711-65-%EF |date=2021-10-29 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, унда уның исемен проспект йөрөтә, данлыҡлы яҡташының музейы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:К.А.Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы акададемияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1959 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>10uf5x7sdk9jv83w4bq121jmke3ohni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямалетдинов Фидус Әғләм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160282</id>
    <revision>
      <id>1310391</id>
      <parentid>1296410</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11502" sha1="fxxtbjajkokbgdybv3a4hxl0r3mkehv" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ямалетдинов}}
'''Ямалетдинов Фидус Әғләм улы''' ([[4 ғинуар]] [[1953 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Хеҙмәт, халыҡты социаль яҡлау министры, Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең урынбаҫары, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.

== Биографияһы ==
Фидус Әғләм улы Ямалетдинов [[1953 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Солтанбәк (Дүртөйлө районы)|Солтанбәк]] ауылында тыуған. Тыуған ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай.

1968—1972 — Өфө авиация техникумы. Авиация техникумы ятағы Дуҫлыҡ Монументы эргәһендә, ташландыҡ кеүек бер күңелһеҙ урында була. Буласаҡ инженер Фидус Ямалетдиновтың, моғайын, күп кенә йылдар үткәс, шул иҫке тирмән урынында уның — Өфө ҡалаһы Башлығының тәҡдиме менән парк барлыҡҡа килерен башына ла килтермәгәндер.

1972—1974 — Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.

== Хеҙмәт юлы ==
1974 — Өфө моторҙар эшләү заводының {{comment|үткәргес торба|трубопроводный}} цехы {{comment|көйләүсеһе|наладчик}}.

1974—1980 — Өфө авиация институты студенты.&lt;ref&gt;http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%81_%D0%90%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225201019/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%81_%D0%90%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-02-25 }} УГАТУ тамамлаусылар. Ф.Ә. Ямалетдинов&lt;/ref&gt;

1980-1981- Өфө агрегат произвоство берекмәһенең инженер-{{comment|яйлаусыһы|регулировщик}}.

1981—1983 — эксперименталь цех инженер-регулировщигы, Өфө «Молния» агрегат конструктор бюроһының өлкән мастеры.

1983—1986 — Өфө ҡалаһы КПСС-тың Ленин район комитеты инструкторы, сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире.

1986—1991 — Өфө ҡалаһы Халыҡ депутаттарының Ленин район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1991—1992 — Халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары — коммуналь хужалыҡ идаралығы начальнигы.

1992—1995 — Өфө ҡалаһы хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары.

1995—2000 — Өфө ҡала хакимиәте башлығы, Өфө ҡала Советы рәйесе.

Ҡала һәр ваҡыт уның иғтибар үҙәгендә була. Өфө үҙгәрә, мәктәптәр, поликлиникалар, яңы урамдар төҙөлгән, ағас йорттар урынына күп ҡатлы комплекстар үҫеп сыҡҡҡан. Яуаплылыҡ үҙәгендә — коммуналь хужалыҡ етди урында тора. 1995 йылда ҡала Башлығы итеи ҡуйылғас, бигерәк тә ҡатмарлы була.

Ярһыу 1990-сы йылдар, дефолт, үҙгәртеп ҡороу, иҡтисади көрсөк һәр кешегә ҡағылды. Хакимиәттең төп бурысы ҡаланы ағымдағы тормош хәлен яйлау, һыу һәм йылылыҡ менән тәьмин итеү, мөһим сығанаҡтарҙы туҡтатмау була. Бәхеткә ҡаршы, эшһөйәр һәм тәүәккәл команда ярҙам итә. Ҡайһы берҙә терһәктәр менән эшләргә тура килә. Яңыса эшләү, башҡа система кәрәк була.

Барыһы өҫтөндә лә эшләргә һәм бөтәһен дә хәл итергә: социаль тармаҡ, төҙөкләндереү, торлаҡ-коммуналь хужалыҡты заманлаштырыу модернизация, ҡала магистралдәрен яңыртыу — кәрәк була. Әлбиттә, төнгө йоҡонан уятып, тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында кисектергеһеҙ кәңәшмәләр йыйырға, тәүәккәлләргә һәм ғәмәлгә ашырырға кәрәк була.

1999 йылда Фидус Әғләм улы Өфөлә тәүге ҡала телевидениеһын төҙөү ҡарарын ҡабул итә. «Бөтә Өфө» телекомпанияһы бөгөнгө көнгә тиклем беренсе ҡала каналы булып ҡала. Ямалетдиновҡа күп нәмәне тәүге тапҡыр эшләргә тура килә — үҙгәртә, яңынан ҡора, яңы юл яра. Хәҙер ҙә ҡала яҙмышы уны һаман борсой.&lt;ref&gt;[https://www.allufa.ru/news/obshchestvo/fidus-aglyamovich-yamaltdinov-segodnya-otmechaet-65-letie/ Бөтә Өфө. Ф. Ә. Ямалетдиновтың 65 йәше]&lt;/ref&gt;

2000—2003 — [[Башҡортостан Республикаһы]] Премьер-министры урынбаҫары.

2003 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]] Премьер-министры урынбаҫары — [[Башҡортостан Республикаһы]] Хеҙмәт, халыҡты социаль яҡлау министры&lt;ref&gt;[http://mintrudrb.ru/upload/docs/yamaltdinov.pdf Ямалетдинов Ф. Ә. Хеҙмәт министрлығы сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2010—2012 — [[Башҡортостан Республикаһы]] Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары.

2012 йылдың октябре — 2013 йылдың авгусы — [[Башҡортостан Республикаһы]] президенты хакимиәтенең Етәксеһе урынбаҫары.

2013 йылдың сентябре-ноябре ― [[Башҡортостан Республикаһы]] президенты хакимиәте Етәксеһе бурыстарын башҡарыусы.

2014―2017 ― [[Башҡортостан Республикаһы]] «Медтехника» дәүләт унитар предприятиеһының ГУП генераль директоры&lt;ref&gt;[http://lib.fedpress.ru/person/yamaltdinov-fidus-aglyamovich РИА. ]&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 2002 йылдың апреленән 2012 йылдың декабренә тиклем Республика социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен яйлаусы өс яҡлы комиссияның координаторы була.
* Шулай уҡ Өфө ҡала Советы рәйесе, I (1995―1999) һәм II (1999―2003) саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы]] Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* [[Башҡортостан Республикаһы]] Хәефһеҙлек Советы һәм Президент Советы ағзаһы итеп һайланған.

== Ғаиләһе ==
Ямалетдинов Фидус Әғләм улы өйләнгән. Ике балаһы һәм биш ейәне бар.

Яратҡан шөғөлдәре: спорт, һунар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Дуҫлыҡ ордены
* [[Салауат Юлаев]] ордены
* «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе» Почётлы исеме (2002
* «Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт министрлығының Почётлы хеҙмәткәре» күкрәккә тағылмалы билдә
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
* Ингушетия Республикаһының Почёт грамотаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.allufa.ru/news/obshchestvo/fidus-aglyamovich-yamaltdinov-segodnya-otmechaet-65-letie/ Бөтә Өфө. Ф. Ә. Ямалетдиновтың 65 йәше]
* [http://lib.fedpress.ru/person/yamaltdinov-fidus-aglyamovich РИА. ]
* [http://mintrudrb.ru/upload/docs/yamaltdinov.pdf Ямалетдинов Ф. Ә. Хеҙмәт министрлығы сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20201021035822/https://nailtimler.com/people_page/people_28ya/yamaltdinov_fidus_agljamovich.html]
* [http://viperson.ru/people/yamaltdinov-fidus-aglyamovich Фидус Ямалтдинов]
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%81_%D0%90%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 УГАТУ тамамлаусылар. Ф.Ә. Ямалетдинов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225201019/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%81_%D0%90%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-02-25 }}
* [https://lib.sale/istoriya-rossii/yamaltdinov-fidus-aglyamovich-73383.html Ф. Ә. Ямалетдинов тураһында]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дүртөйлө районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>fxxtbjajkokbgdybv3a4hxl0r3mkehv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162634</id>
    <revision>
      <id>1310348</id>
      <parentid>1186674</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8130" sha1="kkszx203910xmvhsvx1n322rr20wr4o" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәмсетдинов }}
'''Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы''' ([[5 июнь]] [[1949 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[2009 йыл]]) — театр һәм кино актёры, режиссёр, педагог, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1991)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17187-sh-msetdinov-kh-mit-m-kh-m-i-uly|ШӘМСЕТДИНОВ Хәмит Мөхәмәҙи улы}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хамит Мөхәмәҙи улы Шәмсетдинов [[1949 йыл]]дың 5 июнендә [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ының]] Фирғәнә өлкәһе Куйбышев районындағы Риштанда тыуған. Бер нисә йылдан ғаилә тыуған яҡтарына ҡайтып, [[Әлшәй районы]] [[Ҡармыш]] ауылында төпләнә. Буласаҡ актёр [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]ла һигеҙенсе синыфты тамамлай, ошо уҡ райондың «Еңеү» колхозында төрлө эштәрҙә эшләй. Салауат индустрия техникумына инә, унан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Тырыш егетте ауыл хужалығы институтына уҡырға инергә өгөтлөйҙәр, әммә ул, яҙмыш ҡушыуы буйынса, бер үк ваҡытта ике институтҡа имтихан тота. Ауыл хужалығы институтында уҡый башлағандан һуң, уны [[Өфө сәнғәт институты]] ректоры [[Заһир Исмәғилев]] саҡыртып ала һәм өмөтлө, буйсан, гармунсы, бөтә яҡтан артист булырлыҡ егетте сәнғәт юлына өндәй (1972—1977; Л. В.Вәлиев, Ф.Ҡ.Ҡасимова курсы). 1973—1985 йылдарҙа һәм 1989—2008 йылдарҙа [[Башҡорт академия драма театры]] актёры, 1985—1989 йылдарҙа «Аҡбуҙат» ипподромының «Ижади үҙәк» ПБ режиссёры&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Иң баштан уҡ Хәмит Шәмсетдинов киң ижади мөмкинлектәргә эйә булған артист булып таныла. Классик һәм заманса спектаклдәрҙә героик һәм характерлы ролдәрҙе берҙәй уңышлы башҡара&lt;ref name=&quot;Хәмит Шәмсетдинов&quot;&gt;[http://bash.bashdram.ru/pomnim-pochitaem/sh%D3%99msetdinov-x%D3%99mit-m%D3%A9x%D3%99m%D3%99%D2%99i-uly-1949-2009-2.html Динара Кәримова. Хәтерләйбеҙ, хөрмәт итәбеҙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916211256/http://bash.bashdram.ru/pomnim-pochitaem/sh%D3%99msetdinov-x%D3%99mit-m%D3%A9x%D3%99m%D3%99%D2%99i-uly-1949-2009-2.html |date=2019-09-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Театрҙа уйнаған ролдәре ==
«Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» — Шәһиҙулла (М. Кәрим); «Ай тотолған төндә» — Дәрүиш (М.Кәрим); «Башҡорт туйы» — Үтәғол (М.Буранғолов); &quot;Рәйсә+Фәйзи — Фәйзи (Н. Асанбаев); «Бибинур, ах, Бибинур!» — Семен (Ф.Бүләков); «Аттила» — Башҡортхан (Ғ. Шафиҡов); «Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — Муров (А.Островский); «Әкәмәтле һөйөү» — Рикардо (Лопе де Вега); «Һуңғы ғәйнә» — Таймаҫ (А. Иҙелбаев); «Йәрең көнләп, серең һөйләп…» — Исидоро (К.Гольдони); «Мәһәре-байҙан» — Әджиәмит (Ю. Болат); «Башмағым» — Кәримбай (Х.Ибраһимов)&lt;ref name=&quot;Хәмит Шәмсетдинов&quot; /&gt;; «Йырланмаған йыр» — Вәзир (М.Кәрим; дебют, 1973); «Кәкүк ояһы» —
Бромден (К.Кизи); «Ҡыҙыл паша» — Әхмәт (Н. Асанбаев)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Режиссерлыҡ постановкалары ==
Оҙаҡ йылдар театр репертуарында ҙур уңыш менән бара Х. Шәмсетдинов сәхнәләштергән спектаклдәр бара: «Аҫылйәр» (М.Фәйзи), «Һүнмәһен-һүрелмәһен» (Х.Зарипов), «Аҡъял батыр» (З.Вәлитов, башҡорт халыҡ әкиәте буйынса), «Үҙ йөрәгеңде тыңла!» (Г. Х. Андерсен буйынса) спектаклдәре (А. Абушахманов менән берлектә)&lt;ref name=&quot;Хәмит Шәмсетдинов&quot; /&gt;.

[[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтында]] уҡыта.

Уның кинематографиялағы ролдәре («Алтын ат һыбайлыһы» («Всадник на золотом коне»), «Емельян Пугачев», «Возвращение чувств» һәм «Муса Мортазин» шулай уҡ Башҡортостан һәм Рәсәй кино сәнғәтенең алтын фондына ингән.

{{Цитата башы}}Талантлы актёр һәм режиссёр булараҡ, ул бөтә ғүмерен Башҡортостандың сәнғәтенә һәм мәҙәниәтенә башғышланы. Сағыу ижади шәхес һәм иҫ киткес кеше — Хәмит Мөхәмәҙиә улы Шәмсетдинов тураһында яҡты иҫтәлек мәңгегә беҙҙең йөрәктәрҙә һаҡланыр.
&lt;br&gt;
''Некрологҡа Республика Президенты [[Мортаза Рәхимов]], Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы рәйесе [[Толкачёв Константин Борисович|Константин Толкачев]], Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең премьер-министры [[Сарбаев Раил Сәлих улы|Раил Сарбаев]] һәм башҡа рәсми кешеләр ҡул ҡуйған.''{{Цитата аҙағы}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт ССР-ының халыҡ артисы]] (1991)
* [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
• {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17187-sh-msetdinov-kh-mit-m-kh-m-i-uly|ШӘМСЕТДИНОВ Хәмит Мөхәмәҙи улы}}

• [https://web.archive.org/web/20190916211256/http://bash.bashdram.ru/pomnim-pochitaem/sh%D3%99msetdinov-x%D3%99mit-m%D3%A9x%D3%99m%D3%99%D2%99i-uly-1949-2009-2.html Динара Кәримова. Хәтерләйбеҙ, хөрмәт итәбеҙ]

[[Категория:Рәсәй театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:2009 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1949 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>kkszx203910xmvhsvx1n322rr20wr4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амальрик Алексей Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162793</id>
    <revision>
      <id>1310477</id>
      <parentid>1302381</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7969" sha1="r301wvzlqi5fqsdxu95jrd7cqp0e065" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Амальрик Алексей Сергеевич''' ([[1906 йыл|1906]]—[[1965 йыл|1965]]) — совет тарихсыһы һәм [[Археология|археолог]]&lt;nowiki/&gt;ы.

== Биографияһы ==
1906 йылда Мәскәүҙә тыуған. Уның ата-әсәһе  &quot;Россия&quot; акционерлыҡ йәмғиәтендә эшләгән һәм улдарының коммерсант булыуын теләгәндәр, шуға күрә Алексейҙы һигеҙ йәшендә коммерция училищеһына уҡырға биргәндәр.&lt;ref name=&quot;dojkov&quot;&gt;[https://dojkov.livejournal.com/220300.html ИСТОРИК АЛЕКСЕЙ АМАЛЬРИК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250531195828/https://dojkov.livejournal.com/220300.html |date=2025-05-31 }}&lt;/ref&gt;

[[Октябрь революцияһы]] башланғанда егет коммерция училищеһының  өсөнсө курсында уҡыған була. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] йылдарында ата-әсәһе менән  бергә Украинала,[[Харьков]] янындағы Обоянин ҡалаһында йәшәй.  Граждандар һуғышынан һуң Украиналағы бандаларҙы  бөтөрөү эше менән шөғөлләнгән бандитизмға ҡаршы  көрәш полкында хеҙмәт итә. Бер йылдан һуң Мәскәүгә ҡайта&lt;ref name=&quot;dojkov&quot;/&gt;

Алексей Мәскәүҙә әсәһе менән бергә йәшәй — был ваҡытта атаһы вафат буған була. Кинофабрикала яҡтыртыусы булып булып эшләй башлай һәм  кинохроника төшөрөү эшендә бөтә илде тиерлек урап сыға. 1928 йылда үҙенән алты йәшкә өлкәнерәк  режиссёр ассистенты Шаблеева Зоя Григорьевна (1900-1961) менән өйләнешә.  1938 йылда уларҙың улы Андрей тыуа. Ҡатының ағаһы Шаблеев Евгений Григорьевич ярҙамы менән Алексей Амальрик  кино сәнғәте институтының аспирантураһын тамамлай (хәҙерге Ғилми-тикшеренеү кинофотоинституты). Әммә 1935 йылда кинематографты ҡалдырып  [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның тарих факультетына уҡырға инә. 1939 йылда, университетты тамамлағас, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]&lt;nowiki/&gt;ға саҡырыла, Ҡыҙыл армияның Польша походында ҡатнаша.  1940 йылда Төньяҡ флотында хеҙмәт итә. 1941 йылдың июнендә,  [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышы]] башланған осорҙа, Мәскәү дәүләт университетында сығарылыш имтихандарын тапшыра.&lt;ref name=&quot;dojkov&quot;/&gt;

Амальрик яңынан Төньяҡ флотта, [[Архангельск]]иҙа хеҙмәт итә, ә һуңынан Көнбайыш фронтында батальон менән етәкселек итә, 1944 йылда Балтик буйы  һуғышында мина ярсығы менән яралана һәм 1945 йылда [[капитан]] чинында демобилизациялана&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3475657/ Амальрик Алексей Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210919203949/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3475657/ |date=2021-09-19 }}&lt;/ref&gt;

Һуғыштан һуң Алексей Сергеевич тарихи картография мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына. 1950-се йылдарҙа күп кенә тарихи хеҙмәттәр һәм тарих дәреслектәре, айырым алғанда, СССР тарихы буйынса юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслек, шулай уҡ К. Маркс һәм Ф. Энгельстың ҡайһы бер томдары өсөн карталар төҙөй. 1940-сы йылдар аҙағында археологик картография өлкәһендә эшләй — 20-гә яҡын археологик карта төҙөй, шул иҫәптән &quot;неолит һәм бронза осоронда сауҙа элемтәләре һәм алмашыу&quot; картаһы . Археология менән мауығып, А. С. Амальрик Новгород (1947) һәм Рязань (1953) экспедицияларында ялан тикшереүҙәрендә  ҡатнаша. Археологияны популярлаштырыу эше менән шөғөлләнә, А. Л. Монгайт менән бергә өлкән синыф уҡыусыларына  иҫәпләнгән &quot;Нимә ул археология&quot;&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005973137 Что такое археология / А. С. Амальрик, А. Л. Монгайт. {{s|— 3-е изд.,}} испр. и доп. — Москва : Просвещение, 1966. — 250 с.]&lt;/ref&gt; китабын яҙа, китап1957 йылдан өс мәртәбә баҫыла. 1960 йылда  археология методтарына һәм проблемаларына һәм уның үҫеш тарихына бағышланған «Юғалған цивилизацияларҙы эҙләп»&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005973134 В поисках исчезнувших цивилизаций / А. С. Амальрик, А. Л. Монгайт; АН СССР. — 2-е изд., доп. — Москва : Наука, 1966. — 279 с.]&lt;/ref&gt; китабын сығара.

1959 йылда Алексей Сергеевич инсульт кисерә.  Баш мейеһенә ҡан һауып, 1965 йылдың 21 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була.

== Сығанағы ==

* ''[[:ru:Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Нежеланное путешествие в Сибирь. — New York : Harcourt Brace Jovanovich, 1970. — 294 c.&lt;ref&gt;[https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=book&amp;num=1418 Амальрик Андрей Алексеевич (1938—1980)]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* publ.lib.ru/ARCHIVES/A/AMAL'RIK_Aleksey_Sergeevich/rik_A _Amal'.S..html Амаль Алексей Сергеевич
* arheologija.ru/a-s-amalrik/ Амаль Алексей Сергеевич

[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1965 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт универститетының тарих факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР археологтары]]</text>
      <sha1>r301wvzlqi5fqsdxu95jrd7cqp0e065</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Усман (Һамар өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163093</id>
    <revision>
      <id>1310428</id>
      <parentid>1200376</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8325" sha1="art2oj5wxsuwa38186po5bryvi2dulr" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Яңы Усман
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.7280996
 | lon_deg                  = 52.2533798
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Һамар өлкәһе
 | регион в таблице         = Һамар өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡамышлы районы
 | район в таблице          = Ҡамышлы районы{{!}}Ҡамышлы
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Яңы Усман ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Новое Усманово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Новое Усманово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[татарҙар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | цифровой идентификатор 2 = 36634408101
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Яңы Уҫман}}
'''Яңы Усман''' ({{lang-ru|Новое Усманово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Һамар өлкәһе]] Ҡамышлы районы ауылы. Яңы Усман ауыл биләмәһенең үҙәге.

== Географик урынлашыуы ==
[[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]нда, [[Суҡ]] йылғаһының уң яр буйында урынлашҡан.

Ауыл ситендә составында көкөртлө водород булған шифалы һыу сығанағы бар. 1989 йылда уға тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә&lt;ref name=&quot;ТП&quot;&gt;[https://rulandinfo.ru/tours/214/3050/ Сероводородная скважина в селе Новое Усманово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120122717/https://rulandinfo.ru/tours/214/3050/ |date=2019-11-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Атамаһы ==
Ауыл XVII быуатта йәшәгән Усман исемле [[башҡорт]] хөрмәтенә аталған&lt;ref name=&quot;ТП&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
Яҡынса 1762 йылда нигеҙләнгән.

XIX быуат уртаһында ауылда [[башҡорттар]] һәм [[татарҙар]] ([[мишәрҙәр]]) йәшәгән. Ике өлөштән торған — Иҫке һәм Яңы ауыл. Иҫке ауылда башҡорттар көн итһә, Яңы ауылда башлыса мишәрҙәр йәшәгән, ул Яҡшығол тип йөрөтөлгән.

Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.

XIX быуат аҙағында ауыл еренең дөйөм майҙаны 3681 дисәтинә тәшкил иткән. Бында 4 мәсет һәм мәктәп, 2 тирмән теркәлгән.

Ихаталар һаны: 1859 йылда — 158, 1886 йылда — 291, 1897 йылда — 282, 1910 йылда — 363, 1928 йылда — 394; 1931 йылда — 469 хужалыҡ.

1928 йылға тиклем [[Һамар губернаһы]] [[Боғорослан өйәҙе]] Старо-Соснино һәм Байтуған улустары составында була.

1929 йылда «Красный Октябрь» колхозы (1950 йылдан — «Победа» колхозы) ойошторола. 2002 йылда «Усмановское» ЯСЙ-һы тип үҙгәртелә, 2013 йылда бөтөрөлә. Хәҙерге ваҡытта бер нисә крәҫтиән-фермер хужалыҡтары эшләй.

1946 йылда «Бугуруслан‑нефть» нефть-газ сығарыу идаралығының 4-се нефтепромыслыһы асыла, 1995 йылдан был тармаҡта «БайТекс» ЯСЙ-һы (хәҙер «БайтуганНефтеСервис» ЯСЙ-һы) эшләй.

== Инфраструктура ==
Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп, «Ләйсән» балалар баҡсаһы, почта һәм Сбербанк бүлеге, дарыухана, мәҙәниәт йорто (уның ҡарамағына — «Наҙ» балалар бейеү ансамбле һәм «Чишмә» фольклор коллективы), китапхана, 2 мәсет (береһе XIX быуат аҙағында төҙөлөп, 2013 йылда реконструкцияланған, мәҙрәсә (1999 йылдан), дөйөм практика табибы кабинеты, фельдшер-акушерлыҡ пункты, стоматология кабинеты, район социаль хеҙмәтләндереү үҙәгенең филиалы, янғын һағы часы, ашхана, ит-һөт продукцияларын эшкәртеү цехы, пилорам, мебель цехы, магазиндар эшләй.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халыҡ иҫәбе
|-
! 1859 !! 1870 !! 1886 !! 1897 !! 1910 !! 1928 !! 1961 !! 1975 
|-
| 1040 || 1138 || 1479 || 1645 || 2126 || 1880 || 2260 || 1893 
|}
{{население|Новое Усманово}}

1870 йылда ауылда 567 [[башҡорт]], 561 [[татар]] һәм [[мишәр]] йәшәгән.

1882 йылда ауылда 601 татар һәм 549 башҡорт теркәлгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=|ссылка=https://bashkirica.com/upload/iblock/fd9/fd90d482b8a8ebf7ef744d4de7cbbde0.pdf|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=131|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}
* {{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Кыпчак. Том 34. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, М. Г. Акиров|место=Уфа|издательство=Китап|год=2019|страниц=736|страницы=234-240, 252|isbn=978-5-295-07219-2| ref =}}

== Һылтанмалар ==
* [https://myzei.ucoz.ru/index/istorija_sela/0-4 Яңы Усман ауылыныңы тыуған яҡты өйрәнеү музейы].

{{Населённые пункты Камышлинского района}}

[[Категория:Ҡамышлы районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>art2oj5wxsuwa38186po5bryvi2dulr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхин Рөстәм Мөхәмәтхажи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164884</id>
    <revision>
      <id>1310405</id>
      <parentid>1302868</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14128" sha1="l47b475zdbd3yymrdqhqaki7ydt0hl0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яхин Рөстәм Мөхәмәтхажи улы''' ([[16 август]] [[1921 йыл]] — [[23 ноябрь]] [[1993 йыл]]) — совет, [[Татарҙар|татар]] композиторы, пианист, [[Педагогика|педагог]]. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1970). СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).

== Биографияһы ==
Рөстәм Мөхәмәтхажи улы Яхин 1921 йылдың 16 авгусында [[Ҡазан]] ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

Музыка менән ун өс йәшендә шөғөлләнә башлай. Ҡыҫҡартылған срок буйынса (өс йыл ярым) П. И. Чайковский исемендәге 1-се Ҡазан балалар музыка мәктәбен тамамлай (уҡытыусыһы А. В. Чернышева).

Мәктәп уҡытыусылары кәңәше буйынса [[1937 йыл]]да Мәскәүгә күсә, унда Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге музыка училищеһында уҡый (фортепиано класы, уҡытыусыһы А. Г. Руббах), әммә [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] башланып, уҡыу туҡтатылып тора.

Ауырыу сәбәбе буйынса (операциянан һуң) Ҡазанға ҡайта, унда бер ни тиклем ваҡыт татар радиокомитетында пианист — концертмейстер булып эшләй. Ошо осорҙа тәүге композициялар ижад итә башлай.

[[1942 йыл]]да [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сафына алына&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%AF%D1%85%D0%B8%D0%BD&amp;first_name=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC&amp;middle_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920114251/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%AF%D1%85%D0%B8%D0%BD&amp;first_name=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC&amp;middle_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-09-20 }}&lt;/ref&gt;. Һуғыш осоронда зенит-артиллерия дивизияһында уҡсы булып хеҙмәт итә, ә һуңынан ПВО Мәскәү фронты йыр һәм бейеү ансамблендә пианист-аккомпаниатор була (1942—1945).

1950 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай (композиция класы, уҡытыусыһы В. А. Белый, һуңынан Ю. А. шапорин һәм махсус фортепиано буйынса уҡытыусыһы В. М. Эпштейн). Ҡазанға ҡайта һәм 1950—1952 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһында композициян һәм камера ансамбле дәрестәрен алып бара.

Беренсе татарпианист-солисы булараҡ билдәле, концерт-башҡарыу эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә.Күп йылдар дауамында композитор һәм пианист булараҡ гастролдәр менән йөрөй, Советтар Союзы ҡалалары буйлып үҙ әҫәрҙәрен башҡара. Башҡа авторҙар музыкаһын да башҡара. 1968 йылда Финляндияға концерт менән бара, 1977 йылда Югославия Халыҡ-ара музыка фестивалендә ҡатнаша.

Симфоник концерттарҙа солист булараҡ дирижерҙар Г. Столяров, В Павлов ([[Болгария]]), Г. Рождественский, Н. Факторович, Ф. Мансуров, А Фридлендлер, Н. Рахлин һәм башҡалар менән ҡатнаша.

Уның әҫәрҙәрен А. Огнивцев, А Ведерников, А Днишев, Р. Джаманова, А Кривченя, Е. Серкебаев, Г Туфтина, Н. Поставничева һәм башҡалар башҡара.

[[Татарстан Республикаһының Дәүләт гимны|Татарстан Республикаһының дәүләт гимны]] авторы.

21 йырҙар һәм романстар, инструменталь музыка, клавир фортепиано клавир концерттары йыйынтыҡтары нәшер ителгән.

1948 йылдан — СССР Композиторҙар Союзы ағзаһы. Бер нисә тапҡыр РСФСР һәм Татар АССР-ы Композиторҙар союзы идаралығы ағзаһы итеп һайлана.

1993 йылдың 23 ноябрендә Ҡазанда вафат була. Яңы Татар биҫтәһе татар зыяратында ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
* Ҡатыны — Тазетдинова Хәлимә Зәкир ҡыҙы (1923—2004). Балалары юҡ.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1964 йыл|1964]])
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1970)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1981)&lt;ref&gt;[http://www.naslediebulgar.ru/kompozitory/yahin_rustem_muhamethazeevich/ Яхин Рустем Мухаметхазеевич — Казанская продюсерская компания «НАСЛЕДИЕ БУЛГАР»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1986)
* Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты ([[1959 йыл|1959]])
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] ([[1957 йыл|1957]])
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]([[1945 йыл|1945]])
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы|«Мәскәүҙе обороналаған өсөн»]] миҙалы ([[1945 йыл|1945]])
* В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл айҡанлы юбилей миҙалы ([[1970 йыл|1970]])
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] ([[1982 йыл|1982]])
* «СССР Ҡораллы көстәренә — 70 йыл» миҙалы ([[1988 йыл|1988]])
* «Фронтовик 1941—1945» билдәһе.

== Әҫәрҙәре ==
* Оркестр менән фортепиано өсөн концерт (1951)
* кантаталар: «Урал» ([[Ҡадир Даян|К. Даян]] һүүҙәре, 1949), «Иҙел» (Р. Харис һүҙҙәре)
* камера-инструменталь ансамблдәре: фортепиано һәм скрипка өсөн соната (1948) һәм поэмалар (1954), виолончель һәм фортепиано өсөн элегия, скрипка өсөн — «Һүҙһеҙ йыр», «Боронғо көй»
* фортепиано өсөн тауыш менән: 400-гә яҡын йыр һәм романстар (шуларҙың 13 төрлө конкурс премияларына һәм дипломдарына лайыҡ була), шул иҫәптән «Мин һине онота алмайым» (М. Ноғман һүҙҙәре., 1949), «Күңелгә яҙ килде» (Г. Насретдинова һүҙҙәре), «Шағир» драматик монологы ([[Ғабдулла Туҡай|ҒТуҡай]] һүҙҙәре, икеһе лә — 1951), «Тулҡын» ([[Муса Йәлил|М. Йәлил]] һүҙҙәре), «Моабит зинданында» вокаль циклы (М. Йәлил һүҙҙәре, 1955—1956), «Осма, һандуғас» (Г. ЗәйнәшеваҺүҙҙәре, 1968), «Көҙгө көйҙәр» М. Ғәлиев һүҙҙәре, 1976), «Аҡ елкән» (М. Ноғман һүҙҙәре, 1978), «Ҡояшлы ямғыр» вокаль циклы (Р.. Харис һүҙҙәре, 1980). Һуғыш ваҡытында яҙған йырҙары: «Зенитсылар маршы», «Мәскәү хаҡында йыр», «Ислә, иптәш», «Кңңеллерәк, взвод» һәм башҡалар.
* фортепиано өсөн: соната, сюита (4 өлөш) (1941—1948), «Вальс-экспромт», пьеса (20-нән ашыу).
* халык йырҙарын эшкәртеү

== Хәтер ==
* 3-сө Ҡазан музыка мәктәбе Р. Яхин исемен йөрөтә.
* Ҡазанда бер урамға Яхин исеме бирелгән
* Ҡазанда, Оло Ҡыҙыл урамында, Ҡазан консерваторияһы бинаһы ҡаршыһында Рөстәм Яхинға һәйкәл ҡуйылған.
* 2003 йылда Р. Яхин исемендәге I Халыҡ-ара ; 2007 йылда — II Халыҡ-ара конкурсы камера йырсылары һәм концертмейстерҙары конкурсы уҙғарылды.

=== Р. Яхин исемендәге Халыҡ-ара камера йырсылары һәм концертмейстеры конкурсы лауреаттары ===
* Васильев Владимир Михайлович — концертмейстеры премия лауреаты (2007), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, филармония музыкаль-әҙәби лекторийы художество етәксеһе, опера йырсыһы (бас).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.naslediebulgar.ru/kompozitory/yahin_rustem_muhamethazeevich/ Наследие Булгар — Яхин Рустем Мухаметхазеевич]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20241130190329/https://tassr90.ru/people/2010/04/19/52507/ Выдающиеся люди Татарии — Яхин Рустем Мухаметхазеевич]
* [http://www.mtss.ru/?page=yahin_rustem Статья на mtss.ru]
* [https://web.archive.org/web/20090420065758/http://www.tatar.ru/?DNSID=a203ba83046f7c66bcc9fd107160f57c Статья на tatar.ru]
* [http://classic-online.ru/ru/composer/Yahin/2851 Композиции Р. Яхина в Архиве классической музыки]
[[Категория:СССР Композиторҙар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат музыка педагогтары]]
[[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]]
[[Категория:СССР музыка педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат пианистары]]
[[Категория:Рәсәй пианистары]]
[[Категория:СССР пианистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса пианистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡазанда тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>l47b475zdbd3yymrdqhqaki7ydt0hl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аварҙар (күсмә халыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167213</id>
    <revision>
      <id>1310471</id>
      <parentid>1308741</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T06:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48902" sha1="kh21twomazonc975xra92mqww98fgh4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аварҙар''' ({{Lang-el|Άβαροι}}; {{Lang-la|Avari}}; {{Lang-orv|обърѣ}}, ед.ч объринъ; {{Lang-ru|о́бры}}) — VI быуатта Үҙәк Европаға күсеп килгән һәм унда Авар ҡағанаты (VI—IX бб.) дәүләтен төҙөгән килеп сығышы буйынса үҙәк азиялы күсмә халыҡ. Шулай уҡ билдәһеҙ сығышлы төрлө евразия күсмә халыҡтары альянсы составына ингән '''Вархонитҙар'''&lt;ref name=&quot;eou&quot;&gt;[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CV%5CAvars.htm Avars] at the [[Encyclopedia of Ukraine]]&lt;/ref&gt; ('''Varchonites''') һәм '''Псевдоаварҙар'''&lt;ref&gt;According to Grousset, Empire of the Steppes, page 171,[[Theophylact Simocatta]] called them pseudo-Avars because he thought the true Avars were the [[Rouran Khaganate|Rouran]].&lt;/ref&gt; (византия сығанаҡтарында) булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;EOBE&quot;&gt;{{Китап|ref=Frassetto|заглавие=Encyclopedia of Barbarian Europe: Society in Transformation|ссылка=https://books.google.com/books?id=yW-GfElbafQC|издательство=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1576072639|страницы=54—55|автор=Frassetto, Michael|год=2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WM&quot;&gt;{{Китап|ref=Waldman|заглавие=Encyclopedia of European Peoples|ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC|год=2006|издательство={{Нп3|Infobase Publishing}}|isbn=978-1-4381-2918-1|страницы=46—49|автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beckwith390&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Beckwith|2009}}: «… the Avars certainly contained peoples belonging to several different ethnolinguistic groups, so that attempts to identify them with one or another specific eastern people are misguided.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kyzlasov&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Kyzlasov|1996}}: «The Juan-Juan state was undoubtedly multi-ethnic, but there is no definite evidence as to their language… Some scholars link the Central Asian Juan-Juan with the Avars who came to Europe in the mid-sixth century. According to widespread but unproven and probably unjustified opinion, the Avars spoke a language of the Mongolic group.»&lt;/ref&gt;{{Sfn|Pritsak|1982}}. Традиция буйынса аварҙар жужандарға&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху|ответственный=Н. Ц. Мункуев|год=1984|издание=|место=Москва|издательство=Наука|страницы=4|страниц=487|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/avarskie-drevnosti-kak-vozmozhnaya-osnova-dlya-vydeleniya-arheologicheskih-pamyatnikov-zhuzhaney|автор=Комиссаров С. А., Шульга Д. П.|заглавие=Аварские древности как возможная основа для выделения археологических памятников жужаней|год=2009|язык=|издание=Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология|тип=|том=8|выпуск=5|номер=|страницы=186—188|issn=1818-7919}}&lt;/ref&gt;тиңләштерелә. Күпселек тикшеренеүселәр фекере буйынса, жужандарҙың төп ҡәбиләләре [[Монгол халыҡтары|монгол телле]], әммә улар ҡайһы бер [[Төрки халыҡтар|төрки]] ҡәбиләләрҙе лә буйһондорған була&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=|автор=Конрад Н. И.|заглавие=Избранные труды: история|ответственный=|год=1974|издание=|место=Москва|издательство=Наука|страницы=348|страниц=472|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=|автор=|заглавие=Всемирная история. Том III|ответственный=|год=1957|издание=|место=Москва|издательство=Академия наук СССР. Государственное издательство политической литературы|страницы=30|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.'''Уарҙар''' (шулай уҡ '''Варҙар''', ''ҡытай телендә'': ''滑''; ''пиньинь'': ''Huá'') — Европала эфталиттар һәм Ҡытайҙа ''Yanda'' (''嚈噠'') тип аталған һәм Хорезмдың өҫтөнлөклө этносынан торған конфедерацияның этник компоненттарының иң ҙуры булған. По мнению [[Фирҙәүси]] фекеренсә, Уарҙарҙың легендар ата-бабаһы [[Афрасиаб (правитель)|Афрасиаб]] булған.

Феофилакт Симокатт хеҙмәттәренә ярашлы, уарҙар (хиониттар менән бергә) европа аварҙарының ата-бабалары булған.

== Этник сығышы ==
Әлеге ваҡытта тарихнамәлә аварҙар этногенезына өс төп ҡараш бар:

# улар монгол телле этнос — сяньби йәки жужандәр.
# улар төрки телле [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар]] этносы;
# күпселектә улар иран телле этнос —Арал буйында йәшәгән һәм [[уғырҙар]] менән берләшкән хиониттар. Б. э. т. IV быуатта Аммиан Марцеллин телгә ала (шулай уҡ ҡара: уарҙар);

Шуның менән бергә бөтә теориялар ҙа төрлө этник элементтарың йоғонтоһо булыуы, һәм аварҙар, ҡайһы осраҡта ла, бер төрлө генә ҡәбилә түгел, уларҙың Европаға үтеп ингән һайын, төрки ҡәбиләләренең көслө йоғонтоһо аҫтында булыуы менән ризалаша&lt;ref&gt;Краткий обзор мнений см. [http://turkicethnogenesis.narod.ru/03.html ''Фарид Шафиев''. Этногенез и история миграций тюркских кочевников: закономерности процесса ассимиляции. Баку 2000.]&lt;/ref&gt;.

Традиция буйынса тарихсылар араһында аварҙарҙы үҙәк азия жуань-жуань (жоу-жань) — ({{Ҡытайса||蠕蠕|Ruǎnruǎn}}, йәки {{Ҡытайса||柔然|Róurán}}) халҡы менән оҡшатыу ҡабул ителгән. Б Шпулер, Й. Маркварт, В Эберһард, Р. Груссэ, К. Менгес, П. Пельо, Е. А. Хелимский ошо фекер яҡлы. Үрҙә аталған тикшереүселәр фекере буйынса, жужандәрҙең монгол теллелеге бәхәсһеҙ. Лингвистик материалда славян телдәрендә монгол теленән алынған иртә үҙләштереүҙәр: мәҫәлән, «хоругвь» һәм «телега», шулай уҡ жужандәрҙә билдәле булған [[ҡаған]] титулы менән раҫлана.

Жужань сығышына ҡарата скептик кәйефле ғалимдарҙың фаразынса, жужандәрҙең авар союзына күпмелер өлөшө булыуы мөмкин, тик ул төп түгел, тип һанай. Мәҫәлән, Тарим бассейнынан [[Афғанстан|Афғанстанға]]&lt;nowiki/&gt;күсеп килгән '''хуа''' ({{Ҡытайса||滑|Huá}}) ҡәбиләһе тураһында ҡытай йылъяҙмаһында телгә алына һәм улар юэчжи йәки эфталиттар тармағынан тиелә. [[Төркиә|Төрөк]] тикшеренеүсеһе Мәһмәт Тезжан һалып, хуа эфталит төркөмөнөң сәйәси атамаһы сифатында сығыш яһағандыр тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;transoxiana&quot;&gt;[http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/Tezcan_Apar.pdf ''Tezcan Mehmet, Dr.'' The Ethnonym Apar in the Turkish Inscriptions of the VIII. Century and Armenian Manuscripts // Электронный журнал «Transoxiana» &lt;small&gt;= Journal Libre de Estudios Orientales =&lt;/small&gt; (www.transoxiana.org). — ISSN 1666-7050. {{v|19|04|2019}}]&lt;/ref&gt;.

Иртә аварҙарҙың күп өлөшөнөң иран теллелеген нигеҙләүгә һәм Афғанстан һәм уның янындағы өкәләрҙә йәшәгән: эфталиттар, хионит, кидариттар ҡәбиләләренең «аҡ һундар» (''White Huns, Huns Aryan'') менән туғанлыҡ бәйләнештәре булыуына япон тикшеренеүсеһе Кацуо Эноки&lt;ref&gt;The Origin of the White Huns or Hephthalites. Roma: -East and West, IV. 1955, № 3; смотри также On the nationality of the Hephthalites. Tokyo: Memories of the Department of the Toyo Bunko, № 18, 1959&lt;/ref&gt;хеҙмәттәре тос өлөш индерҙе. Асылда, ошо уҡ позицияны Николай Кёррер, К. Цегледь, А. Һерманн һ. б. яҡлай. А. Һерманндың &quot;Ҡытай атласы&quot;нда [[Хөрәсән]], Тохаристан һәм башҡа уларға йәнәш ятҡан көнсығыш территориялары афу/хур/авар/эфталит халҡының аҫаба ерҙәре сифатында күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;transoxiana&quot;/&gt;

Белешмә әҙәбиәттә&lt;ref&gt;БСЭ. Т. 1, М., 1969.&lt;/ref&gt; аварҙарҙың төрки сығышы хаҡында фараз киң таралған. Был раҫлау ҡағанатҡа ингән төрки ҡәбиләләре йоғонтоһо аҫтында аварҙарҙың этник йөҙө үҙгәреүе менән бәйле булған һуңғы осор өсөн дөрөҫөрәк. Ғилми әҙәбиәттә иртә аварҙарға ҡарата был теорияны венгр тарихсыһы А. Рона-Таш үҫтерә. Уның фекере буйынса, тәүге аварҙар (жужандәр) уғыр (r-төрки) теле төрөндә һөйләшкән, ә авар союзының арҡа үҙәген төрки-[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар (уйғыр)]]&lt;ref&gt;Hungarians and Europe in the Middle Ages. CEU press&lt;/ref&gt;әшкил иткән.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, византия тарихсылары Менандр Протектор (VI быуат) һәм Феофилакт Симокатта (VII быуат) хәбәрҙәренә нигеҙләнеп, Европала — вархониттар (уар һәм хуни ҡәбиләләре), күршеләрен ҡурҡытыр өсөн, аварҙар исемен файҙаланған «псевдоавар», булған тип фаразлай.&lt;blockquote&gt;
Император Юстиниан батша тәхетен биләгән саҡта, уар һәм хунни ҡәбиләләренең ҡайһы бер өлөшө Европаға ҡасып килә һәм урынлаша. Үҙҙәрен авар тип атайҙар, юлбашсыларына почётлы ҡаған исемен бирәләр. Ни өсөн улар үҙатамаһын үҙгәрткән, беҙ хәҡиҡәттән тайпылмай һөйләп бирәбеҙ. Барселт, уннугурҙар, сабирҙар һәм, уларҙан тыш, башҡа һун ҡәбиләләре, үҙҙәре янына уар һәм хунниҙарҙың бер өлөшөн генә күреп, ҡурҡыуға төшкән һәм аварҙар күсенгән тип уйлаған. Шуға күрә улар, үҙҙәренең хәүефһеҙ йәшәүен тәьмин итеү маҡсатында, был ҡасаҡтарҙы йомарт бүләкләгәндәр. Уар һәм хунниҙар, үҙҙәренә ни тиклем уңайлы шарттар тыуыуын күргәнлектән, уларға үҙҙәренең илселектәрен ебәргән халыҡтарҙың хатаһын оҫта файҙаланып, үҙҙәрен аварҙар тип атаған; һөйләшеү, скиф ҡәбиләләре араһында аварҙар иң эшлеклеһе һәм һәләтлеһе тиҙәр. Тәбиғи, беҙҙең көндәргә тиклем был псевдоаварҙар (уларҙы шулай тип йөрөтөү дөрөҫ булыр ине), ҡәбилә эсендә беренселекте үҙләштереп, төрлө исемдәрен: элекке ғәҙәт буйынса уларҙың ҡайһы уар, ә башҡалары хунни атамаһын һаҡланған.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Феофилакт Симокатта]] (перевод С. П. Кондратьева)|заглавие=История|ссылка=https://books.google.ru/books?id=K9l09MKEHkQC&amp;pg=PT331&amp;lpg=PT331}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

== Аварҙарҙың теле ==
Яҙма сығанаҡтарҙа һаҡланып ҡалған авар титулдары һәм шәхси исемдәр [[төрки]] һәм [[монгол]] ҡәбиләләре өсөн универсаль була&lt;ref&gt;[http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/journals/turcologica_1976_40_nemet.pdf ''Немет Ю.'' К вопросу об аварах / перевод с немецкого И. Г. Добродомова. // Turcologica. — Л.: Наука, 1976. — С. 298—305.]&lt;/ref&gt;. Археология мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, аварҙар руна яҙмаһының төрөн ҡулланған, әммә табылған бөтә яҙмалар ҙа ҡыҫҡа һәм асыҡланмайшифровке. Ғалимдар өйрәнгән һәм аңларға тырышҡан берҙән-бер ҡомартҡы: бер һауытҡа грек хәрефтәре менән соҡолоп яҙылған Надь-Сент-Миклош ҡомартҡыһы ғына бар&lt;ref name=mudr&gt;[http://altaica.ru/LIBRARY/mudrak/buyla-zoapan.pdf ''Мудрак О. А.'' Аварская надпись на сосуде из клада Надь-Сент-Миклош // Orientalia et Classica, Аспекты компаративистики — М.: Изд. РГГУ, 2005. — Вып. VI. — С. 81-103.]&lt;/ref&gt;: {{цитата|ΒΟΥΗΛΑ • ΣΟΑΠΑΝ •ΤΕCΗ • ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ • ΒΟΥΤΑΟΥΛ • ΣΩΑΠΑΝ • ΤΑΓΡΟΓΗ • ΗΤΖΙΓΗ • ΤΑΙCΗ}}
Тел белгестәренең һығымталары төрлө. Рәсәй тел белгесе Е. Хелимский аварҙарҙың телен тунгус-маньчжур төркөмөнә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110429032854/http://helimski.com/1.18.doc ''Хелимский Е.'' Тунгусоманьчжурский языковой компонент в Аварском каганате и славянская этимология // Материалы к докладу на XIII Международном съезде славистов. Любляна, 15-21 августа 2003]&lt;/ref&gt;ҡарата. О. Мудрак, киреһенсә, «болғар» (йәғни төрки уғыр «болғар» төркөмө)нә&lt;ref&gt;[http://starling.rinet.ru/Texts/bulgar.pdf ''Мудрак О. А.'' Заметки о языке и культуре дунайских булгар // Аспекты компаративистики 1. — М: изд. РГГУ, 2005. — С. 83-106.]&lt;/ref&gt;тип билдәләне. Болғар тикшеренеүсеһе Ж. Войников был яҙманы тәржемә иткән&lt;ref&gt;Алано-древнеболгарское письмо — В. Тырново: изд. Фабер, 2010. — С. 157—159.&lt;/ref&gt;:

* ''ΒΟΥΗΛΑ • ΣΟΑΠΑΝ'' — «Бойла Жупан», титул — бойл-жупан йәки жупан Бойл, Войлдың исеме.
* ''ΤΕCΗ'' — «теси» — маньчжур телендә ''toso'' — әҙерләү, эшләп сығарыу, эшләү, ҡуйыу (килтереү) монгол ''tos/toso'' — алыу, ҡулына бирергә, йәки эвенк сә ''tojus'', удэгейса ''tausi'' — сүкеү, дағалау{{Sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975}}.
* ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ — «дигетоиги» — прототунгус-маньчжур ''*dug'', эвенкса, эвенса, негидалсә ''duγ'', маньчжурса ''du'', улчийса, орокса ''dūči'', нанайса ''dōči'', удэгейса ''dukte'' — суҡып тишеү, эвенкса ''duγtike, duktike'' — ағасҡа соҡоп яҙыу гравировать, ''duku'' — яҙыу, сыуашса ''tăxşa, tăkxča'' — сүкеү, суҡып тишеү, протоалтайса ''*tugì'', боронғо төрөксә (караханид) ''tög'', төркмәнсә, төрөксә ''döv'', әзербайжанса ''döj'', татарса, башҡортса ''töj'', башҡа төрки телдәрҙә ''tüj'' — һуғырға, туҡылдарға, суҡырға, протомонголса ''*tügsi'', монголса ''tügsi'', халха-монголса ''tügši'', ҡалмыҡса ''tükšэ'', ордосса ''dügši'' — һуғырға, туҡылдарға{{Sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975}}. Дигорса ''dохъ'' — суҡыуға тәғәйенләнгән ағас инструмент, тунгус-маньчжур һәм монгол формалары менән оҡшашлығын күрһәтә.
* ''ΒΟΥΤΑΟΥΛ • ΣΩΑΠΑΝ'' — «Войтаул йәки Бойтаул — жупан» — шәхси исем.
* ''ΤΑΓΡΟΓΗ'' — «тагроги» — тунгус-манчжур ғаиләһендә, эвенкса ''tiγэ, tiγэruk'' — туҫтаҡ, һауыт-һаба, негидальса ''tigэ'' — киң туҫтаҡ, тәрилкә, ульчийса ''tukuru'' — шешә һымаҡ һауыт, корейса tuguri — түңәрәк металл сынаяҡ, японса ''tok(k)uri'' — шешә һымаҡ һауыт, монгол ''toxo’an toqo’ an tuγān'' — атамаһы боронғо төрөк теленән сыҡҡан, металл һауыт, сахаса tögürük, үзбәксә taγar, төркмәнсә ''tagara'', төрөксә ''tagar'', татарса ''taγaraq'' — киң сынаяҡ, протоалтайса ''*t`iage'' — һауыт&lt;ref name=&quot;s-ae&quot;&gt;Altaic etymology. S. Starostin. Copyright 1998—2003. Этимологический словарь алтайских языков, над которым группа исследователей — С. Старостин, А. В. Дыбо, О. А. Мудрак и И. Шервашидзе — работали уже около четырёх лет. Эта база данных содержит большое количество ещё довольно сырого материала, который авторы надеются отполировать в финальном издании, однако готовы выставить этот материал на всеобщее обозрение, чтобы последние достижения алтаистики стали общедоступными. [http://www.starling.rinet.ru Веб-сайт] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627113953/http://www.starling.rinet.ru/ |date=2017-06-27 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc={{уточнить2|Т.__|Уточнить том}}, С. 176}}. Алтай һүҙе енисей телдәренә лә: кет, юг ''ti'', арин ''taj'', пумпоколь ''tïg'', протоформаһы ''*thigэ'' — һауыт. Шлай итеп «тагроги» киң сынаяҡ тигәнде аңлата, яҙыу бокалда түгел, ә киң сынаяҡҡа яҙылған.
* ''ΗΤΖΙΓΗ'' — «итсиги» — монгол телендәге ''itege'', халха-монголса ''itge, jatga,'' бүрәтсә ''idxa'', ҡалмыҡса ''itkэ'', ордосса ''etege'' — ышанырға, эвенкса ''itiγā'', эвенса ''itъγ'' — ни өсөндөр әҙерләргә, эвенкса ''iti'', эвенса ''itqa'', негидальса ''itqa''менән бәйләр кәрәк — йола, протоформа ''*it`á'' — ышаныс, йола&lt;ref name=&quot;s-ae&quot; /&gt;{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т. 1., С. 333}}.
* Һуңғы һүҙ ''ΤΑΙCΗ'' — «тайся» һүҙен ике вариантта аңлатырға мөмкин:
:# маньчжур телендә ''tэjsu'' — ярашлы, үлсәм, ''tэsu'' — ҡәнәғәтләндерергә, орокса ''tes'', негидальса ''tēss'', нанайса ''tias'', удэгейса ''teæsi'' — тулы, бөтөн, маньчжурса ''tusa'', солонса ''tosa'', эвенкса ''tusaka'', удэгейса ''tuhi'', боронғо монголса һәм төркисә ''tusa'' — файҙа, ҡәнәғәт{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т 2., С. 229, 241, 173, 223}};
:# тунгус-маньчжурса ''tэsī'', эвенкса ''tэsi, tэši,'' эвенса ''tes, tъs,'' негидальса ''tэsi'', ульчийа, орокса ''tesu'' — таҙартырға{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т 2., С. 240–241}}.

Шулай итеп, һүҙҙең мәғәнәһе: Бойла жупан, Бойтауыл жупан, ҡәнәғәтлек йәки таҙарыныу өсөн ҡулланһын өсөн, йола буйынса, йәки ышаныс йөҙөнән, яҙыуҙы ҡуйҙы, эшләне, соҡоп яҙҙы.

== Антропологик мәғлүмәттәр ==
Венгр археологтары аварҙарҙы европеоид (күпселеген) тип билдәләүенсә, бәләкәй — өҫтөнлөклө ҡатлам хәҙерге бүрәттәр һәм монгол (Тунгидтар) кеүек [[Монголоид раса|тибында монголоид]] раса һыҙаттарын һаҡлаған. Хәйер, йыш ҡына хакимлыҡ вәкилдәре тип аталған төркөмдә [[Көньяҡ себер расаһы|туран (урта азия) тибындағы]] йөҙ төҙөлөшө билдәләнгән{{Sfn|Кёррер|2001}}.

== Палеогенетика ==
VII—VIII быуаттарҙа ерләнгән 23 авар элита ҡәберендә C, D, F, M, R, Y, Z митохондриаль гаплотөркөм асыҡланған. Элек асыҡланған аварҙарҙың Y-хромосомалы N1a1-M46 (алдараҡ Tat йәки N1c), R1b-U106, I2a-M170 гаплотөркөмдәргә&lt;ref&gt;''Endre Neparáczki'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-53105-5 Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin], 12 November 2019&lt;/ref&gt;, Венгрия аварҙарында Y-хромосомалы N1a1a, C2-P44/M217, G2a, I1, R1a-Z94 һәм E1b-V13 гаплотөркөмдәр өҫтәлде&lt;ref&gt;''Endre Neparaczki'' et al. [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/597997v1 Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin], 2019&lt;/ref&gt;. Vii быуатта Дунай-Тисса йылғалар аралығында VII быуат аварҙарында янындағы аварҙар-һыу өлгөләре араһында ике азия митохондриаль макрогаплотөркөм c4a1a4 ике өлгөһө — береһе C4a1a4a, икенсеһе C4b6 ҡарай. D макрогаплотөркөмөнә 5 өлгө (берәр — D4i2, D4j, D4j12, D4j5a, D5b1), өс өлгө — F гаплотөркөмөнә (бер f1b1b һәм ике F1b1f) инә. M7c1b2b, R2, Y1a1 һәм Z1a1 митохондриаль гаплотөркөмдәр бер индивидта ғына күренә. Шулай уҡ тағы бер — М7 (моғайын M7c1b2b) (AC20 өлгөһө) гаплотөркөмө табылды. Европа митохондриаль гаплотөркөмдәр нигеҙҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙа осрай һәм түбәндәге гаплотөркөмдәрҙә: Н (береһе H5a2 һәм икенсеһе H8a1), береһе J1b1a1 бер, ике T1a (ике T1a1), бер U5a1 һәм бер U5b1b сағыла. Түбән ҡатлам кешеһе ҡәберлегендә бер T1a1b (HC9) митохондриаль гаплотөркөм өйрәнелгән. Дунай-Тисса йылға аралығындағы 14 ир-ат Y-хромосомалы N-Tat (N1a1-M46) гаплотөркөмөнә ҡарай. Transtisza төркөмөнән ике ир-егет (AC4 һәм AC7) Y-хромосомалы Q1 гаплотөркөмөнөң төрлө субкладына: Q1a2-YP791 (F1096, M25) һәм Q1b-Z35973 (L330, M346) ҡарай&lt;ref&gt;''Veronika Csáky'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-57378-8 Genetic insights into the social organisation of the Avar period elite in the 7th century AD Carpathian Basin], 22 January 2020&lt;/ref&gt;.

== Йолалары ==
Авар ир-аты сәстәрен оҙон итеп үҫтергән һәм толомға үргән.

== Сәйәси тарихы ==
Донъя тарихы аренаһында аварҙар [[555]] йылда көнбайышҡа күсенеүсе халыҡ булараҡ барлыҡҡа килгән. Ул саҡта улар көнбайыш [[Ҡаҙағстан]] далаларында көтөү көткән. 557 йылда уларҙың йәйләүҙәре Волганың көнбайыш ярына һәм дала Төньяҡ Кавказ далаларына күсә, бында улар савир һәм утигурҙара ҡаршы аландар менән альянса төҙөй. Византия сығанаҡтарында телгә алынған аварҙарға ҡәрҙәш ''забендер'' ҡәбиләләре, бәлки, Дағстанда Каспий буйында торған Сәиәндәргә мөнәсәбәте барҙыр.

558 йылда авар илселәре, византия биләмәләре сиктәрендә урынлашыу маҡсаты менән, Константинополгә император Юстиниан һарайына килә, әммә уларға хуплау булмай, әммә союз килешеүе төҙөлә, империя яңғыҙы «һундар»ға ҡаршы торғанлыҡтан, анттарҙы ҡалдыра. Әммә һуңынан сәйәси вектор үҙгәргәс, улар болғар-кутригурҙар менән сәйәси килешеү төҙөп, анттарға һөжүм итә, уларҙы буйһондора һәм византия стеналарын штурмлаған кутригур хакимы Заберган армияһына ебәрә.

565—566 йылдарҙа аварҙар, төньяҡтан [[Карпат]] тауҙарын уратып үтеп, алыҫ Тюрингия һәм Галлияға талау рейды ойоштора. Григорий Турский хәбәр итеүенсә, улар тылсым ярҙамында франктар ғәскәрен ҡыйрата һәм король Сигиберт I-не әсирлеккә ала.

567 йылда аварҙар лангобардтар менән берлектә еңеп Византия ярҙам күрһәткән гепидтарҙы еңә һәм [[Тиса]] үҙәнен яулай. Йыл узас, һуң булып китте Лангобардтар [[Италия]]ға китеп, бер йыл үтеүгә, аварҙар, үҙҙәренең ҡаған Баян I етәкселегендә бөтә Дунай аръяғы биләмәләренә хужа була һәм Византия биләмәләренә һөжүм итеүҙең төп урынына әүерелә.

578 йылда, II Друз мөрәжәғәтенән һуң, Византия императоры Тиберий II мөрәжәғәтенән һуң, авар ҡағаны Баян империя хәрби начальнигы (түрә) ярҙамы менән славяндарға ҡаршы хәрби поход ойоштора. Менандр мәғлүмәттәре буйынса, Баян ҡаған махсус хәрби кейемле һәм ҡораллы 60 мең һыбайлыларын йылға аръяғын йөҙҙөрөп сығара һәм славян отрядтарын тар-мар итә, сөнки уларҙың төп көстәре был ваҡытта Греция походында йөрөгән була. 581 йылда аварҙар һәм император Тиберий II, аварҙарға яһаҡ түләү шарты менән, Византияны һөжүменән һаҡлау өсөн, аварҙарҙың славяндарға һөжүм итеүе буйынса килешә.

=== Авар ҡағанаты ===
Урта Дунайҙа Паннонияла урынлашып, аварҙар үҙҙәре хәрби аристократия дәүләтен төҙөй. Ағас ҡәлғәләренә хрингтарына таянып, үҙҙәре үк уларҙың Далмацияла, Иллирияла һәм Фракияла таралыуҙарына ярҙам иткән славян ҡәбиләләрен буйһондорған.

623 йыл Само етәкселегендә көнбайыш славяндары аварҙарға ҡаршы ихтилалға күтәрелә һәм уларҙың власынан ҡотола.

627 йылда аварҙар византийлыларҙан етди еңелеүгә дусар була, һәм был кутургурҙар ихтилалына килтерә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''ГумилёвЛ. Н.'' Древняя Русь и Великая степь.&lt;/ref&gt;. 631 йылда аварҙар кутургурҙарҙы тар-мар итә.

640 йылда хорваттар аварҙарҙы Далмациянан ҡыҫырыҡлап сығара.

Етди дошманы франктар 796 йылда аварҙарға һиҙелерлек һөжүм яһай. 797 йыл аҙағында авар илселәре [[Бөйөк Карл]]ға тоғролоҡҡа ант итә.

Ҡыҫымы аҫтында славяндар-[[Карантания|карантанец]] аварҙар [[Карантания|мәжбүр булды хатта дошманға ныҡ яҡлап сығыш яһаны һәм үҙенең элекке йылдарҙағы франк 811 вконец аварҙар була инде]]. Был 896 йылда Паннония биләй [[венгрҙар]] ([[Венгрҙар|мадьяр]]), уларҙың ҡалдыҡтары менән аварҙар өҫтәрәк ҡушыла. Был йылъяҙмалар славян һәм византия яҙмаларына хатта киләһе мәғлүмәттәр бар: «''бөйөк һәм ғорур кәүҙәһен обр вафат була, һәм аллаһ уларҙы юҡ, үлеп бөтә, обрин береһе лә ҡалманы. Рустә көндә әйтем бар: погибош, обр аким''»

802—811 йылдарҙа Авар ҡағанаты территорияһын үҙ-ара Бөйөк Карлдың франктары менән хан Крумдың болғарҙары үҙ-ара бүлешә. Славян-карантанлылар 811 йылда аварҙарҙы ҡыҫымға алғанлыҡтан, франктар ирекһеҙҙән үҙҙәренең элекке дошманы, әммә хәҙер ныҡ көсһөҙләнгән аварҙарҙы яҡлап сығыш яһарға мәжбүр була. 896 йылда Паннонияны венгрҙар (мадьярҙар) яулай, һәм аварҙарҙың ҡалған өлөшө улар араһында йотола. Славян йылъяҙмаларында һәм византий хроникаларында түбәндәге мәғлүмәт бар: «Были обры телом велики и умом горды, и Бог истребил их, умерли все, не осталось ни одного обрина. Есть по сей день поговорка на Руси: погибоша, аки обры»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''ГумилёвЛ. Н.'' Древняя Русь и Великая степь.&lt;/ref&gt;.

== Аварҙарҙың мираҫы ==
Аварҙар венгр халҡының этногенезында мөһим роль уйнай.

** [[:ru:Империя гуннов|Империя гуннов]]
** [[:ru:Аварский каганат|Аварский каганат]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Авар фольклоры]]

== Әҙәбиәт ==
* Древнетюркский словарь / Авторы: Наделяев В. М., Насилов Д. М., Э. Р. Тенишев, Щербак А. М., Боровкова Т. А., Дмитриева Л. В., Зырин А. А., Кормушин И. В., Летягина Н. И., Тугушева Л. Ю. — Л., 1969. — цит. по Cайту «Monumenta altaica» = &lt;small&gt;Алтайское языкознание&lt;/small&gt; = (altaica.narod.ru) — Сканирование: Илья Грунтов, 2006. {{deadlink|url=http://altaica.ru/LIBRARY/dts.htm|id=20160902223613|accessdate=2019-04-17}}.
* История Венгрии / Отв. ред. В.&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Шушарин. — М.: Наука, 1971. — Т. I. — С. 75-80.
* {{Мәҡәлә|автор=Кёррер, Николай|заглавие=Погибоша аки обре…|ссылка=http://his.1sep.ru/2001/19/10.htm|издание=Газета «История»|год=2001|номер=19|ref=Кёррер}} &lt;small&gt;(Одна из версий происхождения аварских племён)&lt;/small&gt;
* {{Китап|заглавие=Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков. Материалы к этимологическому словарю|ссылка=http://altaica.narod.ru/tms.htm|ответственный=Отв. редактор В. И. Цинциус. Составители: В. А. Горцевская, В. Д. Колесникова, О. А. Константинова, К. А. Новикова, Т. И. Петрова, В. И. Цинциус, Т. Г. Бугаева.|место=Л.|издательство=Издательство «Наука». Ленинградское отделение|год=1975|ref=Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков}} Архивная копия от 2 февраля 2012 на Wayback Machine — цит. по Cайту «Monumenta altaica» = &lt;small&gt;Алтайское языкознание&lt;/small&gt; = (altaica.narod.ru) — Сканирование: Александр Лиджиев (Элиста), 2005. {{deadlink|url=http://altaica.narod.ru/tms.htm|id=20051030015513|accessdate=2019-04-17}}
* ''Тараторин В. В. «Монголы»''
* ''Эрдейи И.'' [http://gumilevica.kulichki.net/debate/Article24.htm Исчезнувшие народы. Авары] // Журнал «Природа». — 1980. — № 11.
* {{Китап|автор=[[Эрдейи, Иштван|Эрдейи И.]]|часть=Авары|ссылка часть=|заглавие=Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «[[Природа (журнал)|Природа]]»)|ссылка=|ответственный=Сост. канд. филос. наук [[Неретина, Светлана Сергеевна|С. С. Неретина]]; Под ред. д-ра ист. наук [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучкова]]; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страницы=99—110|страниц=176|isbn=5-02-023568-7|тираж=25&amp;nbsp;000|ref=}} (обл.)
* {{Китап|год=2009|заглавие=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|ссылка=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC|издательство=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0691135892|ref=Beckwith|автор={{Нп3|Christopher I. Beckwith|Beckwith, Christopher I.|en|Christopher I. Beckwith}}}}
* Breuer, Eric: ''Byzanz an der Donau. Eine Einführung in Chronologie und Fundmaterial zur Archäologie im Frühmittelalter im mittleren Donau Raum.'' Tettnang, 2005. — ISBN 3-88812-198-1 &lt;small&gt;(Neue Standardchronologie zur awarischen Archäologie, Standardwerk)&lt;/small&gt;
* ''Die Awaren am Rand der byzantinischen Welt. Studien zu Diplomatie, Handel und Technologietransfer im Frühmittelalter.'' Innsbruck 2000. — ISBN 3-7030-0349-9 &lt;small&gt;(Sammelband mit kurzen Aufsätzen verschiedener Autoren zu geographisch, formenkundlichen Zusammenhängen, insbesondere byzantinischem Einfluß)&lt;/small&gt;
* {{Китап|часть=Northern Nomads|год=1996|заглавие=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750|ссылка часть=https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC|издательство=[[ЮНЕСКО|UNESCO]]|страницы=315—325|isbn=978-9231032110|ref=Kyzlasov|автор=Kyzlasov, L. R.|ответственный=Litvinsky, B. A.}}
* ''Lovorka Bara, Marijana Perii, Irena Martinovi Klari, Siiri Rootsi, Branka Janiijevi, Toomas Kivisild, Jüri Parik, Igor Rudan, Richard Villems and Pavao Rudan''. Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates // «European Journal of Human Genetics». — 2003. — # 11. — pp. 535—542. &lt;small&gt;(Medizinische Studie zu Genvergleichen, von Fachleuten eher kritisch beurteilt)&lt;/small&gt;
* ''Nikolajev S. L., Starostin S. A.'' A North Caucasian Ethymological Dictionary. — Moscow, 1994.
* ''Pohl, Walter''. Die Awaren, Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567—822 n.Chr. — München, 2002. — ISBN 3-406-48969-9, &lt;small&gt;(Publikation zu den frühmittelalterlichen Awaren aus der Sicht eines der angesehensten Historiker auf diesem Gebiet. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;Standardwerk!)&lt;/small&gt;
* * {{Китап|заглавие=The Slavs and the Avars|год=1982|место=Spoleto|ref=Pritsak|автор=Pritsak, Omeljan}}
* ''Rasonyi, Laszlo.'' Tarihte Türklük. — Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971.
* Reitervölker aus dem Osten. Hunnen + Awaren. Burgenländische Landesausstellung 1996, Schloß Halbturn. — Eisenstadt, 1996. &lt;small&gt;(Ausstellungskat., behandelt alle archäologischen Themenbereiche, besonders für Laien als Einstieg)&lt;/small&gt;
* ''Sinor, Denis''. The Cambridge History of Early Inner Asia. — Cambridge, 1990. &lt;small&gt;(Publikation zu reiternomadischen Völkern in Mittel-und Innerasien)&lt;/small&gt;
* ''Szentpéteri, József (Hrsg.)'' Archäologische Denkmäler der Awarenzeit in Mitteleuropa. // «Varia archaeologica Hungarica» — 13. — Budapest, 2002. — ISBN 963-7391-78-9, ISBN 963-7391-79-7 &lt;small&gt;(Lexikonartige, kurze Zusammenstellung tausender archäologischer awarenzeitlicher frühmittelalterlicher Fundorte, meist Gräberfelder, wichtig als Literaturnachweis)&lt;/small&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://turkicethnogenesis.narod.ru/03.html Византийский историк Феофилакт Симокатта считает]
* [http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot03.htm Война на западе, Авары в Причерноморье]
* [http://www.nauka.kz/newspaper/detail.php?ID=9256 Аварский каганат в истории Евразии]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20070927005649/http://www.uni-klu.ac.at/eeo/Awarisch.pdf Harald Haarmann. Awarisch]
* О происхождении нирунских родов и Чингисхана см. [http://www.predistoria.org/index.php?name=News&amp;file=article&amp;sid Олег Лушников. Монгольский Митраизм. ''К вопросу об этнической и религиозной принадлежности рода Борджигин и Чингисхана'']
* [https://web.archive.org/web/20190207074455/http://beckendorfer-awaren.de/ Сайт аварского фан-клуба в Германии. Образцы аварских костюмов, сшитых современными модельерами]
* [http://www.kulichki.com/~gumilev/articles/Article30.htm Эфталиты и их соседи в IV в.]
* [http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f9/v1f9a004.html Karl Menges. Altaic peoples]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Studien zur Archäologie der Awaren (1984 ff.) und zahlreiche weitere Publikationen von [https://web.archive.org/web/20060816170456/http://www.univie.ac.at/urgeschichte/pers/daim.html Falko Daim]
* [https://web.archive.org/web/20180813212618/http://www.nhm-wien.ac.at/NHM/prehist/Stadler/Halbturn96/Index.html HomePage der Ausstellung Reitervölker aus dem Osten, Hunnen + Awaren, Burgenländische Landesausstellung 1996]
* [https://web.archive.org/web/20120429131121/http://home.tele2.at/museum/Awaren.htm Awarische Funde]
* [https://web.archive.org/web/20161017141630/http://www.hennersdorf.at/_henweb/Ortsgeschichte/101_awaren.php Awarenfunde bei Wien, Karte] &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;(Anm: Die nördliche und nordwestliche Grenze des Awarenreichs ist auf dieser recht vereinfachten Karte falsch eingezeichnet, sie verlief viel südlicher)?&lt;/span&gt;
* О результатах краниологических исследований аваров см. [https://web.archive.org/web/20201105231833/http://www2.sci.u-szeged.hu/ABS/tart00.html ''Erzsébet Fóthi. «Anthropological conclusions of the study of Roman and Migration periods». Acta Biol Szeged 2000, 44:87-94 Abstract PDF'']
* [https://web.archive.org/web/20070505072248/http://mongolia800.mn/index.php/content/blogcategory/0/84/ Жужан Буюу Нирун Улс]
* Об антропологическом облике аваров и социальном статусе аваров-монголоидов см. [http://anthropologyag.blogspot.com ''Chapter VII, section 2. «The Turks and Mongols»'']
* Авары, германцы, византийцы и славяне в Карпатском бассейне см: [http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK Avars, Germans, Romans and Slavs in Karpatian Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003064052/http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK |date=2016-10-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20050503084801/http://www.oeaw.ac.at/numismatik/projekte/hunnen/williams_g.html Alχon und/oder Alxon, Hunnen, iranische Hunnen, Khingila]
* [http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf ''Baric et al (2003), Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics 11, 535—542] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217135007/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf |date=2012-12-17 }}
* Об аварских потомках в Хорватии см. [http://nature.com/cgi-taf/DynaPage.taf?file=/ejhg/journal/.../5200992a.html ''Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics (2003) 11, 535—542.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [www.familytreedna.com/pdf/DNA.RootsiHaplogroupISpread.pdf ''Phylogeography of Y-chromosome haplogroup I reveals distinct domains of prehistoric gene flow in Europa.'' Am J Hum Genet (2004) 75, 128—137]
* [https://web.archive.org/web/20080703182333/http://vetinari.sitesled.com/bosnia.pdf ''The Peopling of Modern Bosnia-Herzegovina: Y-chromosome Haplogroups in the Three Main Ethnic Groups. ''Annals of Human Genetics (2005) 69,1-7]
* [https://web.archive.org/web/20041030074136/http://www.eva.mpg.de/genetics/pdf/Caucasus_big_paper.pdf Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus (2004)]
* [https://web.archive.org/web/20070926225220/http://www.junik.lv/%7Evasilevs/viz_slav/menandr.htm Менандр Византиец]
* [http://www.varvar.ru/arhiv/slovo/dospehi.html Аварские доспехи]
* Карта Аварского каганата [http://www.historyonmaps.com/ColourSamples/Avarok.htm ''Avarok. In the Empire of the Avars'']
* [http://gumilevica.kulichki.net/maps/deb241.html Карта расселения аваров в 6-9 вв.]
* [http://www.hunmagyar.org/tor/ham.html HUN-AVAR-MAGYAR AZONOSSAG ES FOLYTONOSSAG]
* [https://web.archive.org/web/20070506185051/http://www.zamardi.hu/hirmond/tall_003.htm KIK IS VOLTAK AZ AVAROK]
* [http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/dobrovits.html Mihaly Dobrovits. ''«They called themselves Avar»'']
* [http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&amp;cid=311 Археологические раскопки в Вене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125853/http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&amp;cid=311 |date=2013-10-17 }}
* [http://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm Les Huns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226070403/https://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm |date=2023-02-26 }}
* [http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&amp;st=60&amp;...&amp;#entry4771789 Who are Mongols? ''China History Forum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201095844/http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&amp;st=60&amp;...&amp;#entry4771789 |date=2018-02-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20061211222638/http://www.grifterrec.com/coins/huns/huns.html Iranian Huns]
* [https://web.archive.org/web/20080424000230/http://www.iranica.com/newsite/articles/v12f6/v12f6008.html Huns]
* [https://web.archive.org/web/20130310060957/http://www.rick-heli.info/silkroad/eph.html The Hephthalites of Central Asia]
* [http://www.zum.de/whkmla/region/balkans/croatpre614.html Links to subject ''Iranian Origin of Croatians'']
* [http://www.kfki.hu/chemonet/hun/teazo/geo/avar/avar4.html Avar kori üveggyöngyök]
[[Категория:Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)]]
[[Категория:Монголдар]]
[[Категория:Монгол халыҡтар]]
[[Категория:Юҡ булған халыҡтар]]
[[Категория:Авар ҡағанаты]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>kh21twomazonc975xra92mqww98fgh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168584</id>
    <revision>
      <id>1310448</id>
      <parentid>1303686</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T18:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5133" sha1="8r3qnza9u4k55xcyz34qkobu061lady" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы'''— [[Ҡазан]] ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, [[Татарстан]], [[Рәсәй]]ҙең [[Ветеринария|ветеринария]] йүнәлешендәге уҡыу йорттарының иң боронғоһо.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Академия [[1873 йыл]]да Ҡазан ветеринария институты булараҡ барлыҡҡа килә.
Академия структураһы 3 факультетты, 26 кафедраны, шулай уҡ дауалау-консультация үҙәген үҙ эсенә ала.

Түбәндәге йүнәлештәр буйынса әҙерлек алып барыла: Зоотехния, ауыл хужалығы продукцияһы етештереү һәм эшкәртеү технологияһы, Метрология һәм стандартлаштырыу, Ветеринар санитар экспертиза.
113 уҡытыусы иҫәпләнә.

Адресы: Ҡазан, Себер тракты, 35.
Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығына буйһона.
Тулы атамаһы: Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы»&lt;ref&gt;[http://казветакадемия.рф/sveden/ Сведения об образовательной организации — kazanveterinary.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613145053/https://xn--80aaagmddkplf1a6e1j.xn--p1ai/sveden/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;, ҡыҫҡаса: ФГБОУ ВО Казанская ГАВМ.

== Тарихы ==
Институтта ветеринар табиптарҙы уҡытыу [[1874 йыл]]да башлана. 1930 йылда институт бер факультеттан тора. 1931 йылда Бөтә Союз эпизоотик тресҡа тапшырыла һәм дүрт факультеттан тора (эпизоотологик, санитар-клиник, зоотехник һәм эшселәр факультеты). Киләһе йылда трест бөтөрөлә, әммә дүрт факультеттан торған ветеринария институты 1936 йылға тиклем йәшәй һәм СССР Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында була. Һуңынан ике факультеты — ветеринария һәм зоотехник — берләштерелә&lt;ref&gt;[http://казветакадемия.рф/education/faculty/veterinarnoy_mediciny/history/ История факультета — kazanveterinary.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422143047/https://xn--80aaagmddkplf1a6e1j.xn--p1ai/education/faculty/veterinarnoy_mediciny/history/ |date=2021-04-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[1984 йыл]]да академияның фәнни секторынан Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү ветеринария институты (Ҡазан) ойоштороусылар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://казветакадемия.рф/about/history/|title=История|publisher=Казанская государственная академия ветеринарной медицины имени Н.Э. Баумана|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]да Ҡазан ветеринария институты Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Устав федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего образования &quot;Казанская государственная академия ветеринарной медицины имени {{s|Н. Э. Баумана}}&quot;|ссылка=http://казветакадемия.рф/wp-content/uploads/2016/06/USTAV_1.pdf|место=Республика Татарстан|год=2015|страницы=2|страниц=52}}&lt;/ref&gt;.
Юғары уҡыу йорто үҙе эшләгән йылдарҙа 22 меңдән ашыу зооинженерҙар һәм ветеринария табиптары әҙерләй.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{addoncat|Выпускники Казанской академии ветеринарной медицины}}
* {{addoncat|Преподаватели Казанской академии ветеринарной медицины}}
 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20221206095609/https://xn--80aaagmddkplf1a6e1j.xn--p1ai/ Официальный сайт]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>8r3qnza9u4k55xcyz34qkobu061lady</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171383</id>
    <revision>
      <id>1310382</id>
      <parentid>1086715</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3912" sha1="9sn852c8bmctsesrkhext0mu46g75rs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы''' ([[28 декабрь]] [[1976 йыл]] — [[26 ноябрь]] [[2020 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2006).

== Биографияһы ==
Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы [[1976 йыл]]дың [[28 декабрь|28 декабрендә]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Сәйетбаба]] ауылында тыуа.
2000 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай.

1997 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]нда хеҙмәт юлын башлай. Тәүҙә лаборант, унан һуң кесе фәнни хеҙмәткәр (2003), 2007 йылдан фәнни хеҙмәткәр, 2008 йылдан — өлкән фәнни хеҙмәткәр, артабан әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәр (2019) була.

2006 йылдан «Фольклористика» темаһына филология фәндәре кандидаты. [[Башҡорт фольклоры]]на бәйле 180 ашыу фәнни баҫмалар авторы. 2003—2019 йылдарҙа экспедицияларҙа ҡатнашып, 16 йыйынтыҡҡа төҙөшөүсе була.
2019 йылдан — «Рәсәй фольклор союзы» бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының ағзаһы.

Бөтә Рәсәй иң яҡшы фәнни китап конкурсында «Башҡорт фольклорының хәҙерге хәле» (2012), «„Саҡ-суҡ“ башҡорт бәйете. Текстары һәм эҙләнеүҙәр» китаптары менән «Гуманитар фәндәр» номинацияһында юғары уҡыу йорттары һәм фәнни — тикшереү учреждениелары фәнни хеҙмәткәрҙәре араһында лауреат була.

Ғалим 2020 йылдың 26 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1527086-v-ufe-skonchalas-molodoy-uchenyy-eposoved-gulnar-yuldybaeva/ В Уфе скончалась молодой ученый, эпосовед Гульнар Юлдыбаева. ИА Башинформ, 27 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|26|02|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РФА Өфө фәнни үҙәгенең Почет грамотаһы (2012),
* [[Төрксой|ТӨРКСОЙ]]-ҙың Рәхмәт хаты (2013),
* Фәнни ойошмалар федераль агентлығының Почет грамотаһы (2017),
* [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Рәхмәт хаты (2017)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190717211841/http://www.bashedu.ru/en/node/5425 Факультет башкирской филологии, востоковедения и журналистики. Наши выпускники: Юлдыбаева Гульнар Вилдановна. Башкирский государственный университет. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|26|02|2021}}
 
[[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]</text>
      <sha1>9sn852c8bmctsesrkhext0mu46g75rs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрғамыш районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171952</id>
    <revision>
      <id>1310388</id>
      <parentid>1105513</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28512" sha1="5n6qqz4o58jigobeu4az2ivqjzss3vt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юргамышский районы''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Ҡурған өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге (район) һәм [[муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]] ([[муниципаль район]]).

Административ үҙәге — ҡала тибындағы Юрғамыш ҡасабаһы.

== Географияһы ==
Район [[Ҡурған өлкәһе]]нең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, өлкәнең [[Каргаполь районы|Каргаполь]], Кет, [[Ҡуртамыш районы|Ҡуртамыш]], [[Мишкә районы|Мишкә]] райондары менән сиктәш. Район биләмәһен көнбайыштан көнсығышҡа [[Көньяҡ Урал тимер юлы]] һәм «Байкал» автомобиль магистрале киҫеп үтә. Районда тимер рудаһы запасы, бентонит балсыҡ, кирбес балсығы бар.

== Халҡы ==
{{Население|Юргамышский район}}

{{население|Юргамышский район|график}}

; Урбанизация

Район халҡының 40,57%-ы (ҡала тибындағы Юрғамыш ҡасабаһы) ҡала шарттарында йәшәй.

; Демография

Районда даими йәшәүсе халыҡ һаны кәмей: 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, статистика мәғлүмәттәре буйынса, Юрғамыш районында 22741 кеше йәшәгән, 2008 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 23078 кеше тәшкил иткән, йәғни үткән бер йыл эсендә 337 кешегә кәмей, шуларҙан 59 кеше — халыҡтың тәбиғи кәмеүе һәм 278 кеше миграция иҫәбенә. Дөйөм халыҡ һанынан 11960 кеше (16 йәштән 18 йәшкә тиклемге граждандарҙы ла иҫәпкә алып) йәки 52,6%-ы хеҙмәткә яраҡлы граждан, 16 йәшкә тиклемге балалар — 4047 кеше йәки 17,8 %, пенсионерҙар — 6734 кеше йәки 29,6 %. 2008 йылда 338 кеше тыуған, был 2007 йыл кимәленән 39 кешегә күберәк, 2008 йылда 395 кеше вафат булған, был 2007 йыл кимәленән 16 кешегә күберәк. Үлемдең тыуымдан артыуы 2007 йылда 1,27 тапҡыр, 2008 йылда 1,17 тапҡыр кәмегән. Тәбиғи кәмеү 2007 йылда 80 кеше булһа, 2008 йылда — 57 кеше. Район үҙәге Юрғамышта 2008 йылда 115 бала тыуыуы теркәлгән, 106 кеше вафат булған, тәбиғи үҫеш коэффициенты 0,99 тәшкил итә.

== Территориаль ҡоролошо ==
Административ-территориаль ҡоролошо буйынса, район ошондай административ-территориаль берәмектәргә бүленгән: район буйһоноуындағы 1 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 11 [[ауыл Советы]].&lt;ref name=&quot;АТУ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/819031930 Закон Курганской области «Об административно-территориальном устройстве Курганской области»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/804991281 Устав Курганской области]&lt;/ref&gt;

Ммуниципаль ҡоролошо сиктәрендә, Юрғамыш [[муниципаль район]]ына 12 [[муниципаль берәмек]] инә, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 11 [[ауыл биләмәһе]]&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802013991 ЗАКОН КУРГАНСКОЙ ОБЛАСТИ от 06 июля 2004 года N 419 «О наделении муниципальных образований статусом городского округа, муниципального района, сельского поселения, городского поселения, о месте нахождения представительных органов муниципальных районов, сельских поселений, об установлении наименований представительных органов муниципальных образований, глав муниципальных образований, местных администраций (исполнительно-распорядительных органов муниципальных образований)»]&lt;/ref&gt;.
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable
  | Столбцов = 6
  | Заголовок2 = Муниципаль берәмек | Заголовок3 = Административ үҙәк | Заголовок4 = Тораҡ пункттарының һаны | Заголовок5 = Халҡы (кеше) | Заголовок6 = Майҙаны (км²)
  | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right
  | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число
|A-%| '''Ҡала биләмәһе:''' | | | | 
|А|[[Юрғамыш ҡасаба Советы]] | ҡала тибындағы [[Юрғамыш (Ҡурған өлкәһе)|Юрғамыш ҡасабаһы]] | 5 | {{ Население | Юргамышский поссовет | тс }} | 25,45
|Б-%| '''Сельские поселения:''' | | | |
|Б|[[Вилкино ауыл Советы]] | [[Вилкино]] ауылы | 4 | {{ Население | Вилкинский сельсовет | тс }} | 151,31
|Б|[[Гагарье ауыл Советы]] | [[Гагарье (Юрғамыш районы)|Гагарье]] ауылы | 3 | {{ Население | Гагарьевский сельсовет | тс }} | 172,50
|Б|[[Горохово ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Горохово ауыл Советы]] | [[Горохово (Ҡурған өлкәһе)|Горохово]] ауылы | 4 | {{ Население | Гороховский сельсовет (Курганская область) | тс }} | 139,26
|Б|[[Караси ауыл Советы]] | [[Караси (Ҡурған өлкәһе)|Караси]] ауылы | 6 | {{ Население | Карасинский сельсовет | тс }} | 166,41
|Б|[[Кипель ауыл Советы (Юргамышский район)|Кипель ауыл Советы]] | [[Кипель (Юргамышский район)|Кипель]] ауылы | 5 | {{ Население | Кипельский сельсовет (Юргамышский район) | тс }} | 179,55
|Б|[[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]] | [[Кислянское]] ауылы | 15 | {{ Население | Кислянский сельсовет (Юргамышский район) | тс }} | 309,48
|Б|[[Красный Уралец ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Красный Уралец ауыл Советы]] | [[Красный Уралец]] ауылы | 3 | {{ Население | Красноуральский сельсовет (Курганская область) | тс }} | 171,10
|Б-|[[Малое Белое ауыл Советы]] | [[Малое Белое (Ҡурған өлкәһе)|Малое Белое]] ауылы | 5 | {{ Население | Малобеловский сельсовет | тс }} | 246,23
|Б|[[Островское ауыл Советы]] | [[Губерля (Ҡурған өлкәһе)|Губерля]] ауылы | 6 | {{ Население | Островской сельсовет | тс }} | 380,00
|Б|[[Пески ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Пески ауыл Советы]] | [[Пески (Юрғамыш районы)|Пески]] ауылы | 2 | {{ Население | Песковский сельсовет (Юргамышский район) | тс }} | 92,15
|Б|[[Скоблино ауыл Советы]] | [[Скоблино]] ауылы | 2 | {{ Население | Скоблинский сельсовет | тс }} | 151,49
|Б-|[[Таловка ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Таловка ауыл Советы]] | [[Таловка (Ҡурған өлкәһе)|Таловка]] ауылы | 3 | {{ Население | Таловский сельсовет (Курганская область) | тс }} | 99,29
|Б-|[[Фадюшино ауыл Советы]] | [[Фадюшино]] ауылы | 2 | {{ Население | Фадюшинский сельсовет | тс }} | 99,79
|Б|[[Чинеево ауыл Советы]] | [[Чинеево]] ауылы | 7 | {{ Население | Чинеевский сельсовет | тс }} | 202,56
}}
[[Ҡурған өлкәһе]]нең [[2018 йыл]]дың 20 сентябрендәге 89-сы номерлы законы менән, бөтөрөлгән Таловка ауыл Советының бөтә өс тораҡ пункттары Скоблин ауыл Советы составына индерелә&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/550192128 Закон Курганской области от 20 сентября 2018 года N 89 «О преобразовании муниципальных образований Скоблинский сельсовет и Таловский сельсовет, входящих в состав Юргамышского района Курганской области, путем их объединения и внесении изменений в некоторые законы Курганской области»]&lt;/ref&gt;.

Ҡурған өлкәһенең 2018 йылдың 4 декабрендәге 154-се номерлы законы менән, бөтөрөлгән Малое Белое һәм Фадюшино ауыл Советтарының бөтә тораҡ пункттары 2018 йылдың 17 декабренән Кислянское ауыл Советы составына индерелә&lt;ref name=&quot;КсСС&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/550268761 Закон Курганской области от 4 декабря 2018 года N 154 «О преобразовании муниципальных образований Кислянский сельсовет, Малобеловский сельсовет и Фадюшинский сельсовет, входящих в состав Юргамышского района Курганской области, путем их объединения и внесении изменений в некоторые законы Курганской области»]&lt;/ref&gt;.

=== Тораҡ пункттары ===
Юрғамыш районында 65 тораҡ пункты бар.
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable collapsible collapsed
  | Название = Район тораҡ пункттарының исемлеге
  | Столбцов = 5
  | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халҡы | Заголовок5 = Муниципаль берәмек
  | Выравнивание4 = right
  | Сортировка4 = число
| | [[Барановка (Ҡурған өлкәһе)|Барановка]] | ауыл | {{ Население | Барановка (Курганская область) | тс }} | [[Караси ауыл Советы]]
| | [[Вилкино]] | ауыл | {{ Население | Вилкино | тс }} | [[Вилкино ауыл Советы]]
| | [[Вишневая (Ҡурған өлкәһе)|Вишневая]] | деревня | {{ Население | Вишневая (Курганская область) | тс }} | [[Пески ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Пески ауыл Советы]]
| | [[Вохменка]] | ауыл | {{ Население | Вохменка | тс }} | [[Островское ауыл Советы]]
| | [[Гагарье (Юргамышский район)|Гагарье]] | ауыл | {{ Население | Гагарье (Юргамышский район) | тс }} | [[Гагарье ауыл Советы]]
| | [[Глубокая (Ҡурған өлкәһе)|Глубокая]] | ауыл | {{ Население | Глубокая (Курганская область) | тс }} | [[Скоблино ауыл Советы]]
| | [[Горохово (Ҡурған өлкәһе)|Горохово]] | ауыл | {{ Население | Горохово (Курганская область) | тс }} | [[Горохово ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Горохово ауыл Советы]]
| | [[Губерля (Ҡурған өлкәһе)|Губерля]] | ауыл | {{ Население | Губерля (Курганская область) | тс }} | [[Островское ауыл Советы]]
| | [[Долгая (Ҡурған өлкәһе)|Долгая]] | ауыл | {{ Население | Долгая (Курганская область) | тс }} | [[Скоблино ауыл Советы]]
| | [[Елизаветинка (Ҡурған өлкәһе)|Елизаветинка]] | ауыл | {{ Население | Елизаветинка (Курганская область) | тс }} | [[Кипель ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кипель ауыл Советы]]
| | [[Ерохина (деревня)|Ерохина]] | ауыл | {{ Население | Ерохина (деревня) | тс }} | [[Горохово ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Горохово ауыл Советы]]
| | [[Ждановка (Ҡурған өлкәһе)|Ждановка]] | ауыл | {{ Население | Ждановка (Курганская область) | тс }} | [[Горохово ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Горохово ауыл Советы]]
| | [[Зырянка (Юрғамыш районы)|Зырянка]] | ҡасаба | {{ Население | Зырянка (Юргамышский район) | тс }} | [[Чинеево ауыл Советы]]
| | [[Ыҡ (Ҡурған өлкәһе)|Ыҡ]] | ауыл | {{ Население | Ик (Курганская область) | тс }} | [[Островское ауыл Советы]]
| | [[Ильинка (Ҡурған өлкәһе)|Ильинка]] | ауыл | {{ Население | Ильинка (Курганская область) | тс }} | [[Юрғамыш ҡасаба Советы]]
| | [[Ҡамаған (Юрғамыш районы)|Ҡамаған]] | ауыл | {{ Население | Камаган (Юргамышский район) | тс }} | [[Скоблино ауыл Советы]]
| | [[Кандаковка (Ҡурған өлкәһе)|Кандаковка]] | ауыл | {{ Население | Кандаковка (Курганская область) | тс }} | [[Гагарье ауыл Советы]]
| | [[Караси (Ҡурған өлкәһе)|Караси]] | ауыл | {{ Население | Караси (Курганская область) | тс }} | [[Караси ауыл Советы]]
| | [[Кипель (Юрғамыш районы)|Кипель]] | ауыл | {{ Население | Кипель (Юргамышский район) | тс }} | [[Кипель ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кипель ауыл Советы]]
| | [[Кислянское]] | ауыл | {{ Население | Кислянское | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Колупаевка]] | ауыл | {{ Население | Колупаевка | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Кольцевой (Ҡурған өлкәһе)|Кольцевой]] | ҡасаба | {{ Население | Кольцевой (Курганская область) | тс }} | [[Караси ауыл Советы]]
| | [[Кочегарова (ауыл)|Кочегарова]] | ауыл | {{ Население | Кочегарова | тс }} | [[Вилкино ауыл Советы]]
| | [[Красикова (ауыл)|Красикова]] | ауыл | {{ Население | Красикова (деревня) | тс }} | [[Горохово ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Горохово ауыл Советы]]
| | [[Красноборье]] | ауыл | {{ Население | Красноборье | тс }} | [[Островское ауыл Советы]]
| | [[Красный Уралец]] | ауыл | {{ Население | Красный Уралец | тс }} | [[Красный Уралец ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Красный Уралец ауыл Советы]]
| | [[Крутоярка (Ҡурған өлкәһе)|Крутоярка]] | ауыл | {{ Население | Крутоярка (Курганская область) | тс }} | [[Кипель ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кипель ауыл Советы]]
| | [[Ҡулаш]] | ауыл | {{ Население | Кулаш | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Лесные Горки]] | ҡасаба | {{ Население | Лесные Горки | тс }} | [[Островское ауыл Советы]]
| | [[Лешакова]] | ауыл | {{ Население | Лешакова | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Ложкина (Ҡурған өлкәһе)|Ложкина]] | ауыл | {{ Население | Ложкина (Курганская область) | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Луговая (Юрғамыш районы)|Луговая]] | ауыл | {{ Население | Луговая (Юргамышский район) | тс }} | [[Кипель ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кипель ауыл Советы]]
| | [[Макаташкина]] | ауыл | {{ Население | Макаташкина | тс }} | [[Карасино ауыл Советы]]
| | [[Малобеловодский]] | ҡасаба | {{ Население | Малобеловодский | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Малое Белое (Ҡурған өлкәһе)|Малое Белое]] | ауыл | {{ Население | Малое Белое (Курганская область) | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы ]]
| | [[Малые Караси]] | ауыл | {{ Население | Малые Караси | тс }} | [[Караси ауыл Советы]]
| | [[Маяҡ (Ҡурған өлкәһе)|Маяҡ]] | ауыл | {{ Население | Маяк (Курганская область) | тс }} | [[Вилкино ауыл Советы]]
| | [[Нива (Ҡурған өлкәһе)|Нива]] | ҡасаба | {{ Население | Нива (Курганская область) | тс }} | [[Юрғамыш ҡасаба Советы]]
| | [[Новая Заворина]] | ауыл | {{ Население | Новая Заворина | тс }} | [[Чинеево ауыл Советы]]
| | [[Новый Мир (Ҡурған өлкәһе)|Новый Мир]] | ҡасаба | {{ Население | Новый Мир (Курганская область) | тс }} | [[Юрғамыш ҡасаба Советы]]
| | [[Норильное]] | ауыл | {{ Население | Норильное | тс }} | [[Гагарье ауыл Советы]]
| | [[Окулова (Ҡурған өлкәһе)|Окулова]] | ауыл | {{ Население | Окулова (Курганская область) | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Острова (Юрғамыш районы)|Острова]] | ауыл | {{ Население | Острова (Юргамышский район) | тс }} | [[Острова ауыл Советы]]
| | [[Падун (Ҡурған өлкәһе)|Падун]] | ауыл | {{ Население | Падун (Курганская область) | тс }} | [[Кипель ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кипель ауыл Советы]]
| | [[Патракова]] | ауыл | {{ Население | Патракова | тс }} | [[Чинеево ауыл Советы]]
| | [[Пермяковка (Ҡурған өлкәһе)|Пермяковка]] | ауыл | {{ Население | Пермяковка (Курганская область) | тс }} | [[Юрғамыш ҡасаба Советы]]
| | [[Пески (Юрғамыш районы)|Пески]] | ауыл | {{ Население | Пески (Юргамышский район) | тс }} | [[Пески ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Пески ауыл Советы]]
| | [[Пестерева (Ҡурған өлкәһе)|Пестерева]] | ауыл | {{ Население | Пестерева (Курганская область) | тс }} | [[Чинеево ауыл Советы]]
| | [[Петровское (Юрғамыш районы)|Петровское]] | ауыл | {{ Население | Петровское (Юргамышский район) | тс }} | [[Красный Уралец ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Красный Уралец ауыл Советы]]
| | [[Пичевка (Ҡурған өлкәһе)|Пичевка]] | ауыл | {{ Население | Пичевка (Курганская область) | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Плотникова (Ҡурған өлкәһе)|Плотникова]] | ауыл | {{ Население | Плотникова (Курганская область) | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Постовалова]] | ауыл | {{ Население | Постовалова | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Раздольная (Ҡурған өлкәһе)|Раздольная]] | ауыл | {{ Население | Раздольная (Курганская область) | тс }} | [[Красный Уралец ауыл Советы (Ҡурған өлкәһе)|Красный Уралец ауыл Советы]]
| | [[Редуть (Юрғамыш районы)|Редуть]] | ауыл | {{ Население | Редуть (Юргамышский район) | тс }} | [[Карасинский ауыл Советы]]
| | [[Рождественка (Ҡурған өлкәһе)|Рождественка]] | ауыл | {{ Население | Рождественка (Курганская область) | тс }} | [[Чинеево ауыл Советы]]
| | [[Скоблино]] | ауыл | {{ Население | Скоблино | тс }} | [[Скоблино ауыл Советы]]
| | [[Таловка (Ҡурған өлкәһе)|Таловка]] | ауыл | {{ Население | Таловка (Курганская область) | тс }} | [[Скоблино ауыл Советы]]
| | [[Токарева (Ҡурған өлкәһе)|Токарева]] | ауыл | {{ Население | Токарева (Курганская область) | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Туманова (Юрғамыш районы)|Туманова]] | ауыл | {{ Население | Туманова (Юргамышский район) | тс }} | [[Вилкинское ауыл Советы]]
| | [[Фадюшино]] | ауыл | {{ Население | Фадюшино | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Чинеево]] | ауыл | {{ Население | Чинеево | тс }} | [[Чинеево ауыл Советы]]
| | [[Чинеевский Участок]] | ҡасаба | {{ Население | Чинеевский Участок | тс }} | [[Чинеево ауыл Советы]]
| | [[Шемелино]] | ауыл | {{ Население | Шемелино | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юрғамыш районы)|Кислянское ауыл Советы]]
| | [[Щучье (Юргамышский район)|Щучье]] | ауыл | {{ Население | Щучье (Юргамышский район) | тс }} | [[Кислянское ауыл Советы (Юргамышский район)|Кислянский сельсовет]]
|%| [[Юрғамыш (Ҡурған өлкәһе)|Юрғамыш]] | ҡала тибындағы ҡасаба | {{ Население | Юргамыш (Курганская область) | тс }} | [[Юрғамыш ҡасаба Советы]]
}}

== Иҡтисады ==
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы производствоһы тәшкил итә. Райондың эре ауыл хужалығы предприятиелары — эре мөгөҙлө мал үрсетеүгә һәм иген культуралары үҫтереүгә махсуслашҡан «Путь к коммунизму» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, иген культуралары үҫтереүсе «Полесье» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт. Эшкәртеүсе предприятие «ВИТ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт, шулай уҡ «Юрғамыш элеваторы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тотороҡло үҫешәләр. Сәнәғәт предприятиелары: ауыр иреүсән балсыҡ сығарыусы «Бентонит» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Новый Мир ҡасабаһында урынлашҡан Ҡурған нефть үткәргес идаралығы Юрғамыш ЛПДС-ы (һыҙыҡлы производство диспетчер станцияһы). 2008 йыл өсөн бөтә предприятиелар буйынса сәнәғәт продукцияһы күләме 763 млн. һум тәшкил итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.oblduma.kurgan.ru/kurgan_obl/regions/urgamishskii Район на сайте Курганской областной Думы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128110135/http://oblduma.kurgan.ru/kurgan_obl/regions/urgamishskii/ |date=2021-01-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20141008200325/http://www.adm.yurgamysh.ru/ Официальный сайт района]
[[Категория:Неопределяемая страна (телефонный код)]]
{{Ҡурған өлкәһе}}
[[Категория:Алфавит буйынса административ берәмектәр]]
[[Категория:Ҡурған өлкәһе райондары]]</text>
      <sha1>5n6qqz4o58jigobeu4az2ivqjzss3vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Табын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172216</id>
    <revision>
      <id>1310425</id>
      <parentid>1285271</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4651" sha1="bfvzbw36b8vb4lkxt3esfyv6iy7ngej" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Яңы Табын''' ({{Lang-ru|Новотабынск}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Табын ауыл Советы (Ғафури районы)|Табын ауыл Советы]] составындағы 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан ҡасаба.

== Географияһы ==
[[Көньяҡ Урал]]дың көнбайыш битләүендәге таулы урманлы ерендә урынлашҡан. Климаты бер аҙ ҡоро. Ландшафты һоро урман тупрағындағы һәм көлһыу ҡара тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан (ҡайын, уҫаҡ, саған) тора&lt;ref&gt;[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=56.475874&amp;y=54.031331 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250223044304/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=56.475874&amp;y=54.031331 |date=2025-02-23 }}&lt;/ref&gt;. Географик координаталары:54°01′53″ т. к. 56°28′33″ к. о.HGЯO.

Яңы Табын ҡасабаһына яҡын ятҡан тораҡ пункттар: [[Сәйетбаба]], [[Красноусол]], [[Бурлы]], [[Аҡкүл]], [[Табын]], [[Яңы Бурлы]], 	[[Родина (Ғафури районы)|Родина]], [[Берёзовка (Ғафури районы)|Берёзовка]], [[Архангел (Ғафури районы)|Архангел]], [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]],	[[Әхмәт (Ғафури районы)|Әхмәт]], [[Победа (Ғафури районы)|Победа]], [[Кузьма - Александровка]], [[Героевка]].
 
=== Географик урыны ===
Ҡасабанан алыҫлыҡ&lt;ref name=&quot;BASSR1969&quot;&gt;Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.136.&lt;/ref&gt; (1 ғинуар, 1969):

- район үҙәгенә ([[Красноусол]]) тиклем: 30 км,

- ауыл Советы үҙәгенә ([[Табын (Ғафури районы)|Табын]]) тиклем: 8 км,

- яҡындағы [[Аҡкүл (станция)|Аҡ Күл]] тимер юл станцияһына тиклем: 47 км

== Тарихы ==
[[2005 йыл]]да [[Ғафури районы]]нда 4 ҡасаба бөтөрөлә.

[[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[2005 йыл]]дың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
{{Цитата башы}}ст.1
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы юҡҡа сығарырға:

16) Ғафури районында:

а) Бельский ауыл Советының [[Вольная Жизнь]] ҡасабаһын;

б) Үтәк ауыл Советының Красно-Кармальский ҡасабаһын;

в) Табын ауыл Советының Яңы Табын ҡасабаһын;

г) Красноусол ауыл Советының Срытая Гора ҡасабаһын
{{Цитата аҙағы}}

== Халҡы ==
[[1969 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 115 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар&lt;ref name=&quot;BASSR1969&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.136.

{{Ғафури районы ауылдары}}

[[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Ғафури районы]]
[[Категория:Ғафури районының бөткән ауылдары]]</text>
      <sha1>bfvzbw36b8vb4lkxt3esfyv6iy7ngej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ярғаҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173367</id>
    <revision>
      <id>1310401</id>
      <parentid>1068316</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10625" sha1="ipg5t9sp3wltygwnbou3v41vlweun5v" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус          = ауыл
 | русское название     = Ярғаҙы
 | оригинальное название  = ''Вергаза''
 | герб           = 
 | флаг           = 
 | lat_deg         = 55.112329
 | lon_deg         = 58.217963
 | CoordAddon        = source:yandexmaps
 | CoordScale        = 
 | регион          = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице     = Силәбе өлкәһе
 | вид района        = ҡала округы
 | район          = Ҡатаутамаҡ ҡала округы
 | район в таблице     = Ҡытаутамаҡ ҡала округы{{!}}Ҡатаутамаҡ
 | вид поселения      =
 | поселение        =
 | поселение в таблице   =
 | внутреннее деление    = 
 | глава          = 
 | дата основания      = 
 | первое упоминание    = 
 | прежние имена      = 
 | статус с         = 
 | площадь         = 
 | высота центра НП     = 
 | климат          = 
 | население        = {{ Население | Вергаза | тс }}
 | год переписи       = {{ Население | Вергаза | г }}
 | плотность        = 
 | агломерация       = 
 | национальный состав   = 
 | конфессиональный состав = 
 | этнохороним       = 
 | почтовый индекс     = 456051
 | почтовые индексы     = 
 | телефонный код      = 35167
 | цифровой идентификатор  = 75455000003
 | категория в Commons   = 
 | сайт           = 
}}
'''Ярғаҙы''' — [[Силәбе өлкәһе|Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы|Ҡытаутамаҡ ҡала огругы]] составындағы ауыл.

== Географияһы ==
Ауыл аша [[Йүрүҙән]] йылғаһының ҡушылдығы Ҡорғашан шишмәһе аға. [[Ҡытаутамаҡ]] ҡалаһына тиклем алыҫлыҡ 30 км

== Топонимикаһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә: 
Ярғаҙы тигән төрки ир-ат исеменән алынған, нигеҙендә — ''вер, вяр, яр, ер'' — «герой, дуҫ, иптәш» һәм ''ғәзи'' — «еңеүсе», «азатлыҡ һаҡсыһы» исеменең ғәрәп тибы компоненты ята тип аңлата.&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt; {{oq|ru|От тюркского мужского имени Вергазы, с основой '''''вер, вяр, яр, ер''''' — «герой, друг, товарищ» и арабским типовым компонентом имени '''''гази (газы)''''' — «победитель», «поборник свободы».}}
== Тарихы ==
Ярғаҙы ауылы Йүрүҙән йылғаһының уң ҡушылдығы Ярғаҙы йылғаһы буйында ултырған ауыл. Ҡытаутамаҡтан төньяҡта урынлашҡан. Ауылдан төньяҡ-көнбайышҡа 3 километрҙа Башҡортостан Республикаһы сиге үтә.

Ярғаҙы ауылына 1922 йылда Минкә ауылынан килгән кешеләр нигеҙ һалған.

1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдарында ул Урал өлкәһе Златоуст округы Ҡытау районы Минкә ауыл Советына ҡараған Ярғаҙы-Жигалевский 
ауылы тип күрһәтелгән. Ул ваҡытта ҡасабаның 19 хужалығында 105 кеше йәшәгән.

1933 йылдар тирәһендә Ярғаҙыла ауыл Советы булған тигән мәғлүмәттәр ҙә бар (бәлки, 1932 йылда ауыл Советы урынлашҡан Минкә ауылында булған ҙур янғын арҡаһында Ярғаҙы ауыл Советын ойоштороу ваҡытлыса сара булғандыр).

1931 йылда күрше Сулуяновский һәм Владыкино халҡы Чапаев исемендәге колхоз ойоштора (Минкә ауыл Советының Владыкин колхозы). Колхоз ерҙәре 1212 гектар тәшкил иткән. Ярғаҙы биләмәһе лә ошо колхоз составына инә&lt;ref name=&quot;xn--c1annr.xn--p1ai&quot;&gt;[http://xn--c1annr.xn--p1ai/node/16 Краеведение г. Усть-Катав. А.П. Соколов, научный сотрудник МКУК «Историко-краеведческий музей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124113356/http://xn--c1annr.xn--p1ai/node/16 |date=2020-11-24 }}&lt;/ref&gt;.

1959 йылдан бөтөрөлгән колхоз нигеҙендә «Ҡытау» совхозының 4-се (Владыкино) бүлексәһе булдырыла.

1971 йылда Владыкин бүлексәһе «Түбәләҫ» совхозына күсерелә.

1983 йылдың мартында элекке Владыкин бүлексәһе ерҙәре Йүрүҙән механика заводына (ЮМЗ) бирелә, һәм бында завод «Ярғаҙы» ярҙамсы хужалығы ойоштора. Ярҙамсы хужалыҡ ерҙәре 2608 гектар тәшкил итә, шуның 1600 гектары – һөрөнтө ерҙәр була. Директоры — Александр Тимофеевич Абрамов. Ярғаҙы ошо хужалыҡ составына инә.

Йүрүҙән механик заводы ярҙамсы хужалығы 1990-сы йылдар аҙағына тиклем эшләй. Унан «Ярғаҙы» ЯСЙ айырылып сыға, һәм ул килешеү буйынса Ҡытаутамаҡ ҡалаһы менән хеҙмәттәшлек итә. Хужалыҡта 1301 гектар һөрөнтө ер була, әммә аҙ ер майҙаны эшкәртелә. Директоры — Александр Иванович Мажаров.

Күп тармаҡлы хужалыҡ (пилорамаһы була) 2002-2003 йылдарҙа малсылыҡта ла, игенселектә лә күҙгә күренгән уңыштарға өлгәшә. 2003 йылда арыш уңышы өлкә уңышынан юғарыраҡ була. Ярғаҙы продукцияһы (ит һөт, картуф, кәбеҫтә) Ҡытаутамаҡ ҡалаһы социаль учреждениеларына ваҡытында еткерелә. Ярғаҙы ауылында 2000-се йылдар башында башланғыс мәктәп эшләй.

2004 йылда Ярғаҙыла «Русь» ауыл хужалығы етештереү кооперативы (СХПК, етәксеһе — А.И. Мажаров) барлыҡҡа килә. 2009 йылда – А. И. Мажаров «Памир» СХПК-ын ентәкләй, үҫеш йүнәлеше йылҡысылыҡ, ҡуйсылыҡ була&lt;ref name=&quot;xn--c1annr.xn--p1ai&quot;/&gt;.

== Инфраструктураһы ==
Хәҙерге ваҡытта биш урамдан торған Ярғаҙыла клуб, фельдшер-акушер пункты эшләй. 2010 йылдан Ҡытаутамаҡ ҡала округы хакимиәте Ярғаҙыла ирекле янғын дружинаһы төҙөй&lt;ref&gt;[http://xn--c1annr.xn--p1ai/node/16 Краеведение г. Усть-Катав ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124113356/http://xn--c1annr.xn--p1ai/node/16 |date=2020-11-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
1970 йылда Ярғаҙыла 85, 1997 йылда – 205, 2011 йылда – 113, 2012 йыл башында – 99 кеше йәшәгән.
{{Население|Вергаза}}

; Гендер составы

2010 йылғы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]], мәғлүмәттәре буйынсаа, ауылда 2 акеше 38 ир һәм 44 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгәне асыҡланды

== Урамдары ==
Ауылда 5 урам бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74000015002.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Вергаза д.]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://xn--c1annr.xn--p1ai/node/16 Краеведение г. Усть-Катав. А.П. Соколов, научный сотрудник МКУК «Историко-краеведческий музей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124113356/http://xn--c1annr.xn--p1ai/node/16 |date=2020-11-24 }}
* [http://okato-kod.ru/74000015002.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Вергаза д.]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Ҡатаутамаҡ ҡала округы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>ipg5t9sp3wltygwnbou3v41vlweun5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175427</id>
    <revision>
      <id>1310346</id>
      <parentid>1283816</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15171" sha1="94ox60l5v59n3d8fsojffm5jrn806bq" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәйәхмәтов}}
'''Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы''' ([[25 август]] [[1951 йыл]] — [[18 ноябрь]] [[2020 йыл]]) — спортсы. Самбо көрәше буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры ([[1978]]). Самбо буйынса ирҙәр араһында [[СССР]]-ҙың лётчик-космонавты, [[Советтар Союзы Геройы]] П. И. Беляев иҫтәлегенә Бөтә союз турниры чемпионы ([[1977]]). Самбо буйынса күп тапҡыр Бөтә союз ярыштары, [[Башҡортостан Республикаһы]] чемпионы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы тренеры ([[2002]]). Самбо, [[дзюдо]] буйынса юғары категориялы тренер — преподаватель. [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең самбо көрәше буйынса 18 спорт мастерын, Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй турнирҙары, [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], профсоюздарҙың ЦС ДСО, ВЦСПС чемпионаты һәм беренселегендә, Йәштәр уйындары, [[Европа]] һәм Донъя чемпиондарын, призёрҙарын тәрбиәләгән.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы, мәктәп йылдары ===
Суфый Әхмәтзыя улы Шәйәхмәтов [[1951 йыл]]дың [[25 август|25 авгусы]]нда [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Асҡын районы]] [[Ҡарткиҫәк]] ауылында тыуған. Атаһы Әхмәтзыя Шәйәхмәт улы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. Әсәһе Хәйәт Мөғтәбәр ҡыҙы — алдынғы малсы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Ғаиләлә ете бала үҫә. Суфый Шәйәхмәтов 10 класты [[Арбаш]] мәктәбендә уҡый. Үҫмер йылдарында уҡ район [[һабантуй]]ҙарында үҙен һынап ҡарай: көрәшеп, төп приздар ала. [[Ирекле көрәш]] буйынса бер нисә алым үҙләштереп өлгөрә. Буласаҡ һөнәре [[спорт]] менән бәйле булырын аңлай.

=== Хәрби хеҙмәте ===
[[1970]]— [[1971 йыл]]дарҙа Суфый Әхмәтзыя улы Мелитополь хәрби часында десант ҡоролмалары буйынса авиамеханик булып хеҙмәт итә. Ул хеҙмәт иткән часта спорттың иң популяр төрө көрәш була. Осетиндар Чермен Ваниев, Руслан Забоев, Батрат Дагоев уның беренсе тренерҙары була ла инде. Хеҙмәттәштәре уға был спорт төрөн ташламаҫҡа тәҡдим итә, үҙе лә инде киләсәк тормошон спорттан башҡа күҙ алдына ла килтерә алмай.

=== Техникумда уҡыу йылдары ===
Армиянан һуң ул, [[1972 йыл]]да, [[Өфө]]ләге Башҡорт республика физкультура техникумына уҡырға инә. Һуңынан техникум [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһына күсерелә. Техникумда уҡыған йылдарында ныҡлап самбо менән шөғөлләнә башлай. Остазы — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры Наил Нәҡи улы Абсатаров. [[1973 йыл]]да Суфый Шәйәхмәтов самбо буйынса мастерлыҡҡа кандидат исеменә лайыҡ була. [[1974 йыл]]да техникумды тамамлай.

=== Хеҙмәт юлы ===
Тренерының тәҡдиме менән [[Стәрлетамаҡ]]та ҡала, спорт менән шөғөлләнеүен дауам итә, тренер булып эш башлай. Бер үк ваҡытта 21-се ҡала ПТУ-һында физкультура уҡыта. Уның беренсе тәрбиәләнеүсеһе Виталий Алексеев армияға тиклем — самбо буйынса мастерлыҡҡа кандидат, һуңынан — [[СССР]]-ҙың спорт мастеры.

=== Ғаилә хәле ===
Суфый Шәйәхмәтов тормош иптәше Зинира Кашафетдин ҡыҙы менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр: улдары Азат, Эдуард, ҡыҙы Әлиә. Ейәне Оскар (11 йәш)- оҫта шахматсы, олатайы менән гел шахмат уйнаған. Самбо секцияһына йөрөгән, киләсәктә лә самбо көрәше буйынса шөғөлләнеүен дауам итергә уйлай. Ейәнсәре Радмила (14 йәш) самбо- дзюдо секцияһында шөғөлләнә. Ейәнсәре Аринаға 4 йәш. {{цитата|Атайым аҙ һүҙле, талапсан, иғтибарлы, абруйлы тренер, тыйнаҡ кеше булараҡ, үҙенә иғтибарҙы яратмай ине. Кесе йәштән үк һүрәт төшөрөргә әүәҫ булған. Уның ғаилә ағзаларын эшләгән күп кенә портреттары ғаилә архивында һаҡлана. Ә наградалары, миҙалдары менән келәм түшәрлек. Беҙ уның чемпион таҫмаларын, кубоктарын, статуэткаларын, миҙалдарын, диплом, маҡтау ҡағыҙҙарын, орденын, бүләкләү документтарын — бөтәһен дә ҡәҙерләп һаҡлайбыҙ,|}} — ти ҡыҙы Әлиә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Самбо буйынса Бөтә Союз турнирында еңеп сығып, спорт мастеры нормативын үтәй [[1978 йыл|(1978 йыл)]]
* «[[СССР]]-ҙың спорт мастеры» [[1978 йыл|(1978)]]
* «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры» почёт билдәһе [[2002 йыл|(2002)]]
* «Тыуған ил алдындағы хеҙмәттәре өсөн» [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] - [[Афғанстан]] ветерандары Союзы ордены [[2016 йыл|(2016)]].

== Тәрбиәләнеүселәре ==
Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең 18 спорт мастерын, халыҡара спорт мастерҙарын, Бөтә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Европа]], донъя чемпиондарын тәрбиәләгән. Улар араһында Виталий Алексеев, Әнүәр Ибраһимов, Марат Садыков, Юрий Мельников, Руслан Кинйәбаев, Светлана Зарипова (Нагаева) бар.
* Эдуард Мурашкин — [[Башҡортостан]], Бөтә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] турнирҙарында өс тапҡыр призлы урын яулай, [[Башҡортостан]] йыйылма командаһы ағзаһы, донъя чемпионы [[2016 йыл|(2016)]]
* Алексей Филимонов — Самбо һәм дзюдо буйынса спорт мастеры, ике тапҡыр самбо буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Беренселегендә , [[Башҡортостан Республикаһы]], Бөтә Рәсәй турнирҙарында күп тапҡыр еңеүсе.
* Анжелика Карамзина — [[Башҡортостан]] чемпионы, уның ағаһы Михаил — [[Башҡортостан]] призёры.
* Анастасия Леонтьева — [[Башҡортостан]]дың самбо көрәше буйынса ҡыҙҙар араһында өс тапҡыр призёр.
* Лилиә Сәләхетдинова — Самбо һәм дзюдо буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең спорт мастеры, самбо көрәше буйынса [[Европа]] һәм Донъя беренселегендә еңеүсе.
* Константин Горячев — самбо буйынса Бөтә Союз турниры призёры

Суфый Әхмәтзыя улы ҡарткиҫәклеләрҙең дә остазы.
* Илһам Нурмөхәмәтов — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ҡул көрәше буйынса спорт мастеры, [[2020 йыл]]да самбо буйынса спорт мастерҙары араһында донъя чемпионаты бронза призеры, хәрби-спорт бергә-бер көрәш буйынса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] чемпионы [[1993 йыл|(1993)]], [[Асҡын районы]]ның «Батыр» физкультура-һауыҡтырыу комплексы директоры
* Яүһәт Шәйәхмәтов — [[Асҡын районы]]ның «Батыр» физкультура-һауыҡтырыу комплексы тренеры, яугир-интернационалист
* Әлфис Харисов — гер күтәреү, саңғы, өҫтәл теннисы буйынса район чемпионы,
* Вадим Харисов — ат сабыштары буйынса республикала призлы урын, күтәрелеү буйынса республика чемпионы, саңғы, ат сабыштары, еңел атлетика буйынса район чемпионы, районда көрәш буйынса ярыштарҙа, республикала еңел атлетика, полиотлон, ирҙәр фестивалдәрендә ҡатнашыусы. [[Ҡарткиҫәк]] урта мәктәбенең физкультура [[уҡытыусы]]һы. Саңғы, еңел атлетика һәм башҡа төр спорт ярыштарында бик күп район чемпиондарын тәрбиәләгән. Уның уҡыусылары республика спорт ярыштарында призлы урындар яулай.
* Илшат Хужиәхмәтов, Гөлсинә Ғәләүетдинова, Ренат Гәрәевтар [[Стәрлетамаҡ|Стәрлетамак]] физкультура колледжын тамамлаған , үҙҙәренең яҡташтарында беренсе күнекмәләрен алған.
* Руслан Аббязов, [[Асҡын районы]]ның «Батыр» физкультура-һауыҡтырыу комплексы физик культура буйынса инструкторы, тренер:
{{цитата|Суфый Шәйәхмәтов — ул Аллаһ тарафынан билдәләнгән тренер. Үҙе бик талапсан, шул уҡ ваҡытта йомшаҡ күңелле кеше. Мин 9 йәшемдән уның тәрбиәләнеүсеһе. Беренсе еңеүем 12 йәшемдә Самара ҡалаһында үткән дзюдо буйынса Бөтәрәсәй турнирында булды. Самбо буйынса 27 тапҡыр республика чемпионы, 4 тапҡыр [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] призеры, [[2020 йыл]]да [[Минск]]иҙа үткән самбо буйынса донъя чемпионатында спорт мастерҙары араһында алтын миҙал яуланым. Хәҙер мин үҙемдең тренерымдың тыуған районына эшкә килеп, уның эшен дауам итәм, эшемдә гел уның кәңәштәрен, алымдарын ҡулланам. Бөгөн үҙебеҙҙең тәрбиәләнеүселәребеҙ араһында уңыштарыбыҙ ҙа күп. Мәҫәлән, Фирзән Дилмиев — донъя чемпионы.|}}

== Хәтер ==
Суфый Шәйәхмәтов [[2020 йыл]]дың [[18 ноябрь|18 ноябренд]]ә [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында ауыр сирҙән вафат була.
Тыуған ауылы Ҡарткиҫәк музейында «Суфый Шәйәхмәтов һәм уның тәрбиәләнеүселәре» тигән стенд, альбом эшләнде. [[2021 йыл]]дың [[20 июль|20 июленд]]ә музейҙа туғандары, ауылдаштары, тәрбиәләнеүселәре менән осрашыу үткәрелде. Суфый Шәйәхмәтов призына уның тәрбиәләнеүселәре Вадим Харисов, Илһам Нурмөхәмәтов, Яүһәт Шәйәхмәтовтар уҡыусылар араһында ярыштар ойоштора.
[[2021 йыл]]дың [[25 август|25 авгусында]] 70 йәше тулыу көнөнә тантаналы рәүештә [[Стәрлетамаҡ]]та хеҙмәттәштәре, тәрбиәләнеүселәре тарафынан уның ҡәберенә яҙыулы, фотоһы менән иҫтәлекле плитә урнаштырылды.

&lt;!-- == Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}} --&gt;

== Сығанаҡтар ==
* {{китап |автор= Фаниря Набиуллина|заглавие= Талантливый тренер Суфый Шаяхметов|место=Аскинский район |издательство=РИК Аскинская новь |год=2015, 15 апреля |страниц= }}
* {{китап |автор= Р. Илькина|заглавие= Путёвка в жизнь|место= Стерлитамак |издательство= Нивы |год=2011, 18 августа |страниц= }}
* [https://web.archive.org/web/20210829141801/https://askino.info/articles/aktualno/2021-07-20/25-avgusta-sufyyu-shayahmetovu-ispolnilos-by-70-let-2425789/ Аскинская новь. 20.07.2021]
* [https://yantiyak.ru/articles/afarin/2021-07-20/chempiondar-t-rbi-l-se-trener-y-i-k-aldylar-2425990?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=165290375/ Йәнтөйәк. 20.07.2021]


[[Категория:СССР спортсылары]]
[[Категория:Спорт мастерҙары]]
[[Категория:Башҡортостан тренерҙары]]</text>
      <sha1>94ox60l5v59n3d8fsojffm5jrn806bq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янович Сергей Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175495</id>
    <revision>
      <id>1310395</id>
      <parentid>1282283</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4683" sha1="9fwljdrikk91lzw2xd3p6r2dv1tytj0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Янович Сергей Александрович''' ([[1877]], Асҡын, [[Өфө губернаһы]] — [[1935]], [[Ленинград]]) — урыҫ диңгеҙ офицеры.

== Биография ==
[[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] Асҡын ауылында тыуған.

Диңгеҙ кадет корпусын тамамлаған ([[1897]]). «Камчадал» транспорты һәм «Гайдамактар» ([[1898]]—[[1899]]) мина крейсеры Вахтенный начальнигы.

Ҡытай походы ҡатнашыусыһы ([[1900]]—[[1901]]), шунан һуң уҡыу-артиллерия отряды офицерҙар класы уҡытыусыһы була.

[[1902]] й. төпкә батыу судноһы проекты эшләй башланы («күрәһең, бәләкәй катер»), Кәмә төҙөү проекты 1904 йылдың февралендә ҡарала. С. А. Янович кәмә проекты Санкт-Петербургтың Лесснер заводында төҙөлә.1904 йылдың июнендә һынау үтә һәм [[1905]] йылдың мартында «Кет» исемле флот составына индерелә. Уның командиры итеп 24 мартта лейтенант С. А. Янович тәғәйенләнгән. Кәмә Амурҙағы Николаевск яр батареялары менән бәйләнеште һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән. [[1905]] йылдың 1 июлендә «Кет» командаһы Невельск боғаҙы аҫтында япондарҙың ике миноносецын табалар һәм уларға атакаға сығалар. Кәмә 10 кабельт маҡсаттан картала билдәләнмәгән һайға ултыра, әммә япон миноносецтары, уны күреп, кирегә курстарын юнәтә һәм бүтән Невельск боғаҙын үтергә тырышмай. [[1905]] йылдың 3 июненән 20 сентябренә тиклем «Кет» диңгеҙгә 170 ҡабат сыға. С. А. Янович «Кет» менән [[1906]] йылдың көҙөнә тиклем етәкселек итә, шунан һуң яр буйы оборона ойошмаһы Айырым комиссияһына хеҙмәт итергә күсерелә, Амур флотилияһы төҙөү буйынса эштәр идарасыһы була. [[1908]] йылдың декабрендә яр составына алына..

2-се ранг капитаны ([[1913]]).

[[1916]] йылдың ғинуарынан диңгеҙ министры ярҙамсыһы ҡарамағында тора.

[[1917]] йылдың 25 октябрендә 2-се ранг капитаны чинында кала.

Совет осоронда [[Волхов ГЭС-ы]] төҙөлөшендә техник булып эшләй, ә һуңынан,[[1934]] йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем, — [[Ленинград]]та Киров заводының механика бүлегендә баш инженер.

== Наградалар ==

== Иҫкәрмә ==
Санкт-Петербург дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Рәсәйҙең А. И. Маринеско исемендәге һыу аҫты көстәре тарихы музейында» Яновичтар ғаилә төркөме портреты бар: моғайын Асҡын ауылы Өфө губернаһы Бөрө өйәҙелер (С. А. Янович тыуған урыны). Паспартында. (сығанағы https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=8023686 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622041253/https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=8023686 |date=2019-06-22 }}).

== Һылтанмалар ==
* Шохин В. [https://web.archive.org/web/20210602214405/http://gazetam.ru/15-sentyabrya/odisseya-komandira-minonostsa-keta-sergeya-aleksandrovicha-yanovicha.htm «Одиссея» командир миноносец «КЭТ» Янович Сергей Александрович 2] // Диңгеҙ гәзите. — [[2008]]. — [[15 сентябрь]].
[[Категория:Рус-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:1935 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1877 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>9fwljdrikk91lzw2xd3p6r2dv1tytj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғайсин Ҡаһарман Ғәлләм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175722</id>
    <revision>
      <id>1310436</id>
      <parentid>1302216</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5873" sha1="92nhlvfjz79pc9n6zn7n2jm2hhn6zys" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғайсин Ҡаһарман Ғәлләм улы''' ([[ғинуар]] [[1910 йыл]] —?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, ҡыҙылармеец, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия полкында ҡылыссы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/883-gajsin-kagarman-gallyamovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гайсин Кагарман Галлямович{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Ҡаһарман Ғәлләм улы Ғайсин 1910 йылдың ғинуарында [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Хәйбулла районы]] Сәғит ([[Ҡалтай]])) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ ҡалаһы]]нда токарҙар курсын тамалай.&lt;br&gt;
[[1932 йыл]]да [[Бүребай]] идаралығында эшләй.&lt;br&gt;
[[1942 йыл]]дың февралендә Хәйбулла районының хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия полкы 1-се эскадронында тәүҙә сабельник, һуңынан шул уҡ полктың 2-се эскадронында танкыға ҡаршы тоҫҡаусы (наводчик) булып хеҙмәт итә.

== Батырлығы ==
Ғасйин Ҡаһарман Ғәлләм улы дошман тылына рейдтар яһау, уларҙың һөжүмен тотҡарлау өсөн күперҙәрҙе шартлатыу кеүек мөһим хәрби заданиеларҙы үтәүҙә ҡатнаша. [[Польша]]ны азат итеүҙә, [[Берлин]]ды штурмлауҙа ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана, контузия ала. Ике мәртәбә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98055543/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DГайсин%26first_name%3DКагарман%26group%3Dall%26types%3Dpam Память Народа. Документы о награждении Гайсина Кагармана Галлямовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605141726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98055543/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9A%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpam |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;
1946 демоблизациялана, декабрь айында тыуған яғына әйләнеп ҡайта.

== Һуғыштан һуңғы яҙмышы ==
Армиянан ҡайтҡас, яңынан [[Бүребай]] руда идаралығының гаражында слесарь, һуңынан хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем мастер булып эщләй. Һуғыштан һуңғы хеҙмәттәре өсөн төрлө дәрәжә Маҡтау ҡағыҙҙары, юбилей миҙалдары, ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943, 1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/883-gajsin-kagarman-gallyamovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гайсин Кагарман Галлямович{{ref-ru}}]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://web.archive.org/web/20210605141726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98055543/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9A%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpam Память Народа. Документы о награждении Гайсина Кагармана Галлямовича]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* {{китап |автор=Марат Мәмбәтов |заглавие=Хәйбулла шайморатовсылары |ответственный= |ссылка=https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ht/x1241jbulla-shajmoratovsylary-2479/?sphrase_id=115262 |место= |издательство=&quot;Йәшлек&quot; |год=10.05.2021 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Хәйбулла районында тыуғандар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>92nhlvfjz79pc9n6zn7n2jm2hhn6zys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176843</id>
    <revision>
      <id>1310441</id>
      <parentid>1297879</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12201" sha1="g5sfgfljaj1a31ssi6pywoug4dpoii4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы''' ([[27 ноябрь]] [[1910 йыл]] — [[6 июль]] [[1977 йыл]]) — журналист, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, [[Башҡортостан]]дың тәүге халыҡ шағиры [[Мәжит Ғафури]]ҙың өлкән улы&lt;ref&gt;[[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). Миңлеғәли Нәҙерғоловтың «Ҡәҙерле хәтирәләр» тигән инеш һүҙенән — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әнүәр Ғәбделмәжит улы Ғафуров [[1910 йыл]]дың 27 ноябрендә [[Өфө]] ҡалаһында яҙыусы [[Мәжит Ғафури]] һәм уның ҡатыны [[Ғафури Зөһрә Камалетдин ҡыҙы|Зөһрә Ғафури]] ғаиләһендә донъяға килә.

[[1918]]—[[1927]] йылдарҙа 2-се баҫҡыслы Беренсе совет мәктәбендә (хәҙер — 3-сө гимназия) уҡый.

Мәскәү туҡыу сәнәғәте институтының туҡымаларҙы художестволы биҙәү бүлегенә уҡырға инә.

Бер үк ваҡытта баш ҡаланың «Коммунист» гәзите редакцияһында эшләп ала. Бында Муса Йәлил менән таныша. «Эшсе» операһын яңыртып ҡуйыу һәм «Ҡара йөҙҙәр» әҫәре мотивтары буйынса яңы опера булдрыу ниәте менән яна улар.

[[1933 йыл]]да атаһы Мәжит Ғафуриҙың һаулығы насарайыу сәбәпле, уҡыуын ташлап ҡайтырға мәжбүр була.

Шул уҡ йылда [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]на уҡырға инә, артабан — Ҡазан педагогия институтында уҡыуын дауам итә.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1939]]—[[1940]] йылдарҙа Әнүәр Ғафури [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафында хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, командирҙар курсында уҡый, һәм [[1942 йыл]]да үҙ теләге менән фронтҡа китә. 11-се гвардия армияһы составында бик күп алыштарҙа ҡатнаша, хәрби журналист вазифаһын башҡара&lt;ref&gt;[[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). Миңлеғәли Нәҙерғоловтың «Ҡәҙерле хәтирәләр» тигән инеш һүҙенән — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит&lt;/ref&gt;. Хәрби юлы Подмосковьенан (Сухиничи) [[Көнигсберг]]ҡа тиклем дауам итә&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/articles/fotogalereya-/2020-03-02/gafuri-anvar-mazitovich-238056 Гафури Анвар Мазитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711053522/https://vatandash.ru/articles/fotogalereya-/2020-03-02/gafuri-anvar-mazitovich-238056 |date=2021-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

'''Тарихи белешмә'''
[[1942 йыл]]дың сентябренән [[1943 йыл]]дың февраль башына тиклем 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы [[Калуга өлкәһе]] биләмәһендә, Жиздра йылғаһының көньяҡ сигендә, оборона тота.

Артабан [[Орёл]] ҡалаһы районында Курск алышында ҡатнаша. [[1943 йыл]]дың октябрендә Невель районында туплана. [[1943 йыл]]дың 24 декабрендә 11-се дивизия, башҡа частар менән берлектә, Городокты, ҙур тимер юл үҙәген, яулай. Шунан бирле ул 11-се гвардия Городок, Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов орденлы уҡсылар дивизияһы тип атала башлай. Белоруссия стратегик һөжүм итеү операцияһында (Багратион операцияһы) ҡатнаша, дивизия яугирҙары [[Витебск]] өсөн һуғышта, Неман йылғаһын кискәндә һәм өс көн эсендә 60 километр арауыҡты үтеп, плацдарм яулауҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Һуңғараҡ Гумбиннен һәм [[Көнсығыш Пруссия]] операцияларында, [[Көнигсберг]] ҡәлғә-ҡалаһын алыуҙа һәм Пиллау ҡалаһы районындағы алыштарҙа, ҡатнаша.

== Һуғыштан һуңғы йылдары ==
Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы — башҡорт публицистикаһы үҫешенә шаҡтай өлөш индергән шәхес. 1930-сы йылдарҙан уҡ ижад эше менән шөғөлләнә. Очерктар, хикәйәләр, шиғырҙар һәм фельетондар яҙа, матбуғат биттәрендә төрлө темаға яҙылған мәҡәләләре донъя күрә.

[[1935 йыл]]да СССР Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
 
Һуғыштан һуң Әнүәр Мәжит улы Ғафуров Башҡортостан радиокомитетында музыкаль тапшырыуҙар буйынса мөхәррир булып эшләй. Очерктар, шиғырҙар, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн хикәйәләр яҙа, радиоспектаклдәр сйенарийын төҙөй.

«Белем» йәмғиәтенең әүҙем ағзаһы, лектор-пропагандисы була.

[[1950]]—[[1970]]-се йылдар Әнүәр Ғафури өсөн уңышлы һәм емешле осор була. Был йылдарҙа әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре «Совет Башҡортостаны», «Советская Башкирия», «Ҡыҙыл таң», «Ленинсы», «Башҡортостан пионеры» гәзиттәрендә, «Пионер» журналында баҫыла. Ҡайһы бер мәҡәләләре [[Украина]], [[Ҡаҙағстан]], [[Татарстан]] баҫмаларында донъя күрә&lt;ref&gt;[[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). Миңлеғәли Нәҙерғоловтың «Ҡәҙерле хәтирәләр» тигән инеш һүҙенән — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит&lt;/ref&gt;.

Әнүәр Мәжит улы фортепианола яҡшы уйнай, халыҡ йырҙарын, «Эшсе» операһынан Ниғмәт арияһын башҡарған. Сәлих Сәйҙәшевтың хәрби маршын еренә еткереп уйнаған.

Әнүәр Ғафуров ҡатыны Разия Ғосман ҡыҙы менән ике улын, Рәиф менән Хәлитте, тәрбиәләп үҫтерә.

Рәиф Әнүәр улы Ғафуров — физика-математика фәндәре докторы, астрофизик, Мәскәүҙә эшләгән.

Хәлит Әнүәр улы — массаж яһаусы. Бөтә Союз массажистар курсын тамамлаған. Балалар өсөн әкиәттәр, ҡыҫҡа хикәйәләр ижад итә. Ҡатыны Люция менән улдары Мирсәйетте тәрбиәләй&lt;ref&gt;[https://proza.ru/2012/01/28/1406 Об Анваре Гафури]&lt;/ref&gt;.

== Мәжит Ғафури ижадын өйрәнеүе ==
Уҡыусыларын бигерәк тә атаһы, Башҡортостандың тәүге Халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафури тураһындағы хәтирәләре ҡыҙыҡһындыра. Әнүәр Ғафуриҙы осрашыуҙарға, кисәләргә йыш саҡыралар.
Әнүәр Ғафури атаһы Мәжит Ғафуриҙың тормош юлын һәм ижадын халыҡҡа еткереү йәһәтенән бик күп эштәр башҡарған.

«Совет Башҡортостаны» гәзитендә «Мәжит Ғафури әҫәрҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙар образы», «Онотолмаҫ көндәр», «Шағирҙың яҡын дуҫы», «Илле йыл үткәс», «Дауыт Юлтыйҙың Мәжит Ғафуриға хаттары», «Шағир образы» һәм башҡа мәҡәләләре менән сығыш яһай.

[[1953 йыл]]да үҙе туплаған материалдар нигеҙендә «Нәфрәттең тыуыуы» (Рождение гнева) исемле китап әҙерләп сығара.

Республика радиоһы аша «Шағир йөрәге», «Һүнмәҫ мөхәббәт», «Яҙыусы һәм заман», «Туған моңдар», «Далалағы хәл», «Халыҡ йырсыһы», «оло тантана», «Халыҡ шағиры Мәжит Ғафури» тигән тапшырыуҙар ойоштора.

Шул уҡ ваҡытта шағирҙың Өфөләге Мемориаль йорт-музейында һәм райондарҙа даими рәүештә лекциялар уҡый, әңгәмәләр үткәрә&lt;ref&gt;[[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). Миңлеғәли Нәҙерғоловтың «Ҡәҙерле хәтирәләр» тигән инеш һүҙенән — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәжит Ғафури]]
* [[Ғафури Зөһрә Камалетдин ҡыҙы]]

== Әҙәбиәт ==
* [[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Әнүәр Ғафури]]. Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит.
* ''Анвар Гафури.'' Далекое, невозвратимое…

== Һылтанмалар ==
* [https://vatandash.ru/articles/fotogalereya-/2020-03-02/gafuri-anvar-mazitovich-238056 Гафури Анвар Мазитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711053522/https://vatandash.ru/articles/fotogalereya-/2020-03-02/gafuri-anvar-mazitovich-238056 |date=2021-07-11 }}
* [https://proza.ru/2012/01/28/1406 Об Анваре Гафури]
* [https://news.myseldon.com/ru/news/index/213300889 Фотографии семьи М. Гафури] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711053521/https://news.myseldon.com/ru/news/index/213300889 |date=2021-07-11 }}
* [https://yandex.ru/images/search?text=%D0%B0%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%20%D0%B3%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%20%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F&amp;stype=image&amp;lr=172&amp;source=wiz Фотографии Гафури и его семьи]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1977 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>g5sfgfljaj1a31ssi6pywoug4dpoii4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Этник музыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181264</id>
    <revision>
      <id>1310368</id>
      <parentid>1299438</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26808" sha1="9paytj33xdv8mgwhqjwojawkmdanx5d" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Didgeridoo_Entier1.jpg|справа|мини|280x280пкс|Диджерид, тынлы музыка ҡоралы австралия аборигендары]]
'''Этник музыка''' (''этник'', ''этномузыка''; ''донъя халыҡтарының музыкаһы'', ''милли музыка''; {{Lang-en|ethnic music, world music}}&lt;ref&gt;[https://www.kultoboz.ru/world-music Музыка народов мира] (kultoboz.ru)&lt;/ref&gt;) —
традицион халыҡ һәм популяр музыканы берләштергән һәм халыҡ музыкаһы (фолк-музыка) элементтары ҡулланылан хәҙерге заман музыкаһы йүнәлеше&lt;ref&gt;''Шаров К. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/muzyka-postmoderna-i-globalnyy-mir Музыка постмодерна и глобальный мир] // «Ценности и смыслы», 2011&lt;/ref&gt;. Билдәле инглиз термины «{{Lang-en2|world music}}» (донъя музыкаһы) аналогы тип һанала&lt;ref&gt;[https://www.eurodance-music.ru/over/2019-etno.html Этническая музыка] // eurodance-music.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=xVmLAQAAQBAJ&amp;pg=PA141&amp;dq=World+music+%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi167uW4YXgAhUGhaYKHcYTCboQ6AEIKTAA#v=onepage&amp;q=World%20music%20%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0&amp;f=false Этническая музыка] // Словарь музыкальных терминов — М.: АСТ, 2009—320 с. — ISBN 978-5-17-057812-2 — С. 141&lt;/ref&gt;. Милләт рухында яҙылған һәм унда популярлыҡ яулаған музыкаль фольклор булараҡ танылған милли музыка менән бутарға кәрәкмәй{{Sfn|Соловьёв|1890—1907}}: популяр, рухи, академик музыка, театр һәм традицион йолалар музыкаһы, ҡала музыкаль фольклоры.

Был коммерция яҙмаһының Төньяҡ Америка һәм Европа стандарттарына яраҡлаштырылған музыка, шулай уҡ Европаға ҡарамаған музыкаль тауыштар рәте традицияларын, музыка ҡоралдарын, башҡарыу манераһы һәм башҡа традицион халыҡ музыкаһынан (донъяның төрлө мәҙәниәттәренән) һәм классик музыкаһын үҙләштергән хәҙерге заман «көнбайыш» музыкаһы.

== Терминологияһы ==
Инглиз телендәге «{{Lang-en2|world music}}» (донъя музыкаһы) термины Көнбайыш Европаның һәм Төньяҡ Американың мәҙәни йоғонтоһонан тыш барлыҡҡа килгән бөтә музыканы аңлата&lt;ref&gt;''Гончарук А. Ю.'' Социально-педагогические основы теории и истории музыкальной культуры — М.: Перспектива, 2015. — 175 с. — С. 169&lt;/ref&gt;. {{Lang-en2|World music}} терминын «урындағы ситтән килгән музыка»&lt;ref&gt;Журнал «fRoots», процитировано в «N’Dour»&lt;sup&gt;[что это?]&lt;/sup&gt; 2004, стр. 1&lt;/ref&gt; йәки « урындағы тағы ла кемдеңдер музыкаһы» тип билдәләргә мөмкин&lt;ref&gt;Журнал «Songlines»&lt;/ref&gt;.

Термин музыкаль индустрияһында бындай күренештәр классификацияһының бүлеге исеме булараҡ 1980-се йылдарҙа таралыу ала.
Был категорияға традицион халыҡ музыка; фолк-музыка —этник музыка элементтары менән хәҙерге заман популяр музыкаһы (мәҫәлән, кельт музыкаһы, афро-куба музыкаһы, [[регги]]) инә.

Урыҫ телендә ҡабул ителгән «этник музыка» термины компромислы булып тора: «world music» терминын тәржемә итеп булмай. Шуға күрә «ethnic music» термины алына.

== Тарихы ==

=== Классик музыка ===
Көнбайыш цивилизацияһының башҡа цивилизацияларҙың экзотик халыҡ музыкаһы һәм музыка традицияларына мөрәжәғәт итеүен [[барокко]] музыкаһынан башлап ышаныслы күҙәтергә мөмкин. Этник һәм классик музыка киҫелешендә музыкаль әҫәрҙәр бик күп. Шул уҡ ваҡытта [[Үҙәк Европа]] халыҡтарының халыҡ музыкаһы йоғонтоһо аҫтында «Славян бейеүҙәре» һәм [[Төньяҡ Америка]] халыҡ музыкаһы йоғонтоһо аҫтында &quot;9-сы симфония&quot;ны («Яңы донъянан») яҙған композитор [[Антонин Дворжак]]ты&lt;nowiki/&gt;ы ла билдәләргә кәрәк.

XX быуаттың классик, ә һуңыраҡ джаз сәхнәһендә музыкаль архаика неофольклоризм формаһында үҙ аллы йүнәлеш булараҡ раҫлана. 1913 йылда [[Игорь Стравинский]] неофольклоризмдың үҙенсәлекле манифесы булған «Изге яҙ» балетында мәжүсилекте данлай. Уның йоғонтоһо Сергей Прокофьевтың, Родион Щедриндың һәм Рәсәйҙә башҡаларҙың әҫәрҙәренә һиҙелерлек йоғонто яһай, ә сит илдәрҙә — Венгрияла Барток һәм Кодай, Чехияла — Мартина, Испанияла де Фалья, Бразилияла Вила-Лобос, Мексикала — Чавес һәм башҡа бик күптәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ethnocolocol.ru/load/poehtikajazmuzneofolklor/6-1-0-549|title=Криволапова В. А. Поэтика язычества в музыкальном неофольклоризме первой половины XX века|accessdate=2013-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801102247/http://ethnocolocol.ru/load/poehtikajazmuzneofolklor/6-1-0-549|archivedate=2013-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801102247/http://ethnocolocol.ru/load/poehtikajazmuzneofolklor/6-1-0-549 |date=2013-08-01 }}&lt;/ref&gt;.

=== XX быуат ===
Этник музыка (бигерәк тә Көнсығыш музыкаһы) Генри Коуэлл, Джон Кейдж, Лу Харрисон һәм Алан Ховханес кеүек ХХ быуаттың Америка композиторҙарына ҙур йоғонто яһай.

1960 йылдарҙа күп кенә [[рок-музыка]]нттар Көнсығыштың традицион музыка сараларына мөрәжәғәт итә. Мәҫәлән, музыка [[The Beatles]] барлыҡҡа килгән. Мәҫәлән, The Beatles музыкаһында [[һинд]] элементтары барлыҡҡа килә, төркөм ағзаларын билдәле һинд музыканты [[Рави Шанкар]] ситарҙа уйнарға өйрәтә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ethnocolocol.ru/news/2012-12-12-485|title=''«„Индийский Моцарт“ Рави Шанкар умер в Америке»''|accessdate=2013-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801102618/http://ethnocolocol.ru/news/2012-12-12-485|archivedate=2013-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801102618/http://ethnocolocol.ru/news/2012-12-12-485 |date=2013-08-01 }}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ дәүерҙә инглиз телле мәҙәниәттә Ямайканың һәм уның иң билдәле башҡарыусыһы Боб Марлиҙың рухи музыкаһында барлыҡҡа килгән «донъя музыкаһына» ҡараған [[регги]] стиле киң танылыу ала..

1980-се йылдарҙа Көнбайышта милли тематикаһына ҡыҙыҡһыныу тағы ла көсәйә. Бер яҡтан, көнбайыш музыканттары яңы йоғонтолар эҙләй һәм халыҡ музыкаһын аса, икенсе яҡтан, маркетинг һәм музыка индустрияһы күҙлегенән этник музыка өмөтлө була. Шул саҡта (« Voice оf America» радиостанцияһында — «World of Music», «BBC Radio 1Xtra» радиостанцияһында — «D.N.A: DestiNation Africa», «BBC Radio 3» радиостанцияһында — Andy Kershaw шоу һәм башҡалар); фестивалдәр (WOMAD),
этник музыкаһын ҡыҙыҡһынған лейблдар (Питер Гэбриелдың «Real World», 1988, «[[:ru:Piranha Music|Piranha Music]]&lt;nowiki/&gt;», [[:ru:World Music Network|World Music Network]], Дэвид Бирныйҙың «Luaka Bop»). Рәсәйҙә лә World Music-та һәм этника менән шөғөлләнгән Sketis Music, Dom Records, Dolina Bortanga һәм башҡа лейблдар бар, әммә хәҙер ваҡытта ғәмәлдә булғандарҙан тик Sketis Music лейблын билдәләп була.

Этника [[рок-музыка]] (Питер Гэбриел һәм Роберт Планттың ҡайһы бер эштәре, «Рада и Терновник», Ят-ха),
поп-музыка (мәҫәлән: ''latin pop'', Шакира), [[электрон музыка]] (этно-электроника: «Волга», Theodor Bastard, Токэ-Ча, Deep Forest , Yarga Sound System, «Иван Купала»), State of Bengal) кеүек стилдәр менән киҫешә.
Был йәһәттән «Руда Нави» лабораторияһы (Мәскәү) айырымланып тора, уның ижады эксперименталь эмбиентҡа (Trip Ambient) яҡын; проекттың күп кенә тректары төньяҡ һәм индеецтар этноэмбиенты менән бәйле.

Голливудтың бер нисә фильмына саундтректар яҙҙырған әрмән дудуксыһы Дживан Гаспарян айырыуса иғтибарға лайыҡ..
Шулай уҡ үҙ халҡының традицион музыкаһын, шул иҫәптән өзләүҙе башҡарыусы Көнбайыш Тыва шаманы Николай Ооржак тураһында иҫкә алыр кәрәк.

Рәсәйҙә һуңғы йылдарҙа этник һәм World музыкаһы жанры популярлаша бара. «Рада и Терновник», «Мельница», Инна Желанная, [[Заман (төркөм)|Заман]], Теодор Бастард, ТЛ «Руда Нави», «Ва-Та-Га», Намгар, «Волга» Вороново Крыло, «Ведан Колод», «Волков трио», Сергей Старостин, Булат Гафаров, Виктор Савенко, Иван Смирнов, Степанида Борисова ([[Якутия]]), Ярга тауыш системаһы, [[Нино Катамадзе]], Булат Ғафаров, АСЕ, Годлав, Фуджин-ХАО барабандары кеүек төркөмдәр һәм музыканттар Урыҫ донъя музыка сәхнәһенең сағыу образдары булып тора.

=== Халыҡ ансамблдәре ===
Этник мотивтарҙың жанр музыкаһына үтеп инеүе ([[Классик музыка|классик]], [[рок]], [[джаз]]) музыкаль фольклор профессиональ сәхнәлә булыу менән генә сикләнмәй. Беҙҙең көндәргә тиклем бында академик халыҡ коллективтары, хорҙар һәм оркестрҙар, шулай уҡ халыҡ музыкаһын һәм йырҙарын айырым башҡарыусылар мөһим роль уйнай. Славян фольклорын башҡарған иң боронғо коллектив — 1811 йылда ойошторолған Кубань казак хоры. XIX быуаттың икенсе яртыһында «В. В. Андреевтың беренсе Бөйөк Урыҫ Балалайка оркестры» барлыҡҡа килә, ул 1900 йылда [[Париж]]да үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә Рәсәй исеменән [[Елисей һарайы]]нда сығыш яһай. Тауыш яҙҙырыуҙы уйлап табыу арҡаһында быуат башында Мәскәүҙең концерт тормошонда Музыкаль-этнографик комиссия эшмәкәрлеге һиҙелерлек ваҡиғаға әйләнә. Уның менән билдәле Рябинин династияһынан Иван Трофимович Рябининдың Олонец хикәйәселәре һәм [[Федосова Ирина Андреевна|Ирина Андреевна Федосованың]] сығыштары бәйле.

ХХ быуат музыканттары араһында иң күренекле урынды Пятницкий хоры (1911 йылда барлыҡҡа килгән) һәм уның билдәле тәрбиәләнеүсеһе [[Зыкина Людмила Георгиевна]] биләй. 1977 йылда Людмила Зыкина «Рәсәй» ансамблен ойоштора.
Осипов исемендәге Рәсәй халыҡ ҡоралдары оркестры (1919 йылда нигеҙләнгән)&lt;ref&gt;[http://www.ossipovorchestra.ru/orchestra/history История оркестра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130417110355/http://www.ossipovorchestra.ru/orchestra/history |date=2013-04-17 }} — на сайте НАОНИР им. Н. П. Осипова&lt;/ref&gt;) һәм 1945 йылда Петр Алексеев ойошторған Бөтә Союз радиокомитеты рус халыҡ инструменттары оркестры Рәсәй һәм сит илдәрҙәге белгестәр тарафынан киң танылыу ала.
Күптән түгел генә булдырылған «Рәсәй казактары» бейеү театры ансамблен айырым билдәләп була, ул инде ике тапҡыр инглиз королеваһы [[Елизавета II]] алдында сығыш яһаны.

'''Башҡорт халыҡ фольклор ансамблдәре'''

— «Әхирәттәр» башҡорт фольклор ансамбле (Иглин районы, 2010, етәксеһе Фәнүрә Ғөбәйҙуллина)&lt;ref&gt;[https://xn----ftbbrbikrjl.xn--p1ai/tvorcheskie-kollektivy/narodnyj-bashkirskij-folklornyj-kollektiv-ehiretter/Народный башкирский фольклорный коллектив «Эхирэттэр» ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;;

— «Йөрәктау» башҡорт фольклор ансамбле (Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 2007, етәксеһе Әлфиә Зөбәйерова)&lt;ref&gt;[https://strbsu.ru/page/bashkirskiy-fol-klornyy-ansambl-yuraktau Башкирский фольклорный ансамбль «Юрактау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108144839/https://strbsu.ru/page/bashkirskiy-fol-klornyy-ansambl-yuraktau |date=2022-01-08 }}&lt;/ref&gt;;

— «Аҡ тирмә» башҡорт фольклор ансамбле (Мәскәү, етәксеһе Гөлсинә Батыршина)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2020-01-31/bashkirskiy-folklornyy-kollektiv-ak-tirme-iz-moskvy-otmechaet-pervyy-yubiley-2101779   «Ак тирмэ» из Москвы отмечает первый юбилей]&lt;/ref&gt;;

— «Йәшмәләр» башҡорт фольклор ансамбле (Өфө, 2006, етәксеһе Г. Вәлиева)&lt;ref&gt;[http://xn----ptbaebcnm5arl.xn--p1ai/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%8C-%D0%B9%D1%8D%D1%88%D0%BC/ Народный фольклорный ансамбль «Йэшмэлэр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108144833/http://xn----ptbaebcnm5arl.xn--p1ai/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%8C-%D0%B9%D1%8D%D1%88%D0%BC/ |date=2022-01-08 }}&lt;/ref&gt;;

— «Алтынай» башҡорт фольклор ансамбле (Межгорье ҡалаһы, 2009, етәксеһе Алсу Тимерова)&lt;ref&gt;[https://ckid.club/page/altinay Алтынай. Деятельность коллектива]&lt;/ref&gt; һәм башҡа бик күп фольклор коллективтары.

== Музыка ҡоралдары ==
Этник музыка ҡоралдары: [[ҡурай]], ситар, диджерид, калимба, варган, тар, кеманча, [[саз]], зурна, доол, бубен, кото, перкуссия һәм башҡалар.

Этник вокал: [[өзләү]], урыҫ халыҡ йырлауы, йодль, мугам, мейхана һәм башҡалар.

* Урыҫ этник музыкаһында (фольклор) традицион музыка ҡоралдары: гусли (көснә), ҡысҡыртҡыс, жалейка,һыбыҙғы, мөгөҙһәм башҡалар&lt;ref&gt;[http://etmus.ru/wp-content/uploads/2014/01/Атлас-музыкальных-инструментов-народов-СССР.pdf Атлас музыкальных инструментов народов СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005115801/http://etmus.ru/wp-content/uploads/2014/01/%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2-%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf |date=2021-10-05 }} / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Язовицкая ; Ленингр. гос. ин-т театра, музыки и кинематографии. — {{М.}}: Музгиз, 1964. — С. 249&lt;/ref&gt;.
== Башҡорт этник музыкаль төркөмдәре ==
Башҡортостанда халыҡ ижадына, шул йәһәттән этнотөркөмдәргә, ҙур иғтибар бүленә, аҙаҡҡы йылдарҙа бер нисә этнотөркөм барлыҡҡа килде&lt;ref name=&quot;Этнотөркөм&quot;&gt;Мәләүез ҡалаһының Мәҙәниәт һарайында төбәк семинары үтте&lt;/ref&gt;. 2020 йылда үтәсәк Бөтә донъя халыҡ ижады фестивале — Фольклориадаға әҙерлек сиктәрендә ойошторолған семинарҙа башҡорт халыҡ кейеме, хәрби кейеме, кәсептәре менән рәттән этник музыка үҙенсәлектәре мәсьәләләре ҡаралды. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, композитор [[Юлай Үҙәнбаев]] этномузыка үҙенсәлеге хаҡында мәғлүмәт бирҙе&lt;ref name=&quot;Этнотөркөм&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 2016 йылда Ҡыйғы районында «Йор үҙән» Республика этно-фестивале үтте&lt;ref name=&quot;Этнофестиваль&quot;&gt;Республиканский этно-фествиаль «Йор үҙән»&lt;/ref&gt;. Фестивалдә «Арман» (Сибай, етәксеһе Баязит Ғәйнуллин), «Саптар» (Өфө, Гүзәл Үмәрғәлина), «Табын» (Ғәфүри районы, Илһам Байбулдин), «Әйле-ҡатай» (Ҡыйғы районы, Владислав Шәрифуллин), «Юлдаш» (Салауат районы, Илфат Йәмәлиев), «Дәрт» (Межгорье, Вилмир Әүбәкеров), «Һарттар» (Дыуан районы, Владислав Шәрифуллин) ҡатнаштылар. Этно-фестиваль сиктәрендә Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондарында этник музыкаһын үҫтереү буйынса кәңәшмә үткәрелде, унда 2016—2020 йылдарға программа ҡабул ителде&lt;ref name=&quot;Этнофестиваль&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Танылған этно-төркөмдәр: Роберт Юлдашев һәм «Ҡурайсы» төркөмө&lt;ref&gt;[https://gtrk.tv/novosti-hbrzr/31941-kuraysy-torkomo-russian-world-music-premiyahyna-tamashasylar-tauysh-bireuz-eneu  «Ҡурайсы» төркөмө Russian World Music премияһына тамашасылар тауыш биреүҙә еңеү яуланы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108135928/https://gtrk.tv/novosti-hbrzr/31941-kuraysy-torkomo-russian-world-music-premiyahyna-tamashasylar-tauysh-bireuz-eneu |date=2022-01-08 }}&lt;/ref&gt;, «Арғы­маҡ»&lt;ref&gt;[https://culture-bash.bashkortostan.ru/presscenter/news/380441  “Арғымаҡ” төркөмө Беренсе каналда сығыш яһаны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108135951/https://culture-bash.bashkortostan.ru/presscenter/news/380441/ |date=2022-01-08 }}&lt;/ref&gt;, «Йатаған»&lt;ref&gt;[http://ufakoncert.ru/event/koncert-jetno-gruppy-jatagan-iz-glubiny-vekov  Концерт этно-группы «Йатаган» «Из глубины веков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108141123/http://ufakoncert.ru/event/koncert-jetno-gruppy-jatagan-iz-glubiny-vekov/ |date=2022-01-08 }}&lt;/ref&gt; этно-рок төркөмдәре, «ZAINETDIN» этнопроекты&lt;ref&gt;[https://ataisal.com/articles/m-ni-t/2017-12-15/eget-bul-as-shu-bul-yn-ike-k-e-ut-bul-yn-59633  ЕГЕТ БУЛҒАС ШУҠ БУЛҺЫН, ИКЕ КҮҘЕ УТ БУЛҺЫН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108135048/https://ataisal.com/articles/m-ni-t/2017-12-15/eget-bul-as-shu-bul-yn-ike-k-e-ut-bul-yn-59633 |date=2022-01-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Халыҡ йыры]]
* Неофольклоризм
* Славяндарҙың халыҡ музыкаһы
* Фолк-музыка
* [[Рок]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Гороховик Е.'' [http://rep.bgam.edu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/186/Gorohovik.pdf Этномузыкология сегодня и завтра: изучение музыкальных культур мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228042952/http://rep.bgam.edu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/186/Gorohovik.pdf |date=2021-02-28 }} // [http://rep.bgam.edu.by/xmlui/handle/123456789/672 Научные труды Белорусской государственной академии музыки. Выпуск 23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027090901/http://rep.bgam.edu.by/xmlui/handle/123456789/672 |date=2020-10-27 }} — Белорусская государственная академия музыки, 2010
* ''Тимошенко А.'' [http://conservatory.lviv.ua/wp-content/uploads/2017/04/cimp10_2_timoshenko.pdf Этническая музыка и композитор: об исканиях Богдана Луканюка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102123302/http://conservatory.lviv.ua/wp-content/uploads/2017/04/cimp10_2_timoshenko.pdf |date=2022-01-02 }} // [http://conservatory.lviv.ua/kafedry/kafedra-muzychnoji-folklorystyky-ta-pndlme/x-konferentsiya-doslidnykiv-narodnoji-muzyky/ Х Конференція дослідників народної музики червоноруських (Галицько-Володимирських) та суміжних земель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630032942/http://conservatory.lviv.ua/kafedry/kafedra-muzychnoji-folklorystyky-ta-pndlme/x-konferentsiya-doslidnykiv-narodnoji-muzyky/ |date=2020-06-30 }}. Львов, 21—23 апреля 2017 г.
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Национальная музыка|[[Соловьёв, Николай Феопемптович|Соловьёв Н. Ф.]]}}
* [https://www.endic.ru/fwords/Nacionalnaja-Muzyka-24138.html Национальная музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102123310/https://www.endic.ru/fwords/Nacionalnaja-Muzyka-24138.html |date=2022-01-02 }} // ''Чудинов А. Н.'' Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка. 1910

== Һылтанмалар ==
* [https://muzykalnye-zhanry.slovaronline.com/160-ETNICHESKAYA_MUZYIKA Этническая музыка] // ﻿Энциклопедия музыкальных жанров
* [https://ethnoboho.ru/etno/bogatye-ritmy-etno-stilya.html Колоритные ритмы этнической музыки разных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921175923/https://ethnoboho.ru/etno/bogatye-ritmy-etno-stilya.html |date=2020-09-21 }} (ethnoboho.ru)
* [https://chris-rea.ru/vse-o-muzyke/chto-takoe-etnicheskaya-muzyka Что такое этническая музыка] (chris-rea.ru)
* [http://melma.ru/reviews/428-chto-takoe-modulnye-kartiny.html Этническая музыка и ее особенности] (/melma.ru)
[[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]]
[[Категория:Этник төркөмдәр музыкаһы]]</text>
      <sha1>9paytj33xdv8mgwhqjwojawkmdanx5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәрипов Әғләм Яҡуп улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181515</id>
    <revision>
      <id>1310350</id>
      <parentid>1283819</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20917" sha1="ft6i6f0oxxe2efw6pri6iyfl4objpoo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәрипов Әғләм Яҡуп улы''' ([[9 март]] [[1963 йыл]]) — биология фәндәре кандидаты, ауыл хужалығы фәндәре докторы

== Биографияһы ==
Әғләм Яҡуп улы Шәрипов 1963 йылдың 9 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Ҡаратал (Баймаҡ районы)|Ҡаратал]] ауылында тыуа. 1970 йылда Ҡаратал мәктәбенә уҡырға бара һәм уны 1980 йылда тамамлай. Шул уҡ йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]на уҡырға инә. 1985 йылда «умартасылыҡ буйынса махсуслашҡан зооинженер» һөнәре буйынса диплом ала.

[[Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]ның кесе ғилми хеҙмәткәре

[[«Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы]]ның кесе ғилми хеҙмәткәре

Бөрйән районының Ғәҙелгәрәй урта мәктәбе уҡытыусыһы

Баймаҡ районы ауыл хужалығы идаралығы әйҙәүсе белгесе

«Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығының ғилми хеҙмәткәре

«Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы директорының экологик белем биреү буйынса урынбаҫары

«Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы директорының дөйөм мәсьәләләр һәм умартасылыҡ буйынса урынбаҫар

«Башҡортостан ғилми-етештереү ветеринария лабораторияһы» дәүләт бюджет учреждениеһының төп ветеринар врачы (2017 йылдан әлегә тиклем)

== Ғаиләһе ==
Әғләм Яҡуп улы Шәрипов дүрт ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә. Улы Азамат Санкт-Петербургтағы хәрби училищены тамамлап, үҙен хәрби хеҙмәткә арнаған. Айнур, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның электрлаштырыу факультетын тамамлай, әле Себерҙә эшләй. Айҙар Өфө дәүләт авиация университетында уҡын бөткәндән һуң, Мәскәү өлкәһендә эшләй. Айһылыу [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның сит телдәр факультетын тамамлай һәм һөнәре буйынса эшләп йөрөй. Кесе улы Ғәфүр 2021 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай һәм әлеге көндә Волга дәүләт һыу транспорты университетының Өфө филиалында уҡып йөрөй. Бөрйән районы үҙәге Иҫке Собханғол ауылында йәшәй.

== Ғилми дәрәжәләре ==
* Биология фәндәре кандидаты. Кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы: «Шүлгәнташ» ҡурсулығының бал йыйыусы флораһы ресурстары&quot;, Бөрйән бал ҡорто популяцияһы экологияһының ҡайһы бер үҙенсәлектәре (2006 йыл)&lt;ref&gt;[https://www.dissercat.com/content/resursy-flory-medonosov-zapovednika-shulgan-tash-nekotorye-osobennosti-ekologii-burzyanskoi- Ресурсы флоры медоносов заповедника «Шульган-Таш», некоторые особенности экологии бурзянской популяции медоносной пчелы]&lt;/ref&gt;.
* Ауыл хужалығы фәндәре докторы. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында ҡара төҫтәге урман бал ҡортоноң (Apis mellifera mellifera L.) тәбиғи популяцияһын һаҡлауҙың популяция-экологик һәм селекцион принциптары (2016 йыл)&lt;ref&gt;[https://www.bsau.ru/science/dissertation_council/defending/detal.php?ID=17995 ПОПУЛЯЦИОННО-ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ И СЕЛЕКЦИОННЫЕ ПОДХОДЫ К СОХРАНЕНИЮ ПРИРОДНОЙ ПОПУЛЯЦИИ СРЕДНЕРУССКОЙ ПЧЕЛЫ (APIS MELLIFERA MELLIFERA L.) В ГОСУДАРСТВЕННОМ ЗАПОВЕДНИКЕ «ШУЛЬГАН-ТАШ»]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Тәбиғәт ресурстары министрлығының:
** Почет грамотаһы (19.12.2008 йыл, 749-лс приказы),
** «Ҡурсаулыҡ эшендәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе (26.05.2014 йыл, no 402-лс бойороғо).

== Ғилми хеҙмәттәре ==
Шәрипов Әғләм Яҡуп улының ғилми хеҙмәттәре [[умартасылыҡ]], [[солоҡсолоҡ]] мәсьәләренә арнала. [[2019 йыл]]да «Солоҡсолоҡ нигеҙҙәре» тип исемләнгән китабы баҫылып сыға. 80-дән ашыу ғилми эше бар.

* Заселяемость пчелами усовершенствованного колодного улья&lt;ref&gt;[https://beejournal.ru/annotatsii/4605-zaselyaemost-pchelami-usovershenstvovannogo-kolodnogo-ulya Заселяемость пчелами усовершенствованного колодного улья]&lt;/ref&gt;
* Влияние изменений климата на состояние бурзянских бортевых пчел&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-izmeneniy-klimata-na-sostoyanie-burzyanskih-bortevyh-pchel Влияние изменений климата на состояние бурзянских бортевых пчел]&lt;/ref&gt;

=== 2016—2020 йылдарҙағы фәнни хеҙмәттәре исемлеге: ===

==== Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестация комиссияһы тәҡдим иткән фәнни журналдарҙағы мәҡәләләре: ====
1. Ильясов Р. А., Косарев М. Н., Поскряков А. В., Шарипов А. Я., Николенко А. Г. Оценка генетического потенциала семей темной лесной пчелы // Пчеловодство. — 2016. — № 2. — С. 14-18&lt;ref&gt;[https://beejournal.ru/annotatsii/2496-otsenka-geneticheskogo-potentsiala-semej-temnoj-lesnoj-pchely Оценка генетического потенциала семей темной лесной пчелы]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

2. Каскинова М. Д., Ильясов Р. А., Косарев М. Н., Поскряков А. В., Шарипов А. Я., Николенко А. Г. Оценка чистопородности семей темной лесной пчелы бурзянской популяции / // Пчеловодство. — 2016. — № 6. — С. 12-19&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/303843113_Ocenka_cistoporodnosti_semej_temnoj_lesnoj_pcely_burzanskoj_populacii_The_assessment_of_the_breed_of_the_dark_european_bees_colonies_from_the_burzyan_population Оценка чистопородности семей темной лесной пчелы бурзянской популяции. (Оценка породы колоний темных европейских пчел из популяции бурзян)]&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;

3. Ishimguzhina A.S., Sharipov A. Ya. Influence of cross-breeding on breed features of burzyan bees // Advances in Engineering Research — 2018. — S. 284—289&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/329953609_Influence_of_Cross-Breeding_on_Breed_Features_of_Burzyan_Bees Влияние скрещивания на породные особенности бурзянских пчел]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

4. Шарипов А. Я. Оценка чистопородности бурзянских пчел // Пчеловодство. — 2019. — № 3. — С. 26-28&lt;ref&gt;[https://beejournal.ru/annotatsii/3700-otsenka-chistoporodnosti-burzyanskikh-pchel Оценка чистопородности бурзянских пчел]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

5. Ишмуратова Н. М., Шарипов А. Я., Тамбовцев К. А., Туктаров В. Р., Ишимгужина А. С. Феромонный мониторинг генофонда бурзянской пчелы // Пчеловодство. — 2019. — № 9. — С. 10-11&lt;ref&gt;[https://beejournal.ru/annotatsii/3960-feromonnyj-monitoring-genofonda-burzyanskoj-pchely Феромонный мониторинг генофонда бурзянской пчелы]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

6. Шарипов А. Я., Ишмуратова Н. М., Тамбовцев К. А., Туктаров В. Р., Ишимгужина А. С. Оптимизация технологии подсадки пчелиных маток в семьи-помеси // Пчеловодство. — 2019. — № 10. — С. 18-21&lt;ref&gt;[https://beejournal.ru/annotatsii/4003-optimizatsiya-tekhnologii-podsadki-pchelinykh-matok-v-semi-pomesi Оптимизация технологии подсадки пчелиных маток в семьи-помеси]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

7. Ишмуратова Н. М., Шарипов А. Я., Тамбовцев К. А., Туктаров В. В., Ишимгужина А. С., Выдрина В. А., Ишмуратов Г. Ю. Феромонный препарат «Апимил» в защите бурзянской популяции среднерусской породы пчел от метизации // Изв. УНЦ РАН. — 2020. — № 3. — С. 49-53&lt;ref&gt;[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=43853774 Феромонный мониторинг генофонда бурзянской пчелы]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==== Башҡа баҫмаларҙағы мәҡәләләре: ====
1. Каскинова М. Д., Ильясов Р. А., Поскряков А. В., Косарев М. Н., Шарипов А. Я., Николенко А. Г. Генетические показатели бурзянской популяции Apis mellifera mellifera L. // Биомика. — 2016. — Т.8. — № 2. — С. 117—124&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/304616834_Geneticeskie_pokazateli_burzanskoj_populacii_Apis_mellifera_mellifera_L_The_genetics_parametres_of_the_burzyan_population_of_Apis_mellifera_mellifera_L_translated  Генетические показатели бурзянской популяции Apis mellifera mellifera L. (The genetics parametres of the burzyan population of Apis mellifera mellifera L. (translated))]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
2. Ishimguzhina A.S., Sharipov A.Ya. Methodology and methods of research in the field of beekeeping // News of Science and Education. — 2018. — Т. 10, № 2. — S. 106—108&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/contents.asp?id=35779711 METHODOLOGY AND METHODS OF RESEARCH IN THE FIELD OF BEEKEEPING]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

3. Ишмуратова Н. М., Шарипов А. Я., Тамбовцев К. А., Туктаров В. Р., Ишимгужина А. С. Апимил для контроля метизации для бурзянских пчел // Современные проблемы пчеловодства и апитерапии: монография / под ред. А. З. Брандорф, В. И. Лебедева, М. Н. Харитоновой, А. П. Савина, Л. Н. Савушкиной, А. С. Лизуновой. — Рыбное: ФГБНУ «ФНЦ пчеловодства», 2019. — С. 110—115&lt;ref&gt;[http://journal.ufaras.ru/wp-content/uploads/2021/12/41-44.pdf ФЕРОМОННЫЙ ПРЕПАРАТ «АПИМИЛ» В ЗАЩИТЕ БУРЗЯНСКОЙ ПОПУЛЯЦИИ
СРЕДНЕРУССКОЙ ПОРОДЫ ПЧЕЛ ОТ МЕТИЗАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119185705/http://journal.ufaras.ru/wp-content/uploads/2021/12/41-44.pdf |date=2022-01-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

4. Шарипов А. Я. Испытание нуклеусных ульев из ППУ // Актуальные вопросы охраны биоразнообразия на заповедных территориях: матер. всерос. науч.-практ. конф. с междунар. участием (24-26 ноября 2020 г) — Уфа: РИЦ БашГУ, 2020 — С. 268—271&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/item.asp?id=44413418 АКТУАЛЬНЫЕ ВОПРОСЫ ОХРАНЫ БИОРАЗНООБРАЗИЯ НА ЗАПОВЕДНЫХ ТЕРРИТОРИЯХ]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

5. Шарипов А. Я. Оценка породности завозимых в Бурзянский район РБ пчел // Актуальные вопросы охраны биоразнообразия на заповедных территориях: матер. всерос. науч.-практ. конф. с междунар. участием (24-26 ноября 2020 г) — Уфа: РИЦ БашГУ, 2020 — С. 271—275&lt;ref&gt;[https://elib.bashedu.ru/dl/local/Ishmuratova_otv%20red_Aktualnye%20voprosy%20ohrany%20bioraznoob%20na%20zapov%20territor_sb_2020.pdf/info Актуальные вопросы охраны биоразнообразия на заповедных территориях: материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием, посвященной 110-летию биологического образования в Республике Башкортостан, 90-летию Башкирского государственного заповедника и 40-летию Южно-Уральского государственного природного заповедника (г. Уфа, 24 — 26 ноября 2020 г.) / Башкирский государственный университет; ответственный редактор М. М. Ишмуратова. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2020.]&lt;/ref&gt;

==== Монографияһы: ====
Темная лесная пчела Apis mellifera mellifera L. Республики Башкортостан / коллектив авторов // отв. ред. Р. А. Ильясов, А. Г. Николенко, Н. М. Сайфуллина. — М.: Товарищество научн. изд. КМК. — 2016. — 320 с. (Шарипов А. Я. — С. 104—106; С. 1101—113)&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/292151551_Temnaa_lesnaa_pcela_Apis_mellifera_mellifera_L_Respubliki_Baskortostan_Dark_forest_bee_Apis_mellifera_mellifera_L_of_the_Republic_of_Bashkortostan Темная лесная пчела Apis mellifera mellifera L. Республики Башкортостан (Dark forest bee Apis mellifera mellifera L. of the Republic of Bashkortostan)]&lt;/ref&gt;

==== Уҡыу ҡулланмаһы: ====
Шарипов А. Я. Основы бортевого пчеловодства: учебное пособие по факультативному курсу для учащихся 9-11 классов Бурзянского района Республики Башкортостан / А. Я. Шарипов // Уфа: Самрау, 2019—173 с.&lt;br&gt;

==== Уҡыу программаһы: ====
Шарипов А. Я. Учебная программа по проведению факультативных занятий в 9-11 классах Бурзянского района Республики Башкортостан по курсу «Основы бортевого пчеловодства» / Шарипов А. Я. — Уфа: Самрау, 2019 — 57 с.

==== Файҙалы моделгә патенты: ====
Колода-нуклеус / А. Я. Шарипов, А. А. Даутов, В. Р. Туктаров, Ф. Г. Юмагужин, Р. Р. Камалетдинов, М. М. Ямалетдинов, А. С. Ишимгужина, Н. М. Ишмуратова, К. А. Тамбовцев // Патент РФ № 202796 от 14.09. 2020 г.

== Хәбәрсе ==
Әғләм Яҡуп улы Шәрипов әүҙем хәбәрсе лә. Уның район гәзите «[[Таң (гәзит)|Таң]]»да, республика гәзите «[[Киске Өфө (гәзит)|Киске Өфө]]»лә әленән-әле тәбиғәт, кешеләр хаҡындағы мәҡәләләре баҫылып тора. 2018 йылдың йомғаҡтары буйынса Әғләм Шәрипов «Киске Өфө»нөң лауреаты.

=== Матбуғатта донъя күргән мәҡәләләре, хикәйәләре ===
* [[Файл:KiskeUfa JPG.jpg|60px]] [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=3497 Арҡайым серҙәре һаман асылмай әле]
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 11 сентябрь 2021 йыл [https://web.archive.org/web/20220118135803/https://tanburz.ru/articles/ataisal/2021-11-09/byl-m-l-m-tt-r-kil-s-gebe-s-n-k-r-k-2576596 Был мәғлүмәттәр киләсәгебеҙ өсөн кәрәк]
* Хәйбулла хәбәрҙәре гәзите. 9 декабрь 2021 [https://web.archive.org/web/20220118182802/https://haibh.ru/articles/auly-a-lau/2021-12-09/tazhz-hm-t-l-m-tt-re-2612652 Тажзәхмәт ғәләмәттәре]
* [[Тамаша (журнал)|Тамаша журналы]] 7 август 2021 [https://web.archive.org/web/20220118183138/https://tamasha-rb.ru/articles/satira-m-yumor/2021-08-07/by-a-bayma-tar-y-yna-bashy-et-2453611 Быға Баймаҡтарҙың ғына башы етә!]
* [https://vk.com/wall-113815477_6609 Бал ҡорто ул илһам сығанағы]
* [[Ейәнсура таңдары (гәзит)|Ейәнсура таңдары]] гәзите. 12 сентябрь 2021 [https://ejansura.ru/articles/common_material/2021-09-12/mithun-b-ry-n-y-yna-yl-ng-n-ti-rse-2501819 Митхун Бөрйән ҡыҙына өйләнгән, тиҙәрсе…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118135804/https://ejansura.ru/articles/common_material/2021-09-12/mithun-b-ry-n-y-yna-yl-ng-n-ti-rse-2501819 |date=2022-01-18 }}
* Стәрлебаш шишмәләре. 13 октябрь 2020 [https://web.archive.org/web/20220118135810/https://sterlibashevskierodniki-b.ru/articles/t-rl-n-n/2020-10-13/nis-maral-y-sh-y-618188 Нисә марал йәшәй?]
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 18 ноябрь 2021 йыл. [https://web.archive.org/web/20220205042713/https://tanburz.ru/articles/tir-ya-m-khit/2021-11-18/a-as-bashynda-y-ayyu-2587679?utm_source=odnoklassniki&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=55573146501336 Ағас башындағы айыу]
* [[Файл:KiskeUfa JPG.jpg|60px]] 03.06.2022 йыл[http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=5564 Урманда аҙашыу. 03.06.2022 йыл]
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 11 ноябрь 2022 йыл. [https://web.archive.org/web/20221129025639/https://tanburz.ru/articles/-il/2022-11-11/aynym-yyrlar-a-yr-tte-3026180 Ҡайным… йырларға өйрәтте]
* Киске Өфө гәзите. [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=6942 Уйламай яҙған - ауырымай үлгән]

=== Викидәреслектә ===
* Әғләм Шәрипов ижады. [https://ba.wikibooks.org/wiki/Әғләм_Шәрипов_ижады Әғләм Шәрипов ижады]
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан шәхестәре
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Әғләм Шәрипов ижады
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Шәхестәр
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Сығанаҡтар ==
{{Бурзянская энциклопедия|Шарипов Аглям Якубович|страница =560}}
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Фән докторҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Баймаҡ районы]]</text>
      <sha1>ft6i6f0oxxe2efw6pri6iyfl4objpoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Санарка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182199</id>
    <revision>
      <id>1310462</id>
      <parentid>1297920</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T23:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7498" sha1="6f8qrw8w351im2rn11sewl4nns9ox1q" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Верхняя Санарка
 |оригинальное название  = 
  |lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 10
  |lon_deg = 60|lon_min = 33|lon_sec =19
  |CoordScale = 
 |регион                   = Силәбе өлкәһе 
 |регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 |вид района               = 
 |район                    = Пласт районы
 |район в таблице          = Пласт районы{{!}}Пластовский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Борисов ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      =  Борисов ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Борисовское
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первые поселенцы         = 
 |первое упоминание        = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 283
 | население                = {{ Население | Верхняя Санарка  | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Верхняя Санарка | г }}
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = 
  |конфессиональный состав = христиандар, мосолмандар
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 457025
 |телефонный код           = 35142
 |сайт                     = 
 |цифровой идентификатор   = 75248803003
}}

'''Үрге Санарка''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Силәбе өлкәһе]], [[Пласт районы|Пластовской районы]] Борисовский ауыл биләмәһе территорияһында Пласт ҡалаһынан 26 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ауыл.

[[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе]] составына ингән.

== Географияһы ==
Санарка йылғаһы буйында {{Табличка-ru|Р|360}} [[Силәбе|Силәбе]] — [[Магнитогорск]] трассаһында урынлашҡан ауыл.

== Топонимияһы ==
Силәбе топонимисы Шувалов:{{начало цитаты}} '''Санарка''' йылғасыҡ, Уй йылғаһының һул ҡушылдығы, Тобол бассейнына ҡарай; '''Үрге Санарка,''' ауыл, Пласт ҡалаһы территорияһы; '''Түбәнге Санарка,''' ауыл; '''Каменная Санарка,''' ҡасаба, Троицкий районы.
Хәҙерге башҡорт теле яғынан аңлатыу мөмкин булманы. Моғайын, атама башҡорт һәм урыҫ телдәрендә бер аҙ үҙгәртелеп, Сунар, Сакнар, Сак-Санар тигән боронғо фин-уғыр топонимдарына бәйлелер&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов. Словарь топонимов. Санарка, Верхняя Санарка, Нижняя Санарка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm |date=2021-10-23 }}&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}.

== Халҡы ==
{{ Население | Верхняя Санарка }}

=== Билдәле кешеләре ===
{{См. также категорию|Үрге Санаркала тыуғандар}}

== Иҫтәлекле урындар ==
* Ауылдан көньяҡҡараҡ «Санар ҡарағай урманы» урынлашҡан, унда реликт ҡарағайҙар һәм лишайниктар (ташта, ағас ҡайырында үҫкән түбән төҙөлөшлө ябай үҫемлек) ғына түгел, ә һирәк осрай торған (уникальный) сәскәләр, үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар ҙа үҫә. Уларҙың күбеһе Өлкәнең генә түгел, шулай уҡ Рәсәйҙең Ҡыҙыл Китабына индерелгән. Бында шулай уҡ алтын да, ярым аҫыл таштар ҙа бар, улар ысын минералогик раритет булып тора: ҡыҙыл яҡут (рубин), асыҡ йәшел төҫтәге минерал (малахит), зәңгәр яҡут (сапфир), циркон һәм алһыу һары яҡут (топаз).
* ''«Скоропослушница» Алла Анаһы иконаһы сиркәүе. 2002 йылдан алып 2005 йылға тиклемге осорҙа төҙөлгән. Ул өҫкө һәм аҫҡы биналарҙы үҙ эсенә ала, 300 кешегә иҫәпләнгән, ә тәренең бейеклеге 37 метрҙан ашыу тәшкил итә. Ләкин иң мөһиме — был махсус нығытмалар (крепление) ярҙамында бер ҡаҙаҡһыҙ (сөйһөҙ) төҙөлгән ағас ҡоролма. Ғибәҙәтхана төҙөүселәре махсус рәүештә Кижиға барған һәм, уларҙың тәжрибәһен заманса технологиялар менән тура килтереү өсөн, боронғо төҙөүселәрҙең сәнғәтен өйрәнгән. Ҡорам эстән өҫтәмә рәүештә уның каркасын тартҡан металл конструкциялар менән нығытылған, ә төҙөлөш бүрәнәләренә био һәм уттан һаҡлаусы махсус состав һеңдерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Түбәнге Санарка]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110910095333/http://www.sanarka.ru/hram.htm О Храме в Честь Иконы Божьей Матери Скоропослушницы]
* [http://www.tv-soyuz.ru/videonews/allvideos/10-diocesanlife/28062-tserkov-v-chest-ikonyi-bojiey-materi-skoroposlushnitsa-unikalnyiy-hram-v-chelyabinskoy-oblasti Церковь в честь иконы Божией Матери «Скоропослушница» — уникальный храм в Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824191813/http://www.tv-soyuz.ru/videonews/allvideos/10-diocesanlife/28062-tserkov-v-chest-ikonyi-bojiey-materi-skoroposlushnitsa-unikalnyiy-hram-v-chelyabinskoy-oblasti |date=2012-08-24 }}
* [http://old.toposural.ru/html/s.htm Н. И. Шувалов. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021023501/http://old.toposural.ru/html/s.htm |date=2021-10-21 }}

{{Населённые пункты Пластовского района}}

[[Категория:Пласт районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]</text>
      <sha1>6f8qrw8w351im2rn11sewl4nns9ox1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғалина Рима Барый ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182203</id>
    <revision>
      <id>1310437</id>
      <parentid>1300122</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5706" sha1="2ik8m2ihvy18c0czr9el67ludw9205t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғалина Рима Барый ҡыҙы''' ([[9 март]] [[1952 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор. [[1977]]—[[1984 йыл]]дарҙа Баймаҡ районы [[Ленин ордены|Ленин орденлы]] «Йылайыр» совхоз-техникумының балалар музыка мәктәбе директоры; 1984—1995 йылдарҙа — Урғаҙа урта мәктәбе, 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 70 йыллығына арналған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1978).

== Биографияһы ==
Рима Барый ҡыҙы Ғалина 1952 йылдың 9 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]] [[Түбә]] ауылында тыуған. Икенсе һанлы [[Түбә мәктәбе|Түбә урта мәктәбе]]н тамамлағас, пионервожатый булып эш башлай. 1973 йылда Учалы музыка училищеһына уҡырға инә һәм 1977 йылда уны уңышлы тамамлап, «Йылайыр» совхозына эшкә килә. Бында балалар музыка мәктәбен асыуҙа ярҙамлаша. 1977—1984 йылдарҙа был мәктәптең директоры булып эшләй. «Йылайыр» совхозында ҙур халыҡ инструменттары ансамблен ойоштора. Ансамбль [[Ырымбур]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкә]]ләрендә, Башҡортостандың бик күп ҡала, райондарында, [[телевидение]]ла сығыш яһай, [[1978 йыл]]да [[Мәскәү]] ҡалаһында уҙған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты исеменә лайыҡ була&lt;ref name=&quot;С.Г.&quot;&gt;[https://sib-worker.ru/articles/gorozhane/2021-10-18/sudba-razdvigala-put-propuskaya-menya-k-mechte-2551625 газета «Сибайский рабочий» Лина Ласынова «Судьба раздвигала путь, пропуская меня к мечте»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313224628/https://sib-worker.ru/articles/gorozhane/2021-10-18/sudba-razdvigala-put-propuskaya-menya-k-mechte-2551625 |date=2022-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

1984—1995 йылдарҙа — [[Урғаҙа мәктәбе|Урғаҙа урта мәктәбе]], 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Сибай]] педагогия колледжы уҡытыусыһы.
2009 йылдан хаҡлы ялда, дин юлында, шиғырҙар, йырҙар ижад итә.

== Ижады ==
50-ләп йыр авторы. Иң билдәле йырҙары:
* «Юҡһыныу» ([[Шәриф Бикҡол|Шәриф Биҡҡол]] һүҙҙәре):
* «Күк үләндәр», «Шәл бәйләнең, әсәй» ([[Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы|Ғалим Дәүләтов]] һүҙҙәре);
* «Йәшлек бит ул»-«Дәүерҙәр» ([[Мәүлит Ямалетдинов]] һүҙҙәре);
* «Яратам мин йәшәргә» (һүҙҙәрен үҙе яҙған).

Йырҙарын билдәле йырсылар : Гөлсөм Бикбулатова, [[Ғәзим Ильясов]], [[Алһыу Бәхтиева]], [[Фәрүәз Урманшин]] һәм композиторҙың үҙенең уҡыусылары Руслан Ғәзизов, Йәғәфәр Нәҙершиндар башҡара&lt;ref name=&quot;С.Г.&quot; /&gt;.

Балалар өсөн «Бесәй», «Күркәм Сибай — йәшлек ҡалаһы» исемле йырҙар китабы авторы&lt;ref name=&quot;С.Г.&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://sibped.ru/news-page/252-doroga-dlinoyu-v-zhizn Сибайский педагогический колледж имени Б.М.Мамбеткулова «Дорога длиною в жизнь»{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407170834/https://sibped.ru/news-page/252-doroga-dlinoyu-v-zhizn |date=2022-04-07 }}
* [https://sib-worker.ru/articles/gorozhane/2021-10-18/sudba-razdvigala-put-propuskaya-menya-k-mechte-2551625 газета «Сибайский рабочий» Лина Ласынова «Судьба раздвигала путь, пропуская меня к мечте...»{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313224628/https://sib-worker.ru/articles/gorozhane/2021-10-18/sudba-razdvigala-put-propuskaya-menya-k-mechte-2551625 |date=2022-03-13 }}
[[Категория:9 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1952 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>2ik8m2ihvy18c0czr9el67ludw9205t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғизәтуллина Рәшиҙә Хәй ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182206</id>
    <revision>
      <id>1310444</id>
      <parentid>1300731</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8506" sha1="pkllydv8pzqpeicbl2cg9uf1p1tx9dx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғизәтуллина Рәшиҙә Хәй ҡыҙы''' ([[15 март]] [[1957 йыл]] — мәғәриф өлкәһе ветераны, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994). Бөрйән ағинәйҙәр ҡоро етәксеһе. Бөрйән «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы етәксеһе. 2016 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне.

== Биографияһы ==
Рәшиҙә Хәй ҡыҙы Ғизәтуллина 1957 йылдың 15 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Аҫҡар]] ауылында тыуған.

1972 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]ндә һигеҙ класс тамамлай.
 
1972—1976 йылдарҙа [[Белорет педагогия колледжы|Белорет педагогия училищеһы]]нда уҡый һәм махсус урта һөнәри белем ала.

1977—1981 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның башланғыс класс уҡытыусылары әҙерләү бүлегендә уҡый.

Диплом буйынса махсус һөнәре: башланғыс кластар уҡытыусыһы. Өҫтәмә квалификацияһы: Башҡортостан мәҙәниәте һәм тарихы уҡытыусыһы.

Хеҙмәт эшмәкәрлеге [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының мәғариф системаһында үтә.

1994 йылда «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» исеме бирелә.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 2009 йылда Бөрйәндә «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте клубын ойоштора. 2015 йылдан ойошма «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы исемен йөрөтә.
* 2014 йылдан алып коммерцияға ҡарамаған «Ағинәй» төбәк-ара мәҙәни, социаль, рухи үҫеш йәмәғәт ойошмаһының Бөрйән районындағы филиалы етәксеһе итеп һайлана.

== Конкурстарҙа, фестивалдәрҙә, байрамдарҙа ҡатнашыуы ==
* «Башҡортостандың мәҙәни баш ҡалаһы» республика марафоны (2014);
* «Башҡорт балы — Бөрйән даны» халыҡ-ара этнофестивале (2014, 2016, 2017);
* Инвалидтар араһында Спартакиада (2016);

== Уның тураһында матбуғат ==
* [https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2020-07-14/d-r-yuldan-bar-an-t-r-n-zi-enle-atyn-678406 Дөрөҫ юлдан барған тәрән зиһенле ҡатын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322001210/https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2020-07-14/d-r-yuldan-bar-an-t-r-n-zi-enle-atyn-678406 |date=2022-03-22 }}
* [http://kuglib.ru/news/oramatuj_b_rj_n_erend/2018-06-27-3768 «Ҡораматуй» Бөрйән ерендә]
* [https://burzyanrdk.ru/kollektivy/narodnye/narodnyj-klub-narodnogo-tvorchestva-po-loskutnomu-shityu-k-r/ «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121104116/https://burzyanrdk.ru/kollektivy/narodnye/narodnyj-klub-narodnogo-tvorchestva-po-loskutnomu-shityu-k-r/ |date=2022-01-21 }}
* [https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81:_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D3%A9%D0%BB%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B9%D2%99%D3%99%D1%80_%D2%A1%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%83_%D0%B2%D0%B0%D2%A1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BA_%D2%AF%D1%82%D0%BA%D3%99%D1%80%D3%99 Вики-өләсәйҙәр ҡурсаланыу ваҡытын нисек үткәрә]
* [https://kurultai.ru/ba/content/2075-edinyj-reestr-obektov-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-narodov-rb-popolnyaetsya/  Бөрйән районында сергетыш эшләү технологияһы]
* [https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-40/817-donyabya-inen-ot.html ДОНЪЯБЫҘҒА ИНҺЕН ҠОТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630135757/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-40/817-donyabya-inen-ot.html |date=2022-06-30 }}
* [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2020-02-28/k-yauyn-alyrly-k-rg-m-733375 Күҙ яуын алырлыҡ күргәҙмә!]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://yanshishma.com/articles/-n-re-bar-y-ere-bar/2019-09-13/oramalar-oray-in-y-r-326467 Ҡорамалар ҡорай инәйҙәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126214807/https://yanshishma.com/articles/-n-re-bar-y-ere-bar/2019-09-13/oramalar-oray-in-y-r-326467 |date=2023-01-26 }}
* [https://burzyanrdk.ru/kollektivy/narodnye/narodnyj-klub-narodnogo-tvorchestva-po-loskutnomu-shityu-k-r/ Клуб народного творчества по лоскутному шитью «Кәрәҙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121104116/https://burzyanrdk.ru/kollektivy/narodnye/narodnyj-klub-narodnogo-tvorchestva-po-loskutnomu-shityu-k-r/ |date=2022-01-21 }}
* [https://kurultai.ru/ba/content/2075-edinyj-reestr-obektov-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-narodov-rb-popolnyaetsya/ Башҡортостан халыҡтарының матди булмаған мәҙәни мираҫ объекттары исемлеге тулылана]

== Мәҡәләләре һәм сығыштары ==
* [https://bspu.ru/files/100438 Милли педагогик форум. «Башҡорт һәм сит телдәрҙә ор /өр тамырлы һүҙҙәрҙең уртаҡлығы»]
* [https://bash.bashgazet.ru/kulturarb/6879-urayy-yuty-n-yu-n-yuty-kn-yu.html Ҡурайы юҡтың өнө юҡ, өнө юҡтың көнө юҡ.]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://file.magzdb.org/magz/%D0%90%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20(%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA.)/%D0%90%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%202011%20%E2%84%96%2004.pdf  «Урал батыр» эпосында йога тәғлимәте.]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20250328003253/https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-03-02/sergetyshty-sere-2711914  СЕРГЕТЫШТЫҢ СЕРЕ]
* [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=4753 КЕШЕЛЕКТЕҢ ИҢ БОРОНҒО ЮЛДАШЫ УЛ ТАШТАР]
* [https://haibh.ru/articles/common_material/2021-08-23/ta-y-la-ut-yal-yn-tura-ynda-2475419 Тағы ла ут-ялҡын тураһында]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=HwzTu3r-i1s Выступления Вики-бабушек БашВики на Вики-конференции в Москве. 2017]

== Китаптары ==
* {{китап |автор=Р. Х. Ғизәтуллина |заглавие=Йәншишмә ҡайҙан башлана?  |ответственный= |ссылка=https://wikisource.org/w/index.php?title=File%3ARashida_kniga.pdf&amp;page=1 |место=Өфө |издательство=Китап |год=2013 |том= |страниц=184 |страницы= |isbn=978-5-295-05880-6 |ref= }}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994)
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы (2020)

== Һылтанмалар ==
* [https://vk.com/photo-145595241_457239172]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239185]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239186]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239174]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239191]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239187]
[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>pkllydv8pzqpeicbl2cg9uf1p1tx9dx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрьев Виктор Леонидович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182939</id>
    <revision>
      <id>1310387</id>
      <parentid>1217277</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T15:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10563" sha1="tabkvchy1y342a2b462kjflvb9jhixk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юрьев Виктор Леонидович''' ([[19 ғинуар]] [[1951 йыл]], Өфө) ― ғалим, инженер-механик, ауыл хужалығы производствоһын механизациялау өлкәһендәге белгес. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2006), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2014), Рәсәй Федерацияһының почётлы авиаэшләүсеһе (2000), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987)&lt;ref&gt;{{БЭ|95693}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Виктор Леонидович Юрьев 1951 йылдың 19 ғинуарында [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1973 йылда «Машиналар эшләү технологияһы, металл ҡырҡыу станоктары һәм инструменттары» һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. 1973 йылдан В. Л. Юрьевтың бөтә производство эшмәкәрлеге Технология һәм производствоны ойоштороу институты (НИИТ) менән бәйле, 1979 йылдан алып Урал филиалында ғилми‑тикшеренеү секторы начальнигы, 1983 йылдан — фәнни эштәр буйынса начальник урынбаҫары, 1992 йылдан башлап директор, 1995 йылдан — генераль директор. 2000 йылда «Комплексная технология изготовления сложнофасонных деталей газотурбинных двигателей (ГТД) при нестационарных условиях обработки» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot;&gt;[https://famous-scientists.ru/1907/  Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
В. Л. Юрьевтың фәнни эшмәкәрлеге авиация двигателдәре деталдәрен яһау технологияларын эшләү менән бәйле. Ул тәүге тапҡыр стационар булмаған механик эшкәртеүҙе оптималләштереүҙең күп параметрлы алымдарын дәлилләй һәм тәҡдим итә. Тармаҡ ғилми йүнәлеше етәксеһе, уның сиктәрендә стационар булмаған механик эшкәртеүҙе күп параметрлы оптималләштереү алымдары, технологик параметрҙарҙы тотороҡландырыу системалары тәҡдим ителә, газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен үткер йөҙ һәм абразив менән эшкәртеү өсөн һанлы программаланған махсус ҡорамалдар, шул иҫәптән һанлы программа менән идара ителеүсе беренсе махсуслаштырылған станок (4ФСЛ-8П) эшләнә. Улар илдең станоктар эшләү заводтарында эшләп сығарылған һәм Рәсәй Федерацияһы һәм Украина предприятиеларында индерелгән. В. Л. Юрьевтың әүҙем ҡатнашлығында һәм етәкселегендә үткәрелгән ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре СССР Авиация сәнәғәте министрлығының мөһим фәнни ҡаҙаныштары иҫәбендә күп тапҡыр билдәләнә һәм бер нисә халыҡ-ара күргәҙмәгә ҡуйыла. В. Л. Юрьевтың күп яҡлы эшмәкәрлеге күп тапҡырҙар Авиация сәнәғәте министрлығының, Рәсәй авиация-йыһан агентлығының рәхмәт хаттары һәм почет грамоталары менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;УГАТУ Юрьев&quot;&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Юрьев_Виктор_Леонидович УГАТУ Юрьев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225192351/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-02-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Свободная энциклопедия Урала&quot;&gt;[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Юрьев_Виктор_Леонидович Свободная энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130211718/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-11-30 }}&lt;/ref&gt;.

Стационар булмаған механик эшкәртеү өлкәһендәге тикшеренеүҙәр циклы өсөн ул ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнә. Уйлап табыуҙарға 7 авторлыҡ танытмаһы бар, уларҙы ҡулланған өсөн уға «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» тигән түш билдәһе тапшырылған (1987 йыл). 120 баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография авторы&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot; /&gt;.

== Педагогик эшмәкәрлеге ==
В. Л. Юрьев [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның «Машиналар эшләү технологияһы» кафедраһы профессоры булараҡ ғилми-педагогик эшмәкәрлеккә, юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүгә ҙур иғтибар бүлә. Күп йылдар дауамында ул аттестация һәм имтихан комиссиялары рәйесе, диссертация советтары ағзаһы һәм попечителлек советы ағзаһы булып тора. Кафедраның уҡытыу-методика базаһын камиллаштырыу менән системалы шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot; /&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Юрьев Виктор Леонидович шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. [[Башҡортостан Республикаһы]] Сауҙа-сәнәғәт палатаһы идараһы ағзаһы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] Сауҙа-сәнәғәт палатаһының Сәнәғәт үҫеше буйынса комитеты ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;УГАТУ Юрьев&quot; /&gt;.

== Хеҙмәттәре&lt;ref name=&quot;УГАТУ Юрьев&quot; /&gt; ==
* Автоматизация определения оптимальных параметров при нестационарных условиях резания. Москва: Отраслевая библиотека авиационной промышленности. 1992 . — 144с.
* Совершенствование технологических процессов нестационарной механической обработки сложнофасонных деталей газотурбинных двигателей. Уфа: Министерство образования и науки Российской Федерации. 2004.- 131с.
* Термодинамика и технология нестационарной обработки металлов резанием. М., 2009 (авторҙаш).

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot; /&gt; ==
* «Почетлы авиатөҙөүсе» (1999 йыл),
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (2002),
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2014),
* Рәсәй Федерацияһының почётлы авиатөҙөүсеһе (2000),
* СССР‑ҙың уйлап табыусыһы түш билдәһе (1987),
* «Рәсәй ғалимдары» интернет-энциклопедияһында ҡатнашыусы,
* ВДНХ-ның бронза миҙалы. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://famous-scientists.ru/1907/  Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ]
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Юрьев_Виктор_Леонидович УГАТУ Юрьев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225192351/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-02-25 }}
* [https://web.archive.org/web/20241130211718/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Свободная энциклопедия Урала]
* {{БЭ|95693}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>tabkvchy1y342a2b462kjflvb9jhixk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы империализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185324</id>
    <revision>
      <id>1310431</id>
      <parentid>1305492</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30795" sha1="s3q4s1nk8n3mrth4jfgpur3j2a5ndbz" xml:space="preserve">[[Тарих]]и контекста «'''Яңы империализм'''» термины XIX—XX быуат башында ҙур европа державаларының, шулай уҡ АҠШ һәм Японияның [[Колонизациялау|колониаль экспансия]] осорон&lt;ref name=&quot;goger&quot;&gt;Ср.:
{{Китап|часть=32: Robinson and Gallagher and Their Critics|заглавие=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization|ссылка=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC|место=London|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|страницы=910|isbn=9781845113476|автор={{Нп3|William Roger Louis|Louis, William Roger|en|William Roger Louis}}}}. — &quot;{{Oq|en|[...] the concept of the 'new imperialism' espoused by such diverse writers as John A. Hobson, V. I. Lenin, Leonard Woolf, Parker T, Moon, Robert L. Schuyler, and William L. Langer. Those students of imperialism, whatever their purpose in writing, all saw a fundamental difference between the imperialist impulses of the mid- and late-Victorian eras. Langer perhaps best summarized the importance of making the distinction of late-nineteenth-century imperialism when he wrote in 1935: '[...] this period will stand out as the crucial epoch during which the nations of the western world extended their political, economic and cultural influence over Africa and over large parts of Asia ... in the larger sense the story is more than the story of rivalry between European imperialisms; it is the story of European aggression and advance in the non-European parts of the world.'}}&lt;/ref&gt; улар араһында диңгеҙ аръяғы биләмәләре өсөн ғүмергә булмаған конкуренция осорон аңлатҡан. Яңы империализм осоронда көнбайыш дәүләттәр (Япония менән) бөтә [[Африка]]ны тулыһынса тиерлек һәм [[Азия|Азияның]] байтаҡ өлөшөн юуйһондорған. Яңы империализмды донъя баҙарҙары һәм арзан ресурстар өсөн көрәштә бөйөк державалар араһындағы киҫкен ярыштың артабанғы үҫеше һәм милли элиталарҙың донъя хакимлығына ынтылышы тип билдәләйҙәр. Ошо осорҙа нигеҙ һалынған колонияларҙың күбеһе [[деколонизация]] дәүерендә генә бойондороҡһоҙлоҡҡа эйә була, ул ике бөтә [[донъя һуғышы]], шул иҫәптән Яңы империализм осоро эҙемтәһе булараҡ та, үҙенсәлекле һөҙөмтә булып тора.
«Яңы» тигән билдәләмә феодаль колониаль империяларҙың һәм «колонизацияның тәүге тулҡыны» ваҡытының үҫеүенә бәйле үткән дәүерҙән — XIX—XX быуат башы капиталистик империализм дәүерен айырыу өсөн ҡулланыла. Был дәүерҙә Европа державалары Америка һәм Себерҙе үҙләштерә башлаған һәм Азия, Себерҙә ныҡлы форпостар булдырған&lt;ref name=goger/&gt;&lt;ref&gt;
Compare the three-wave account of European colonial/imperial expansion:
{{книга
|часть= 9: Colonialism/imperialism
|заглавие= Key Concepts in Political Geography
|ссылка= https://books.google.com/books?id=XpBJclVnVdQC
|серия= Key Concepts in Human Geography
|место= London
|издательство= SAGE
|страницы= 115
|isbn= 9781446243541
|автор= Gilmartin, Mary
|ответственный= {{Нп3|Carolyn Gallaher|Gallaher, Carolyn|en|Carolyn Gallaher}}; Dahlman, Carl T.; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter
}}. — «{{oq|en|Commentators have identified three broad waves of European colonial and imperial expansion, connected with specific territories. The first targeted the Americas, North and South, as well as the Caribbean. The second focused on Asia, while the third wave extended European control into Africa.}}».
&lt;/ref&gt;.

== Тәүшарттары ==
Америка революцияһы (1775—1783) һәм Испания империяһының Латин Америкаһында тулыһынса тарҡалыуы (яҡынса 1820) менән Европа империализмының тәүге дәүере тамамлана. Бөйөк Британияла экспансия нигеҙе булып торған меркантилизмдың — сикләнгән байлыҡтар өсөн иҡтисади конкуренция тураһындағы тәғлимәттең етешһеҙлектәрен аңлайҙар. 1846 йылда бизнесты тотҡарлаған «икмәк закондары» бөтөрөлә, етештереүселәр киң күләмдә эш итеү азатлығын ала. Бөйөк Британияла ирекле сауҙа концепцияһы көс туплаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137814/Corn-Law|title=Corn Law|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2010-11-10|access-date=2018-10-29|archive-date=2015-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502190933/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137814/Corn-Law|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:CongressVienna.jpg|альт=An oil painting of the delegates to the Congress of Vienna.|мини|275px|''Вена конгресы'', 1815. (Жан-Батист Изабе, 1819). Был данлыҡлы съезда колониаль держава лидерҙары шәхси осрашыуҙар серияһында йоғонто яһау өлкәләрен үҙ-ара бүлешкән.]]
Вена конгресынан (1815) алып Франция-Пруссия һуғышы (1871) тамамланғанға тиклем дауам иткән осорҙа Бөйөк Британия, технологиялар һәм гражданлыҡ институттары үҫешендә уларҙы күпкә уҙып китеп, башҡа дәүләттәрҙән күпкә отошло эш алып барған. Великобритания баҙарында әҙер продукцияға хаҡтар башҡа илдәр баҙарына ҡарағанда арзаныраҡ булған, ә продукция күләме Германия, Франция, Бельгия һәм АҠШ кеүек сәнәғәте үҫешкән илдәргә лә конкурент хаҡы буйынса артыҡ продукция менән тәьмин итергә мөмкинлек бирҙе.&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Imperialism and Colonialism |год=1969 |издательство={{Нп3|Macmillan Inc.|Macmillan|en|Macmillan Inc.}} (2004 ed.) |ref=Nadel |автор=Nadel, George H. and Curtis, Perry }}&lt;/ref&gt;

Пруссия етәкселегендә немец дәүләттәре коалицияһы Францияны тар-мар иткән Франк-прус һуғышының һөҙөмтәһе Бөйөк Британияның оҙайлы гегемонияһын ҡаҡшата. 1820—1870 йылдарҙағы Европа һәм донъя тарихы барышында йыйылған етди сәйәси һәм иҡтисади үҙгәрештәр Вена конгресы төҙөгән Европа концертында булған көстәр балансын боҙған.

Германияла һәм Италияла милли дәүләттәрҙе иғлан итеү оҙаҡ ваҡыт был потенциаль ярышташтарҙың иғтибарын эске эштәргә йүнәлтеп ситкә тартып торған территориаль мәсьәләләрҙе хәл итте. 1871—1914 йылдарҙағы осор тыныслыҡ булмаған үтә тотороҡһоҙ шарттарҙа дауам иткән. Францияның Франк-прус һуғышы һөҙөмтәһендә юғалған Эльзас-Лотарингияны кире ҡайтарыу ниәте, Германияла империя амбицияларының үҫеүе кеүек үк, ике илде лә конфликтҡа даими әҙерлек дәрәжәһендә тотто&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/216971/Franco-German-War|title=Franco-German War|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2010-11-10|access-date=2018-10-29|archive-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928001124/https://www.britannica.com/event/Franco-German-War/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Ҡапма-ҡаршылыҡтар 1873—1896 йылдарҙа депрессия — етештереү түбәнәйә барған оҙайлы хаҡтар кәмеү осоронда ҡатмарлашҡан. Үҙҙәренең сәнәғәттәрен дәртләндереүсе хөкүмәттәр (Германияла — 1879 йылдан Францияла — 1881 йылдан алып) ирекле сауҙа принциптарынан ихлас баш тартҡан&lt;ref&gt;Киндлбергер, С. П., (1961), «внешняя торговля и экономический рост: уроки Великобритании и Франции, 1850—1913», ''Экономическая история обзор'', вып. 14, нет. 2, с. 289—305.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Портер, Б., (1996), ''львиная доля: Краткая история британского империализма 1850—1995'', (Лондон: Лонгмен), С. 118ff&lt;/ref&gt;. Бының менән улар бер-береһенең үҙ-ара асыуын ғына ҡабартҡан.

=== Берлин конференцияһы ===
Берлин конференцияһында (1884—1885) ҡатнашҡандар, «һөҙөмтәле оккупация» принциптарын формалаштырып, көсөргәнеште кәметергә тырыша. африкала) Ике шартты үтәгәндә: бәхәсле биләмәләр территорияларына ғәмәлдә эйә булыу һәм ресурстарын үҙләштереү принцибы территориаль дәғүәләр (атап әйткәндә, Африкала) булғанда халыҡ-ара таныу фаразланған. Шул уҡ ваҡытта, ерле халыҡ фекере иҫәпкә алынмаған. Император хакимлығына ҡаршы сығыштар рәхимһеҙ рәүештә баҫтырылған. 1904—1907 йылдарҙа булып үткән Германияның Көнсығыш Африка колонияларындағы гереро һәм нама ҡәбиләләре (1904—1907) һәм Маджи-Маджи ихтилалдары — күрһәтмәле. 15 ҡатнашыусы ил араһында береһе лә Африка исеменән сығыш яһамаһа ла, сауҙа, навигация һәм Үҙәк Африка сиктәре буйынса килешеүгә ирешеү конференцияның маҡсаты булған.

Конференцияла [[Франция]], [[Германия]], [[Португалия]] һәм [[Бөйөк Британия]]ның колониялары һәм бойондороҡло территориялары өҫтөнлөк иткән. Державалар, бер үк ваҡытта бында урынлашҡан тел һәм мәҙәни сиктәрен кире ҡағып, Африкалағы колонияларының сиктәрен ҡайтанан ҡараған. Африка 50 бойондороҡло территорияға бүленгән һәм уның контролдә нисек тотолоуы ҡаралған. Шулай уҡ державалар, рәсми нигеҙҙә булмаһа ла, Африкала ҡолдар һатыуға сик ҡуйыу тураһында килешкән.

== Яңы империализм осоронда Британия ==
Британияла Яңы империализм осоро байтаҡ иҡтисади үҙгәрештәр менән билдәләнгән&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Divide et Impera: Vertical and Horizontal Dimensions of British Imperialism |издание=Critique |том=44 |номер=3 |страницы=221—231 |doi=10.1080/03017605.2016.1199629 |язык=en|тип=journal |автор=Xypolia, Ilia |год=2016}}&lt;/ref&gt;. Ил беренсе булып индустриалләшә башлағанлыҡтан, Британия XIX быуаттарҙың күп өлөшө дауамында технологик яҡтан башҡа илдәрҙән алда барҙы&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;Lambert, Tim. «England in the 19th Century.» Localhistories.org. 2008. 24 March 2015. [http://www.localhistories.org/19thcentengland.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505232504/http://www.localhistories.org/19thcentengland.html |date=2019-05-05 }}&lt;/ref&gt;. Әммә XIX быуат аҙағында башҡа илдәргә, башлыса Германия һәм АҠШ, Британия технологик һәм иҡтисади ҡеүәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыу юлын һайлай&lt;ref name=&quot;Lambert&quot; /&gt;. Башҡа державалар халыҡ-ара баҙар мөнәсәбәттәрендә әүҙем ҡатнаша башлағанда, бер нисә тиҫтә йыл монополия тотоп торғандан һуң ил үҙ иҡтисадының өҫтөнлөгөн һаҡлау өсөн көрәшә башлай. 1870 йылда донъя етештереү ҡеүәтенең АҠШ-ҡа 23,3 %, Германияға — 13,2 % тура килгән сағында, Британияға — 31,8%-ы тура килгән&lt;ref name=&quot;Platt&quot;&gt;Platt, D.C.M. «Economic Factors in British Policy during the 'New Imperialism.'» ''Past and Present'', Vol. 39, (April 1968). pp.120-138. jstor.org. 23 March 2015. [https://www.jstor.org/stable/649858?seq=18#page_scan_tab_contents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214154354/https://www.jstor.org/stable/649858?seq=18#page_scan_tab_contents |date=2017-02-14 }}&lt;/ref&gt;. 1910 йылға шул уҡ нисбәттә АҠШ-та 35,3 %-ҡа, ә Германияла — 15,9 %-ҡа еткәндә, Британияның етештереү ҡеүәте 14,7 %-ҡа кәмегән&lt;ref name=&quot;Platt&quot; /&gt;. Германия менән Америка кеүек илдәр иҡтисади яҡтан уңышлыраҡ була барған һайын, улар империализмда әүҙемерәк ҡатнаша бара, һәм был Британия сауҙаһының һәм сит илдәрҙәге инвестицияларҙың элекке күләмен мөмкин тиклем нығыраҡ хупларға мәжбүр итә&lt;ref name=&quot;Platt&quot; /&gt;.

Егерменсе быуат башында Британияның шулай уҡ өс экспансионистик держава (Япония, Германия һәм Италия) менән халыҡ-ара мөнәсәбәттәре көсөргәнешле булған. 1939 йылға тиклем был өс держава Британияның үҙенә бер ҡасан да янаманы, әммә империяға ситләтелгән ҡурҡыныс янауы көн кеүек асыҡ ине&lt;ref name=&quot;Davis&quot;&gt;Davis, John. ''A History of Britain, 1885—1939''. MacMillan Press, 1999. Print.&lt;/ref&gt;. 1930 йылдарҙа Британия, Япония Алыҫ Көнсығыш биләмәләренә, шулай уҡ Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия биләмәләренә янар, тип борсолған&lt;ref name=&quot;Davis&quot; /&gt;. Италия Британияның Мысырына янаған Төньяҡ Африкаға ҡарата ҡыҙыҡһыныу күрһәткән, ә Европа ҡитғаһында Германия өҫтөнлөгөнөң Бөйөк Британия именлегенә бер ни тиклем ҡурҡыныс тыуҙырған&lt;ref name=&quot;Davis&quot; /&gt;. Британлылар, экспансионистик державалар халыҡ-ара тотороҡлоҡто боҙоуға килтерер, тип борсолған&lt;ref name=&quot;Davis&quot; /&gt;. Бөйөк Британия үҙенең биләмәләрен юғалтыу ҡурҡынысы янағанда, ризалаштырыу булараҡ билдәле булған юл ҡуйыу сәйәсәтен ҡабул итеү ҡарарын сығарған булған&lt;ref name=&quot;Davis&quot; /&gt;.

Британияла яңы империализм дәүере йәмәғәтселектең империализм идеяһына ҡарата мөнәсәбәтенә йоғонто яһай. Йәмәғәтселектең күбеһе, Британия империализмдың этәргес көсө булһа, яҡшыраҡ булыр ине, тип ышанған&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;Ward, Paul. ''Britishness Since 1870''. Routledge, 2004. Print.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ шул уҡ кешеләр, Британия империализмы донъялағы изгелектең көсө булып тора, тип уйлаған&lt;ref name=&quot;Ward&quot; /&gt;. 1940 йылда Фабиан колониаль тикшеренеүҙәр бюроһы, Африка иҡтисади йәһәттән дә, социаль планда ла үҫешә ала, тип раҫлай, ләкин ул ғәмәлгә ашҡанға тиклем Африканың Британия империяһы менән ҡалғаны иң яҡшыһы тип раҫлаған. Британияла XIX быуат аҙағында һәм XX башында империализмға ҡаршы оппозиция сығанаҡтары булыуға ҡарамаҫтан, тотош ил буйынса империализмға ҡаршылыҡ булмаған тиерлек&lt;ref name=&quot;Ward&quot; /&gt;. Күпселек йәһәттән империализмдың был яңы формаһы Икенсе донъя һуғышынан һуң яңы империализм эраһы аҙағына тиклем Британия оҡшашлығының (идентичность) бер өлөшөн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Ward&quot; /&gt;.

== Империяларҙың бер-береһен уҙырға тырышыуы ==
{{Кратное изображение
 |зона        = справа
 |направление = vertical
 |заголовок   = Сравнение колониальных владений в начале эпохи «Нового империализма» и в конце.
 |ширина      = 400

 |изобр1      = Colonisation 1822.png
 |подпись1    = 1822 йылда, Наполеон һуғыштарынан һуң, донъя картаһы.

 |изобр2      = Colonisation 1914.png
 |подпись2    = 1914 йылда Беренсе донъя һуғышы алдынан донъя картаһы.
}}
Африка һәм Азия биләмәләре өҫтөнән Европа державалары контролен киңәйтеү Беренсе донъя һуғышы алдынан бер нисә тиҫтә йыл дауамында халыҡ-ара дипломатия эшмәкәрлегенә сәбәпсе булған яңы ҡаршылыҡтар, шиклелек һәм йәшерен конкуренция өсөн нигеҙ булды. 1881 йылда Францияның Тунисты 15 йылға баҫып алыуы уның Италия менән мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштыра. Таможня йыйымдары улар араһындағы алыш даирәһенә әйләнде. Бер йылдан Бөйөк Британияның Мысырҙы баҫып алыуы уның Франция менән мөнәсәбәттәрен һыуытыуға килтерҙе.

1898 йылғы Испан-америка һуғышы һәм 1904—1905 йылдарҙағы Рус-япон һуғышы дәүерҙең сағыу конфликттары була, улар һөҙөмтәһендә сәхнәлә тағы ике бөйөк империя державаһы — АҠШ һәм Япония — барлыҡҡа килә. 1898 йылғы Фашодтағы хәл инглиз-француз мөнәсәбәттәрендә ауыр көрсөккә килтерә, Францияның һуғыш ҡурҡынысы аҫтында инглиздәргә ҡайтыуын һуңынан Германияның арта барған йоғонтоһона ҡаршы көрәштә союздаштарын юғалтмаҫ өсөн компенсацияларға тура килә.

Британияның Көньяҡ Африкалағы сәйәсәте һәм Германияның 1900-сы йылдарҙа Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы әүҙем эшмәкәрлеге бығаса изоляция сәйәсәтен үткәргән Британияға союздаштар эҙләргә этәргес бирә. Тәүҙә уның союздашы Япония була, һуңынан Британия Франция менән Рәсәй союзына ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта Германия, Мароккола француз гегегемонияһына ҡаршы сығып, ике тапҡыр һуғышҡа әҙерлеген күрһәтте: 1905 йылда Танжер көрсөгө һәм 1911 йылда Агадир көрсөгө Беренсе донъя һуғышы алдынан элекке йылдарҙа Антанта лагерында Германияға ҡаршы ҡарашты нигеҙләне. Бер яҡтан Америка Ҡушма Штаттары менән Бөйөк Британия араһындағы бәхәс Тымыҡ океан төбәгендә Самоан утрауҙарын бүлгеләргә алып килгән көрсөккә килтерҙе.

1902—1903 йылдарҙа Америка Ҡушма Штаттарына (ҡара: «Монро доктринаһы») иҫәп тотҡан Венесуэла менән Европа илдәре коалицияһы араһында тағы ла бер көрсөк була.

== Теориялар ==
К. Каутский, Д. А. Хобсон үҫешкән һәм В. И. Ленин тарафынан популярлаштырылған «Туплау теорияһы» сәнәғәт революцияһы ваҡытында һәм унан һуң артыҡ (таҙа, финанс) капитал туплауға айырыуса иғтибар бүлә. Был теорияға ярашлы, сәнәғәт райондарын үҫтереү ваҡыт үтеү менән уларға инвестицияларҙы аҙ отошло иткән. Ирекле капитал арзаныраҡ эш көсө, файҙаланылмаған сеймал һәм конкуренция аҙ булған үҫешмәгән райондарға күсә. Әммә «йыйылыу теорияһы» насар үҫешкән илдәр, Италия, АҠШ, Рәсәй йәки Япония яғынан ҙур ирекле капиталға эйә булмаған кешеләрҙең — элекке бурыслыларҙың колониаль экспансияһын бындай төрҙә аңлата алмай. Бынан тыш, яулап алынған биләмәләрҙә хәрби һәм бюрократик сығымдар йыш ҡына уларҙан килгән килемдән артығыраҡ була. Африкала (1909 йылда Көньяҡ Африка Союзына ингән биләмәләрҙән тыш) 1880 йылдарға тиклем һәм унан һуң Европа капитал һалыуҙарының күләме сағыштырмаса ҙур булмай, һәм улар бөтөнләйе тигеләй үҙ мәнфәғәттәре, сәйәси йоғонтоһо булмаған компаниялар.

Иммануил Валлерстайн яҙған «Донъя-системалы теорияһы» &quot;яңы империализм&quot;ды сәнәғәте үҫешкән илдәрҙең «ядро»һынан капитал һалыуҙарҙың яйлап артыуын &quot;периферия&quot;ның бер өлөшө итеп күрә. Протекционизм һәм «формаль империялар» глобаль капиталистик &quot;мир-система&quot;ның &quot;ядроһы&quot;нда үҙгәрештәргә ынтылған Германия кеүек «ярымперифериялы индустриаль дәүләттәрҙең» төп ҡоралдары булып тора.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

=== Эпоханың мөһим шәхестәре ===
* [[Бисмарк Отто фон|Отто фон Бисмарк]], Германия
* [[Родс Сесил]], Британия
* [[Чемберлен Джозеф]], Британия
* [[Ферри Жюль]], Франция
* [[Наполеон III]], Франция
* [[Виктор Эммануил III]], Италия
* [[Уильям Маккинли]], США

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Albrecht-Carrié, René. ''A Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958), 736pp; basic survey
* Aldrich, Robert. ''Greater France: A History of French Overseas Expansion'' (1996)
* Anderson, Frank Maloy, and Amos Shartle Hershey, eds. ''Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa, 1870—1914'' (1918), highly detailed summary prepared for use by the American delegation to the Paris peace conference of 1919. [https://books.google.com/books?id=RdSwAAAAIAAJ&amp;pg=PA1 full text]
* Baumgart, W. ''Imperialism: The Idea and Reality of British and French Colonial Expansion 1880—1914'' (1982)
* Betts, Raymond F. ''Europe Overseas: Phases of Imperialism'' (1968) [https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism |date=2019-12-11 }} 206pp; basic survey
* Cady, John Frank. ''The Roots Of French Imperialism In Eastern Asia'' (1967)
* Cain, Peter J., and Anthony G. Hopkins. «Gentlemanly capitalism and British expansion overseas II: new imperialism, 1850‐1945.» ''The Economic History Review'' 40.1 (1987): 1-26.
* Hinsley, F.H., ed. ''The New Cambridge Modern History, vol. 11, Material Progress and World-Wide Problems 1870—1898'' (1979)
* Hodge, Carl Cavanagh. ''Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800—1914'' (2 vol., 2007); online
* Langer, William. ''An Encyclopedia of World History'' (5th ed. 1973); highly detailed outline of events; online
* Langer, William. ''The Diplomacy of Imperialism 1890—1902'' (1950); advanced history; online
* Manning, Patrick. ''Francophone Sub-Saharan Africa, 1880—1995'' (1998) [https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/read/105166421/francophone-sub-saharan-africa-1880-1995 online]
* Moon, Parker T. ''Imperialism &amp; World Politics'' (1926), Comprehensive coverage; online
* Mowat, C. L., ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 12: The Shifting Balance of World Forces, 1898—1945'' (1968); online
* Page, Melvin E. et al. eds. ''Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia'' (2 vol 2003)
* Pakenham, Thomas. ''The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876—1912'' (1992)
* Stuchtey, Benedikt, ed. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025319 ''Colonialism and Imperialism, 1450—1950''], European History Online, Mainz: Institute of European History, 2011
* [[Тейлор, Алан Джон Персиваль|Taylor, A. J. P.]] ''The Struggle for Mastery in Europe 1848—1918'' (1954) 638pp; advanced history and analysis of major diplomacy; online

== Һылтанмалар ==
* [http://www.yale.edu/iss/Hobson-Imperialism-Yale-ISS-Cain.pdf J.A. Hobson’s Imperialism: A Study: A Centennial Retrospective by Professor Peter Cain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060306042233/http://www.yale.edu/iss/Hobson-Imperialism-Yale-ISS-Cain.pdf |date=2006-03-06 }}
* [http://www.britishempire.co.uk Extensive information on the British Empire]
* [https://web.archive.org/web/20030605165829/http://www.btinternet.com/~britishempire/empire/empire.htm British Empire]
* [http://www.cato.org/pubs/pas/pa-459es.html The Empire Strikes Out: The «New Imperialism» and Its Fatal Flaws by Ivan Eland, director of defense policy studies at the Cato Institute.] (an article comparing contemporary defense policy with those of New Imperialism (1870—1914)
* [http://www.angelfire.com/nb/martian/newimp.htm The Martian Chronicles: History Behind the Chronicles New Imperialism 1870—1914]
* 1 — Coyne, Christopher J. and Steve Davies. «Empire: Public Goods and Bads» (Jan 2007). [https://web.archive.org/web/20070221033409/http://www.econjournalwatch.org/pdf/CoyneDaviesCommentJanuary2007.pdf]
* [http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook34.html Imperialism — Internet History Sourcebooks — Fordham University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109120927/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook34.html |date=2010-01-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20160303171022/http://www.columbia.edu/~lt95/altlect14.htm The New Imperialism] (a course syllabus)
* [https://web.archive.org/web/20080908005650/http://www.gpc.edu/~proseman/Imperialism.htm The 19th Century: The New Imperialism]
* 2 — Coyne, Christopher J. and Steve Davies. «Empire: Public Goods and Bads» (Jan 2007). [https://web.archive.org/web/20070221033409/http://www.econjournalwatch.org/pdf/CoyneDaviesCommentJanuary2007.pdf]

{{ВС}}
{{Новый империализм}}

[[Категория:Империализм]]
[[Категория:Яңы империализм]]</text>
      <sha1>s3q4s1nk8n3mrth4jfgpur3j2a5ndbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анри де Тулуз-Лотрек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185849</id>
    <revision>
      <id>1310480</id>
      <parentid>1274697</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19097" sha1="o8gquu9kdynuvtnzyb0ew86egxy2ev1" xml:space="preserve">
{{Рәссам}} 
'''Анри Мари Раймонд де Тулуза-Лотрек-Монфа''' (франц.: Comte Anri Marie Raymond de Lauuse-Lautrec-Montfa; [[24 ноябрь]] [[1864 йыл]], Альби — [[9 сентябрь]] [[1901 йыл]], Мальром замогы, Жиронда) — француз импрессионист-рәссамы, графика һәм реклама плакаттары оҫтаһы.

== Бала сағы ==
Анри де Тулуз-Лотрек 1864 йылдың 24 ноябрендә аристократтар ғаиләһендә тыуған. Ғүмеренең тәүге йылдары Альби ҡалаһындағы ғаилә имениеһында үтә. Уның ата-әсәһе, граф Альфонс Шарль де Тулуз-Лотрек-Монфа һәм графиня Адель Тапье де Селейран 1868 йылда кесе улдары Ришар вафат булғандан һуң айырылыша. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң Анри Чато дю Боск имениеһында һәм Нарбонна янындағы Селейрандарҙың (Cháteau du Célearan) имениеһында йәшәй, унда латин һәм грек телдәрен өйрәнә, физик кәмселегенә ҡарамаҫтан, һыбай йөрөй. Малайҙы бала ҡараусы ҡатын тәрбиәләй. 1871 йылда [[Франция- Пруссия һуғышы]] тамамланғандан һуң Тулуз-Лотрек [[Париж]]ға, әсәһе янына күсеп килә. Был ҡала уның тормошон үҙгәртә, рәссамдың ижадына ҙур йоғонто яһай.

Анри де Тулуз-Лотрек ғүмере буйы,  бигерәк тә рәссамдың сәләмәтлегенә зыян килтергән фажиғәле ваҡиғаларҙан һуң, әсәһенә яҡын була, улының тормошонда ул иң мөһим кеше булған. Атаһы йәмғиәттә эксцентрик, сәйер кеше булараҡ билдәле була, йыш ҡына йәшәгән урынын алмаштыра, был Анриға тыныс ҡына белем алырға ҡамасаулай. Әммә күңел асыуҙы яратҡан атаһы арҡаһында Анриҙы бәләкәй сағынан уҡ йыл һайын үткәрелә торған йәрминкә һәм цирк менән таныштыралар. Артабан цирк һәм күңел асыу, күңел асыу урындары рәссам ижадында төп темаға әйләнә.

== Физик кәмселеге ==
13 йәшендә, 1878 йылдың майында, креслонан торған саҡта, Анриҙың уң аяғы бот төбөнән һына. 1879 йылдың авгусында Тулуз-Лотрек соҡорға ҡолай һәм уның һул аяғыны бот төбөнән һына. Был ваҡиғанан һуң аяҡтары үҫеүҙән туҡтай һәм рәссамдың аяҡтары ғүмере буйы 70 см оҙонлоҡта ҡала. Анриҙың һөйәктәре бик яй төҙәлгәндер, нәҫелдән килгән ауырыу арҡаһында аяҡ-ҡулдарының үҫеүе туҡтағандыр&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://svpressa.ru/post/article/82052/ |title=«5 тяжелых недугов великих художников, повлиявших на их творчество» |access-date=2014-05-01 |archive-date=2016-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806062108/http://svpressa.ru/post/article/82052/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;тигән фекер бар. Анриҙың ике яҡтан да өләсәләре бер туған була (генетик инбридинг).

Хәҙерге табиптар быны билдәһеҙ генетик тайпылыш, бәлки, пикноидизостоз (ҡайһы берҙә Тулуз-Лотрек синдромы тиҙәр)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.golos-ameriki.ru/content/toulouse-lotreck-ny-sarah-suzuky-inmterview/1969182.html |title=В Нью-Йорке открылась выставка «Париж Тулуз-Лотрека» |access-date=2014-11-24 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041016/http://www.golos-ameriki.ru/content/toulouse-lotreck-ny-sarah-suzuky-inmterview/1969182.html |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924041016/http://www.golos-ameriki.ru/content/toulouse-lotreck-ny-sarah-suzuky-inmterview/1969182.html |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;йәки остеопетроз, ахондроплазия, остеогенез имперфектаһы менән бәйле вариант боҙолоуы менән бәйләй. Риккетстың иртә вирилизм менән киҫкенләшеүенә шикләнәләр. Бынан һуң уның аяҡтары үҫеүҙән туҡтай, бәлиғ булғас, уның буйы 1,52 м йәки 5 фут 0 дюймға етә. Уның кәүҙә өлөшө үҫә, ә аяҡтары бәләкәй килеш ҡала. Бынан тыш, уның енес ағзалары гипертрофияһы, иртә өлөгөрөп етеүе тураһында мәғлүмәт бар.

Физик етешһеҙлеге арҡаһында Анри де Тулуз-Лаутректы үҙе теләгән әйбер менән шөғөлләнә алмай. Был ғаилә өсөн ҙур фажиғә була: аристократтарҙың иң юғары ҡатламына ҡараған ғаиләләге берҙән-бер ир бала Анри хәрби хеҙмәткә алынмай; ул шулай уҡ балдарға, һунарға ла йөрөүҙән мәхрүм ҡала. Аҫыл затты дауам итергә тейеш Анри Тулуз-Лотректың лайыҡлы пар табып, балалар үҫтереүенә лә өмөт булмай. Рәссам бәләкәй буйына ҡарамаҫтан, иҫ киткес шаян кеше була, үҙ кәмселеге тураһында ул йыш ҡына ирония менән һөйләй.

Тулуз-Лотрек, кәмселеге булмаһа, хирург йәки спортсы булырға теләр инем тип һөйләй. Уның студияһында ишкәкле машина ҡуйыла, унда Анри де Тулуз-Лотрек күнекмәләр яһарға ярата. Ул үҙенә яраҡлы берҙән-бер спорт төрө— йөҙөү менән шөғөлләнә.

Ул мөхәббәттә лә уңышһыҙлыҡтарға осрай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://svpressa.ru/post/article/82052/ |title=5 тяжелых недугов великих художников, повлиявших на их творчество |access-date=2014-05-01 |archive-date=2016-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806062108/http://svpressa.ru/post/article/82052/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kp.ru/online/news/1549993 |title=Во Владимир привезли картины постимпрессиониста Анри де Тулуз-Лотрека |access-date=2014-05-01 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529215112/http://www.kp.ru/online/news/1549993 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;), ҡыҫҡа буйы (152 см) һәм инвалидлығы арҡаһында, уның бөтә романдары ла уңышһыҙ тамамлана. Тулуз-Лотрек спиртлы эсемлектәр белгесенә әүерелә, коктейлдәрҙе популярлаштыра. Лотректы «Ер тетрәү» коктейлен уйлап табыусы тиҙәр (коньяк менән абсент ҡатнашмаһы), әммә бындай ҡатнашма Лотрекҡа тиклем уҡ билдәле булған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com.ua/books?id=b7FwE6EpNPoC&amp;pg=PA132&amp;dq=%22Tremblement+de+Terre%22+lautrec&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=5Ev6U7HlFtjUavXMgIgD&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Tremblement%20de%20Terre%22%20lautrec&amp;f=false |title=Hideous Absinthe: A History of the Devil in a Bottle — Jad Adams — Google Книги&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2017-10-01 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310083010/https://books.google.com.ua/books?id=b7FwE6EpNPoC&amp;pg=PA132&amp;dq=%22Tremblement+de+Terre%22+lautrec&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=5Ev6U7HlFtjUavXMgIgD&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=%22Tremblement%20de%20Terre%22%20lautrec&amp;f=false |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Ғаилә замогында алкоголизмдан һәм енси сирҙән вафат була&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://whoyougle.ru/texts/famous-syphilitic/
 |title       = Знаменитые сифилитики
 |publisher   = сайт whoyougle.ru
 |accessdate  = 2011-04-09
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/61CEq0G4T?url=http://whoyougle.ru/texts/famous-syphilitic/
 |archivedate = 2011-08-25
 |deadlink    = no
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809040708/http://whoyougle.ru/texts/famous-syphilitic |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
[[File:Guibert 2.jpg|thumb|Тулуз-Лотрек м-е Тулуз-Лотректы төшөрә (1891)]]
Постпрессионистар сәнғәте, бигерәк тә [[Поль Сезанн]], [[Эдгар Дега]] һәм япон гравюраларынан илһам ала. 1882 йылда Парижға килә, ә 1884 йылда Монмартрҙа төпләнә, унда ғүмеренең аҙағына тиклем йәшәй. Тәүгеләрҙән булып,плакаттар (литография) төшөрөү менән етди шөғөлләнә башлаған. Үҙе шулар араһында ҡайнаған Анри йыш ҡына фәхишәләрҙе һәм Монмартр кабареларының тормошон һүрәтләй. Мулин Руж бейеүселәре Луиза Вебер (La Goulu) һәм Жанна Аврил, клоунэсса Ша-У-Као, шағир һәм театр эшмәкәре Аристид Брюан, бейеүсе Валентин Дезоссе (Һөйәкһеҙ), йырсы Иветт Гильбер уның моделдәре була.
Легендар «Мулен ружға» («ҡыҙыл тирмән» — фр.) ингән ерҙә Лотректың ике әҫәре ҡуйылған. Кабаре хужалары биргән афишаға заказ буйынса был рәссамдың беренсе плакаты &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Морелон Д. и др.|заглавие=Тулуз-Лотрек. Парижские удовольствия.|год=2008|место=Москва|издательство=Тритона|страницы=30|страниц=108|isbn=978-5-903592-04-3}}&lt;/ref&gt;

20 йылдан әҙерәк дауам иткән ижади тормошонда Тулуза-Лотрек 737 картина, 275 акварель, 363 гравюра һәм плакат, 5084 һүрәт, бер нисә керамика һәм витраждар ижад итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.nytimes.com/1995/06/06/science/what-ailed-toulouse-lautrec-scientists-zero-in-on-a-key-gene.html|title = What Ailed Toulouse-Lautrec? Scientists Zero In on a Key Gene|author = Natalie Angier|date = June 6, 1995|publisher = The New York Times|access-date = 2017-10-01|archive-date = 2018-06-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20180623061920/https://www.nytimes.com/1995/06/06/science/what-ailed-toulouse-lautrec-scientists-zero-in-on-a-key-gene.html|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;. Рәссамдың эштәре Салон-де-Индепендент (Ирекле рәссамдар Салоны) һәм [[Брюссель|Брюссел]]дә «Ирекле эстетика» йәмғиәте күргәҙмәләрендә (1895, 1896) ҡуйыла. Рәссам тере саҡта уның шәхси күргәҙмәләре Парижда (1896) һәм [[Лондон]]да (1898) ойошторола&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2008 йылда [[Дәүләт Третьяков галереяһы|Дәүләт Третьяков галереяһында]] ВТБ Банкы ярҙамы менән Тулуз—Лотрек әҫәрҙәренең «Парижда күңел асыу» тип аталған күргәҙмәһе үтә, күргәҙмәгә иллюстрациялы каталог сығарыла&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Тулуз-Лотрек «Элизе-Монмартр»ға йыш йөрөгән бер ҡыҙ менән таныша. Анри «Ерән сәсле Роза» тип атаған был ҡыҙ тиҙҙән уның яратҡан моделдәренең береһенә әйләнә. Был ҡыҙ һүрәтләнгән картиналарҙың береһе «Монруж»да тип атала. Тулуз-Лотрек өсөн был аралашыу енси сир һәм үлем менән тамамлана.

Тулуз-Лотрек тере саҡта тәнҡитселәр башлыса рәссамға һәм уның ижадына мәрхәмәтһеҙ була. Танылыу уға вафатынан һуң бер нисә йыл үткәс килә.
Ул төҙөгән рецепттар китабы үлгәндән һуң донъя күрә.

== Картиналары ==
* Фернандо циркында (1888)
* «Мулен Руж»да (1892)
* Аристид Брюан «Амбассадер»ҙа (1893)
* Мулен урамындағы салон(1894—1895)
* Кер йыуыусы (1884)
* Кер үтекләүсе (1885)
* «Мулен Руж»дағы бейеү (1889—1890)
* [[Винсент ван Гог]] (1887), пастель
* Канатта бейеүсе ҡыҙ (1899)

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Lautrec moulin rouge, la goulue (poster) 1891.jpg|[[Мулен Руж]], [[Ла Гулю]] 1891
Henri de Toulouse-Lautrec 037.jpg|[[Ла Гулю]] [[Мулен Руж]]да ике әхирәте менән, 1892
Henri de Toulouse-Lautrec 031.jpg|[[Авриль, Жанна|Жанна Авриль]], 1893
Lautrec marcelle lender doing the bolero in 'chilperic' 1895.jpg|Марселла Лендер ''Шильперик'' кабареһында болеро бейей, 1895
Alone.jpg|Яңғыҙ ҡалғанда
'Danseuse assise aux Bas de roses' by Toulouse-Lautrec, 1890.jpg|Алһыу триколы бейеүсе
Танцовщица ,поправляющая трико. Анри де Тулуз-Лотрек.jpg|Трикоһын төҙәтеүсе бейеүсе
Toulouse-Lautrec -- Femme à l'ombrelle.jpg|Ҡулсатырлы ҡатын, 1889
&lt;/gallery&gt;

== Кинематограф ==
* Лотрек. Режиссёр: [[Роже Планшон]]. Фильм о жизни и трагической смерти Анри де Тулуз-Лотрека. 1998 г.
* [[Мулен Руж (фильм, 1952)|Мулен Руж]]. Режиссёр: [[Джон Хьюстон]]. Фильм о жизни и творчестве графа Анри де Тулуз-Лотрека. 1952 г.
* [[Мулен Руж! (фильм, 2001)|Мулен Руж]]. Режиссёр: [[Баз Лурман]]. Фильм 2001 г.
* [[Американец в Париже (фильм)|Американец в Париже]]. Мюзикл 1951-го года. В финальной сцене «оживает» картина Тулуз-Лотрека, главные герои танцуют в кабаре, где сам художник сидит за столиком.
* Легенда конца века. Режиссёр: Ален Жобер. Фильм из цикла «Палитры», посвященный Анри де Тулуз-Лотреку и его творчеству. 1992 г.
* В одном из эпизодов фильма «Полночь в Париже» Гил и Адриана переносятся в Париж времен Belle Epoque. Там они встречают художника, в одиночестве сидящего за столиком.
* Сериал &quot;Кракелюры&quot; (Франция, 2011). В сериале рассказывается о создании художником Пьером-Огюстом Ренуаром картины &quot;Завтрак гребцов&quot;. Среди друзей Ренуара Анри де Тулуз-Лотрек.
* [[Ван Гог. На пороге вечности (фильм)|Ван Гог. На пороге вечности]]. Фильм 2018-го года. Эпизод.

== Әҙәбиәт ==
* [[Перрюшо, Анри|Перрюшо А.]] Жизнь Тулуз-Лотрека. — М.: Радуга, 1994. — 283 с. — ISBN 5-05-004269-0 (переиздана М.: АСТ, 2013. — ISBN 978-5-17-079157-6)
* [[Ла Мюр, Пьер|Пьер, Л.—М.]] Мулен Руж. Трагическая жизнь Тулуз-Лотрека. — М.: Республика, 1994. — 383 с. — ISBN 5-250-02390-8.
* [[Мур, Кристофер|Мур К.]] SACRÉ BLEU. Комедия д’искусства. — М.: Эксмо, 2013. — ISBN 978-5-699-66866-3.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

==Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Анри де Тулуз-Лотрек
 |Портал       = 
 |Викисловарь  = 
 |Викиучебник  = 
 |Викиверситет = 
 |Викицитатник = Анри де Тулуз-Лотрек
 |Викитека     = 
 |Викивиды     = 
 |Викиновости  = 
 |Метавики     = 
 |Проект       = 
}}
* 
* [https://web.archive.org/web/20121019193228/http://www.art-drawing.ru/gallery/category/611-toulouse-lautrec-henri-de Анри Мари Раймон де, Тулуз-Лотрек. Картины] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1490-toulouse-lautrec-henry-marie-de-raymond и биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528193321/http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1490-toulouse-lautrec-henry-marie-de-raymond |date=2012-05-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20130419035510/http://sunny-art.ru/category/tuluz-lotrek-kartiny/ Самая большая русскоязычная коллекция работ художника.]

{{Внешние ссылки}}
[[Категория: Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Франция рәссамдары]]
[[Категория:Рәссамдар]]
[[Категория:Сәнғәт]]</text>
      <sha1>o8gquu9kdynuvtnzyb0ew86egxy2ev1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡтыкүл (шифахана)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188116</id>
    <revision>
      <id>1310408</id>
      <parentid>1279469</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10671" sha1="94vc4ejk65rlysmwd4i2yf7fe7r75np" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Яҡтыкул» шифаханаһы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]]ндағы күп йүнәлешле бальнеология курорты&lt;ref&gt;{{БЭ2013|75262}}&lt;/ref&gt;. 1937 йылда ял йорто булараҡ нигеҙ һалына башлай. [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның [[1971 йыл]]дың [[12 март]]ындағы 106-сы ҡарары нигеҙендә «Яҡтыкүл» шифаханаһы урындағы әһәмиәткә эйә бальнеоклиматик курортҡа әүерелә. [[Өфө]] ҡалаһынан 317 км алыҫлыҡта, [[Яҡтыкүл (күл)|Яҡтыкүл]] ярында, [[диңгеҙ кимәле]]нән 450 метрҙа урынлашҡан.

== Дауалау йүнәлештәре ==
«Яҡтыкүл» шифаханаһы — шифалы [[ләм]] менән дауалауға йүнәлтелгән климат шифаханаһы. Әбйәлил районында, [[Силәбе өлкәһе]] [[Магнитогорск]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 42 километрҙа япраҡлы урман тоҡомдары паркында урынлашҡан. Климаты континенталь, ҡышы уртаса һалҡын (ғинуарҙың уртаса температураһы −20°С), йәйе йылы (июлдең уртаса температураһы +18-24°С). Яуым-төшөм — йылына уртаса 350 мм.

1932 йылда йәйге пионер лагеры булараҡ асыла, 1937 йылдан алып Магнитогорск металлургия комбинатының ял йорто, 1950 йылдан — «Банное» ял йорто, 1958 йылдан — «Яҡтыкүл», 2003 йылдан — «Яҡтыкүл» шифаханаһы&quot; дәүләт унитар предприятиеһы исемен йөрөтә. Терәк-хәрәкәт, периферик нервы, бәүел-енес системалары, аш һеңдереү, тын алыу ағзалары сирле пациенттар өсөн тәғәйенләнгән. Шифахана йыл әйләнәһенә эшләй, 209 урынға иҫәпләнгән (2011).

Төп дауалау факторҙары: [[климат]], [[ҡымыҙ]], Безымянное-1 күленең минераль ләмдәре. Бальнеотерапия, ләм менән дауалау, диетотерапия, дауалау физкультураһы, массаж, физиотерапия, фитомотерапия, спелеотерапия һ. б. ҡулланыла&lt;ref&gt;{{БЭ2013|75262}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
«Яҡтыкүл» күле янында урынлашҡан [[күл]]дәр ләмдәренең шифаһы элек-электән билдәле булған. Тәүҙә урындағы халыҡ уларҙы быуындар һыҙлауын баҫыу маҡсатында файҙаланған, ә һуңынан шифалы ләм ятҡылыҡтарын яңынан разведкалау шифахана булдырыу мөмкинлеген бирә.

1932 йылда бында йылдың йылы ваҡытында ғына эшләгән пионер лагеры асылған. Капиталь төҙөлөш XX быуаттың 40-сы йылдарында башланған. 1941 йылда Магнитогорск ҡалаһының металлургия комбинаты эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәре өсөн ял йорто төҙөлөшөн тамамлай. Ләкин [[Бөйөк Ватан һуғышы]] «Банное» тип исемләнгән ял йортон асыуҙы кисектерә. Ял йорто 1950 йылда ғына асыла. 1956 йылдан алып ял йорто БАССР-ҙың Профсоюздар курорттарына идара итеү советына буйһона. Ә инде 1958 йылда бында [[Мулдаҡкүл]]дән килтерелгән батҡаҡты файҙаланып, шифахана-курорт дауалау-һауыҡтырыу курстары тәғәйенләнә башлай. Дауалау үҙенсәлектәренә эйә булған пелоидтарҙы өҫтәмә разведкалау шифахана биләмәһенән ни бары 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Безымянное-1 батҡаҡ күленең асылыуына килтерә. Уның шифалы ләме әлегә тиклем шифаханала ҡулланыла.

[[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның 1971 йылдың 12 мартындағы 106-сы ҡарары «Яҡтыкүл» шифаханаһын урындағы әһәмиәткә эйә бальнеоклиматик курорт тип иғлан итә.

Бөгөн был бер үк ваҡытта 200 кешене ҡабул итергә әҙер заманса комплекс, уның составында ике торлаҡ корпусы, дауалау корпусы менән берләштерелгән бальнео-батҡаҡ менән дауалау бүлеге, Ял итеү үҙәге, ашхана бар.

Бында дауалау методикаһында тәбиғи ләм һәм яһалма әҙерләнгән радон уңышлы файҙаланыла. Заманса шифахана-курорт процедуралары менән бергә, тәбиғи дауалау факторҙары шифаханала дауалауҙы мөмкин тиклем һөҙөмтәле һәм хәүефһеҙ итә, ә уңайлы шарттар шифахананы идеаль ял һәм дауалау биләмәһенә әйләндерә. Шуға күрә бында йыл һайын меңәрләгән республика халҡы һәм ҡунаҡтары килә. Ял итеүселәрҙең 60%-ы ҡабаттан килә, сөнки хроник сирҙәр менән ауырығанда табиптар йыл һайын шифаханала дауаланырға кәңәш итә&lt;ref&gt;[https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld5ymoloze713677461 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121135117/https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld5ymoloze713677461 |date=2023-01-21 }}&lt;/ref&gt;.
 

== Бөгөнгөһө ==
Шифахана ҡышын — 150, йәйен 250 карауатҡа иҫәпләнгән. Бальнеологик процедуралар (радон, ынйы, өйөрмә, ылыҫлы, һыу аҫты душ-массажы ванналары), электр менән дауалау, массаж, дауалау физик күнегеүҙәре, диета ҡулланыла. Клиника, биохимия, бактериология лабораториялары, функциональ диагностика кабинеттары, рентген, теш табиптары, дауалау физкультураһы залы һ. б. эшләй&lt;ref&gt;[https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld5ymoloze713677461 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121135117/https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld5ymoloze713677461 |date=2023-01-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==
'''«Яҡтыкул» шифаханаһы''' йыл һайын [[Мәскәү]], [[Һамар]], [[Сочи]] ҡалаларында үткәрелгән «Здравница» Бөтә Рәсәй форумдарында «Иң яҡшы бальнеошифахана» (2006, 2012, 2022) номинацияһында, «Ләм менән дауалауҙың иң яҡшы технологиялары» (2009, 2010, 2012, 2013), «Тәбиғәттең дауалау факторҙарын файҙаланыу буйынса иң яҡшы шифахана» (2008, 2011), «Иң яҡшы климат-терапия һәм климат-профилактика технологиялары» (2011, 2013) номинацияларында көмөш һәм алтын миҙалдарына һ. б. маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булды&lt;ref&gt;[https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/nagrady-i-diplomy/?ysclid=ld65gphybw396153448 Награды и дипломы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121165544/https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/nagrady-i-diplomy/?ysclid=ld65gphybw396153448 |date=2023-01-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Шифахана тураһында ваҡытлы матбуғат ==

== Әҙәбиәт ==
* Иванов В. Н. Якты-Куль — здравница Зауралья. Уфа, 1982.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|75262}}
* [https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld5ymoloze713677461 История санатория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121135117/https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/istoriya-sanatoriya/?ysclid=ld5ymoloze713677461 |date=2023-01-21 }}
* [https://ufa-gid.com/encyclopedia/kur_yaktyk.html?ysclid=ld5zfb7zva685133780 Уфа-Гид. КУРОРТ ЯКТЫКУЛЬ]
* [https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/?ysclid=ld5yl1gybk219439141 Преимущества санатория Якты-Куль]
* [https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/nagrady-i-diplomy/?ysclid=ld65gphybw396153448 Награды и дипломы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121165544/https://xn----7sba6afhaillwhqgq0kua1c.xn--p1ai/about/nagrady-i-diplomy/?ysclid=ld65gphybw396153448 |date=2023-01-21 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:1971 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Башҡортостан шифаханалары]]
[[Категория:Әбйәлил районы]]
[[Категория:Бальнеология]]
[[Категория:Физиотерапия]]
[[Категория:Әбйәлил районы иҡтисады]]
[[Категория:Әбйәлил районының иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>94vc4ejk65rlysmwd4i2yf7fe7r75np</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анапа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188223</id>
    <revision>
      <id>1310356</id>
      <parentid>1287981</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1310356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15321" sha1="t64l4qu81lsdtaml29rqstz5o3z9qd6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Анапа''' — федераль әһәмиәттәге курорт-ҡала&lt;ref name=&quot;Статус&quot; /&gt;. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] көньяғында, [[Краснодар крайы]]нда урынлашҡан. Климаты файҙаланылған бальнеологик курорт. Совет заманында башлыса балалар һәм үҫмерҙәр өсөн тәғәйенләнгән булһа, һуңғы бер нисә тиҫтә йылда дөйөм ҡулланылышлыға әйләнә.

Край буйһоноуындағы ҡала һәм «Анапа ҡала-курорты» муниципаль берәмегенең административ үҙәге. «Хәрби дан ҡалаһы» (2011).

== Тарихы ==
[[Файл:RR5714-0039R.jpg|мини|180x180пкс|Рәсәй Банкыһының 10 һумлыҡ иҫтәлекле тәңкәһе (2014)]]
 
Б.э.т. бер нисә быуат әүәл Анапа урынында — синдтар торамаһы, антик ҡала — Синд гаване йәки Синдика булған. Боспор дәүләтенә ҡушылғандан һуң (б.э.т. ''IV'' быуаттың уртаһынан б.э.''III быуатына'' тиклем), уның хакимы Горгипп исеме менән Горгиппия тип аталған.
* Тулыһынса Рәсәйгә 1829 йылғы Адрианополь солох килешеүе буйынса ҡушыла. Әммә [[Ғосман империяһы]]ның да, [[Рәсәй империяһы]]ның да власын танымаған урындағы черкес халҡы батша ғәскәрҙәренә әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтә башлай.
* 1866 йылда ҡала курорт статусын ала. Доктор В. А. Будзинский шифаханаһы [[XIX быуат]] аҙағына беренсе ҡунаҡтарҙы ҡабул итә, Ә [[XX быуат]] башына ҡала тиҙ үҫешеүсе курорт һәм порт булып ҡала. Анапала курорт төҙөлөшө 1920—1930 йылдарҙа дауам итә. 1940-сы йылдар башында Анапала 14 шифахана һәм 10-дан ашыу пионер лагеры була.
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында курорт тулыһынса емерелә. 1950 йылдарҙа тулыһынса тергеҙелә.
* 1994 йылдың 12 мартында Анапа районы һәм Анапа ҡалаһы муниципаль берәмектәре Анапа курортына берләштерелә&lt;ref name=&quot;курорт Анапа&quot;&gt;[https://www.glavbukh.ru/npd/edoc/81_8896235 Постановление Главы администрации Краснодарского края от 21.03.1994 № 152]&lt;/ref&gt;. 1996 йылда муниципаль берәмек Анапа ҡала-курорты тип үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;город-курорт Анапа&quot;&gt;[https://www.anapa-official.ru/sovet/istoricheskaja-spravka/ Город-курорт Анапа. Историческая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021003759/https://www.anapa-official.ru/sovet/istoricheskaja-spravka/ |date=2020-10-21 }}&lt;/ref&gt;.
* 2006 йылдың 1 апрелендә урындағы үҙидара реформаһы һөҙөмтәһендә «Анапа ҡала-курорты» муниципаль берәмеге статусы менән ҡала округы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;ГО город-курорт Анапа&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/461606942 Об установлении границ муниципального образования город-курорт Анапа и наделении его статусом городского округа]&lt;/ref&gt;.
* [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы Президентының]] 2011 йылдың 5 майындағы 586-сы Указы менән ҡалаға «Хәрби дан ҡалаһы» тигән почетлы исем бирелә&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d37145c1da64840863.pdf Указ Президента Российской Федерации от 5 мая 2011 года № 586 «О присвоении г. Анапе почётного звания Российской Федерации „Город воинской славы“»]&lt;/ref&gt;.
* 2022 йылдың 25 авгусында Анапаның рәсми гимны ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://anapa-official.ru/news/u-anapy-poyavilsya-svoy-ofitsialnyy-gimn/|title=У Анапы появился свой официальный гимн|author=SIMAI Studio вЂ” http://simai.studio|website=anapa-official.ru|access-date=2022-08-29}}&lt;/ref&gt; Ҡала көнө сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһендә байрам ителә.
* 2026 йылдың ноябрендә Рәсәй хөкүмәте Анапа ҡалаһына федераль әһәмиәттәге курорт статусын бирә&lt;ref name=&quot;Статус&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=9 ноября 2026 года|url= https://объясняем.рф/articles/news/anapa-stala-kurortom-federalnogo-znacheniya/?utm_source=Gismeteo&amp;utm_medium=CPC&amp;utm_campaign=ga_site-orf_news&amp;utm_content=All|title=Анапа стала курортом федерального значения|lang=ru|publisher=Официальный интернет-ресурс для информирования о социально-экономической ситуации в России|accessdate=2026-11-11}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 

== Этимологияһы ==
«Анапа» һүҙен тәржемә итеүҙең бер нисә варианты бар. Был хәҙерге ҡала урынында йәшәгән халыҡтарҙың яңғырашы буйынса оҡшаш һүҙбәйләнештәре булыуы менән бәйле. Улар араһында иң билдәлеһе:
* Черкес (адыг) «Аннэ-пэ» — «түңәрәк өҫтәл сите». Анапа бухтаһы урындағы черкес ҡәбиләләренә адыг милли өҫтәле һыҙаттарын хәтерләтә алған тип иҫәпләнелә;
* Боронғо грек «Ана-па» — «Бейек морон». Боронғо грек «Аргонавтика» әҫәрендә Аполлоний Родосский, беренсе тапҡыр «Анапа» һүҙен телгә алып, уны &quot;бейек морон&quot;тип аңлата. Ихтимал, был исем урындағы бейек һәм текә яр арҡаһында алғандыр.

В. А. Потто &quot;Кавказ һуғышы&quot;ның I томында «Бибиковтың Анапаға ауыр походы» бүлегендә тағы бер версия яҙған:
&quot;Анапа «һүҙе ике татар һүҙенән килеп сыҡҡан: „ана“— әсә һәм „пай“ — өлөш. Тәүге осорҙа ҡәлғәне Анапай тип атамағандар — „әсә өлөшө“ йәки „әсә ҡуйыны“ („лоно“). Был атаманың килеп сығышын, ғәҙәттә, төрөктәрҙең Ҡырымдан ҡыуылған диндәштәренең яҙмышын еңеләйтергә тырышып, уларға Кубань буйлап тап ошо ҡәлғә һаҡлауы аҫтында урын биреүҙәре менән аңлата; үҙ ваҡытында татарҙар бындай ҡурсалауҙы юғары баһалай һәм бәхетһеҙ һөргөнселәрҙе әсә ҡуйынына алған кеүек, үҙендә һыйындырған ергә Анапа исеме биреп рәхмәтен белдерә». Әммә Анапа исеме Ҡырым ханлығы ҡолатылғанға тиклем дә булған.

== Физик-географик тасуирламаһы ==
; Географияһы
[[Файл:Анапа.Вокзал.JPG|мини|Слева|Тимер юл вокзалы.]]
[[Файл:Танец_дельфинов.jpg|мини|Слева|Анапа дельфинарийында дельфиндар бейеүе]]
Анапа [[Краснодар крайы]]ның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, [[Ҡара диңгеҙ]]ҙең Анапа бухтаһы ярында урынлашҡан. Мәскәүҙән көньяҡҡа 1,5 мең саҡрым алыҫлыҡта, Краснодарҙан көнбайышҡа табан 190 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сочи]]ҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 360 саҡрым алыҫлыҡта, [[Төп Кавказ һырты]]ның Тамань ярымутрауы менән киҫешкән ерендә урынлашҡан.

; Гидрографияһы

[[Файл:Anapa._Anapka_river.JPG|справа|мини|Анапка йылғаһы тамағы]]
Анапа ҡалаһы биләмәһе буйлап Анапка йылғаһы аға, ул Анапа һыубаҫарын диңгеҙ менән бәйләй.

=== Климаты ===
{{Ҡала климаты|Источник=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/37001.htm Погода и климат],&lt;ref&gt;[http://portal.esimo.ru/dataview/viewresource?resourceId=RU_RIHMI-WDC_913&amp;parameter=tempwater&amp;sea=black&amp;filter=workingstations ЕСИМО]&lt;/ref&gt;.|Янв_ср_осад=52|Фев_ср_осад=49|Мар_ср_осад=49|Апр_ср_осад=40|Май_ср_осад=36|Июн_ср_осад=43|Июл_ср_осад=33|Авг_ср_осад=40|Сен_ср_осад=46|Окт_ср_осад=42|Ноя_ср_осад=59|Дек_ср_осад=68|Год_ср_осад=560|Янв_ср=3.3|Фев_ср=3.7|Мар_ср=6.9|Апр_ср=11.3|Май_ср=17.0|Июн_ср=22.4|Июл_ср=25.1|Авг_ср=25.4|Сен_ср=20.3|Окт_ср=13.9|Ноя_ср=9.0|Дек_ср=5.4|Год_ср=13.6|Янв_ср_мин=0.0|Янв_ср_макс=6.0|Фев_ср_мин=0.3|Фев_ср_макс=6.2|Мар_ср_мин=2.7|Мар_ср_макс=9.3|Апр_ср_мин=7.7|Апр_ср_макс=14.7|Май_ср_мин=12.2|Май_ср_макс=19.6|Июн_ср_мин=16.8|Июн_ср_макс=24.1|Июл_ср_мин=19.5|Июл_ср_макс=28.1|Авг_ср_мин=19.1|Авг_ср_макс=28.3|Сен_ср_мин=14.5|Сен_ср_макс=23.3|Окт_ср_мин=9.8|Окт_ср_макс=17.6|Ноя_ср_мин=4.9|Ноя_ср_макс=11.8|Дек_ср_мин=1.6|Дек_ср_макс=7.7|Год_ср_мин=9.0|Год_ср_макс=16.4|Янв_а_мин=-23.9|Янв_а_макс=17.7|Фев_а_мин=-19.6|Фев_а_макс=21.0|Мар_а_мин=-13.2|Мар_а_макс=24.5|Апр_а_мин=-5.1|Апр_а_макс=31.0|Май_а_мин=0.7|Май_а_макс=31.2|Июн_а_мин=7.0|Июн_а_макс=36.3|Июл_а_мин=11.0|Июл_а_макс=38.0|Авг_а_мин=8.5|Авг_а_макс=38.2|Сен_а_мин=0.8|Сен_а_макс=32.9|Окт_а_мин=-6.3|Окт_а_макс=35.6|Ноя_а_мин=-12.2|Ноя_а_макс=27.1|Дек_а_мин=-18.9|Дек_а_макс=22.3|Год_а_мин=-23.9|Год_а_макс=38.2|Янв_вода=7.0|Фев_вода=6.2|Мар_вода=7.5|Апр_вода=10.7|Май_вода=15.3|Июн_вода=20.5|Июл_вода=23.5|Авг_вода=24.4|Сен_вода=21.3|Окт_вода=17.0|Ноя_вода=12.3|Дек_вода=9.0|Год_вода=14.6}}

== Халҡы ==
{{Население|Анапа}}

; Милли составы

[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса [[2010 йыл|(2010 йыл]]):&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/resources/e105100040b4a742a3f5e7367ccd0f13/pub-04-04.pdf|title=Население по национальности и владению русским языком по муниципальным образованиям Краснодарского края|accessdate=2017-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305173103/http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/resources/e105100040b4a742a3f5e7367ccd0f13/pub-04-04.pdf|archivedate=2016-03-05|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard sortable&quot;
!Халҡы
!Һаны, &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; уҡыусы.
!Өлөшө &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; бөтә халыҡтан, %
|-
|[[урыҫтар]]
| align=&quot;right&quot; |50 738
| align=&quot;right&quot; |86,01 %
|-
|[[әрмәндәр]]
| align=&quot;right&quot; |3 916
| align=&quot;right&quot; |6,64 %
|-
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |1 319
| align=&quot;right&quot; |2,24 %
|-
|башҡалар
| align=&quot;right&quot; |2 511
| align=&quot;right&quot; |4,25 %
|-
|милләте күрһәтелмәгән
| align=&quot;right&quot; |506
| align=&quot;right&quot; |0,86 %
|-
|Барлығы
| align=&quot;right&quot; |58 990
| align=&quot;right&quot; |100,0 %
|}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Алексеева Е. М.|заглавие=Античный город Горгиппия|место={{М}}|издательство=УРСС|год=1997|страниц=560|isbn=5-901006-12-7}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Анапа}}
* {{Китап|заглавие=История курорта Анапа|автор=Баклыков Л. И.|место=Краснодар|издательство=Советская кубань|год=2002}}
* {{Китап|автор=Константинов В. А.|заглавие=Анапа: путешествие в прошлое|место=Анапа|год=2009|isbn=978-5-9901634-1-6|страниц=140}}
* {{Китап|автор=Кругликова И. Т.|заглавие=Синдская гавань. Горгиппия. Анапа|место={{М}}|издательство=Наука|год=1978|страниц=104}}
* {{Китап|автор=Янишогло Ф. Е.|заглавие=Анапа от военной крепости до российского курорта|место=Анапа|год=2003}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.anapa-official.ru/ Ҡала хакимиәте сайты]
* [https://vk.com/anapaadm/ &quot;Бәйләнештә&quot;социаль селтәрендә Анапаның рәсми бите]
* [https://t.me/anapaofficial Анапаның &quot;Telegram&quot;мессенджерындағы рәсми бите]
* [http://www.museum.ru/m1364 Анапаның археология музейы] на museum.ru
* [http://www.obanape.ru/about/history/ Анапа Тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219170039/http://www.obanape.ru/about/history/ |date=2020-02-19 }}
* Список памятников культурного наследия Анапы в Викигиде
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Краснодар крайы ҡалалары]]
[[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Рәсәй порттары]]</text>
      <sha1>t64l4qu81lsdtaml29rqstz5o3z9qd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыласын менән һунар итеү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188834</id>
    <revision>
      <id>1310354</id>
      <parentid>1291664</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17397" sha1="nyd2ge8bi28vrr3rt5zhf5570e97six" xml:space="preserve">{{Нематериальное наследие UNESCO
 |Name         = Соколиная охота — живое наследие человечества
 |оригинальное название = Falconry, a living human heritage
 |Image        = &lt;!-- файл картинки --&gt;
 |imagecaption = &lt;!-- подпись к картинке --&gt;
 |State Party  = 
:{{Флагификация|Австрия}}
:{{Флагификация|Бельгия}}
:{{Флагификация|Германия}}
:{{Флагификация|Венгрия}}
:{{Флагификация|Испания}}
:{{Флагификация|Италия}}
:{{Флагификация|Казахстан}}
:{{Флагификация|Катар}}
:{{Флагификация|Марокко}}
:{{Флагификация|Монголия}}
:{{Флагификация|ОАЭ}}
:{{Флагификация|Пакистан}}
:{{Флагификация|Португалия}}
:{{Флагификация|Саудовская Аравия}}
:{{Флагификация|Сирия}}
:{{Флагификация|Словакия}}
:{{Флагификация|Франция}}
:{{Флагификация|Чехия}}
:{{Флагификация|Южная Корея}}
 |Domain       = &lt;!-- необязательный --&gt;
 |ID           = 1708
 |Link         = 
 |Year         = 2021
 |Session      = &lt;!-- сессия, на которой включили в список, необязательный --&gt;
 |Danger       = &lt;!-- находится ли под угрозой, да/нет, необязательный--&gt;
 |Викисклад    =
}}
[[Файл:1_raróg.jpg|мини|250x250пкс|Махсус йыһазландырылған йыртҡыс ҡош]]
'''Ыласын һунары''' — башлыса ыласын һымаҡтар (ыласын һәм ҡарсыға ғаиләләре) отрядынан ҡулға өйрәтелгән йыртҡыс ҡоштарҙы файҙаланып, табыш тотоу өсөн һунар төрө. Ыласын һунары менән шөғөлләнгән һунарсыларҙы ыласынсылар тип атайҙар.

Ҡайһы берҙә ҡоштар менән һунар итеүҙе һунар ҡошо атамаһы буйынса ҡарсыға йәки бөркөт һунары тип атайҙар.Әммә ҡоштар менән һунар итеү буйынса пособиеларҙың күпселеге был төрҙәрҙе һунар ҡоштары менән һунар итеү төрҙәренә индерә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://piterhunt.ru/library/books/okhota_s_lovchimi_ptitsami.htm |title=Охота с ловчими птицами. Дементьев Г. П. 1935 г. |access-date=2012-08-29 |archive-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829053156/http://piterhunt.ru/library/books/okhota_s_lovchimi_ptitsami.htm |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829053156/http://piterhunt.ru/library/books/okhota_s_lovchimi_ptitsami.htm |date=2012-08-29 }}&lt;/ref&gt;.
Ыласын һунары мәҙәниәте [[Евразия]]ның бөтә илдәрендә һәм [[Төньяҡ Америка]]ның ҡайһы бер төбәктәрендә  тиерлек үҫешкән. Әммә [[ауыл хужалығы]] үҫешеүе һәм [[атыу ҡоралы]] таралыуы менән ыласын һунарының популярлығы һиҙелерлек кәмей.

== Тарихы ==
[[Файл:Falcon_with_kill.JPG|мини|250x250пкс]]
Ыласынды йәки башҡа ҡоштарҙы сөйөп һунар итеү боронғо замандарҙа уҡ билдәле булған; иң тәүге раҫлау (б.э. тиклем [[:ru:722_год_до_н._э.|722]]-[[:ru:705_год_до_н._э.|705]] йй.)  Саргон II вотчинаһын, Ассирияның Дур-Шаррукин ҡәлғәһен  ҡаҙыныу эштәре барышында асыҡланған, унда таш барельефта. э.ҡайҙа таш барельефы ике һунарсы һүрәте төшөрөлгән, береһе ҡош  ҡошто һауаға осора, икенсеһе уны тота&lt;ref name=&quot;Layard&quot;&gt;''A. H. Layard'' (1853) Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon; with Travels in Armenia, Kurdistan and the Desert. Adamant Media Corporation. 2001. ISBN 978-1-4021-7444-5&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dalley1993&quot;&gt;''Stephanie Dalley'' (1993) [http://www.clt.astate.edu/aromero/Babylonians.pdf Ancient Mesopotamian Gardens and the Identification of the Hanging Gardens of Babylon Resolved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613205922/http://www.clt.astate.edu/aromero/Babylonians.pdf |date=2010-06-13 }} Garden History, Vol. 21 (1993), pp 1-13&lt;/ref&gt;. Беҙҙең эраға тиклем үк ыласын һунары Урта Азия далаларынан алып [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Корея ярымутрауы]], [[Һинд-Ҡытай]], [[Иран]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]] территорияларында&lt;ref name=&quot;IAFCBP&quot;/&gt; бәлки, ул беҙгә Көньяҡ Кореяла һәм Монголияла барып еткән хәлдә күсмә халыҡтарға билдәле булған&lt;ref&gt;''Teresa Pratt'' (2008) «History of falconry» Прочитано 2008-04-21. Сохраненная копия.&lt;/ref&gt; 

[[Көнбайыш Европа]] илдәрендә һунар ҡоштарын файҙаланып һунар итеү V быуатҡа тиклем бик аҙ билдәле йә популяр булмай, һәр хәлдә, уның тураһында көнсығыш менән сауҙа бәйләнештәре үҫешеүенә,  [[Александр Македонский]]ҙың [[Яҡын Көнсығыш]]ҡа, Фарсы иленә һәм [[Һиндостан]]ға походтары һәм Үҙәк Азия халыҡтарының күпләп миграцияһына ҡарамаҫтан, боронғо грек сығанаҡтарында ла, рим һәм боронғо грек сығанаҡтарында ла телгә алынмай тиерлек&lt;ref name=&quot;Pratt2008&quot; /&gt;. Аттила һундары башлағының яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә  [[Рим империяһы]] тарҡалыуы уның урынында короллектәрҙең барлыҡҡа килеүенә килтерә,уларҙың  ҡанундары йыйынтыҡтарында аулаусы ҡоштарҙы урлау өсөн яза тураһында мәғлүмәттәр беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә&lt;ref name=&quot;Pratt2008&quot;&gt;''Teresa Pratt'' (2008) «[http://www.exmoorfalconry.co.uk/History%20of%20falconry.htm History of falconry]» Прочитано 2008-04-21. [https://web.archive.org/web/20080514125643/http://www.exmoorfalconry.co.uk/History%20of%20falconry.htm Сохраненная копия].&lt;/ref&gt;. Ыласын һунары темаһына иң системалы урта быуат әҫәре&lt;ref name=&quot;Pratt2008&quot; /&gt;  — трактат «Ҡоштар менән һунар итеү сәнғәте» ({{Lang-la|De Arte Venandi cum Avibus}}) 1240-сы йылдарҙа [[Изге Рим империяһы]] императоры Фридрих II Гогенштауфен тарафынан яҙыла, унда ыласын һунары ҡағиҙәләрен тасуирлай һәм  Батый монголдарының Көнбайыш походы етәксеһенең буйһоноу тураһындағы талабына яуап бирә, уның ыласынсыһы булып китеү мөмкинлеген әйтә. [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] Европаның күп кенә илдәрендә популяр булыуына ҡарамаҫтан, ыласын һунары закондар сығарыу сикләүҙәре арҡаһында юғары ҡатламға ғына мөмкин була: мәҫәлән, инглиз «Boke of St. Albans» ([[:ru:1486_год|1486]])  трактатында сапсанды бары тик принц йәки герцог ҡына тота алған тип раҫлана

Көнсығыш-славян халыҡтары ыласын һунар итеү практикаһын VIII-IX быуаттар сигендә, үҙҙәренең күрше-күскенселәре, хәҙерге  [[Дағстан]] һәм [[Волга буйы|Түбәнге Волга буйы]]нда йәшәгән һундар һәм [[хазарҙар]]ҙан үҙләштерәләр&lt;ref name=&quot;IAFCBP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.i-a-f.org/history.html|title=A BriefHistory of Falconry.|publisher=International Association for Falconry and Conservation of Birds of Prey|accessdate=2012-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120819001214/http://www.i-a-f.org/history.html|archivedate=2012-08-19|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819001214/http://www.i-a-f.org/history.html |date=2012-08-19 }}&lt;/ref&gt;. IX быуатта Кенәз Олег үҙ ихатаһында һунар ҡоштары үрсетеү менән шөғөлләнеү өсөн ихата ҡора. Алексей Михайлович батша идара иткән осорҙа рус ыласын һунары үҫешә; ул батшалыҡ иткән осорҙа 3000-дән ашыу төрлө ау ҡоштары Мәскәү эргәһендәге Коломенский һәм Семёновский ауылдарында күңел асыу ихаталарында тотола.  Бөтә ҡоштар ҙа «статьялар» буйынса бүленә; «статья» башында баш ыласынсы тора, уның туранан-тура ҡарамағында ябай ыласынсылар, кречетниктар һәм ҡарсығасылар була; ыласынсыларҙы башланғысҡа алып барыу батша Алексей Михайловичтың шәхсән яҙған  «Урядник сокольничья пути» указында ҡуйылған махсус тантана менән оҙатыла&lt;ref name=&quot;ESBE&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Соколиная охота}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Шунков, Александр Викторович|заглавие=Литературное творчество царя Алексея Михайловича :Эпистолярное наследие, &quot;Урядник сокольничья пути&quot;|ссылка=http://www.dissercat.com/content/literaturnoe-tvorchestvo-tsarya-alekseya-mikhailovicha-epistolyarnoe-nasledie-uryadnik-sokol|язык=ru|год=2000|издание=|archivedate=2017-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170912192556/http://www.dissercat.com/content/literaturnoe-tvorchestvo-tsarya-alekseya-mikhailovicha-epistolyarnoe-nasledie-uryadnik-sokol}}&lt;/ref&gt;.

== Башҡорттарҙа ыласын һунары ==
Һунар ҡоштары менән һунар итеү — [[башҡорттар]]ҙың боронғо шөғөлө. Урта быуаттар осоронда уҡ башҡорттарҙың Алтын Урҙаның идара иткән элитаһын һунар ҡоштары менән тәьмин итеүе билдәле. Был ғөрөф-ғәҙәт тураһында [[XVIII быуат|XVIII]]–[[XX быуат]]тарҙың төрлө сығанаҡтарында телгә алына.

Үҙенең шарттары буйынса тап Башҡортостан һунар ҡоштары менән һунар итеү өсөн уңайлы була. Быға тиклем ыласын ихаталарын Башҡорт хан да тотҡанлығы мәғлүм. Әкренләп ыласын һунарына ҡыҙыҡһыныу арта, һәм һунар ҡоштарына ла ихтыяж арта. Йыртҡыс ҡоштарҙы тотоу табышлы эшмәкәрлеккә әүерелә.

Башҡорттарҙы атта йәки дөйәлә ҡулына һунар ыласыны тотҡан килеш һынландырған бик күп артефакттар билдәле. Башҡортостан келәмдәрендәге декоратив мотивтар ҙа [[Башҡортостан]]да боронғо ыласын һунары мәҙәниәте хаҡында һөйләй&lt;ref&gt;Соколиная охота у башкир. Вечерний Челябинск. (vecherka.su)&lt;/ref&gt;.


Ҡоштарға (ҡырағай ҡаҙ, туғаҙаҡ, аҡҡош һәм селән) [[сапсан]]дар, ҡарсыға һәм [[балабан]]дар менән һунар итеүҙе [[ҡалмыҡтар]] практикалаған&lt;ref&gt;[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003891796?page=80 Народы России : живописный альбом. — Санкт-Петербург : Тип. т-ва «Обществ. польза», 1878—1880. — 22х30 см. Вып. 5: Армяне. Осетины. Курды. Чеченцы. Лезгины. Лопари. Калмыки. — 1879. — С. 2, 415—483, 15 л. ил., цв. ил.: ил.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217194429/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003891796?page=80 |date=2023-02-17 }}&lt;/ref&gt;.

1958 йылда ГДР-ҙың һунарсылар йәмғиәтендә ыласын һунары секцияһы ойошторола (1988 йылда унда 293 кеше иҫәпләнә, шуларҙың 238-енең ҡоштары була)&lt;ref&gt;ГДР // журнал &quot;Охота и охотничье хозяйство&quot;, № 8, 1988. стр.29&lt;/ref&gt;.

[[2016 йыл]]да [[ЮНЕСКО]] тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, мәҙәни мираҫ һәм общиналарҙы йәлеп итеү кеүек төшөнсәләр менән тығыҙ бәйләнешен, шулай уҡ донъяның 60 илендә ярайһы уҡ киң таралыуын билдәләп, ыласын һунарын кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ru.unesco.org/news/pyat-novyh-elementov-vneseny-v-reprezentativnyy-spisok-kulturnogo-nematerialnogo-naslediya-0|title=Пять новых элементов внесены в Репрезентативный список культурного нематериального наследия человечества|date=2016-12-01|work=UNESCO.Org|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2016-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419234215/https://ru.unesco.org/news/pyat-novyh-elementov-vneseny-v-reprezentativnyy-spisok-kulturnogo-nematerialnogo-naslediya-0|archivedate=2021-04-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Tsar_Alexei_Mikhailovich_of_Russia-N.Sverchkov.jpg|центр|200x200пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Ф.Рубо.Охота_башкир_с_соколами_в_присутствии_императора_Александра_II.jpg|центр|200x200пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Diana_of_Tata.JPG|центр|200x200пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Falcon_Dubai.jpg|центр|200x200пкс]]
 | width=&quot;25%&quot; |[[Файл:Sokol_lovchiy_2.jpg|центр|165x165пкс|Ловчий сокол на выставке &quot;Охота и рыболовство&quot; в Московской области]]
 |-
 |«Батша Алексей Михайлович боярҙар менән ыласын һунарында». Николай Сверчков, 1873 й.
|«Башҡорттарҙың ыласындар менән һунар итеүе  [[Александр II]]&lt;nowiki/&gt;ҡатнашлығында», [[Рубо Франц Алексеевич|Франц Рубо]]
 |Тата ҡалаһында һәйкәл, [[Венгрия]]
 |[[Дубай (әмирлек)|Дубай]] сүллегендә
|Мәскәү өлкәһендә &quot;Һунар һәм балыҡсылыҡ&quot; күргәҙмәһендә
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Голубиная охота
* [[Ҡош сөйөп һунар итеү|Охота с орлами]]
* [[Ыласындар]]
* [[Ҡош сөйөп һунар итеү]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://proeco.visti.net/naturalist/falconry/ Соколярство{{Ref-uk}},{{Ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217194430/http://proeco.visti.net/naturalist/falconry/ |date=2023-02-17 }}
* [http://www.sokolofs.com/ Соколоффонд{{Ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605041926/http://www.sokolofs.com/ |date=2008-06-05 }}
* Музей соколиной охоты http://falconry-museum.ru/
* {{ВТ-ЭСБЕ|Соколиная охота}}
[[Категория:Кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мираҫ ҡомартҡылары]]
[[Категория:Ыласындар]]
[[Категория:Һунар төрҙәре]]</text>
      <sha1>nyd2ge8bi28vrr3rt5zhf5570e97six</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астахова Анна Михайловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188861</id>
    <revision>
      <id>1310486</id>
      <parentid>1286732</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33525" sha1="12warb59r1cbdo97zi4xbmans72rhpx" xml:space="preserve">{{ФИО}}
{{Учёный
 |Имя                  = Анна Михайловна Астахова
 |Изображение          = АстаховаАннаМихайловна.jpg
 |Ширина               = 180px
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 4.07.1886 (22.06)
 |Место рождения      = Кронштадт
 |Дата смерти          = 30.04.1971
 |Место смерти         = Ленинград|Санкт-Петербург
 |Гражданство          = {{Рәсәй империяһы}}&lt;br&gt;{{USSR}}
 |Научная сфера        = [[фольклористика]]
 |Место работы         = [[Государственный институт истории искусств|ГИИИ]], &lt;br&gt;[[ИАЭ АН СССР]], &lt;br&gt;[[Пушкинский Дом|ИРЛИ АН СССР]]
 |Учёная степень       = {{Ус|филология фәндәре докторы}}
 |Учёное звание        = {{Уз||0}}
 |Альма-матер          = 
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = [[Егоров, Борис Фёдорович|Б. Ф. Егоров]], [[Путилов, Борис Николаевич|Б. Н. Путилов]]
 |Известна как         = былина эпостарын йыйыусы, рус халыҡ шиғри ижадын тикшерене=се 
 |Награды и премии     = {{Орден «Знак Почёта»}} {{Медаль За оборону Ленинграда}} {{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Викитека             = 
}}

'''Астахова Анна Михайловна''' ({{Тыуған көнө|4|7|1886|22|6}} [[Кронштадт|йыл]] — [[30 апрель]] [[1971 йыл|1971]] йыл) —  СССР филологы һәм фольклорисы,   Урыҫ Төньяғы фольклорын тикшеренеүсе. Филология фәндәре докторы, профессор.

== Биографияһы ==
Анна Михайловна Астахова [[Кронштадт]]та хәрби моряк-мина полкы офицеры ғаиләһендә тыуа. Алты йәшендә әсәһен юғалта, ә 1903 йылда атаһы ла вафат була. 17 йәшендә ата-әсәһеҙ ҡалғас, шәхси дәрестәр бирә башлай.  [[Екатерина институты (Санкт-Петербург)|Петербург Изге Екатерина ордены училищеһы]] отличие менән тамамлай, 1903-1908 йылдарҙа [[Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты|Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты]]нда тел-тарих бүлегендә уҡый 

[[Рәсәй империяһы]]ның бер нисә ҡалаларының гимназияларында: [[Лифляндия губернаһы]]ның Валка ҡалаһында  (1908—1909), [[Кавказ]]да Тифлис губернаһының [[Тбилиси|Тифлис]] ҡалаһында (1909—1911), ә һуңынан Петербургтың/Петроградтың Тенишев училищеһында  (1912—1920) тарих һәм әҙәбиәт фәндәренән уҡыта.

1921—1931 йылдарҙа — рус әҙәбиәте уҡытыусыһы,  [[Дәүләт сәнғәт тарихы институты]]нда (ДСТИ) Юғары курстарҙы тамамлап, шунда ғилми хеҙмәткәр. 1926 йылда  Заонежьела ДСТИ-ының беренсе ҙур комплекслы экспедицияһында ҡатнаша, уның барышында крәҫтиән мәҙәниәтенә сумғандан һуң фольклорсы булырға ныҡлы ҡарар итә. Совет фольклористикаһы тарихында мөһим урынға әйләнгән артабанғы өс экспедиция [[Пинега (йылға)|Пинега]] (1927), Мезень (1928), [[Печора]] (1929) йылғалары бассейндарының ҙур территорияларын солғап ала.

1931 йылда Дәүләт сәнғәт тарихы институты Дәүләт сәнғәт белеме академияһы (ДСБА) тип үҙгәртелә, унан фольклористика  СССР Халыҡтарын өйрәнеү институтына күсерелә. 1933 йылда  СССР Халыҡтарын өйрәнеү институты СССР ФА Антропология һәм этнография институтын барлыҡҡа килтереп,  Антропология һәм этнография музейы (Кунсткамера) менән ҡушыла. Ошо осорҙа М. К. Азадовский (1888—1954) етәкселек иткән фольклор секцияһы 1933—1939 йылдарҙа был Институттың структур берәмеге була. 1939 йылда Фольклор комиссияһы (исеме 1937 йылдан) СССР Фәндәр Академияһының әҙәбиәт Институтына (Пушкин Йорто) күсерелә, унда СССР халыҡтары фольклоры бүлеге була.

1930 йылдар башында [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ҡалаһы йырсыларының йырҙарын яҙҙыра. [[1932 йыл]]да «Ленинград урам йырсылары» йыйынтығы баҫмаға әҙерләнә, әммә цензура йәһәтенән ул донъя күрмәй. Пушкин йортоноң фоноархивында йырсыларҙың береһенең тауышы менән ДСИТ-ла яҙҙырылған балауыҙ валиктары һаҡланған, ә институттың ҡулъяҙма бүлегендә — йыр текстары һәм төҙөүсе комментарийҙары менән ҡаралама ҡулъяҙма&lt;ref&gt;''Н. Комелина, М. Лурье, С. Подрезова.'' [https://anthropologie.kunstkamera.ru/07/19online/komelina_lure_podrezova Песни уличного певца Владимира Егорова в фонографической записи А.М. Астаховой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925151955/https://anthropologie.kunstkamera.ru/07/19online/komelina_lure_podrezova |date=2020-09-25 }} // Антропологический форум. 2013. № 19&lt;/ref&gt;.

1939—1965 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Рус әҙәбиәте институтының ғилми хеҙмәткәре, Халыҡ ижады бүлеге секретары, фольклор ҡулъяҙма һаҡлағысы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда 1941/1942 йылдарҙа ҡышын үткәреп, блокадалы [[Ленинград]]та ҡала; 1942 йылдың июлендә Пушкин Йортондағы башҡа иҫән ҡалған хеҙмәткәрҙәр менән бергә [[Ҡазан]]ға эвакуациялана. 1944 йылда «Рус былинаһы тарихында төньяҡ осор» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, уның ҡулъяҙмаһы 1948 йылда ''«Русский былинный эпос на Севере»''&lt;ref&gt;Русский былинный эпос на Севере.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 23 мая 2020.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Архивировано 31 марта 2020 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;  монографияһы рәүешендә эшкәртелә һәм нәшер ителә.  1949 йылдан — профессор.

Рус Төньяғына бер нисә фольклор экспедицияһы ойоштора. [[Карелия]]ла, Пинегала, Мезеньдә һәм [[Печора]]ла, Поморьела һәм [[Себер]]ҙә, шулай уҡ [[Мәскәү]] һәм [[Ленинград өлкәһе]]ндә экспедициялар ваҡытында рус халыҡ ауыҙ-тел ижадының 10 меңдән ашыу әҫәрен яҙып ала һәм артабан тикшерә. Фольклористика буйынса 200-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт авторы.

Тикшеренеүҙәрендә А.П. Скафтымовтың 1920-се йылдарҙа ''«Поэтика и генезис былин»'' эшендә әйтелгән фекерен хуплай&lt;ref&gt;''Скафтымов А. П.'' Поэтика и генезис былин : очерки — Саратов ; Москва : Изд-во В. З. Яксанова, 1924. — 224 с.&lt;/ref&gt;, Скафтымов тарихи ҡарашты тәнҡитләй һәм әүәлге замандың художестволы үҙенсәлеген — уларҙың эстетикаһын аңларға саҡыра.&lt;blockquote&gt;Ошондай ҙур художестволы дөйөмләштереүҙәрҙә былиналарҙа тарихи үткәндәр сағылышы бирелә, һөҙөмтәлә билдәле бер осорҙоң йәки халыҡтың тарихи тормошоноң билдәле бер осороноң дөйөм картинаһы ғына килеп сыға... Шулай уҡ исемдәре билдәле бер тарихи эшмәкәрҙәргә барып тоташҡан батырҙар образдары ла тарихи портреттар бирмәй. Уларҙа герой тураһында, ысынбарлыҡты киң дөйөмләштереү нигеҙендә барлыҡҡа килгән, идеаль төшөнсәләр төҙөлгән һәм героиканың төрлө типик күренештәре күрһәтелгән. Дошмандың былина кәүҙәләнеше тураһында ла шуны уҡ әйтеп була»&lt;ref&gt;(Северные исторические песни / Сост. А. Н. Астахова. Петрозаводск, 1947. С. 5–6)&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;1956 йылдан (беренсе томдың сығыуынан) һәм ғүмеренең аҙағына тиклем күп томлы ғилми баҫма —  «[[Русский фольклор (сборник)|Рус фольклоры]]&lt;nowiki/&gt;» (1-13-сө томдар) йыйынтығын мөхәррирләй.

1971 йылдың 30 апрелендә вафат була. [[Санкт-Петербург]]тың  Төньяҡ зыяратында ерләнә.

== Наградалары ==

* [[«Почёт Билдәһе» ордены|'''«'''Почет Билдәһе» ордены]]
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы]] 
* [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]]

== Ҡайһы бер эшәре ==
{{Refbegin|2}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Былины Севера: Материалы рукописного хранилища Фольклорной комиссии|ссылка=|ответственный=АН СССР. Фольклорная комиссия при институте этнографии; Ред. [[Азадовский, Марк Константинович|М. К. Азадовский]]|место=М., Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1938|том=1 : Мезень. Печора|страниц=656, [22]|тираж=5000|ref=}}
** {{Китап|автор=|заглавие=Былины Севера: Материалы рукописного хранилища Сектора фольклора|ссылка=|ответственный=АН СССР, Ин-т рус. лит. (Пушкинский Дом); подгот. текста и коммент. А. М. Астаховой; под. ред. [[Адрианова-Перетц, Варвара Павловна|В. П. Андриановой-Перетц]]; сост. А. М. Астахова|место=М., Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1951|том=2 : Прионежье, Пинега, Поморье|страниц=848, [38]|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Астахова А. М., [[Колпакова, Наталья Павловна|Колпакова Н. П.]]|заглавие=Старая и новая Карелия в частушке|ссылка=http://elibrary.karelia.ru/book.shtml?id=5270|ответственный=Карел. науч.-исслед. ин-т культуры|издание=|место=Петрозаводск|издательство=Кирья|год=1937|страниц=160|серия=|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Народные песни Вологодской области: Сборник фонографических записей|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001961114|ответственный=Под ред. [[Гиппиус, Евгений Владимирович|Е. В. Гиппиуса]] и [[Эвальд, Зинаида Викторовна|З. В. Эвальд]]; Записи текстов А. М. Астаховой и Н. П. Колпаковой; Муз. записи [[Великанов, Василий Васильевич|В. В. Великанова]] и [[Рубцов, Феодосий Антонович|Ф. А. Рубцова]]|издание=|место=Л.|издательство=[[Музгиз]]. Ленингр. отд.|год=1938|страниц=136|серия=|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Былины П. И. Рябинина-Андреева|ссылка=|ответственный=Подготовка текстов, статья и примеч. В. Г. Базанова; Предисл. и ред. А. М. Астаховой|издание=|место=Петрозаводск|издательство=Каргосиздат|год=1940|страниц=144|серия=|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Былины Пудожского края|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005236928|ответственный=Подготовка текстов, статья и примеч. Г. Н. Париловой и А. Д. Соймонова; Предисл. и ред. А. М. Астаховой; Науч.-исслед. ин-т культуры Карело-Фин. ССР|издание=|место=Петрозаводск|издательство=Гос. изд-во Карело-Фин. ССР|год=1941|страниц=512|серия=|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Астахова А. М.|заглавие=Русский былинный эпос на Севере|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005753008|ответственный=Ин-т истории, языка и литературы Карело-Фин. базы АН СССР|издание=|место=Петрозаводск|издательство=Гос. изд-во Карело-Фин. ССР|год=1948|страниц=396|серия=|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Очерки русского народнопоэтического творчества советской эпохи|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005857443|ответственный=Под. общ. ред. А. М. Астаховой ; АН СССР. Ин-т рус. литературы. (Пушкинский дом)|издание=|место=М.; Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1952|страницы=|страниц=544, [14]|серия=|тираж=|ref=}} [https://www.booksite.ru/fulltext/ocherki4/index.htm]
* {{Китап|автор=|заглавие=Илья Муромец|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006209822|ответственный=Подготовка текстов, статья и коммент. А. М. Астаховой; Отв. ред. чл.-кор. АН СССР Д. С. Лихачев; АН СССР. Отд-ние литературы и языка|издание=|место=М.; Л.|издательство=Изд-во АН СССР. Ленингр. отд-ние|год=1958|страниц=557|серия=[[Литературные памятники]]|тираж=10000|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Былины в записях и пересказах XVII—XVIII веков|ссылка=|ответственный=Изд. подгот.: А. М. Астахова, В. В. Митрофанова, М. О. Скрипиль; АН СССР, Ин-т русской литературы (Пушкинский дом)|место=М.; Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]]. Ленингр. отделение|год=1960|страниц=320, [10]|серия=[[Памятники русского фольклора]]|тираж=3000|ref=}}
* {{Китап|автор=Астахова А. М.|заглавие=Народные сказки о богатырях русского эпоса|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01008792494|ответственный=АН СССР. Институт русской литературы (Пушкинский дом)|издание=|место=М.; Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1962|страниц=120|серия=|тираж=5000|ref=}} [https://www.booksite.ru/fulltext/astax/index.htm]
* {{Китап|автор=|заглавие=Народные баллады|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006415840|ответственный=Вступ. статья, подготовка текста и примеч. Д. М. Балашова; Под  общ. ред. А. М. Астаховой|издание=|место=М.; Л.|издательство=[[Советский писатель]]. Ленингр. отд-ние|год=1963|страницы=|страниц=448|серия=Библиотека поэта. Большая серия. 2-е изд.|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Астахова А. М.|заглавие=Художественный образ и мировоззренческий элемент в заговорах|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005951510|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1964|страниц=10|серия=Доклады/ VII Междунар. конгресс антропол. и этногр. наук. (Москва, авг. 1964 г.); 179|тираж=|ref=}}
* {{Китап|автор=Астахова А. М.|заглавие=Былины: Итоги и проблемы изучения|ссылка=https://www.booksite.ru/fulltext/astahova1/index.htm|ответственный=АН СССР. Ин-т рус. лит. (Пушкин. Дом)|издание=|место=М.; Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Ленингр. отд-ние|год=1966|страниц=292|серия=|тираж=3700|ref=}}
{{Refend}}

== Библиографияһы ==

* [https://www.booksite.ru/folk/st-1076.html Список работ А. М. Астаховой : (1926—1953)] // [http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=hO2s6wcvBaI%3d&amp;tabid=10331 Русский фольклор : материалы и исследования. Т. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126160006/http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=hO2s6wcvBaI=&amp;tabid=10331 |date=2024-11-26 }} / Редкол. : А. М. Астахова, В. Г. Базанов, М. О. Скрипиль (отв. ред.). — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1956. — С. 305-310.
* [https://www.booksite.ru/folk/st-1077.html Основные труды А. М. Астаховой] // Советская этнография. — 1971. — № 5. — С. 188-189.

== Шулай уҡ ҡара ==

* Азбелев, Сергей Николаевич
* Памятники русского фольклора

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}
* {{Из КЛЭ|http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3472.htm}}
* {{БСЭ3|Астахова Анна Михайловна}}
* [https://www.booksite.ru/fulltext/mater2/text.pdf#page=298 А. М. Астахова : (К 70-летию со дня рождения)] // [http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=hO2s6wcvBaI%3d&amp;tabid=10331 Русский фольклор : материалы и исследования. Т. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126160006/http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=hO2s6wcvBaI=&amp;tabid=10331 |date=2024-11-26 }} / Редкол. : А. М. Астахова, [[Базанов, Василий Григорьевич|В. Г. Базанов]], [[Скрипиль, Михаил Осипович|М. О. Скрипиль]] (отв. ред.). — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1956. — С. 303-305.
* ''[[Путилов, Борис Николаевич|Путилов Б. Н.]]'' А. М. Астахова (к 80-летию со дня рождения) // [[Советская этнография]]. 1966. № 5. С. 156-157.
* ''[[Чистов, Кирилл Васильевич|Чистов К. В.]]'' Анна Михайловна Астахова (Некролог) // [[Советская этнография]]. 1971. № 5. С. 187-189.
* ''[[Адрианова-Перетц, Варвара Павловна|Адрианова-Перетц В. П.]]'' Памяти А. М. Астаховой (1886—1971) // [[Русская литература (журнал)|Русская литература]]. 1971. № 4. С. 237-239.
* ''[[Мельц, Микаэла Яковлевна|Мельц М. Я.]], [[Митрофанова, Вера Викторовна|Митрофанова В. В.]]'' Памяти А. М. Астаховой (1886—1971) // Народная проза. [[Русский фольклор (сборник)|Русский фольклор]]. Л., 1972. Т. 13. С. 260-265.
* {{Китап|автор=[[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Лихачёв Д. С.]]|часть=Слово об Анне Михайловне Астаховой|ссылка часть=https://www.booksite.ru/folk/st-1075.html|заглавие=Прошлое — будущему: Статьи и очерки|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001272671|ответственный=Д. С. Лихачев; АН СССР|издание=|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Ленингр. отд-ние|год=1985|страницы=466-469|страниц=576|серия=Наука. Мировоззрение. Жизнь|тираж=|ref=}}
* ''[[Шаповалова, Галина Григорьевна|Шаповалова Г. Г.]]'' Анна Михайловна Астахова (К 100-летию со дня рождения) // [http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=qOR3LEi73Zg%3d&amp;tabid=10331 Этнографические истоки фольклорных явлений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207031914/http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=qOR3LEi73Zg%3D&amp;tabid=10331 |date=2024-12-07 }}. Русский фольклор. Л., 1987. Т. 24. С. 203-206.
* ''[[Азбелев, Сергей Николаевич|Азбелев С. Н.]]'' О переиздании былин в записях А. М. Астаховой // [http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=3K7GDe5ZRs8%3d&amp;tabid=10331 Проблемы текстологии фольклора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126152855/http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=3K7GDe5ZRs8%3d&amp;tabid=10331 |date=2024-11-26 }}. Русский фольклор. 1991. Т. 26. С. 39-53.
* ''[[Иванова, Татьяна Григорьевна|Иванова Т. Г.]]'' [http://www.trad-culture.ru/article/folkloristy-pushkinskogo-doma-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny Фольклористы Пушкинского Дома в годы Великой Отечественной войны] // [[Традиционная культура (альманах)|Традиционная культура]]. — 2005. — Т. 6. № 2 (18). — С. 15-24.[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=12292472]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''[[Иванова, Татьяна Григорьевна|Иванова Т. Г.]]'' [http://resources.krc.karelia.ru/transactions/doc/trudy2010/trudy_201004_115-122.pdf Роль ленинградских ученых в становлении фольклористики в Карельском научно-исследовательском институте] // Труды Карельского научного центра РАН. — 2010. — № 4. — С. 115-122.[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=15507608]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://cyberleninka.ru/article/n/rol-leningradskih-uchenyh-v-stanovlenii-folkloristiki-v-karelskom-nauchno-issledovatelskom-institute]
* {{Китап|автор=|часть=Документы по защите докторской диссертации А. М. Астаховой. Публикация и комментарии Т. Г. Ивановой|ссылка часть=|заглавие=Из истории русской фольклористики: Вып. 9|ссылка=|ответственный=[[Институт русской литературы РАН]]; Редколлегия: [[Власов, Андрей Николаевич|А. Н. Власов]] и др.; Отв. ред. М. Н. Власова|издание=|место=СПб.|издательство=Наука|год=2014|страницы=150-194|страниц=860, [1]|серия=|isbn=978-5-02-038225-1|тираж=500|ref=}}
* ''[[Козловский, Степан Викторович|Козловский С. В.]]'' [http://elibrary.udsu.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/2520/Kozlovskiy_ro.pdf?sequence=1 Отражение социальной практики домонгольской Руси в восточнославянском эпосе : дис. … кандидата исторических наук : 07.00.02] / [[Удмуртский государственный университет|Удмурт. гос. ун-т]]. — [[Ижевск]], 2006. ([http://medievalrus.narod.ru/ko2.htm Глава I. Историографический и методологический аспекты проблемы междисциплинарного изучения эпических материалов в контексте исторического исследования])[https://search.rsl.ru/ru/record/01003273170]
* ''Дубровская Е. Ю.'' [http://kizhi.karelia.ru/library/ryabinin-2007/335.html Историческая память жителей Карелии: 1914–1930-е годы] // [http://kizhi.karelia.ru/library/ryabinin-2007 Рябининские чтения – 2007: Материалы научной конференции по изучению народной культуры Русского Севера] / Отв. ред Т. Г. Иванова; [[Кижи (музей-заповедник)|Музей-заповедник «Кижи»]]. — Петрозаводск, 2007. — 497 с.
* ''[[Комелина, Наталья Геннадьевна|Комелина Н. Г.]]'' [http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/Rusfolk_34/05_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0.pdf Текстологические замечания к записям былин Зимнего берега Белого моря 1930-х гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240714070747/http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/Rusfolk_34/05_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0.pdf |date=2024-07-14 }} // Русский фольклор : материалы и исследования. Т. 34 / редкол.: А. А. Горелов и др. – СПб., 2011. – С. 92-111.[https://www.booksite.ru/folk/st-996.html]
* [https://www.academia.edu/9270451/%D0%9F%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0_%D0%90._%D0%9C._%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BA_%D0%9C._%D0%9A._%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8C_1942_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9D._%D0%93._%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0._2013._4._%D0%A1._104-133 Письма А. М. Астаховой к М. К. Азадовскому (июнь-декабрь 1942 года)] / вступ. статья, подготовка текста и коммент. Н. Г. Комелиной // [[Русская литература (журнал)|Русская литература]]. 2013. № 4. С. 104-133.
* Письма А. М. Астаховой к М. К. Азадовскому : (1943—1954) / вступ. ст., подготовка текста и коммент. Н. Г. Комелиной // Русская литература. 2014. № 4. С. 36-88. — (Из истории отечественной науки). — Окончание. Начало: № 4, 2013.
{{Refend}}

* [http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Астахова Анна Михайловна | Отечественные этнографы и антропологи. XX век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218193150/http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2023-02-18 }}
* [https://www.booksite.ru/folk/7-2-2.html Астахова Анна Михайловна (1886—1971) | Этнография и фольклор Русского Севера]
* [https://lavkapisateley.spb.ru/enciklopediya/a/astahova- Астахова Анна Михайловна | Книжная Лавка Писателей]
* [http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1331 Астахова Анна Михайловна (1886—1971), фольклорист, литературовед (Ф. 724; 443 ед. хр.) | Электронные публикации Института русской литературы (Пушкинского Дома) РАН — Личные фонды Рукописного отдела] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218154652/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1331 |date=2023-02-18 }}
* [https://nekropol-spb.ru/kladbischa/severnoe-kladbische/astakhova_anna-mikhailovna Астахова Анна Михайловна (1886—1971) — Северное кладбище | Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей]
[[Категория:Шәхестәр:Ленинград блокадаһы]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1971 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:30 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1886 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Фольклорсылар]]
[[Категория:Профессорҙар]]</text>
      <sha1>12warb59r1cbdo97zi4xbmans72rhpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ырыҫҡужина Рәзилә Ишбулды ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190050</id>
    <revision>
      <id>1310358</id>
      <parentid>1302204</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12662" sha1="a5no5yjtsa2hafgp6hp6id5abx6mbkw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ырыҫҡужина Рәзилә Ишбулды ҡыҙы''' ([[24 апрель]] [[1976 йыл]]) — [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 2019 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]ның [[Әҙәбиәт|әҙәби]]-[[Драма (жанр)|драматургия]] бүлеге етәксеһе&lt;ref&gt;[https://teatrnmt.ru/kontakty/  Национальный молодежный театр им. Мустая Карима. Официальный сайт. ГЛАВНАЯ » КОНТАКТЫ: Литературно-драматическая часть. Рыскужина Разиля Ишбулдовна]{{ref-ru}}{{V|30|03|2023}}&lt;/ref&gt;. ... йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар, 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар оюзы ағзаһы, 2004 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы, [[Күгәрсен районы]]ның [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2021). Әҙәби псевдонимы Мәликә Мортазина. 

== Биографияһы == 
Рәзилә Ишбулды ҡыҙы Ырыҫҡужина 1976 йылдың 24 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Йәнйегет]] ауылында тыуған. 

Башланғыс белемде Йәнйегет мәктәбендә ала. Унан Сибай интернат-гимназияһына уҡыуын дауам итә. Артабан Сибай педагогия колледжында башланғыс кластар уҡытыусылары бүлегендә уҡый. 1996 йылда уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. Әммә һөнәре буйынса башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләмәй. Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының журналистика бүлегенә уҡырға инә. 2001 йылда &quot;Журналист&quot; белгеслеге буйынса диплом ала.  

БДУ-ла уҡыған сағында Башҡортостан радиоһының «Ижад» берекмәһендә «Умырзая» авторлыҡ тапшырыуын алып бара. 2001 йылдан «Һәнәк» журналының бүлек мөдире була. 2017-2019 йылдарҙа Башҡортостан Милли музей филиалы – Ш.Ә.Хоҙайбирҙин йорт-музейында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 2019 йылдан БР Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрының Әҙәби-драматургия бүлеге етәксеһе. 

Бала сағынан яҙыша. Уның сатирик, юмористик хикәйәләре (башҡорт, рус, сыуаш телдәрендә), балалар өсөн хикәйәләре, шиғырҙары республикабыҙҙың гәзит -журналдарында баҫыла. 

Бәләбәйҙә уҙғарылған &quot;Илһам шишмәләре&quot;  шиғри фестивалендә ике тапҡыр ҡатнаша. Уның тәүгеһендә, йәғни 2004 йылда “Мин был ерҙе яратам” номинацияһында еңеп сыға. Ә 2013 йылда “Шағир һәм заман” номинацияларында лауреат исемен алды.  

2015 йылда авторҙың &quot;Күк йөҙөндәй зәңгәр күҙҙәр&quot; повесы Башҡортостан Башлығы Грантының дәртләндереү призына лайыҡ булды.

Шулай уҡ Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин премияһы лауреаты.
БР һәм РФ Яҙыусылар берлеге, БР һәм РФ Журналистар берлеге ағзаһы.

== Китаптары ==
* Йәйғор. /Шиғырҙар: Поэтик альманах. Бәләбәй, 2005. 244 б. Башк. 
* Эй әттәгенәһе!.. Юмористик хикәйәләр, монологтар. Өфө: Китап, 2011. 144 б. Башк. 
* Минән һеҙгә ни кәрәк?! Юмористик  хикәйәләр. Өфө: ИП Поляковский, 2013. Башк.(үҙнәшер) 
* Йәштәр тауышы. Голоса молодых. /Проза: Первые произведения молодых авторов прозаиков. Уфа, Китап, 2011. Башк., тат., рус. 
* Йәйғор. /Шиғырҙар: Поэтик альманах. Бәләбәй, 2015. 
* Әҙәби нағыш. / Хикәйәләр, юморескалар, шиғырҙар / Төҙ. С. Шарипов, Л. Абдуллина, Д. Шарафетдинов. Өфө: Китап, 2016. 312 б. Башк., тат. 
* Күк йөҙөндәй зәңгәр күҙҙәр: Повесть, хикәйәләр. Өфө: БР Мәғ.үҫт.институты, 2016. 196 б. Башк. (үҙнәшер) 
* Илһам баҡсаһы: Шиғырҙар. Өфө: БР Мәғ.үҫт.институты, 2016.. 88 б. Башк. (үҙнәшер) 
* Сәхнәләрҙән остоң күктәргә!.. Тамара Хоҙайбирҙина тураһында хәтирәләр. Магнитогорск: Дом печати, 2018. 110 б. Башк. 
* Балҡыш. /Сборник /Сост. Аминев А.М. . Өфө: Китап: 2018. [Эл. изд.]. Башк. 
* Һүнмәҫ йондоҙҙар. Повесть, Хоҙайбирҙиндар тураһында мәҡәләләр. – Магнитогорск: Дом печати, 2019. Башк. (үҙнәшер) 
* Уфимский сатирикон. Антология сатиры и юмора. / Уфа, изд-во &quot;Прокопий&quot;, 2022. 258с. 
* Моң. /Әкиәттәр, хикәйәләр, пьеса. Урта мәктәп йәшендәге балалар өсөн. Өфө: Китап, 2022. 112б.

== Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре ==

* https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-10-16/v-r-zil-yry-uzhina-24423  
* https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-10-02/tatly-azap-r-zil-yry-uzhina-24372 
* https://web.archive.org/web/20230503114151/https://dairagazite.ru/articles/common_material/2021-06-14/tatly-azap-r-zil-yry-uzhina-2363165 
* https://web.archive.org/web/20230503114210/https://ejansura.ru/articles/telgen-m-bergen-m/2022-08-21/y-yge-kist-r-zil-yry-uzhina-2914119 
* https://web.archive.org/web/20230503114152/https://hakmar.ru/articles/proza/2019-01-04/r-zil-yry-uzhina-k-l-sh-k-tk-nd-120356 
* https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2020-10-16/r-zil-yry-uzhina-l-o-t-e-r-e-ya-shayaryu-bula-tor-an-h-l-241952 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114152/https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2020-10-16/r-zil-yry-uzhina-l-o-t-e-r-e-ya-shayaryu-bula-tor-an-h-l-241952 |date=2023-05-03 }} 
* https://bashkizi.bashkortostan102.ru/tags/%D0%A0%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D3%99+%D0%AB%D1%80%D1%8B%D2%AB%D2%A1%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114152/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/tags/%D0%A0%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D3%99%20%D0%AB%D1%80%D1%8B%D2%AB%D2%A1%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ |date=2023-05-03 }} 
* https://bashkizi.ru/articles/be-e-b-ygel-r/2019-04-03/ma-ruy-783309 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114209/https://bashkizi.ru/articles/be-e-b-ygel-r/2019-04-03/ma-ruy-783309 |date=2023-05-03 }} 
* https://web.archive.org/web/20230503114152/https://henek.info/news/++--/2022-10-18/bulma-andy-yu-anda-2993027 
* https://web.archive.org/web/20230503114210/https://belprost.ru/articles/yumor/2019-09-24/9-2019-razilya-ryskuzhina-vot-tak-syurpriz-rasskazy-perevody-s-bashkirskogo-yazyka-127244

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (...)
* «Илһам шишмәләре» шиғри фестиваленең «Мин был ерҙе яратам» номинацияһы лауреаты (2004)  
* «Илһам шишмәләре» шиғри фестиваленең «Шағир һәм заман» номинацияһы лауреаты (2013) 
* Башҡортостан Республикаһы Президенты грантына конкурс лауреаты - 2015

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* “Яҙмышыбыҙҙы үҙебеҙ теләгәнсә яҙайыҡ...”, &quot;Һаҡмар&quot; гәзите, №3, 20 ғинуар, 2022 йыл
* https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2023-01-23/ya-myshyby-y-ebe-tel-g-ns-ya-ayy-3116015?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=60402485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042452/https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2023-01-23/ya-myshyby-y-ebe-tel-g-ns-ya-ayy-3116015?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=60402485 |date=2023-04-04 }}
* https://vk.com/club89359635
* https://web.archive.org/web/20230503114839/https://ye102.ru/articles/2021-10-09/sha-ir-r-zil-yry-uzhina-m-rt-b-le-premiya-laureaty-2536810 
* https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%A1_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%99%D3%99%D0%BD%D0%B9%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B
* https://bash.news/ru/ashkadar/bezzen-donuya/79619-bezzen-donya-ezebiet-5865 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114839/https://bash.news/ru/ashkadar/bezzen-donuya/79619-bezzen-donya-ezebiet-5865 |date=2023-05-03 }} 
* https://baymak02.wordpress.com/2012/05/28/%D1%8F%D2%A1%D1%82%D0%B0%D1%88-%D1%8F%D2%99%D1%8B%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B/
* http://libmap.bashnl.ru/node/1111 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114839/http://libmap.bashnl.ru/node/1111 |date=2023-05-03 }} 
* http://lit-web.net/author/ryskuzhunarazilya/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241011205950/https://lit-web.net/author/ryskuzhunarazilya/ |date=2024-10-11 }} 
* https://bash.news/bst/avtograf/83349-avtograf-pisatel-zhurnalist-laureat-premii-im-sh-hudajberdina-razilya-ryskuzhina-34490 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114838/https://bash.news/bst/avtograf/83349-avtograf-pisatel-zhurnalist-laureat-premii-im-sh-hudajberdina-razilya-ryskuzhina-34490 |date=2023-05-03 }} 
* https://lgz.ru/article/-27-6841-06-06-2022/lotereya/ 
* https://www.bashinform.ru/news/social/2021-10-22/v-bashkirii-vruchili-rayonnuyu-zhurnalistskuyu-premiyu-imeni-shagita-hudayberdina-za-2021-god-2557695 
* http://csdb.ufanet.ru/content/view/6321/66/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114842/http://csdb.ufanet.ru/content/view/6321/66/ |date=2023-05-03 }}
* https://web.archive.org/web/20230503114837/https://resbash.ru/news/obshchee/2014-12-03/v-sibae-proshla-konferentsiya-molodyh-pisateley-zauralya-1633110 
* https://ufaart.ru/news/k-95-letiyu-balerinyi-i-professora-ugii-tamaryi-xudajberdinoj-vyishla-kniga-vospominanij-o-nej 
* http://shagit.ru/publ/laureaty/rajonnaja_premija/2 
* http://urgaza.ru/persons/282/4982/
* https://elibrary.ru/item.asp?id=35551951 
* http://centrtur.belebeycbs.ru/festpoez.php 
* https://baimaklib.ru/kraevedenie/lit-karta/ 
* https://web.archive.org/web/20230503114838/https://blvesti.ru/articles/obshchestvo/2022-05-30/blagovarskiy-poet-vyigral-glavnyy-priz-na-prestizhnom-konkurse-2822215 

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1976 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Журналистар]]
[[Категория:«Һәнәк» журналы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>a5no5yjtsa2hafgp6hp6id5abx6mbkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Балапан мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190778</id>
    <revision>
      <id>1310417</id>
      <parentid>1283837</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T16:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8677" sha1="hztzkfw8jf1w1t3neyxnuk7qpvdddu5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Балапан мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. МБОУ СОШ д. Новобалапаново МР Абзелиловский район Республики Башкортостан) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әбйәлил районы]] [[Яңы Балапан]] ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

== Тарихы ==
* 1930 йыл — башланғыс мәктәп асыла
* 1953 — башланғыс мәктәпте ете йыллыҡ тулы булмаған мәктәп
* 1966 йыл — һигеҙ йыллыҡ мәктәп
* 1990 йыл — мәктәпте тулы урта мәктәп
* 1997 йылың 6 ғинуарынан мәктәп халыҡ сәсәне — импровизатор [[Ишмөхәмәт сәсән|Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев (Балапанов)]] исемен йөрөтә&lt;ref&gt;[https://abroo20.02edu.ru/sveden/common/ Основные сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927032153/https://abroo20.02edu.ru/sveden/common/ |date=2021-09-27 }}&lt;/ref&gt;

;Филиалдары:
* [[Йәнекәй]] филиалы. етәксеһе — Хөсәйенова Найра Ғаззали ҡыҙы
* [[Мораҡай]] филиалы. етәксеһе — Тоҡомбәтова Нурия Хөснитдин ҡыҙы
* [[Нияҙғол (Әбйәлил районы)|Ниязғол]] филиалы. етәксеһе — Ғибәҙәтова Дилбәр Рәжәп ҡыҙы

== Етәкселәре ==
* Мохтаров Ғәйнетдин Заһретдин улы (1953—1961)
* Тейәғолов Шәкир Мәхмүт улы (1961—1966)
* Шәрипов Биктимер Мөхәмәтйән улы (1966—1968)
* Бикйәнов Фәрих Сөләймән улы (1968—1978)
* Зайтүнов Рәжәп Ниғмәт улы (1978—1986)
* Ҡәнәғәтуллин Мансур Мөждәбә улы (1986—1995)
* Рәхимов Әхтәм Ғәлләм улы (1995—1999)
* Билалов Мазһар М. (1999—2000)
* Малыбаева Сәрия Ғәле ҡыҙы (2000—2008)
* Зәйтүнов Басир Шаһиморат улы 2008 йылдан
* Зәйтүнова Гөлназ Хөснитдин ҡыҙы

== Уҡытыусылары ==
{{колонки|2}}
* Төлкөбаев Ғаттар (1930—1935)
* Хафизова Хәдижә (1935—1945)
* Ситдиҡова Мәүзифа (1945—1947)
* Кинйин Абдулла (1947)
* Мәхийәнова Мәүлиҙә Кәмил ҡыҙы (1967), педагог. 1991 йылдан Әбйәлил районы Яңы Балапан урта мәктәбе психологы
* Зәйтүнова Гөлгөнә Миңлеғәле ҡыҙы — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары
* Аҡмырҙина Гөлсинә Әхтәм ҡыҙы — һынлы сәнғәт һәм хеҙмәт хеҙмәткәре уҡытыусыһы
* Байғаҙамова Айгөл Батыр ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Билалов Илдар Әбделәхәт улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү, информатика уҡытыусыһы
* Ғаззалова Рушания Исмәғил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Ғайсина Юлия Рауил ҡыҙы — физика, астрономия, математика уҡытыусыһы
* Ғибәҙәтова Дилбәр Рәжәп ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Дауытова Гөлсара Фәрит ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Зәйтүнова Лилиә Мөхәмәт ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
* Ҡорманаев Ринат Булат улы — музыка уҡытыусыһы
* Ҡорманаева Резидә Ғәле ҡыҙы — химия, биология уҡытыусыһы
* Малыбаева Нәркәс Урал ҡыҙы — математика уҡытыусыһы
* Солтанов Айбулат Мөхтәр улы — физик тәрбиә, тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы
* Солтанова Минзәлә Хөсәйен ҡыҙы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Һөйөндөкова Эльмира Зөбәйер ҡыҙы — сит тел уҡытыусыһы
* Тоҡомбәтова Нурия Хөснитдин ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Фәррәхова Гөлнур Әсләм ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Хөсәйенова Нәйрә Ғаззали ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Хызырова Әлиә Фәрит ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://abroo20.02edu.ru/sveden/employees/ Информация о составе педагогических (научно-педагогических) работников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927040120/https://abroo20.02edu.ru/sveden/employees/ |date=2021-09-27 }}&lt;/ref&gt;
{{колонки|конец}}

== Яңы Балапан мәктәбен тамамлаған һәм башҡа мәктәптәрҙә уҡытҡан уҡытыусылар‎ ==
* [[Буранғолова Рәшиҙә Рәхмәт ҡыҙы]] (1952), педагогик хеҙмәт ветераны. 1986 йылдан Салауат педагогия училищеһы уҡытыусыһы, 1988 йылдан башҡорт бүлеге мөдире, 1990 йылдан директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары; 2009—2017 йылдарҙа Салауат индустриаль колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Яңы Балапан ауылынан

== Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр ==
* [[Сөләймәнова Гөлнисә Абдрахман ҡыҙы]] (1937), педагог. 1957—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы Байым урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1981 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйына урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән ошо райондың Яңы Балапан ауылынан

== Мәктәп тураһында матбуғатта ==
* Осҡон гәзите. 13.04.2023. [https://web.archive.org/web/20230413114724/https://oskon.info/articles/m-arif/2023-04-13/b-t-proekttar-a-ya-shy-3218520 Бөтә проекттар ҙа яҡшы]

== Ҡаҙаныштары ==
* 
== Тағы ла ҡарағыҙ ==
* Яңы Балапан урта мәктәбе коллективы [http://clewer2009.narod.ru/koll_sh.htm Яңы Балапан урта мәктәбе коллективы]
* Социаль селтәрҙәрҙә [https://vk.com/wall-193119833_13181 Яңы Балапан ауылы тарихы]
* Видеролик [https://yandex.ru/video/preview/16232114501181063292 Уҡытыусы — ветерандар, мәктәптә эшләп хаҡлы ялға сыҡҡан хеҙмәткәрҙәр]

== Сығанаҡтар ==
* Мәктәп сайты [https://abroo20.02edu.ru Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Новобалапаново муниципального района Абзелиловский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927040608/https://abroo20.02edu.ru/ |date=2021-09-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әбйәлил районы мәктәптәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]]</text>
      <sha1>hztzkfw8jf1w1t3neyxnuk7qpvdddu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алехо Карпентьер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191013</id>
    <revision>
      <id>1310475</id>
      <parentid>1296695</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T08:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14555" sha1="4qsbp77rxuzteyg2sas9310s1sb8jkw" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Алехо Карпентьер
 |Төп исеме         =  
 |Рәсеме            = Alejocarpentier.jpg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Alejo Carpentier y Valmont
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 26.12.1904
 |Тыуған урыны      = [[Швейцария]], {{ТУ|Лозанна}}
 |Вафат булыу датаһы = 24.4.1980
 |Вафат булған урыны = [[Франция]], {{ВБУ|Париж}}
 |Гражданлығы       = [[Куба]]
 |Эшмәкәрлек төрө   = прозаик, журналист, музыка тәнҡитсеһе
 |Әүҙемлек йылдары  = 1924—1980
 |Йүнәлеше          = магик реализм
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана     = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викимилек        = 
}}
'''Але́хо Карпентье́р-и-Вальмóнт''' ({{lang-es|Alejo Carpentier y Valmont}}, [[26 декабрь]] [[1904]], [[Лозанна]] — [[24 апрель]] [[1980]], [[Париж]]) — [[Куба]] яҙыусыһы, журналист, музыкант һәм музыка белгесе.

== Биографияһы ==
Урыҫ уҡытыусыһы Лина Вальмонттың һәм француз архитекторының улы, әсәһе яғынан [[Бальмонт Константин Дмитриевич|Константин Бальмонттың]] алыҫ туғаны&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Из|Кругосвет|ссылка=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/KARPENTER_ALEHO.html?page=0,0|заглавие=Карпентьер, Алехо|автор=Береника Веснина}}&lt;/ref&gt;. Кубала үҫкән. 12 йәшендә ғаиләһе менән [[Париж]]ға килә, унда музыка теорияһын өйрәнә. Кубаға ҡайтҡас архитектураға уҡый, әммә курсты тамамламай. 1923 йылда «Аҙ һанлы төркөм» авангард берләшмәһенә инә, уның етәксеһе тарихсы Эмилио Роиг де Леучсенринг була&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.

1924 йылда [[һул (сәйәсәт)|һул]] матбуғатта баҫыла башлай. Шул уҡ 1924 йылда «Картелес» әҙәби-публицистик журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә, ә 1927 йылдан «Revista de avance» журналы менән етәкселек итә&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;. Кубаның Коммунистар партияһы менән бәйле була, 1927 йылда Херардо Мачадо диктатураһына ҡаршы сығыш яһаған өсөн ете айға төрмәгә ябыла, һуңынан 1928 йылда [[Гавана]]ла танышҡан Робер Деснос ярҙамында йәшерен рәүештә [[Франция]]ға күсә&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.

Францияла Карпентьер сюрреалистар менән танышҡан, Андре Бретондың «Сюрреалистик революция» журналында баҫылған, Дариус Мийо һәм Эйтор Вила-Лобос кеүек билдәле композиторҙар менән яҡындан таныш булған. 1930 йылда Бретонға ҡаршы «Мәйет» памфлетына ҡул ҡуя. Үҙенең «¡Ecué-Yamba-Ó!» беренсе романын 1933 йылда тамамлағас, тиҙҙән Франциянан [[Мадрид]]ҡа күсә. Мигель Анхель Астуриас менән танышҡас, уның [[Латин Америкаһы]]ның Колумбҡа тиклемге мифологияһы менән ҡыҙыҡһыныуы Карпентьерға ныҡ йоғонто яһаған. 1937 йылда Мадридта яҙыусыларҙың фашистарға ҡаршы конгресында ҡатнаша.

1939 йылда Карпентьер йәнә Кубаға ҡайта, журналистика һәм Кубаның ритуал, фольклор музыкаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.

1943 йылда Карпентьер [[Гаити Республикаһы|Гаити]]ға барып ҡайтҡан. Был сәфәрҙән алған тәьҫораттары «Ер батшалығы» тарихи романының нигеҙенә ятҡан. Роман илде француз колонияторҙарынан азат итеү өсөн көрәшкән һәм үҙен король тип иғлан иткән элекке ҡол Анри Кристофтың Гаитиҙағы хакимлыҡ итеү эпизодтарын тергеҙә. Роман бер яҡтан — афрокуба мифологияһы һәм барокко сәнғәтенең, икенсе яҡтан — сюрреалистарҙың көндәлек тормоштағы мөғжизәле фәлсәфәһенең йоғонтоһонда булып, Латин Америкаһы һүҙ сәнғәтенә &quot;магистик реализм&quot;дың килеүен билдәләгән. Был феномен 1950—1960 йылдарҙа Латин Америкаһы романына донъя ҡыҙыҡһыныуының ҡырҡа артыуына юл асҡан.

1945—1959 йылдарҙа Карпентьер [[Венесуэла]]ла йәшәй&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;. Был илдә уның «Юғалған эҙҙәр» (1953) романының ваҡиғалары бара, уның геройы, композитор, музыка ҡоралдары эҙләп, [[сельва]]ға сәйәхәт итә һәм һөҙөмтәлә тормошон тамырынан үҙгәртә.

1962 йылда Карпентьер «Мәғариф быуаты» тигән тарихи роман сығара. Уның ғәмәлдәре [[Бөйөк француз революцияһы]] йылдарында Кубала, Гаитиҙа, Францияла, Гваделупала, [[Франция Гвианаһы]]нда, [[Испания]]ла бара. Роман геройҙары, Эстебан, Карлос һәм София — Гаванала йәшәүсе Кубаның өс йәш граждандары. Романдың нигеҙендә Франция Гвианаһында Директория агенты, Якобин Милли Конвенты комиссары Виктор Югтың тормошонан факттар ята. [[Габриэль Гарсиа Маркес]] Карпентьер романын уҡығандан һуң үҙенең «Йөҙ йыл яңғыҙлыҡ» спектаклен тулыһынса эшкәрткән.

Карпентьер революция еңеүенән һуң Кубаға ҡайтҡан, илдең мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнашҡан. Гавана университетында профессор, 1962 йылда Милли нәшриәт директоры булған&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;. 1966 йылдан Кубаның Париждағы илселегенең мәҙәниәт буйынса атташеһы вазифаһын биләгән.

«Превратности метода» романы (1974) — Мигель Анхель Астуриастың «Сеньор Президент», [[Габриэль Гарсиа Маркес|Гарсиа Маркестың]] «Патриархтың көҙө», Роа Бастостың «Мин, Баш» романдары менән бер рәттән, Латин Америкаһы диктаторы портреттарының береһе.

Карпентьерҙың «Изге яҙ» (1978) исемле һуңғы романы [[Стравинский Игорь Фёдорович|Игорь Стравинскийҙың]] балеты исеме буйынса аталған. Роман [[Испанияла граждандар һуғышы|Испаниялағы граждандар һуғышынан]] алып Кубалағы революцияға тиклемге киң дәүерҙе үҙ эсенә ала.

Музыканы яратҡан һәм яҡшы белгән Карпентьер «Куба музыкаһы» тигән китап та яҙған, унда шулай уҡ утрау мәҙәниәтенең афрокуба компоненттарына айырыуса иғтибар бүленә.

1980 йылдың 24 апрелендә Парижда вафат була. Гаванала Колон зыяратында ерләнгән.

== Ҡаҙаныштары ==
Чино дель Дука премияһы (1975), «Мигель де Сервантес» премияһы (1977), сит ил романы өсөн Францияның Медичи премияһы (1979) лауреаты.

1981 йылдың октябрендә Кубала А. Карпентьер исемендәге мәҙәни үҙәк асыла&lt;ref&gt;Куба // Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1982 (вып. 26). М., «Советская энциклопедия», 1982. стр.296-297&lt;/ref&gt;.

Гаванала француз мәктәбе Карпентер хөрмәтенә аталған.

== Әҫәрҙәре ==
* Ecue-yamba-o!/ Экуэ Ямба-О! (1933, роман)
* La música en Cuba/ Музыка на Кубе (1946, эссе)
* El reino de este mundo/ Царство земное ([[1949]])
* Los Pasos perdidos/ Потерянные следы ([[1953]])
* Guerra del Tiempo/ Война времен ([[1958]])
* El siglo de las luces/ Век Просвещения ([[1962]])
* La ciudad de las columnas/ Город колонн ([[1970]], эссе)
* Право политического убежища ([[1972]])
* El recurso del método/ Превратности метода ([[1974]])
* Concierto barroco/ Концерт барокко ([[1974]])
* La consagración de la primavera/ Весна священная ([[1978]])
* El arpa y la sombra/ Арфа и тень ([[1979]])

== Йыйылма баҫмалар ==
* Obras completas: Т. 1—9 / Ed. al cuidado de М. L. Puga. México: Siglo XXI, 1983—1985
* Crónicas: En 11 t. La Habana: Arte y Literatura, 1975—1976

== Рус телендә публикациялар ==
* Музыка Кубы. Москва: МузГИЗ, 1962
* Избранные произведения в 2 тт. М.: Художественная литература, 1974
* Весна священная. М.: Радуга, 1982.
* Мы искали и нашли себя: Художественная публицистика. М.: Радуга, 1984
* Превратности метода. М.: Прогресс, 1987
* Царство земное; Век Просвещения; Концерт барокко; Арфа и тень. М.: Радуга, 1988 (Мастера современной прозы)

== Әҙәбиәт ==
* Зюкова Н. ''Алехо Карпентьер.'' Л.: Художественная литература, 1982.
* Кутейщикова В., Осповат Л. ''Новый латиноамериканский роман.'' М.: Художественная литература, 1983
* Пискунова С.И., В.Пискунов. Алехо Карпентьер и проблема необарокко в культуре XX века. – В кн.: Литература в контексте культуры. М., 1986
* Осповат Л. Человек и история в творчестве Карпентьера. – В кн.: Приглашение к диалогу. Латинская Америка: размышления о культуре континента. М., 1986
* Лисандро Отеро. Плавание через века. – «Культуры. Диалог народов мира», 1986, № 4
* Земсков В. Новая земля Алехо Карпентьера. – В кн.: Алехо Карпентьер. Избранное. М., 1988
* ''Энциклопедический словарь сюрреализма.'' М.: ИМЛИ РАН, 2007, с.231-232
* Mazziotti N. ''Historia y mito en la obra de Alejo Carpentier.'' Buenos Aires: F. García Cambeiro, 1972
* González Echevarría R. ''Alejo Carpentier, the pilgrim at home.'' Ithaca: Cornell UP, 1977
* Márquez Rodríguez A. ''Lo barroco y lo real-maravilloso en la obra de Alejo Carpentier.'' México: Siglo Veintiuno Editores, 1982
* Zamora L.P., Faris W.B. ''Magical realism: theory, history, community.'' Durham: Duke UP, 1995
* Padura L. ''Un camino de medio siglo: Alejo Carpentier y la narrativa de lo real maravilloso.'' México: Fondo de Cultura Económica, 2002
* Millares S. ''Alejo Carpentier.'' Madrid: Editorial Síntesis, 2004
* Birkenmaier A. ''Alejo Carpentier y la cultura del surrealismo en América Latina.'' Madrid: Iberoamericana; Frankfurt/Main: Vervuert, 2006

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160304205405/http://culture.niv.ru/doc/literature/world-encyclopedia/316.htm]
* [http://school-collection.edu.ru/dlrstore/347bd705-b2e5-0ce0-146a-584d90f807c4/1011401A.htm]
* [https://web.archive.org/web/20070709193052/http://www.cubaliteraria.com/autor/alejo_carpentier/] {{ref-es}}
* [http://www.americas-fr.com/litterature/carpentier.html] {{ref-fr}}

{{Библиоинформация}}

&lt;!-- {{Премия Сервантеса}} --&gt;

[[Категория:Куба журналистары]]
[[Категория:Куба яҙыусылары]]
[[Категория:Кубаның музыка белгестәре]] 
[[Категория:Әҙәбиәттә магик реализм]]
[[Категория:Сервантес премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Куба социалистары]]</text>
      <sha1>4qsbp77rxuzteyg2sas9310s1sb8jkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193155</id>
    <revision>
      <id>1310447</id>
      <parentid>1299469</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T18:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4783" sha1="2kz5uhxyw03acbzjdesstnr8paq9wdv" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                =Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы
  |Национальное название  = en/Great Limpopo Transfrontier Park
 |Изображение             = Makuleke2.JPG
  |Подпись изображения    = 
 |Координаты              = 22/26/S/31/22/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Зимбабве/Мозамбик/КАР
 |Категория МСОП          = 
 |Ближайший город         = 
 |Площадь                 = 37 572 км²
 |Средняя высота          = 
 |Дата основания          = 2002
 |Посещаемость            = 
 |Год посещаемости        = 
 |Управляющая организация = 
 |Сайт                    = 
 |Позиционная карта       = Африка
 |Позиционная карта 1     = 
 |Категория на Викискладе = 
}}
'''Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы''' ({{lang-en|Great Limpopo Transfrontier Park}}, {{lang-pt|Parque Transfronteiriço do Grande Limpopo}}) — хәҙерге ваҡытта Африка дәүләттәренең — [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] һәм [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] территорияһында формалашҡан тәбиғәт паркы. Парктың майҙаны — 37 572 км². Парктың икенсе үҫеш фазаһы уның 100 000 км² тиклем киңәйеүен күҙ уңында тота, был Бөйөк Лимпопоны донъялағы иң ҙур тәбиғәт паркы итәсәк&lt;ref name=&quot;peaceparks&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.peaceparks.org/tfca.php?pid=19&amp;mid=1005|title=GREAT LIMPOPO TRANSFRONTIER PARK|access-date=2014-06-20|archive-date=2018-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825024527/http://www.peaceparks.org/tfca.php?pid=19&amp;mid=1005|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Паркты булдырыу тураһында меморандумға 2000 йылдың 10 ноябрендә ҡул ҡуйыла. Буласаҡ паркка башта ''Газа-Крюгер-Гонарежу сик-ара паркы'' исеме бирелә, әммә 2001 йылдың октябрендә хәҙерге исемен ала.

2002 йылдың 9 декабрендә парк барлыҡҡа килгән дәүләт башлыҡтары уны төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;peaceparks&quot;/&gt;.

Тәүге хайуандар милли парктарҙың элекке сиктәре аша 2001 йылдың 4 октябрендә сыға. Ошо ваҡыттан алып хайуандарҙың ҡаршылыҡһыҙ миграцияһын тәьмин итеү өсөн 50 км-ҙан ашыу ҡойма алына&lt;ref name=&quot;peaceparks&quot;/&gt;.

2013 йылдың октябренән Мозамбик һәм КАР араһында Ҙур Лимпопоға килгән туристар өсөн махсус сик буйы пункты эшләй&lt;ref name=&quot;peaceparks&quot;/&gt;.

== Парк составы ==
[[Файл:Greater Limpopo Transfrontier Park sketch map.svg|thumb|250px|Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркының схемаһы]]
Ҙур Лимпопо сик-ара паркы [[КАР]], [[Мозамбик]] һәм [[Зимбабве]]ның шәхси һәм дәүләт биләмәләрен, шулай уҡ элек булдырылған тәбиғи парктарын һәм ҡурсаулыҡтарын үҙ эсенә ала:
* Крюгер милли паркы (КАР)
* Лимпопо милли паркы (Мозамбик)
* Баньине милли паркы (Мозамбик)
* Зинаве милли паркы (Мозамбик)
* Мапуто милли паркы (Мозамбик)
* Гонарежу милли паркы (Зимбабве)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web |title = Great Limpopo Park |url = http://www.greatlimpopopark.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070826205707/http://www.greatlimpopopark.com/ |archivedate = 2007-08-26 |deadlink = yes }}
* [http://www.peaceparks.org/ Peace Parks Foundation]
* [http://www.sanparks.org/ SANParks Official Site]
* [https://web.archive.org/web/20191216130428/https://www.dolimpopo.com/ Great Limpopo]

[[Категория:Зимбабвеның милли парктары]]
[[Категория:Мозамбиктың милли парктары]]
[[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһының милли парктары]]</text>
      <sha1>2kz5uhxyw03acbzjdesstnr8paq9wdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филипп III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193233</id>
    <revision>
      <id>1310453</id>
      <parentid>1302527</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25138" sha1="f7c4m7ivia5yomb31qpwmo8hhn1t3pb" xml:space="preserve">'''Филипп III''' (1 май 1245 — 5 октябрь 1285), '''Ҡыйыу''' ([[Француз теле|франц.]] le Hardi), 1270 йылдан алып 1285 йылда вафат булғанға тиклем Франция короле була. Уның атаһы, Людовик IX, [[Тунис (ҡала)|Туниста]] Һигеҙенсе тәре походы ваҡытында вафат була. Филипп, уны оҙатып, Францияға ҡайта һәм 1271 йылда Реймста батшалыҡҡа һайлана.
{{Государственный деятель|имя=Филипп III|изображение=Couronnement de Philippe III.jpg|описание изображения=Филипптың Тәхеткә Ултырыуы III|периодначало=25 август, 1270|периодконец=5 октябрь, 1285|коронация=15 август, 1271|предшественник=[[Людовик IX]]|преемник=[[Филипп IV]]|дата рождения=1 май, 1245|место рождения=[[Пуасси]]|дата смерти=5 октябрь, 1285|место смерти=[[Перпиньян]]|похоронен=Башта Нарбонна, һуңыраҡ Сент Дени Базиликаһы|супруга=[[Изабелла Арагонская]]&lt;br&gt;(ө. 1262; ү. 1271)&lt;br&gt;[[Мария Брабантская]]&lt;br&gt;(ө. 1274)|дети=Льюис
Филиппиндар IV, Франция короле
Карл, Валуа графы
Луи, Эвре графы
Бланш, австрия герцогиняһы
Маргарита, Англия королеваһы|династия=Капет|отец=[[Людовик IX]]|мать=[[Маргаретта Прованская]]|должность=Франция короле}}
Филипп үҙенең идара итеү осоронда бик күп территориаль биләмәләр мираҫ итеп ала, уларҙың иң күренеклеһе Тулуза графлығы була, ул 1271 йылда король биләмәләренә ҡушыла. Орлеан килешеүе буйынса ул Наварра короллегенә француз йоғонтоһон киңәйтә, ә ағаһы Петр үлгәндән һуң Сицилия кисәһе ваҡытында Алансон графлығы король ерҙәренә кире ҡайтарыла.

Сицилия кискеһенән Һуң Филипп үҙенең ағаһына ярҙам итеү өсөн Арагон тәре походына етәкселек итә. Башта уңышҡа өлгәшкән Филипп, уның армияһы ауырыуҙарҙан яфалана, сигенергә мәжбүр була һәм 1285 йылда 40 йәшендә Перпиньянала дизентериянан вафат була. Уға улдары Филипп IV вариҫ була.

== Биографияһы ==
Филипп 1245 йылдың 1 майында Пуассиҙа Тыуған{{sfn|Richard|1992|p=65}}, Ул Франция короле Людовик IX һәм Маргарита Прованскаяның икенсе улы{{sfn|Richard|1992|p=xxiv}}. Филипптан, кесе улынан, Уның Франция менән идара итеүен көтмәйҙәр. 1260 йылда ағаһы Людовик үлгәндән һуң ул тәхет вариҫы була{{sfn|Field|2019|p=77}}.

Филипптың әсәһе Маргарита уны 30 йәшкә тиклем уның ҡарамағында ҡалырға вәғәҙә итергә мәжбүр итә; әммә атай урбан IV уны был антынан 1263 йылдың 6 июнендә азат итә{{sfn|Hallam|1980|p=223}}. Ошо мәлдән Король фавориты һәм Людовик IX һарайы чиновнигы Пьер де Ла Брос Филипптың остазы була{{sfn|Gil|2006|p=88}}. Уның атаһы Людовик та уға кәңәштәр бирә, атап әйткәндә, Указдар яҙа, улар ғәҙеллекте королдең беренсе бурысы тип һанай{{sfn|Le Goff|2009|p=330}}.

1258 йылдың 11 мартында Людовик IX һәм Яков I Арагонский араһында төҙөлгән Корбей килешеүе (1258) шарттарына ярашлы{{sfn|Sivery|2003|p=35}}, Филипп 1262 йылда Клермонда Руан архиепискобы Эд риго Тарафынан Изабелла Арагонская менән никахлаша{{sfn|Ward|2016|p=132}}.

== Тәре походы ==
[[File:Livre des faiz monseigneur saint Loys - BNF Fr2829 f82r (procession funèbre de Louis IX).jpg|thumb|right|Филипп (атҡа атланып) атаһының мәйетен Францияға алып ҡайта. 15 быуат аҙағындағы иллюстрациялы ҡулъяҙма]]
Орлеан графы Булараҡ, Филипп 1270 йылда [[Тунис (ҡала)|Тунисҡа]] Һигеҙенсе тәре походында атаһын оҙатып йөрөй. Китер алдынан Людовик IX короллек регентлығын матье де вандом һәм Симон II, Граф Клермонский ҡулына тапшыра, уларға ла король мисәтен ышанып тапшыра{{sfn|Richard|1992|p=327}}. Карфагенды алғандан һуң армияны Дизентерия эпидемияһы баҫа, Ул Филиппты ла, уның ғаиләһен дә аямай. Уның ағаһы Джон Тристан, Валуа графы, 3 августа беренсе булып вафат була{{sfn|Richard|1992|p=325}}, ә 25 августа король вафат була{{sfn|Riley-Smith|2005|pp=210&amp;ndash;211}}. Уның ҡалдыҡтары сереүҙе булдырмау өсөн, mos Teutonicus ҡалдыҡтарҙы ташыу мөмкинлеген биреү өсөн, тәнде һөйәктәрҙән айырыу процесын үткәрергә ҡарар ителә{{sfn|Westerhof|2008|p=79}}.

25 йәшлек һәм дизентериянан яфаланған Филипп Тунис короле тип иғлан ителә{{sfn|Giesey|2004|p=242}}. Уның ағаһы, Карл I неаполитанский, Тунистың хафсид хәлифе Мөхәммәт I Әл-Мустансир менән һөйләшеүҙәр алып бара{{sfn|Tyerman|2019|p=368}}. 1270 йылдың 5 ноябрендә Франция, Сицилия һәм Наварра королдәре Һәм Тунис хәлифе араһында килешеү төҙөлә{{sfn|Lower|2018|pp=134&amp;ndash;135}}.

Был фиасконан һуң башҡа үлемдәр килә. Декабрҙә Сицилияның Трапани ҡалаһында Филипптың туғаны, Наварра короле Теобальд II вафат була{{sfn|Peter of Ickham|1865|p=296}}. Февралдә Уның артынан Филипптың ҡатыны Изабелла килә, ул бишенсе балаһы менән ауырлы булған Саҡта атынан ҡолап төшә{{sfn|Brown|1978|p=149}}. Ул Козенцала (Калабрия) вафат була{{sfn|Brown|1978|p=149}}. Апрелдә Шулай уҡ Теобальдтың тол ҡатыны һәм Филипптың һеңлеһе Изабелла вафат була{{sfn|Evergates|1999|p=86}}.

Филипп III [[Париж|Парижға]] 1271 йылдың 21 майында килә һәм мәрхүмгә хөрмәт күрһәтә{{sfn|Bradbury|2007|p=235}}. Икенсе көндө атаһын ерләйҙәр{{sfn|Sivery|2003|p=74}}. Яңы батша 1271 йылдың 15 авгусында Реймста Франция короле итеп ташлана{{sfn|Sivery|2003|pp=109&amp;ndash;110}}.

== Батшалыҡ итеү ==
Филипп атаһының эске сәйәсәтенең күп өлөшөн хуплай{{sfn|Fawtier|1989|p=34}}. Был 1258 йылда атаһы тарафынан сеньория һуғыштарына ҡаршы ҡабул ителгән король указдарын үҙ эсенә ала, уларҙы ул 1274 йылдың октябрендә үҙенең указы менән нығыта{{sfn|Firnhaber-Baker|2014|p=185}}. Филипп Франциялағы йәһүдтәргә ҡарата атаһы эҙенән бара{{sfn|Stow|2006|p=95}}, уның мотивацияһы-диндарлыҡ, тип раҫлай{{sfn|Chazan|1980|p=185}}. 1271 йылдың 23 сентябрендә Парижға ҡайтҡас, Филипп атаһының йәһүдтәргә значок кейергә тигән бойороғон ҡабатлай{{sfn|Chazan|2019|p=155}}. Уның 1283 йылғы хартияһы [[синагога|синагогалар]] һәм йәһүд зыяраттары төҙөүҙе һәм ремонтлауҙы тыйған{{sfn|Chazan|1980|p=186}}, йәһүдтәргә христиандарҙы яллауҙы тыйған һәм йәһүд стрепитын (бик көслө йырлау{{sfn|Chazan|2019|p=169}}) сикләргә тырышҡан{{sfn|Stow|2006|p=94}}.

1271 йылдың 21 авгусында Филипптың ағаһы, Пуатье һәм Тулуза графы Альфонс, савонда балаһыҙ вафат була{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Филипп Альфонс ерҙәрен мираҫ итеп ала һәм уларҙы король биләмәләре менән берләштерә. Был мираҫ Оерниҙың бер өлөшөн, һуңыраҡ герцернь һәм Ажене герцоглығын үҙ эсенә ала. Альфонстың теләктәренә ярашлы Филипп 1274 йылда Венессен графлығын атай Григорий X-ға бирә{{sfn|Sivery|2003|p=106}}. Бер нисә йылдан Һуң Король Эдуард I менән Амьен тыныслыҡ килешеүе (1279) Аженены инглиздәргә кире ҡайтара{{sfn|Sivery|2003|p=106}}.

1271 йылдың 19 сентябрендә Филипп тулуза сенешалына аҡһөйәктәрҙән һәм ҡала советтарынан тоғролоҡ анты яҙырға бойора{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Киләһе йылда Роже-Бернар III, фуа графы, Тулуза графлығына баҫып инә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}, бер нисә король чиновнигын үлтерә һәм Сомбуй ҡалаһын баҫып ала{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=123}}. Филипптың король сенешалы Эсташ де бомарше, Филипп сигенергә бойорғанға тиклем, фуа графлығында контратакаға етәкселек итә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Филипп һәм уның армияһы Тулузаға 1272 йылдың 25 майында килә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}, ә 1 июндә Бульбоннала Был мәсьәләлә аралашсы булып сығыш яһарға маташҡан Яков I Арагонский менән осраша, әммә Был Роже-бернар тарафынан кире ҡағыла{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=123}}. Һуңынан Филипп Фуа графлығын бөлгөнлөккә төшөрөү һәм кешеһеҙләндереү кампанияһына тотона{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|pp=42&amp;ndash;43}}. 5 июнгә Роже-бернар баш тарта, Каркассонда төрмәгә ябыла һәм сылбырлап бығаулана. Филипп уны бер йылға төрмәгә яба, әммә һуңынан иреккә сығара һәм ерҙәрен кире ҡайтара{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=6}}.

== Наварра менән килешеү ==
Король Генрих I наваррский 1274 йылда вафат булғандан һуң Альфонсо X кастильский Генрихтың вариҫы Жаннанан Наварра тажын алырға маташа{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Фердинанд де Ла Серда, Альфонсо X улының улы, армия менән Вианаға килә. Шул уҡ ваҡытта Альфонсо үҙенең Жәндәренең Береһе Менән Жаннаның никахына папа ризалығын ала{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Генрихтың тол ҡатыны Бланш Артуа Ла Англиянан Һәм Арагондан Жаннаға ҡул һәм йөрәк тәҡдим итә{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Баҫып ингән армия һәм сит ил тәҡдимдәре менән Осрашып, Бланш ярҙам һорап үҙенең ике туған Ағаһы Филиппҡа мөрәжәғәт итә{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Филипп был территориаль отош тип һанай, Ә Жанна үҙенең короллеген һаҡлау өсөн хәрби ярҙам ала{{sfn|Woodacre|2013|p=29}}. 1275 Йылда Филипп менән Бланш араһында төҙөлгән орлеан килешеүе Филипптың улының (Людовик йәки Филип) Һәм Бланштың Ҡыҙы Жаннаның никахын күҙ уңында тота{{sfn|Woodacre|2013|p=29}}. Килешеүҙә Наварра Париждан тәғәйенләнгән губернаторҙар тарафынан идара ителәсәге күрһәтелә. 1276 йылдың майына француз губернаторҙары, йәш королеваға тоғролоҡ анты биреп, Бөтә Наварра буйлап йөрөй{{sfn|Woodacre|2013|p=30}}. Француз яҡлы килешеү һәм француз губернаторҙары менән ҡәнәғәт булмаған Наварра халҡы ике фетнәсе төркөм төҙөй: береһе-кастилия яҡлы, икенсеһе-арагон яҡлы{{sfn|Woodacre|2013|p=30}}.

=== Наваррҙар ихтилалы ===
1276 йылдың сентябрендә Филипп, асыҡ ихтилал менән осрашып, Роберт II, Граф Артуаны, армия менән Памплонаға ебәрә{{sfn|Woodacre|2013|pp=30&amp;ndash;31}}. Филипп беарнға 1276 йылдың ноябрендә икенсе армия менән килә, ул ваҡытта Роберт хәлде тынысландыра һәм наварр аҡһөйәктәренән һәм кастеляндарҙан тоғролоҡ анты ала{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}. Ихтилал тиҙ баҫтырылһа ла, 1277 йылдың яҙында ғына кастилия һәм [[Арагон короллеге|Арагон короллектәре]] никахҡа инеү ниәтенән баш тарта{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}. Филипп бөтә Наварраға килтерелгән зыян өсөн атай Николай III-нән рәсми шелтә ала{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}.

== Никах һәм балалар ==
1262 йылдың 28 майында Филипп король Яков I Арагонскийҙың һәм уның икенсе ҡатыны Иоланда Венгерскаяның ҡыҙы Изабеллаға өйләнә{{sfn|Earenfight|2013|p=158}}. Уларҙың түбәндәге балалары тыуған:

* Людовик (май 1264–1276)
* [[Филипп IV]] (1268 – 29 ноябрь, 1314)
* Роберт (1269–1271)
* Карл Валуа (12 март, 1270 – 16 декабрь, 1325)
* Үле тыуған (1271)
Королева Изабелла үлгәндән һуң, ул 1274 йылдың 21 авгусында Мәрхүм Генрих III, Герцог Брабантскийҙың һәм Герцогиня Брабантская Аделаида Бургундскаяның ҡыҙы Марияға өйләнә{{sfn|Earenfight|2013|p=158}}. Уларҙың балалары:

* Людовик (Май 1276 – 19 май, 1319)
* Бланка (1278 – 19 март 1305)
* Маргаретта, Англия королле (1282 – 14 февраль, 1318)

== Иҫкәрмәләр ==

&lt;references /&gt;

== Сығанактар ==

* {{Cite book |last=Alighieri |first=Dante |title=The Divine Comedy |url=https://archive.org/details/divinecomedyctra00dantuoft |publisher=Houghton Mifflin Company |year=1920 |translator-last=Norton |translator-first=Charles Eliot}}
* {{Cite book |last=Aurell |first=Jaume |title=Medieval Self-Coronations: The History and Symbolism of a Ritual |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=978-1-10884-024-8}}
* {{Cite book |title=Inquisitors and Heretics in Thirteenth-Century Languedoc: Edition and Translation of Toulouse Inquisition Depositions, 1273–1282 |url=https://archive.org/details/inquisitorsheret0000unse |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-9-00418-810-5 |editor-last=Biller |editor-first=Peter |editor-last2=Bruschi |editor-first2=C. |editor-last3=Sneddon |editor-first3=S.}}
* {{Cite book |last=Bradbury |first=Jim |title=The Capetians: Kings of France 987–1328 |publisher=Continuum |year=2007 |isbn=978-1-85285-528-4 |author-link=Jim Bradbury}}
* {{Cite book |last=Brown |first=Elizabeth A. R. |title=The Monarchy of Capetian France and Royal Ceremonial |url=https://archive.org/details/monarchyofcapeti0000brow |publisher=Variorum Reprints |year=1978 |isbn=978-0-86078-279-7}}
* {{Cite book |last=Chaytor |first=H.J. |title=A History of Aragon and Catalonia |url=https://archive.org/details/historyofaragonc0000hjch |publisher=Methuen Publishing Ltd |year=1933 |isbn=978-0-59855-967-8}}
* {{Cite book |title=Church, State, and Jew in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/churchstatejewin0000unse |publisher=Behrman House, Inc. |year=1980 |isbn=0-8744-1302-8 |editor-last=Chazan |editor-first=Robert}}
* {{Cite book |last=Chazan |first=Robert |title=Medieval Jewry in Northern France: A Political and Social History |publisher=The Johns Hopkins University Press |year=2019 |isbn=978-1-42143-065-2}}
* {{Cite book |last=Dunbabin |first=Jean |title=The French in the Kingdom of Sicily, 1266–1305 |url=https://archive.org/details/frenchinkingdomo0000dunb |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-52119-878-3}}
* {{Cite book |last=Earenfight |first=Theresa |title=Queenship in Medieval Europe |publisher=Palgrave Macmillan |year=2013 |isbn=978-0-23027-645-1}}
* {{Cite book |last=Evergates |first=Theodore |title=Aristocratic Women in Medieval France |url=https://archive.org/details/aristocraticwome0000unse |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=0-8122-3503-7 |editor-last=Evergates |editor-first=Theodore |chapter=Aristocratic Women in the County of Champagne}}
* {{Cite book |last=Fawtier |first=Robert |title=Capetian Kings of France: Monarchy and Nation, 987–1328 |publisher=Macmillan |year=1989 |isbn=978-0-33308-721-3 |edition=17th}}
* {{Cite book |last=Field |first=Sean L. |title=Courting Sanctity: Holy Women and the Capetians |url=https://archive.org/details/courtingsanctity0000fiel |publisher=Cornell University Press |year=2019 |isbn=978-1-50173-619-3}}
* {{Cite book |last=Firnhaber-Baker |first=Justine |title=Violence and the State in Languedoc, 1250–1400 |publisher=Cambridge University Press |year=2014}}
* {{Cite book |last=Giesey |first=Ralph E. |title=Rulership in France, 15th-17th Centuries |publisher=Ashgate |year=2004 |isbn=978-0-86078-920-8}}
* {{Cite book |last=Gil |first=Christiane |title=Marguerite de Provence: épouse de Saint Louis |publisher=Pygmalion |year=2006 |isbn=978-2-75640-000-6 |language=French}}
* {{Cite book |last=Hallam |first=Elizabeth M. |title=Capetian France: 987–1328 |url=https://archive.org/details/capetianfrance980000hall_w2p9 |publisher=Longman |year=1980 |isbn=978-0-58240-428-1}}
* {{Cite book |last=Henneman |first=John Bell |title=Royal Taxation in Fourteenth-Century France: The Development of War Financing, 1322–1359 |url=https://archive.org/details/isbn_0691051887 |publisher=Princeton University Press |year=1971 |isbn=0-6910-5188-7}}
* {{Cite book |last=Jordan |first=William Chester |title=A Tale of Two Monasteries: Westminster and Saint-Denis in the Thirteenth Century |url=https://archive.org/details/taleoftwomonaste0000jord |publisher=Princeton University Press |year=2009 |isbn=978-0-69113-901-2}}
* {{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=[[Saint Louis (biography)|Saint Louis]] |publisher=University of Notre Dame Press |year=2009 |isbn=978-0-26803-381-1}}
* {{Cite book |last=Lower |first=Michael |title=The Tunis Crusade of 1270: A Mediterranean History |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=978-0-19874-432-0}}
* {{Cite book |title=Imagining the Past in France: History in Manuscript Painting, 1250–1500 |url=https://archive.org/details/imaginingpastinf0000morr |publisher=J. Paul Getty Museum |year=2010 |isbn=978-1-60606-028-5 |editor-last=Morrison |editor-first=Elizabeth |editor-last2=Hedeman |editor-first2=Anne Dawson}}
* {{Cite book |author=Peter of Ickham |title=Le Livere de Reis de Brittanie E Le Livere de Reis de Engleterre |publisher=Cambridge University Press |year=1865 |isbn=978-1-35785-102-6 |editor-last=Glover |editor-first=John |series=Rolls Series |language=French |ol=20614714M |author-link=Peter of Ickham |orig-date={{Circa|1218-1237}}}}
* {{Cite encyclopedia |year=2010 |title=Philip III |encyclopedia=The Dante Encyclopedia |publisher=Routledge |last=de Pontfarcy |first=Yolanda |editor-last=Lansing |editor-first=Richard |isbn=978-0-41587-611-7}}
* {{Cite book |last=Prestwich |first=Michael |title=Plantagenet England 1225-1360 |url=https://archive.org/details/plantagenetengla00pres_0 |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19922-687-0}}
* {{Cite book |last=Richard |first=Jean |title=Saint Louis: Crusader King of France |url=https://archive.org/details/saintlouiscrusad0000rich_i0m9 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-52138-156-7 |editor-last=Lloyd |editor-first=Simon |translator-last=Birrell |translator-first=Jean}}
* {{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The Sicilian Vespers: A History of the Mediterranean World in the Later Thirteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=978-0-52143-774-5}}
* {{Cite book |last=Riley-Smith |first=Jonathan |title=The Crusades: A History |publisher=Continuum |year=2005 |isbn=978-1-47251-351-9}}
* {{Cite book |last=Sammartino |first=Peter |title=Sicily: An Informal History |url=https://archive.org/details/sicilyinformalhi0000samm |last2=Roberts |first2=William |publisher=Cornwall Books |year=1992 |isbn=978-0-84534-877-2}}
* {{Cite book |last=Sibley |first=W.A. |title=The Chronicle of William of Puylaurens: The Albigensian Crusade and Its Aftermath |url=https://archive.org/details/chronicleofwilli0000will |last2=Sibley |first2=M.D. |publisher=The Boydell Press |year=2003 |isbn=0-8511-5925-7}}
* {{Cite book |last=Sivery |first=Gerard |title=Philippe III Le Hardi |publisher=Fayard |year=2003 |isbn=2-2136-1486-5}}
* {{Cite book |last=Stow |first=Kenneth |title=Jewish Dogs: An Image and Its Interpreters |url=https://archive.org/details/jewishdogsimagei0000stow |publisher=Stanford University Press |year=2006 |isbn=978-0-80475-281-7}}
* {{Cite book |last=Sumption |first=Jonathan |title=The Hundred Years War:Trial by Battle |publisher=Faber and Faber Limited |year=1990 |isbn=978-0-81221-655-4 |volume=I}}
* {{Cite book |last=Tyerman |first=Christopher |title=The World of the Crusades |url=https://archive.org/details/worldofcrusadesi0000tyer |publisher=Yale University Press |year=2019 |isbn=978-0-30021-739-1}}
* {{Cite book |last=Ward |first=Jennifer |title=Women in Medieval Europe 1200–1500 |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-13885-568-7 |edition=2nd}}
* {{Cite book |last=Westerhof |first=Danielle |title=Death and the Noble Body in Medieval England |url=https://archive.org/details/deathnoblebodyin0000west |publisher=Boydell Press |year=2008 |isbn=978-1-84383-416-8}}
* {{Cite book |last=Wood |first=Charles T. |title=The French Apanages and the Capetian Monarchy, 1224–1328 |url=https://archive.org/details/frenchapanagesca0000wood |publisher=Harvard University Press |year=1966 |isbn=978-0-67432-001-7}}
* {{Cite book |last=Woodacre |first=Elena |title=The Queens Regnant of Navarre |publisher=Palgrave Macmillan |year=2013 |isbn=978-1-13733-914-0}}
[[Категория:1 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:5 октябрҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>f7c4m7ivia5yomb31qpwmo8hhn1t3pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы биҫтә (Ҡазан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197998</id>
    <revision>
      <id>1310429</id>
      <parentid>1273077</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1310429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11379" sha1="9u41sk53ejfzlct4hz8tu8pdto3aolt" xml:space="preserve">{{Тәржемә сифаты}}
{{Универсальная карточка}}
'''Яңы биҫтә''' йәки '''Яңы Татар биҫтәһе''' ({{Lang-ru|Ново-Татарская слобода}}) – [[Ҡазан|Ҡазандың]] [[Тарих|тарихи]] үҙәгендә, Иҫке Татар биҫтәһенең [[көньяҡ]]-[[Көнбайыш|көнбайышында]] барлыҡҡа килгән биҫтә. [[Ҡазан|Ҡаланың]] Вахитов районында урынлашҡан. Биҫтә ерлеге [[Көнбайыш|көнбайыштан]] [[Волга]] йылғаһы менән, [[Көнсығыш|көнсығышта]] [[ҡала]] эсеннән үтүсе тимер юл менән, [[Төньяҡ|төньяҡта]] Девятаев урамы менән, [[Көньяҡ|көньяҡта]] Иҫке татар зыяраты менән сикләнә. Биҫтәнең төп урамдары - Мәжит Ғафури һәм Мехсылар урамдары.

== Тарих ==
[[Файл:IskeTash2006.JPG|слева|мини|180x180пкс|Иҫке Таш мәсет]]
[[Файл:Kazan_Iske-Tash_mosque_minaret.jpg|слева|мини|240x240пкс| Иҫке-Таш мәсет манараһы]]
[[Ҡазан]] [[Ҡала|ҡалаһы]] [[Татарҙар|татарҙарының]] яңы биҫтәгә күсеп ултырыуына бер нисә йүнәлеш биреүсе сәбәп була.

* [[1749 йыл|1749 йылдың]] 3 майында [[Ҡазан|Ҡазанда]] ҙур күләмле [[1749 елгы янгын|янғын]] сыға. Янғындан Иҫке татар биҫтәһе, шулай уҡ [[Ҡала|ҡаланың]] башҡа райондары, [[Православие дине|православие]] сиркәүҙәре, архиерей йорто ла зыян күрә.
* ''Ҡыҫҡа Каратун'' ҡушаматлы епископ Лука Канашевич, форсаттан файҙаланып, [[Татарҙар|татарҙарҙы]] Иҫке Татар ҡасабаһынан йәнәшәләге яңы биләмәләргә ҡыҫрыҡлап сығарыуҙы ниәт итә. [[Сенат]] епископтың һорауын 3 тапҡыр кире ҡаға: янғындан зыян күргән [[Татарҙар|татарҙарға]] үҙҙәренең янған хужалыҡтары урынынында тағы ла төҙөлөш башларға бойора. Епископ та үҙ һүҙен итә: Иҫке Татар биҫтәһендә [[Керәшендәр|керәшен татар]] семинарияһы төҙөтә башлай. Төҙөлөш башланыу менән риза булмаған [[татарҙар]] (''82 хужалыҡ'') &lt;ref&gt;{{Citation|title=''«Деятель» журналы, 1898 ел''|url=http://www.photokzn.ru/articles/0/20/|access-date=2014-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201150119/http://www.photokzn.ru/articles/0/20/ |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt; яңы биләмәгә күсенергә рөхсәт һорайҙар.

Рөхсәт алына. [[Урыҫтар|Урыҫ]] ауылы булған Поповканы күсереп, уның урынында Яңы Татар биҫтәһенә нигеҙ һалына.

[[Татарҙар|Татар]] зыялылары, [[Татарҙар|татар]] сауҙагәрҙәре булған төбәге Иҫке Татар биҫтәһенҙән айырмалы булараҡ, яңы биҫтәлә ябай эшсе халыҡ, һөнәрселәр, кәсепселәр, көнлөкселәр, ваҡ сәүҙәгәрҙәр урынлаша. Өйҙәр лә, [[Мәсет|мәсеттәр]] ҙә ябай ғына була. Һуңыраҡ таштан ҙур итеп [[Иҫке-Таш мәсете|Иҫке Таш мәсет]] һалына.

[[1782 йыл|1782 йылда]] Иҫке һәм Яңы ҡала яны сауҙагәрҙәренең эштәрен алып барыу маҡсатында [[Ҡазан|Ҡаҙанда]] [[Татар ратушасы|Татар ратушаһы]] (башында сауҙагәр Апанаевтар, Йосопов) ойошторола. [[1796 йыл|1796 йылда]] ике биҫтәлә ''595'' [[Татарҙар|татар ир-аты]] сәүҙәгәре ғаиләһе теркәлгән була.&lt;ref&gt;http://www.photokzn.ru/articles/0/20/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201150119/http://www.photokzn.ru/articles/0/20/}} Казан «Рублевка»сы&lt;/ref&gt;

== Совет дәүерендә ==
[[Файл:Rachport.jpg|слева|мини|180x180пкс|Ҡаҙан йылға порты]]
[[Файл:Kazan_Vakhitovo_railway_station_08-2016.jpg|слева|мини|180x180пкс|Вахитово станцияһы]]
[[Файл:Kazan-tatflot.jpg|слева|мини|180x180пкс|Татфлот бинаһы]]
Биҫтәлә һөнәрселек үҙәктәре асыла, һуңыраҡ улар ҙур сәнәғәт ойошмалары булып үҫәләр. 

* «Метта» мех фабригы
* ракета комплекты иркәк мал «Точмаш» заводы
* мамыҡ фабригы
* макарон фабригы

Куйбышев һыуһаҡлағысын төҙөгәндә, Усияләге [[ҡала]] порты һыу баҫыу зонаһына эләгеү сәбәпле, [[1948 йыл|Әҫәрҙәре 1948]]-[[1962 йыл|1962 йылдарҙа]] биҫтәлә яңы йылға порты һәм йылға вокзалы төҙөлә. Шулай уҡ биҫтәлә Ҡазандың Үҙәк Автовокзалы асыла.

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет]] заманынҙа, бер аҙ һуңыраҡ та биҫтәләге әһәмиәтһеҙ биналар һүтелеп, улар урынында күпҡатлы «хрущевка»лар ҡорола. Биҫтәнең бүлгеләрен яңы исемдәр – «Автовокзал» һәм «Меховой» - менән атап йөрөтә башлайҙар.

Биҫтәлә [[Ҡазан]] сәнәғәт, идара итеү һәм хоҡуҡ юғары уҡыу йортының ({{Lang-ru|ИЭУиП}}) 5 уҡыу корпусы урынлашҡан. Һуңғыһы [[2011 йыл|2011 йылда]] ҡорола.

Ике ишкәкле кәмә [[ҡала]] аквапарктың береһе – «Барионикс» (элекке «Лето-стоп») та ошонда.

Йылға портынан йыраҡ түгел «Потовой» күмәртәләп һатыу баҙары эшләй.

«Яңы өйләнешеүселәр паркы» һәм Девятаев урамындағы стадион ял итеү һәм спорт менән шөғөлләнеү өсөн хеҙмәт итә.

== Транспорт ==
Биҫтәлә оҙаҡ ваҡыт төп [[транспорт]] сараһы булып, мех фабригында, һуңыраҡ макарон фабригында тиклем һуҙылған һанлы 6 трамвай тора (''хәҙер'': ''туҡтатылды''). Яңы йылға порты асылғас, 7 һанлы трамвай, 2 һанлы троллейбус өҫтәлә. Бер нисә автобус маршруты асыла. Көньяҡтан уҙыусы тимер юлда Вахитов туҡталышы бар.

Биҫтәне үҙгәртеп төҙөү планы буйынса, ҡала яны эсендәге складтарҙы һәм сәнәғәт ойошмаларын [[Ҡазан|ҡала]] ситенә сығарыу күздә тотола. [[Ҡала|Ҡаланың]] яңы вокзалы төҙөлөп бөткәс, иҫке автовокзалды ла ябыу көтөлә.

1950-се йылдарҙа әле Яңы Биҫтәнең үҙ һыйыр көтөүе булған, йорт хужалыгында һыуҙы йыш Иҙелдән алған булғандар. Йылға порты эргәһендә Волга пляжынан ҡаршы яҡ Юғары Осланды күреп була. Яңы Биҫтәнең төп кереүенән кергәндә уң яҡта район &quot;Мазарки&quot; тип атала, унда элек &quot;Мазарки&quot; тигән урам бар. Унда элек-электән маҙар ҡылғандар&lt;ref&gt;Мазар — мәҗүси каберлек. Мазар кылу — каберлектәге агачка корбанга китерелгән киндер, күлмәк, тире һ. б. элү. [[Рифкать Әхмәтьянов]]. Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге. К.:ТКН, 2001, 139нчы бит. ISBN 5-298-01004-0&lt;/ref&gt;.Яңы Биҫтәнең бер урынын (зиратҡа инеү янында) &quot;Ямсылар Бистәсе&quot; тип атайҙар, урыҫҫа ул &quot;Ямки&quot; тип атала. Элек бында ямсылар - Ҡазан буйлап арба менән йөрөтә торған кешеләр тупланып йәшәгәндәр. Яңы Биҫтәнең элек күп йорттары ағастан яһалған булған, өй нигеҙе почмагы ғөрөф-ғәҙәт булараҡ ҙур тимер аҡса һалғандар. Йорттар ауылдарға ҡарағанда шаҡтай тығыҙ урынлашҡан булған.

== Ҡыҙыҡ факт ==
[[Ҡазан|Ҡалала]] яманаты таралған енәйәтсел төркөм менән булған «Новотатарские» төркеме әлеге биҫтәнән.

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет]] заманында [[Иҫке-Таш мәсете|Иҫке Таш мәсет]] янындағы бинала [[Ҡазан|ҡалала]] һаҡланып ҡалған  һирәк [[Татарҙар|татар]] мәктәптәренең береһе, ләкин шул арала иң көслөһө – [[Татарҙар|татар]] мәктәп-гимназияһы эшләй.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://inkazan.ru/progulki-po-kazani-novaya-staro-tatarskaya-sloboda/ Иҫке Татар биҫтәһе. Фотолар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201175413/http://inkazan.ru/progulki-po-kazani-novaya-staro-tatarskaya-sloboda/|date=2014-02-01}}
* [http://www.photokzn.ru/articles/0/20/ Ҡазан фотоларҙа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201150119/http://www.photokzn.ru/articles/0/20/|date=2014-02-01}}
* [http://www.russian-mosques.com/ShowMosque.aspx?regionCode=TA+&amp;cityName=Kazan&amp;mosqueID=b03b9cd3-c3e8-4273-a25c-e91e75356792 Боронғо Таш мәсет «Мечети России» порталында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202102249/http://www.russian-mosques.com/ShowMosque.aspx?regionCode=TA+&amp;cityName=Kazan&amp;mosqueID=b03b9cd3-c3e8-4273-a25c-e91e75356792|date=2014-02-02}}
[[Категория:Ҡазандың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Ҡазан]]</text>
      <sha1>9u41sk53ejfzlct4hz8tu8pdto3aolt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беҙҙең, тереләр, өсөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199799</id>
    <revision>
      <id>1310450</id>
      <parentid>1287437</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T18:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40670" sha1="ic23t5ll5mne3tdx8yhwn11jdim7183" xml:space="preserve">{{Литературное произведение
 |Название            = Беҙҙең, тереләр, өсөн
 |Название-оригинал   = {{lang-en|For Us, The Living}}
 |Изображение         = 
 |Жанр                = фәнни фантастика
 |Автор               = Роберт Хайнлайн
 |Язык оригинала      = инглиз теле
 |Написан             = 1938 йыл
 |Публикация          = ноябрь 2003 йыл{{sfn|Kirkus Reviews|2003}}
 |Отдельное издание   =
 |Ширина=|Издательство=Charles Scribner's Sons}}
'''''«Беҙҙең, тереләр, өсөн: Ғөрөф-ғәҙәттәр комедияһы»''''' ({{lang-en|For Us, the Living: A Comedy of Customs}}) — Америка яҙыусыһы [[Роберт А. Хайнлайн]]дың фәнни-фантастик романы. Ул 1938 йылда яҙылған һәм тәүге тапҡыр 2003 йылда баҫылып сыҡҡан.&lt;ref name=HeinleinHeritageCheckChapter&gt;{{cite book|last=Heinlein|first=Robert|title=For Us, the Living|url=https://archive.org/details/foruslivingcomed0000hein_x0p0|year=1939|publisher=Scribner|location=New York|isbn=0-7432-5998-X|pages=[https://archive.org/details/foruslivingcomed0000hein_x0p0/page/156 156]–184}}&lt;/ref&gt; Хайнлайндың ижадын хөрмәт итеүсе һәм фәнни-фантаст яҙыусы [[Спайдер Робинсон]] үҙенең инеш мәҡәләһен «RAH DNA» тип атаған, сөнки ул был тәүге, баҫылмаған роман яҙыусының артабанғы әҫәрҙәренең нигеҙен ([[ДНК|ДНК-һын]]) тәшкил иткән тип иҫәпләй.
Романдың ҡулъяҙмаһы биографик яҙыусы Роберт Джеймс уның тураһындағы иҫкәрмәләрҙең эҙенә төшкәнсегә тиклем юғалған тип иҫәпләнгән. Уның эҙләнеүҙәре ҡулъяҙманың гаражда ҡалдырылған ҡумта эсенән яңынан табылыуына килтерә. Күренеүенсә, Хайнлайн уны үҙенең элекке биографы Леон Стоверға ебәргән булған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.heinleinsociety.org/newsFUTL.html |title=The finding and publishing of &quot;For Us, the Living&quot; |access-date=2012-03-06 |archive-date=2012-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121125142408/http://www.heinleinsociety.org/newsFUTL.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Ҡыҫҡаса тасуирламаһы ==
1939 йылғы ғәҙәти инженер һәм хәрби-диңгеҙ лётчигы Перри Нельсон автомобилендә барғанда, тәгәрмәсе шартлай ҙа, ул ҡаянан осоп төшә һәм 2086 йылда уянып китә. Күрәһең, ул йәй көнө һәләк булһа ла, кинәт бик һыуыҡ ҡар араһында пәйҙә була. Ул саҡ туңып үлмәй, һәм уны Диана исемле тире кейемле ҡатын ҡотҡарып ҡала. Уның быуат ярымдан һуң нисек һәләк булыуының һәм яңынан терелеүенең теүәл шарттары бер ҡасан да аңлатылмай.
21-се быуат аҙағы кешеләре сәйер битарафлыҡ күрһәтә: улар Нельсондың нисек килеп сығыуы менән бөтөнләй тиерлек ҡыҙыҡһынмай. Киреһенсә, уның пәйҙә булыуын ғәҙәти хәл итеп ҡабул итәләр ҙә, шунда уҡ уға үҙ донъяларының ижтимағи-сәйәси ҡоролошон аңлатырға тотоналар.

== Ал тарихы ==
Был китап романға ҡарағанда күберәк лекциялар серияһын хәтерләтә.&lt;ref&gt;Спайдер Робинсон&lt;/ref&gt; Күптәр уның [[Герберт Уэллс|Г. Уэллстың]] «''[[Киләсәк ҡиәфәте]]''» әҫәренә оҡшашлығын билдәләй, унда йоҡоға талған герой псевдо-утопияла уяна. Диана персонажының тарихы авторҙың бер нисә битлек иҫкәрмәһендә аңлатыла.
Киләсәк йәмғиәтендә [[Социаль кредит]] системаһының бер төрө бар. Уның сиктәрендә хөкүмәткә ҡараған үҙәк банк, артыҡ етештереүҙе булдырмау маҡсатында, аҡса массаһын тулыһынса контролдә тота. Шул уҡ ваҡытта, ҡалған шәхси банктарға үҙҙәрендә фактик рәүештә булмаған һәм инвестиция хәүефе өсөн махсус тәғәйенләнмәгән аҡсаны бурысҡa биреү тыйыла.

Китапта баш геройҙың автомобиль һәләкәтендә үлгәндән һуң быуат ярым үткәс, тормоштан арыған һәм үҙ-үҙенә ҡул һалырға ҡарар иткән киләсәк кешеһенең тәнендә нисек уянып китеүе һәм ҡар өҫтөндә гиҙеп йөрөүе аныҡ итеп аңлатылмай.
Шуныһы телгә алына: һәләкәткә осрап үлер алдынан уның һуңғы күргән нәмәһе — киләсәктә осратҡан Диананыҡы кеүек үк йөҙлө, йәшел һыу инеү костюмындағы ҡыҙ була. Асыҡланыуынса, уның да исеме Диана булған, һәм Перриҙың имгәнгән кәүҙәһен табып, һәләкәт тураһында хәбәр итеү кеүек күңелһеҙ бурыс тап уға йөкмәтелгән. Был асыҡтан-асыҡ һуңғы Диананың элеккеһенең аватары йәки реинкарнацияһы булыуына ишара яһай, ләкин был туранан-тура әйтелмәй.
Күҙәтеүсе Нэнси Грин билдәләүенсә, китаптың был яғы Хайнлайндың артабан камиллаштырырға ниәтләгән, ләкин ҡулы етмәгән ҡаралама проекты тәьҫирен ҡалдыра.&lt;ref&gt;«Science Fiction Review» журналындағы мәҡәлә, август 2009&lt;/ref&gt;

== Хайнлайндың башҡа әҫәрҙәре менән бәйләнештәре ==
Хайнлайн ижадының был иртә осоронда уҡ фанатик һәм диктатор дини лидер [[If This Goes On—|Неемия Скаддер]] образы барлыҡҡa килә. Әммә Хайнлайндың һуңғыраҡ «[[Киләсәк тарихы (роман)|Киләсәк тарихында]]» Скаддер Президент итеп һайланыуға ирешә һәм 21-се быуаттың күпселек өлөшөндә АҠШ-та хакимлыҡ иткән теократик диктатура урынлаштыра. Киреһенсә, «Беҙҙең, тереләр, өсөн» романында Скаддер [[Миссисипи үҙәне]] өҫтөнән бер нисә йылға де-факто хакимлыҡ урынлаштыра һәм илдең ҡалған өлөшөнөң күпселеген [[Ку-клукс-клан]] стилендәге бандиттар ярҙамында террорҙа тота, ләкин һуңғы мәлдә уны [[либертарианлыҡ|либертариандарҙың]] ҡаршы мобилизацияһы туҡтата, һәм һайлаусыларҙы күпләп ҡурҡытыуға ҡарамаҫтан, ул [[Теннесси]] менән [[Алабама]] штаттарында ғына еңеп сыға.
Ысынында, китапта 2086 йылда сәскә атыу осоронда күрһәтелгән яңы режим Скаддерҙың бөтә Америка йәмғиәтенә пуритан әхлаҡ ҡағиҙәләрен көсләп тағырға маташыуына туранан-тура яуап (реакция) булараҡ барлыҡҡа килә — мәҫәлән, яланғаслыҡҡа ҡарата тыйыуҙың (табуның) тулыһынса бөтөрөлөүе, һәм был китап сюжетының мөһим аспекты булып тора.
Йәмәғәт урындарында яланғаслыҡҡа ҡарата тыйыуҙы бөтөрөү Хайнлайндың «[[Ҡурсаҡ хужалары]]» романында төп мәсьәлә булараҡ яңынан ҡалҡып сыға — әммә был хәҙерге китаптағынан тамырынан айырылып торған шарттарҙа була.

«Беҙҙең, тереләр, өсөн» романы менән Хайнлайндың һуңғыраҡ «Киләсәк тарихы»ның ваҡыт һыҙыҡтары араһындағы төп айырма — йыһанды үҙләштереүҙең башланыу ваҡытында. «Киләсәк тарихында» Хайнлайн, 20-се быуат аҙағына тиклем үк кешелектең бөтә Ҡояш системаһын киң күләмле үҙләштереүе һәм колониялаштырыуы булыр, тип фаразлаған; шундай уҡ фараз «Киләсәк тарихы» сиктәренә һыймаған башҡа әҫәрҙәрҙә лә яһалған. Әммә үҙенең ошо иртәрәк китабында Хайнлайн күпкә һағыраҡ булған, тәүге Ай тирәләй осошто (әле ергә төшөп ултырыу түгел) 2089 йылға ғына ҡуйған.
Уорд Карсон былай тип яҙған: «„Беҙҙең, тереләр, өсөн“ романында [[йыһанды колониялаштырыу]] Егерме беренсе быуат аҙағында ғына башлана һәм Скаддер еңелә; ә „Киләсәк тарихында“ ул бер быуатҡа иртәрәк була һәм Скаддер АҠШ-ты үҙ ҡулына ала». Хайнлайн был хаҡта аныҡ бер нәмә лә әйтмәгән, ләкин сәбәп-эҙемтә бәйләнешен табырға мөмкин: «Киләсәк тарихында» ҡыйыу индивидуалист американдар Егерменсе быуат аҙағында йыһанға күсеп киткән, һәм Американың фанатик ҡулына эләгеүен туҡтатыу өсөн унда булмағандар».&lt;ref&gt;Ward G. Carson, &quot;The Formative Years of Science Fiction&quot; in Ed Woods (ed.) ''Round Table on Speculative Literature'', London, 2008&lt;/ref&gt;

== Төшөнсәләр һәм темалар ==
=== Икенсе донъя һуғышы ===
Яҙыу осоронда яҡын киләсәктә Европала яңы һуғыш башланырын күптәр көткән, һәм Хайнлайн был фаразға эйәргән. Әммә китаптың ваҡыт һыҙығында АҠШ һуғыштан ситтә ҡала, һәм һуғыш Германияның хәрби еңелеүе арҡаһында түгел, ә иҡтисади емерелеүе сәбәпле тамамлана (был сценарий дүрт йыл элек яҙылған [[Герберт Уэллс|Г. Уэллстың]] «''[[Киләсәк ҡиәфәте]]''» әҫәрендәгегә оҡшаш). Хайнлайн, [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлерҙың]] баҫып алыу пландары емерелгәс, ахыр сиктә үҙ-үҙенә ҡул һаласағын дөрөҫ фаразлаған.
Китапта һүрәтләнгән ваҡыт һыҙығында АҠШ менән Япония араһында һуғыш булмай. Әммә һуңғыраҡ булған бер һуғыш контексында Латин Америкаһы авиаташыусыларының Нью-Йорк ҡалаһына ҡот осҡос көтөлмәгән һөжүм яһауы һүрәтләнә, был, китап яҙылғандан һуң өс йыл үткәс, япондарҙың [[Пёрл-Харбор|Пёрл-Харборҙа]] ҡулланған ысулдарына бер аҙ оҡшаш. Элекке хәрби-диңгеҙ офицеры булған Хайнлайн авиаташыусыларҙың барлыҡҡа килеүенең стратегик эҙемтәләрен һәм уларҙың диңгеҙ һуғышына килтерәсәк революцияһын яҡшы аңлаған.
Яңыраҡ тәхеттән баш тартҡан Бөйөк Британия короле [[Эдуард VIII|Эдуард VIII]] бик ыңғай яҡтан күрһәтелгән. Яҙыу осоронда уның «һөйөү хаҡына тәхетенән баш тартҡан Король» тигән романтик образы нацистар яҡлы бәйләнештәр менән әле бысранмаған булған. Хайнлайндың фаразындағы киләсәктә Эдуард һуғыш башланғас Англияға ҡайта һәм һуғыш ваҡытындағы хеҙмәте менән айырылып тора. Һуғыштан һуң Европа Федерацияһы ойошторола, һәм Эдуард Европаның Конституцион Императоры итеп ҡуйыла — был бурысты ул ҙур уңыш менән үтәй. Әммә ул 1970 йылда (ысын тарихтағынан ике йылға иртәрәк) вариҫтар ҡалдырмай вафат була, һәм шунан һуң Европа ҡырҡ йыллыҡ емергес һуғыштарҙа тамам хәлһеҙләнә һәм халҡының күпселек өлөшөн юғалта.

=== Секуляризм ===
Көтөлгәнсә, дини фанаттың [[теократия]] урынлаштырырға көс ҡулланып маташыуына ҡаршы торған донъяуи оппозициянан туранан-тура барлыҡҡа килгәнлектән, китапта һүрәтләнгән режимдың аныҡ [[секуляризм|секуляристик]] йүнәлеше бар. Бөтә ойошҡан дини төркөмдәр «[[секта|секталар]]» тип билдәләнә, шул иҫәптән яҙыу осоронда (һәм хәҙер ҙә) «Сиркәүҙәр» тип иҫәпләнгәндәре лә.
«Кешенең көслө ғазап кисереүен асыҡтан-асыҡ һүрәтләү» (йәғни [[тәрегә ҡаҙаҡланған Ғайса һүрәте]]) йәки «боронғо вәхши ҡәбиләләрҙең ҡырағай агрессив тәртибе» (йәғни [[Иврит Библияһы|Иврит Библияһында]]/[[Иҫке Ғәһед]]тә һүрәтләнгән боронғо йәһүдтәр) кеүек дини темалар ҡәтғи хупланмай. Дини белем биреү асыҡтан-асыҡ тыйылмаһа ла, бөтә йәштәр, ғәҙәттә, «үҫеш үҙәгендә» ([[интернат-мәктәп]] төрө) кәмендә ике йыл уҡый, унда белем биреү тулыһынса донъяуи. Балаларына бындай тәжрибә алырға рөхсәт итеүҙән баш тартҡан ата-әсәләр өсөн бер вариант бар — Ковентриға китеү, унда улар теләгәнсә йәшәй ала. Ҡайһы бер «секталар» тап шулай эшләгән дә, һуңғы ағзаһына тиклем.
Был йәһәттән, Хайнлайндың киләсәк тураһындағы күҙаллауын Уэллстың «Киләсәк ҡиәфәте» әҫәрендәге концепцияның йомшартылған версияһы тип иҫәпләргә мөмкин, сөнки унда тәүәккәл реформаторҙар, белем биреү өҫтөнән тулы монополия алыу маҡсатында, бөтә ойошҡан динде тулыһынса баҫтыра.

=== Президент Рузвельт ===
Китап — 1938 йылғы аралаш һайлауҙарҙа Демократтарҙың ауыр еңелеүенән һуң яҙылған — 1938–39 йылдарға [[Франклин Д. Рузвельт|Франклин Д. Рузвельттың]] «Яңы курсы» (&quot;New Deal&quot;) уның оппоненттарының даими һөжүмдәре арҡаһында уңышһыҙлыҡҡа осраған тип фаразлай. Шулай уҡ ул 1940 йылғы һайлауҙарҙа Рузвельттың һайлана алмаясағын, уның емерелеүе Демократик партияны ла һәләкәткә килтерәсәген, һәм Уңға табан киҫкен тайпылыш 1940-сы йылдар аҙағында алыҫ уң диктатура менән тамамланасағын фаразлай. Әммә был диктатура ҡыҫҡа ғүмерле булып сығасаҡ, һәм унан һуң маятник кире Һулға табан киҫкен тирбәләсәк.
Хайнлайн [[Фиорелло Ла Гуардиа|Фиорелло Г. Ла Гуардиаға]] — яҙыу осоронда Нью-Йорктың реформатор мэры һәм, номиналь рәүештә Республикасы булыуына ҡарамаҫтан, Рузвельттың асыҡтан-асыҡ яҡлаусыһы булған кешегә — ФДР-ҙың эшен дауам итеүсе ролен бирә. Ул 1950-се йылдарҙа банк системаһы менән туранан-тура бәрелешкә ингән, банктарҙы ғәмәлдә миллиләштергән һәм [[Социаль кредит]] системаһын индергән һуғышсан реформатор Президент буласаҡ.
Бер нисә тиҫтә йылдан һуң, АҠШ Конституцияһын ҡайтанан ҡараған һәм 2086 йылда күрһәтелгән яңы режимды урынлаштырған алты хөрмәтле реформатор араһында Джон Делано Рузвельт телгә алына.

=== Иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡ ===
«Беҙҙең, тереләр, өсөн» романының бер нисә урынында Хайнлайн кешеләрҙең эшкә урынлашыу-урынлашмауҙы һайлау мөмкинлеге булған мөхитте тасуирлай. Уңайы сыҡҡанда, ғәҙәттә күп аҡса килтермәгән сәнғәт йәки башҡа карьераларҙы һайлаған күп һанлы кешеләр телгә алына. Китапта шулай уҡ хеҙмәткәрҙәргә түләнгән ҡыҫҡа эш сәғәттәре һәм юғары эш хаҡы билдәләнә. Китап был һығылмалы эш мөхитен АҠШ ҡабул иткән социаль кредит системаһы («Дивиденд») менән аңлата. Был система иҡтисадҡа артыҡ етештереү проблемаларын хәл итерлек яңы капитал индерә, шул уҡ ваҡытта йәмғиәттең бөтә ағзаларына ла гарантиялы минималь килем тәьмин итә.
«Беҙҙең, тереләр, өсөн» романында шулай уҡ әҙәбиәттә [[хоумсорсинг|өйҙән эшләүҙең (хоумсорсингтың)]] иртә миҫалы һүрәтләнә. Бөтә илгә танылған бейеүсе Диана персонажы үҙ йортонан тороп тамашасыларға сығыш яһай, ә трансляциялаусы компания уның сигналына декорациялар өҫтәп, уның бейеүен шул фондарҙа күрһәтә. Был хоумсорсинг механизмы техник яҡтан ентекле тасуирланмай, әммә ул хәҙерге [[хромакей]] технологияһына оҡшаш берәй нәмә менән берләштерелгән юғары сифатлы видеосигналға оҡшаған.
Шулай ҙа, китаптағы иң ҙур иҡтисади йоғонто — ул Хайнлайн бик ентекләп аңлатырға тырышҡан Социаль кредит системаһы: һалымдар урынына хөкүмәтте финанслауҙың альтернатив формаһы булған Мираҫ чегы системаһы. Мираҫ чегы системаһы — ул бер аҙ үҙгәртелгән [[Социаль кредит]] системаһы.&lt;ref name=VE&gt;{{cite book|last=Patterson|first=William H.|date=April 2008|title=For Us, the Living|chapter=Introduction|edition=Virginia|publisher=The Virginia Edition, Inc.|location=Houston, TX|pages=v–viii|isbn=978-1-897350-06-5|quote=Before [Heinlein] had to buckle down to the unappealing [career] choice, there was something he wanted to try. It would involve writing—a book. About money theory, a big, important topic in the ninth grinding year of the Great Depression.... The revised edition of Canadian monetarist critic C. H. Douglas' ''Social Credit'' had been published recently...Heinlein thought Douglas had some ''very'' good points to make.... He wanted to work out these ideas in story form...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CBCHeinlein&gt;{{cite web|last=Rowland|first=Robin|title=Heinlein novel imagines a future America patterned on Alberta|url=http://www.cbc.ca/arts/features/heinlein/|work=CBC News Indepth|publisher=CBC News|access-date=31 October 2012}}&lt;/ref&gt; Уның үҙгәртелеүе Хайнлайндың либертариан ҡараштарын һәм ҡулланыу менән етештереү араһындағы мөнәсәбәттең финанс системаларына нисек йоғонто яһауы тураһындағы уның интерпретацияһын сағылдыра.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Автор: Heinlein Robert A. - Книга: 'For Us, the Living'|url=http://www.litmir.net/br/?b=88976&amp;p=55|work=Выбрать главу|publisher=litmir.net|access-date=21 November 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James, Robert, PhD, [https://books.google.com/books?id=bG2GNAJWcCoC&amp;dq=For+us,+the+living+heinlein&amp;pg=PA244 &quot;Afterword&quot;], in ''For Us, the Living, by Robert Heinlein, Simon &amp; Schuster, 2003&lt;/ref&gt;

Был системаны социалистик идеяға [[либертарианлыҡ|либертарианса]] ҡараш тип атарға мөмкин: ул кешеләргә аҙыраҡ талаптар ҡуйған, әммә шул уҡ ваҡытта дөйөм именлекте күберәк тәьмин иткән һалым системаһына альтернатива булдыра.&lt;ref name=mikestreet&gt;{{cite web|last=Station|first=Mike|title=For Us, Who Didn't Build That|url=http://mikestreetstation.wordpress.com/2012/07/18/for-us-who-didnt-build-that/|work=Mike Street Station|date=18 July 2012|access-date=31 October 2012}}&lt;/ref&gt; Был ғәжәпләнерлек түгел, сөнки үҙен либертариан тип атаған Хайнлайн үҙе лә 1930-сы йылдарҙа Канадала барлыҡҡa килгән Социаль кредит планы менән мауыҡҡан.&lt;ref name=HeinleinInDialogue01&gt;{{cite book|last=Patterson|first=Heinlein|title=Robert A. Heinlein: In Dialogue with His Century: Volume 1 (1907 - 1948)|year=2010|publisher=Tom Hoherty Associates, LLC|location=New York, NY, US|isbn=978-0-7653-1960-9|pages=219|url=https://books.google.com/books?id=Z93OvsN2yq8C&amp;q=heinlein+social+credit&amp;pg=PA219}}&lt;/ref&gt; Был ролдә хөкүмәт иҡтисадтың бер өлөшө булыуҙан бигерәк, уға булышлыҡ итеүсегә әүерелә.

«Беҙҙең, тереләр, өсөн» романындағы Мираҫ системаһын дүрт төп ғәмәл менән ҡыҫҡаса тасуирларға мөмкин:
Өлөшләтә резервлау банк системаһын мотлаҡ туҡтатыу. Банктар биргән һәр кредит өсөн 100% резерв тоторға тейеш.
Яңы аҡсаны хөкүмәт кенә баҫтыра, һәм уны ла өлөшләтә резервлау системаһы булмаған шарттарҙа барлыҡҡа киләсәк тәбиғи дефляцияға ҡаршы торорлоҡ күләмдә генә.
Хөкүмәт был аҡсаны (һәм тик ошо аҡсаны ғына) үҙенең кәрәкле бурыстарын үтәүгә тотона. Артыҡ ҡалған өлөшө, артыҡ етештерелгән продукцияны һата алмауҙан килгән зыянды ҡаплау маҡсатында, граждандар һәм артыҡ етештергән предприятиелар араһында тигеҙ итеп бүленә (хөкүмәт артыҡ продукцияны үҙе һатып ала, ә граждандар һуңынан уны шул уҡ хаҡҡа һатып алырға мөмкин).
Хөкүмәт һатып алған тауарҙар һуңынан хөкүмәт тарафынан һатыла (йәки үҙе тарафынан ҡулланыла), һәм ғәҙәти дәүләт хеҙмәттәре (мәҫәлән, почта) һатыла. Был тауарҙар һәм хеҙмәттәр, алтын стандартын тәьмин итеү өсөн алтындың ҡулланылыуына оҡшаш рәүештә, валюта өсөн стандарт тәьминәт булып тора.&lt;ref&gt;Sewell, Thomas, [http://www.booksunderreview.com/Book_Lists/Heinlein-Featured-Review.html &quot;Featured Review: For Us, the Living: A Comedy of Customs – A Young Heinlein tries for Utopia, but fails&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522091402/http://www.booksunderreview.com/Book_Lists/Heinlein-Featured-Review.html |date=2013-05-22 }}, ''Books Under Review'', retrieved 21 March 2013&lt;/ref&gt;

Теория буйынса, хөкүмәтте финанслауға бындай ҡараш иҡтисадты тотороҡландырырға тейеш һәм, Хайнлайн раҫлауынса, ғәҙәти иҡтисади системаларға хас булған етештереү һәм ҡулланыу проблемаһын хәл итә:
&lt;blockquote&gt;Етештереү циклы үҙенең ҡулланыу циклы өсөн теүәл шул күләмдә һатып алыу һәләтен булдыра. Әгәр был потенциаль һатып алыу һәләтенең берәй өлөшө ҡулланыуға тотонолмай, ә яңы етештереүгә инвестицияланһа, ул, яңы һатып алыу һәләте булып яңынан барлыҡҡа килгәнгә тиклем, яңы етештереү продукттарында сығымдар булараҡ сағыла. Шуға күрә ул алдағы циклда һатып алыу һәләтенең саф юғалтыуына килтерә. Шулай итеп, илгә шул уҡ күләмдә яңы аҡса талап ителә.&lt;ref name=HeinleinTaxEconomyProblem&gt;{{Cite book |last=Heinlein |first=Robert |year=2004 |orig-year=1939 |title=For Us, the Living |url=https://archive.org/details/foruslivingcomed0000hein/mode/2up |url-access=registration |location=New York |publisher=Pocket Books |isbn=0-7434-9154-8 |page=[https://archive.org/details/foruslivingcomed0000hein/page/224/mode/2up 225]}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
Иҡтисадты тотороҡландырыуҙан тыш, теория буйынса, был системаның тағы бер өҫтөнлөгө бар: унда Федераль һалымдар Дәүләт функцияларын үтәү өсөн кәрәк булмаясаҡ, ә тик көйләү саралары өсөн генә талап ителәсәк&lt;ref name=HeinleinNoTaxReference&gt;{{cite book|last=Heinlein|first=Robert|title=For Us, the Living|url=https://archive.org/details/foruslivingcomed0000hein_x0p0|year=1939|publisher=Scribner|location=New York|isbn=0-7432-5998-X|pages=[https://archive.org/details/foruslivingcomed0000hein_x0p0/page/180 180]}}&lt;/ref&gt; (мәҫәлән, экологик стандарттарҙы үтәүҙе тәьмин итеү, корпорацияларға дәүләт талаптарын үтәмәгән өсөн һалым һалыу, билдәле бер урындарҙан тауар һатып алыуҙы сикләү маҡсатында ғына булған тарифтар, байлыҡты яңынан бүлеү һ.б.).

Система шулай уҡ хөкүмәт сығымдары менән һалым йыйыуҙың бер-береһенә бәйле булмауын ғына түгел, ә уларҙың (бигерәк тә мираҫ чегы системаһында) бер-береһенән тулыһынса айырым да ғәмәлгә ашырыла алыуын билдәләй. Баҙарға йоғонтоһо йәһәтенән, һалым йыйыу — дефляцияға, ә хөкүмәт сығымдары инфляцияға килтерә.
Ул шуны билдәләй: һөҙөмтәлә аҡсаның ҡиммәтен тулыһынса контролдә тоторға һәм валютаны теләгән кимәлдә тотороҡло итергә мөмкин.&lt;ref name=HeinleinInflrationDeflation&gt;{{cite book|last=Heinlein|first=Robert|title=For Us, the Living|url=https://archive.org/details/foruslivingcomed0000hein_x0p0|year=1939|publisher=Scribner|location=New York|isbn=0-7432-5998-X|pages=[https://archive.org/details/foruslivingcomed0000hein_x0p0/page/182 182]}}&lt;/ref&gt;

=== Ижтимағи һәм хөкүмәт ҡоролошо ===
«Беҙҙең, тереләр, өсөн» романында шулай уҡ Перри 1939 йылда ҡалдырған йәмғиәттең Хөкүмәттең бер нисә акты арҡаһында нисек үҙгәреш кисереүе сағыу итеп һүрәтләнә. Шуларҙың араһында «Һуғыш өсөн тауыш биреү акты» айырыуса иғтибарға лайыҡ.
Был законға ярашлы, әгәр Ҡушма Штаттар башҡa берәй ил менән ҡораллы низағҡа инергә теләһә, дөйөм милли референдум үткәрелергә тейеш булған. Һуғыш өсөн тауыш биреүҙә хәрби хеҙмәткә яраҡлы, әммә әлеге ваҡытта армияла булмаған граждандар ғына ҡатнаша ала. Әгәр закон ҡабул ителеп, ил һуғышҡа инһә, беренсе сиратта һуғыш өсөн тауыш биргәндәр армияға саҡырылған; икенсе сиратта — тауыш бирмәгәндәр; ә «Юҡ» тип тауыш биргәндәр — өсөнсө сиратта. Хайнлайн билдәләүенсә, «Һуғыш өсөн тауыш биреү акты» тарихында был процесс өс тапҡыр ҡулланылған, һәм өс осраҡта ла бөтә граждандар низағтың ни тиклем нигеҙле булыуы тураһында ҡыҙыу бәхәстәргә ингән. Ул билдәләүенсә, өс осраҡта ла һуғыш башларға тигән ҡарарҙар кире ҡағылған.
Күсеү осоро тамамланғандан һуң йәмғиәттең социаль нормалары тулыһынса үҙгәрә. Иң киң таралған үҙгәрештәрҙең береһе — «йәмәғәт даирәһе» һәм «шәхси даирә» араһындағы айырма. Йәмғиәт, дөйөм алғанда, шәхси даирәгә ҡараған ваҡиғаларҙа — мәҫәлән, яҡынлыҡта, кеше-ара мөнәсәбәттәрҙә һәм хатта эшлекле йәки дәүләт кимәлендәге килешеүҙәрҙә шәхестең кемлегенә ҡағылышлы осраҡтарҙа — шәхси тормошҡа ҡыҫылмауҙы хөрмәт итә. Йәмғиәттә мәғлүмәт бик күп булғанлыҡтан, был, йәмғиәтте мәғлүмәткә сиктән тыш табыныуҙан (информация фетишизмынан) алыҫлаштырып, кешеләр бер-береһенең шәхси тормошон хөрмәт иткән һәм дөйөм именлек хаҡына бергәләп эшләгән йәмғиәткә табан йүнәлтеүҙә хәл иткес роль уйнай.

=== Феминистик тәнҡит ===
Синтия Браун үҙенең рецензияһында былай тип билдәләй:
{{Өҙөмтә| (...) Хайнлайн шундай йәмғиәтте һүрәтләй: унда ҡатын-ҡыҙҙың карьераны ирекле һайлауы, енси партнерын (партнерҙарын) билдәләүе һәм дини йәки донъяуи властарҙың бер ниндәй рөхсәтенән тыш ир-ат менән асыҡтан-асыҡ йәшәүе ғәҙәти хәл тип ҡабул ителә.
Беҙ 2086 йылдан күпкә алдараҡ шундай йәмғиәттә йәшәйбеҙ инде, һәм китап яҙылған 1939 йылда бының ни тиклем радикаль ҡараш булыуын онотоп ебәрәбеҙ. Бәлки, тап ошо сәбәп нәшриәтселәрҙең уны кире ҡағыуына килтергәндер ҙә.
Беҙ әлегә икенсе кешегә ҡарата милекселек тойғоһоноң һәм ошо тойғонан сығып хатта «йомшаҡ» көс ҡулланыуҙың да киң йәмәғәтселек тарафынан түҙеп торғоһоҙ ижтимағи һәм психик тайпылыш тип ҡабул ителгән кимәлгә етмәнек; бәлки, 2086 йылға беҙ ҙә был кимәлгә етербеҙ.

(...) Шулай ҙа, Хайнлайн гендер тигеҙлегенең тулы асылын тулыһынса һәм бер һүҙһеҙ ҡабул итеүҙән алыҫ торған — был китабында ла, шулай уҡ үҙенең һуңыраҡ яҙылып иртәрәк баҫылған әҫәрҙәрендә лә. Артҡа ҡалған ҡараш әҫәрҙең Хайнлайндың яратҡан темаһы булған йыһанды үҙләштереүгә арналған аҙаҡҡы өлөшөндә башын ҡалҡыта. Хайнлайндың үҙен кәүҙәләндергән тип әйтергә мөмкин булған төп герой Перри, бер ҡатындың эксперименталь ракетаға ултырырға йыйыныуын күреп шаҡ ҡата һәм: „Әммә был ир-ат эше бит!“ — тип ҡысҡырып ебәрә.
Көтөргә мөмкин булһа ла, уға 2086 йылдың утопик йәмғиәтенең „ир-ат эше“ тигән айырманы күптән инде бөтөргәнлеген әйтмәйҙәр. Киреһенсә, уның әңгәмәсеһe көсһөҙ генә итеп, был ҡатынға, Вивианға, махсус өҫтөнлөк бирелгән, сөнки ул ракета өсөн яғыулыҡты уйлап тапҡан, тип аңлата. Бер нисә биттән һуң ракета һәләкәткә осрай, һәм Вивиан „ир-ат эшенә“ тотоноп ҡарағаны өсөн бик ҡаты язалана: ул „көйөп күмергә әйләнгән“ һәм уң аяғын юғалтҡан, ә Хайнлайн уҡыусыға табиптар уның ғүмерен ҡотҡара алғанмы, юҡмы икәнен хәбәр итмәй.
Меҫкен Вивиандың көсө етмәгән миссияны үтәү үткәндән килгән ир-ат геройға йөкмәтелә: ул яңы һәм яҡшыраҡ ракета яғыулығын уйлап табырға (үҙенең бер быуатҡа иҫкергән инженер белеме менәнме?) һәм тантаналы рәүештә „кеше аяғы баҫмаған ергә“ осоп китергә тейеш. Перриҙың ике һөйгән йәренә, Диана менән Ольгаға, иң традицион ҡатын-ҡыҙ роле ҡала: үҙ геройҙарын күҙ йәштәре менән ҡосаҡлап үбергә, ә аҙаҡ өйҙә борсолоп уның иҫән-һау ҡайтыуын көтөргә. Ә был рецензентта ярайһы уҡ өмөтлө башланғыстан һуң булған финалдан бик насар тәьҫир ҡала.&lt;ref&gt;Синтия Браундың «Gender Equality Quarterly» журналындағы рецензияһы, көҙ 2006&lt;/ref&gt;}}

== Баҫмалар ==
* 2004 йыл, ғинуар, Scribner Book Company, {{ISBN|5-551-28585-5}}
* 2004 йыл, ғинуар, Scribner Book Company, {{ISBN|5-551-28586-3}}
* 2004 йыл, 6 ғинуар, [[Charles Scribner's Sons|Scribner]], ҡаты тышлы, 288 бит, {{ISBN|0-7432-5998-X}}
* 2004 йыл, 1 декабрь, [[Pocket Books]], йомшаҡ тышлы, 352 бит, {{ISBN|0-7434-9154-8}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Тышҡы һылтанмалар ==
* {{cite web|author=Gifford J.|title=The Robert A. Heinlein Frequently Asked Questions List (FAQ)|url=https://www.nitrosyncretic.com/rah/rahfaq.html#0101|date=2005-03-29|access-date=2025-04-09|lang=en|ref=Gifford}}

{{DEFAULTSORT:For Us, The Living: A Comedy Of Customs}}
[[Категория:1938 йылғы Америка романдары]]
[[Категория:1938 йылғы фәнни-фантастик романдар]]
[[Категория:2003 йылғы Америка романдары]]
[[Категория:2003 йылғы дебют романдар]]
[[Категория:2003 йылғы фәнни-фантастик романдар]]
[[Категория:Америка фәнни-фантастик романдары]]
[[Категория:Америка фәлсәфәүи романдары]]
[[Категория:Киләсәк тарихы]]
[[Категория:Либертариан фәнни-фантастик китаптар]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышының альтернатив тарихы тураһындағы романдар]]
[[Категория:Ваҡыт буйлап сәйәхәт тураһындағы романдар]]
[[Категория:Реинкарнация тураһындағы романдар]]
[[Категория:Роберт А. Хайнлайн романдары]]
[[Категория:Автор вафатынан һуң баҫылған романдар]]
[[Категория:Социаль кредит]]
[[Категория:Утопик романдар]]</text>
      <sha1>ic23t5ll5mne3tdx8yhwn11jdim7183</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәммәт шаһ Ҡаджар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201163</id>
    <revision>
      <id>1310449</id>
      <parentid>1302626</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T18:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261111) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>1310449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38197" sha1="acsl2m7ggibdjaf1b89aohavxqqrljp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://book.ivran.ru/f/aliev-sm-istoriya-irana-xx-vek-2004.pdf|title= История Ирана. Иран в конце XIX — первой четверти XX века |website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй.

Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә.

Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана.

== Иртә тормошо ==
Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}.
[[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]
Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}.

Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} .

Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} .

== Хакимлығы ==
[[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]]
1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]&lt;nowiki/&gt;ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}.

1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}.

Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}}
* {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}}
* ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|url=https://archive.org/details/pivotofuniversen0000aman|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}}
* {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}}
* ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|url=https://archive.org/details/iranmodernhistor0000aman|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}}
* {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}}
* {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|url=https://archive.org/details/ottomaniranianbo0000ates|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}}
* {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|url=https://archive.org/details/russiairan1780180000atki|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}}
* {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}}
* {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|url=https://archive.org/details/fromreligiousemp0000bask|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}}
* {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|url=https://archive.org/details/mysticismdissent0000baya|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}}
* {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|url=https://archive.org/details/womeniniranfrom10000unse|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}}
* ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022.
* ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251112111650/https://referenceworks.brill.com/eiro |date=2025-11-12 }}. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|url=https://archive.org/details/eternaliranconti0000claw|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}}
* {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|url=https://archive.org/details/ismlstheirhistor0000daft_z5a1_2ed|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}}
* {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}}
* ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127115836/https://rch.ac.ir/article/Details/9314 |date=2024-11-27 }} [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran.
* {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}}
* {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}}
* ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}}
* ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2015|isbn=9781138914568}}
* ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}}
* {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}}
* ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830.
* ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}}
* {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The &quot;ancient Supremacy&quot;: Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}}
* {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}}
* {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}}
* {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}}
* {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}}
* {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}}
* ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}}
* {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}}
* {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}}
* ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}}
* {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}}
* {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2008|isbn=9781135975685}}
* {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}}
* {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}}
* {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}}
* {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}}
* {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}}
* {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}}
* {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}}
* {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}}
* ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}}
* {{Энис/2}}
{{Refend}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Навигационная таблица
|имя = Иран һаһиншаһтары
|заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары
|класс_списков = hlist

|заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]]
|список1 =
* [[Бөйөк Кир II]]
* [[Камбис II]]
* [[Дарий I]]
* [[Ксеркс I]]
* [[Артаксеркс I]]
* [[Ксеркс II]]
* [[Секудиан]]
* [[Дарий II]]
* [[Артаксеркс II]]
* [[Артаксеркс III]]
* [[Арсес]]
* [[Дарий III]]

|заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]]
|список2 =
* [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]]
* [[Фраат II]]
* [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]]
* [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]]
* [[Готарз I]]
* [[Ород I]]
* [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]]
* [[Фраат III]]
* [[Ород II]]
* [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]]
* [[Пакор I]]
* [[Фраат IV]]
* [[Фраат V]]
* [[Муза Парфянская]]
* [[Ород III]]
* [[Вонон I]]
* [[Артабан III]]
* [[Тиридат III]]
* [[Вардан I]]
* [[Готарз II]]
* [[Вонон II]]
* [[Вологез I]]
* [[Вологез II]]
* [[Вологез III]]
* [[Хосрой (Ороз)]]
* [[Митридат IV]]
* [[Вологез IV]]
* [[Вологез V]]
* [[Вологез VI]]
* [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]]

|заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]]
|список3 =
* [[Ардашир Папакан]]
* [[Пероз|Пероз I]]
* [[Шапур I]]
* [[Ормизд I]]
* [[Бахрам I]]
* [[Бахрам II]]
* [[Бахрам III]]
* [[Нарсе]]
* [[Ормизд II]]
* [[Шапур II]]
* [[Арташир II]]
* [[Шапур III]]
* [[Бахрам IV]]
* [[Йездегерд I]]
* [[Бахрам V]]
* [[Йездегерд II]]
* [[Ормизд III]]
* [[Пероз]]
* [[Балаш (шахиншах)|Балаш]]
* [[Кавад I]]
* [[Замасп]]
* [[Хосров I Ануширван]]
* [[Ормизд IV]]
* [[Бахрам Чубин]]
* [[Хосров II Парвиз]]
* [[Ҡәүәд II]]
* [[Арташир III]]
* [[Фаррухан Шахрвараз]]
* [[Борандохт]]
* [[Азармедохт]]
* [[Хәсрәү V]]
* [[Йездегерд III]]

|заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]]
|список4 =
* [[Исмәғил I]]
* [[Тахмасп I]]
* [[Исмәғил II]]
* [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]]
* [[Бөйөк Ғәббәс I]]
* [[Сефи I]]
* [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]]
* [[Солейман Сефи]]
* [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]]
* [[Тахмасп II]]
* [[Аббас III]]
* [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]]
* [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]]

|заголовок5 = [[Хотаки]]
|список5 =
* [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]]
* [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]]

|заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]]
|список6 =
* [[Надир-шах|Нәҙир]]
* [[Али Адил-шах|Али Адил]]
* [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]]
* [[Шахрох-шах|Шәхрох]]

|заголовок7 = [[Зендәр]]
|список7 =
* [[Али Мурад-шах|Әли Морат]]
* [[Джафар-шах|Джәфәр]]
* [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]]

|заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]]
|список8 =
* [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]]
* [[Фетх Али-шах|Фәтәли]]
* [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]]
* [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]]
* [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]]
* [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]]
* [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]]

|заголовок9 = [[Пәһләүи]]
|список9 =
* [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]]
* [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]]
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:1848 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1808 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>acsl2m7ggibdjaf1b89aohavxqqrljp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>