Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 917 2676366 2668974 2026-06-26T18:17:05Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Бібліяграфія 2676366 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Васіль Быкаў |Лацінка = Vasil Bykaŭ |Партрэт = Vasil Bykov (cropped).jpg |Памер = |Апісаньне = <small>Васіль Быкаў у Румыніі. 1944</small> |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = |Грамадзянства = [[СССР]]<br />[[Беларусь]] |Род дзейнасьці = [[Беларусь|беларускі]] пісьменьнік, грамадзкі дзяяч |Гады актыўнасьці = з канца [[1940-я|1940-х гг.]] |Напрамак = ваенная проза |Жанр = [[аповесьць]], [[апавяданьне]], [[публіцыстыка]], [[эсэ]] |Мова = беларуская |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = <small>[[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1974), [[Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа]] (1978), [[Народны пісьменьнік Беларусі|народны пісьменьнік БССР]] (1980), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1984), [[Ленінская прэмія]] (1986) |Узнагароды = {{Блёк узнагародаў|{{ордэн Леніна}}|{{ордэн Чырвонай Зоркі}}|{{ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцягу}}|{{ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}}|{{Ордэн Сяброўства (Расея)}}}} |Подпіс = |Апісаньне подпісу = |Жонка = Ірына Міхайлаўна Быкава<ref name="а"/> |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |commons = |Палічка = http://knihi.com/Vasil_Bykau/ |Камунікат = |Сайт = [http://bykau.com bykau.com] }} '''Васі́ль Уладзі́меравіч Бы́каў''' (19 чэрвеня 1924, [[Бычкі (Віцебская вобласьць)|Бычкі]], цяпер [[Ушацкі раён]], [[Віцебская вобласьць]], Беларусь — 22 чэрвеня 2003, Бараўляны, Менскі раён, Беларусь) — выдатны [[Беларусь|беларускі]] пісьменьнік і грамадзкі дзяяч, удзельнік [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]]. Народны пісьменьнік БССР (1980). Большасьць твораў — аповесьці пра [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкую вайну]], дзеяньне якіх адбываецца падчас нямецка-савецкай вайны і ў якіх паказаны маральны выбар чалавека ў найболей драматычныя моманты жыцьця. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Бычкі (Віцебская вобласьць)|Бычкі]] [[Ушацкі раён|Ўшацкага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Маці — Ганна Рыгораўна, бацька — Уладзімер Хведаравіч, звычайныя беларускія сяляне. Ганна Рыгораўна памерла восеньню 1984 году, калі ёй было больш за 90 гадоў. Дзяцінства Васіля Быкава прайшло ў родных мясьцінах{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|17}}. Першым мастацкім творам, зь якім пазнаёміўся Васіль Быкаў, стала апавяданьне [[Міхась Лынькоў|Міхася Лынькова]] «Гой». Зь дзяцінства натхняўся паэзіяй [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і творчасьцю [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|18}}. Акрамя беларускай літаратуры Быкаў зь дзяцінства знаёміўся і з замежнымі аўтарамі ([[Майн Рыд]], [[Жуль Вэрн]], [[Джэк Лёндан]] і інш.){{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|19}}. Як сьведчыць сястра пісьменьніка Валянціна, Васіль яшчэ ў школе спрабаваў пісаць апавяданьні і вершы, але ў тыя гады больш моцнай была цяга да маляваньня. Пасьля заканчэньня 9 клясы ў [[Кублічы|Кублічах]] Быкаў паступіў на мастацкае аддзяленьне Віцебскай мастацкае вучэльні. Потым быў пераведзены на скульптурнае аддзяленьне. Аднак, доўга там не правучыўся, паняваж у 1940 годзе былі адмененыя стыпэндыі{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|23}}. Васіль вярнуўся назад у Кублічы, дзе скончыў сярэднюю школу{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|24}}. Калі [[Нямеччына]] напала на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у 1941 годзе, ён знаходзіўся ва [[Украіна|Ўкраіне]], наважваўся паступаць у індустрыяльны інстытут у горадзе [[Шостка]] ([[Сумская вобласьць]]){{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|24}}. Напачатку сямнаццацігадовы Быкаў трапіў у інжынэрны батальён{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|24}}, капаў траншэі, пасьля пайшоў добраахвотнікам у [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Удзельнічаў у цяжкіх баях на Паўднёва-Заходнім фронце. Быў двойчы паранены. Потым вучыўся ў пяхотнай вучэльні ў [[Саратаў|Саратаве]]. Навучаньне ў вайсковай вучэльні звычайна цягнулася 2 гады, аднак, праз патрабаваньні ваеннага часу скарацілася да 1 году. У кастрычніку 1943 году Васіль Быкаў скончыў вучэльню, атрымаўшы званьне малодшага лейтэнанта, і працягнуў удзел у баях ([[Украіна]], [[Румынія]], [[Аўстрыя]]) да самае перамогі{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|24}}. На Кіраваградчыне ёсьць брацкая магіла, у якой Быкаў значыўся пахаваным. Да бацькоў прыйшла пахавальная, у якой паведамлялася, што іх сын, камандзір стралковага ўзводу [[лейтэнант]] Быкаў Васіль Уладзімеравіч забіты 10 студзеня 1944 году, пахаваны на цэнтральных могілках вёскі Вялікая Севярынаўка [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]]{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|24}}. Пасьля дэмабілізацыі ў 1947 годзе працаваў мастаком у гарадзенскіх мастацкіх майстэрнях. 31 сьнежня 1947 году ўладкаваўся [[карэктар]]ам у беларускамоўнае выданьне газэты «[[Гарадзенская праўда]]»<ref name="б">{{Артыкул|аўтар=Барыс Пракопчык.|загаловак=«Шкада было пакідаць Горадню, якая стала для мяне роднай…»|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140617/1403031830-shkada-bylo-pakidac-goradnyu-yakaya-stala-dlya-myane-rodnay|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=|год=18 чэрвеня 2014|нумар=112 (27722)|старонкі=3|issn=}}</ref>. У 1949 годзе яго зноў прызвалі ў войска на [[Сахалін]] ([[Расейская СФСР]]), дзе Быкаў праслужыў яшчэ 6 гадоў і ў 1955 годзе звольніўся ў запас і прыехаў у Горадню{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|37}}. У 1956—1972 гадах — літсупрацоўнік, затым літкансультант газэты «Гродзенская праўда». У Горадні напачатку жыў зь сям'ёй на [[Вялікая Траецкая вуліца (Горадня)|вуліцы Алега Кашавога]] побач з тагачаснай рэдакцыяй «[[Гарадзенская праўда|Гарадзенскай праўды]]», а пазьней на [[Вуліца Парыскай камуны (Горадня)|вуліцы Парыскай камуны]]<ref name="б"/>. У 1972—1978 гадах — сакратар Гарадзенскага абласнога аддзяленьня [[Саюз пісьменьнікаў Беларусі|Саюзу пісьменьнікаў БССР]]. У 1974 годзе Васіль Быкаў узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй СССР за аповесьці «Абэліск» і «Дажыць да сьвітаньня». У 1978 годзе пераехаў у [[Менск]]. Жыў у [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральным раёне]] Менску па [[Вуліца Максіма Танка (Менск)|вуліцы Максіма Танка]], дом 10, кватэра 132<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Ганад Чарказян.|загаловак=Выпадковыя сустрэчы бываюць шчасьлівымі|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140617/1402956186-vypadkovyya-sustrechy-byvayuc-shchaslivymi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=17 чэрвеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/111-27721 111 (27721)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/06/17cher-13.indd_.pdf 5]|issn=1990-763X}}</ref>. Некалькі разоў абіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савету БССР]]. У 1984 годзе пабудаваў у [[Ждановічы (Менскі раён)|Ждановічах]] (Менскі раён) 2-павярховы дом плошчай 104 кв.м, дзе шмат маляваў<ref name="в"/>. З 1989 году — [[народны дэпутат]] СССР. У 1990 годзе абраны прэзыдэнтам [[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»]]. Ганаровы грамадзянін Ушацкага раёну Віцебскай вобласьці. Сябра СП СССР з 1959 году. З 1980 году — народны пісьменьнік БССР. У 1993 падпісаў «[[Ліст 42-х]]» Барысу Ельцыну. Яшчэ за савецкім часам яго творы былі перакладзеныя на розныя мовы, прычым большасьць перакладаў на [[расейская мова|расейскую мову]] была зробленая самім пісьменьнікам. Нападкі на Васіля Быкава, якія пачаліся на радзіме ў сярэдзіне 1990-х гадоў, і стан здароўя сталі прычынай выезду за мяжу. Цягам некалькіх гадоў Васіль Быкаў жыў напачатку ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], затым у [[Нямеччына|Нямеччыне]] і [[Чэхія|Чэхіі]]. У Чэхіі перанёс апэрацыю, і вярнуўся на Бацькаўшчыну толькі за месяц да сьмерці. Памёр пісьменьнік 22 чэрвеня 2003 году. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Ўсходніх могілках]] Менску. [[Файл:Mahiła Vasila Bykava.JPG|міні|Магіла Васіля Быкава на Ўсходніх могілках у Менску]] Веравызнаньне Быкава было ўніяцкім<ref>{{Спасылка|аўтар = Сергей Шапран | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27.06.2003 | url = http://www.chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3& | загаловак = Государство ушло с похорон Быкова| фармат = | назва праекту = | выдавец = «ЧАС» | дата = 16 кастрычніка 2010 | мова = ru | камэнтар = }}</ref>. == Творчасьць == Пачынаўся творчы шлях Васіля Быкава з апавяданьняў «У першым баі» і «У той дзень», якія ў 1949 годзе на [[расейская мова|расейскай мове]] былі зьмешчаныя ў газэце «Гродзенская праўда». Тады яны аказаліся незаўважанымі шырокай літаратурнай грамадзкасьцю{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|37}}. Значны грамадзкі рэзананс мелі апавяданьні Васіля Быкава на роднай мове, надрукаваныя ў 1956—1957 і наступных гадах, і асабліва яго аповесьць «Жураўліны крык», каторая прынесла празаіку заслужаную вядомасьць. Пазьней яно было замацавана вялікім посьпехам «Трэцяе ракеты» (1961), якая ў 1962 годзе публікавалася адначасова ў [[Маладосьць (часопіс)|«Маладосьці»]] і ў «Дружбе народов»{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|38}}. Да найболей папулярных раньніх аповесьцяў Быкава належыць «Альпійская балада» (1963). Яна шмат перакладалася на замежныя мовы, часта выдавалася ня толькі ў Беларусі, але і ў іншых савецкіх рэспубліках. На аснове аповесьці створаны кінафільм, некалькі тэатральных спэктакляў, інсцэніроўка для радыё, балет, пастаўлены ў [[Менск]]у і [[Чалябінск]]у, опэра, пастаўленая ў [[Харкаў|Харкаве]], сымфонія{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|78}}. У шмат якіх адносінах паваротнай для Быкава стала аповесьць «Мёртвым не баліць» (1965). Пісьменьнік разгарнуў апавядальную плынь у двух часавых плянах, спалучыўшы паказ некаторых аспэктаў ваеннае пары з выхадам наўпрост да трапяткое сучаснасьці{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|90}}. Быкаў адштурхоўваўся ад таго, што перажыў сам. Ён ня раз падкрэсьліваў, што твор мае шмат аўтабіяграфічнага, грунтуецца на нявыдуманай падзейнай канве{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|93}}. У 1968 годзе была завершаная аповесьць «Праклятая вышыня», якая таксама стваралася на матэрыяле добра вядомай пісьменьніку франтавой рэчаіснасьці, на аснове тых падзеяў, у якіх ён сам прымаў удзел{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|105}}. Патас чалавечнасьці выразна гучыць у «Круглянскім мосьце» (1968) — першай аповесьці з партызанскага цыклу, усьлед за якой былі напісаныя «Сотнікаў», «Абеліск», «Воўчая зграя», «Пайсьці і не вярнуцца»{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|113}}. Новы этап у творчым разьвіцьці Васіля Быкава адкрыла аповесьць «Сотнікаў» (1970), адзін з самых дасканалых і глыбокіх твораў ня толькі ў самога пісьменьніка, але і ва ўсёй шматнацыянальнай савецкай літаратуры пра вайну. Паводле прызнаньня аўтара, «Сотнікаў» пісаўся адносна лёгка, бо выношваўся доўга, грунтоўна асэнсоўвалася яго ідэя, шматразова прадумваліся многія сюжэтныя павароты, загадзя дэталёва распрацоўваўся фінал{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|124—125}}. Высокую ацэнку грамадзкасьці атрымала аповесьць «Знак бяды» (1982). У газэце «Правда» яна характарызавалася як кніга-падзея, якая нікога не пакінула абыякавым{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|179}}. Быкаўская мера праўдзівасьці і чалавечнасьці выразна адчуваецца ў рамане «Кар’ер» (1986){{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|190}}. Акрамя аповесьцяў, якія складаюць аснову створанай Васілём Быкавым мастацкай эпапэі народнага гераізму ў гады нямецка-савецкай вайны, а часткова і ў іншыя пэрыяды нашага жыцьця, празаік напісаў шэраг таленавітых апавяданьняў. Спрабаваў свае сілы і ў драматургіі. Яго п’есы (у прыватнасьці «Апошні шанц») ставіліся ў Маскве, Менску, Горадні. У Латвіі па гэтай п’есе быў створаны тэлеспэктакль{{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|198}}. === Бібліяграфія === * [[Апошні баец]] (1958, наступнае выданьне ў 2007) * [[Жураўліны крык]] (1959—1960) * [[Здрада]] (1961) * [[Трэцяя ракета]] (1962) * [[Альпійская баляда]] (1963—1964) * [[Пастка]] (1964) * [[Мёртвым не баліць]] (1965) * [[Сваякі, аповесьць]] (1966) * [[Праклятая вышыня]] (1968) * [[Круглянскі мост]] (1969) * [[Ліквідацыя (аповесьць)|Ліквідацыя (Сотнікаў)]] (1970) * [[Абеліск]] (1971) * [[Дажыць да сьвітаньня]] (1973) * [[Воўчая зграя]] (1974) * [[Яго батальён]] (1975) * [[Пайсьці і не вярнуцца]] (1978) * [[Знак бяды]] (1982) * [[Аблава]] (1986) * [[Кар’ер]] (1986) * [[У тумане]] (1987) * [[На крыжах]] (1992) * [[Сьцюжа]] (1993) * [[На Чорных лядах]] * [[Перад канцом]] * [[Бедныя людзі (Быкаў)|Бедныя людзі]] * [[Ружовы туман]] (1995) * [[Сьцяна (апавяданьні)|Сьцяна]] (1997) * [[Ваўчыная яма]] (1998) * [[Пахаджане]] (1999) * [[Балота (аповесьць)|Балота]] (2001) * [[Эквівалент]] * [[Доўгая дарога дадому]] (2002) * [[Калі рукаюцца душы]] (разам з [[Рыгор Барадулін|Рыгорам Барадуліным]]) (2003) * [[Парадоксы жыцьця]] (2004) * [[Бліндаж]] (няскончаная, апублікаваная па архіве пісьменьніка ў канцы 2006 году ў часопісе «[[Дзеяслоў]]») * Гарадзенскі архіў. Невядомыя творы (1957—1972) (2012), уключае ніколі дагэтуль не друкаваную аповесьць [[Атака]], апавяданьне [[Жалезны камандзір]], некалькі прыпавесьцяў, нататнікі, кінасцэнар па аповесьці [[Сотнікаў]] пад назвай «Двое в ночи» і не закрануты цэнзурай пераклад на рускую мову аповесьці [[Апошні баец]] * [[Пасляжыццё]] (2012) — зборнік, у які ўвайшлі аповесьці і апавяданьні, якія ніколі не друкаваліся пры жыцьці аўтара: «Атака», «Жалезны камандзір», «Афганец», «Бутэльчына», «Бліндаж». * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Мёртвым не баліць: аповесць|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Папуры |год = 2024|том = |старонкі = |старонак = 334 |сэрыя = |isbn = 978-985-15-5743-7|наклад = 2500}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Знак бяды: аповесць|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = Папуры |год = 2024|том = |старонкі = |старонак = 318 |сэрыя = |isbn = 978-985-15-5742-0|наклад = 2500}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны =укладальнікі: Наталля Шчарбакова, Наталля Крыцкая, Таццяна Курмазія |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Выдавецкі дом «Зьвязда»|Звязда]] |год = 2024|том = |старонкі = |старонак = 640 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 978-985-575-535-8|наклад = 28800}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Аповесці, апавяданні: да 100-годдзя з дня нараджэння Васіля Быкава (1924―2003). Зьмест: Сотнікаў; У тумане; апавяданьні: Смерць чалавека ; Адна ноч|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]] |год = 2024|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-985-06-3623-2|наклад = 800}} === Экранізацыі === * «[[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]]» (1963) * «[[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]» (1965) * «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Ваўчыная зграя]]» (1975) * «[[Дажыць да сьвітаньня (фільм)|Дажыць да сьвітаньня]]» (1975) * «[[Доўгія вёрсты вайны (фільм)|Доўгія вёрсты вайны]]» (1975) * «[[Узыходжаньне (фільм)|Узыходжаньне]]» (1976) (паводле аповесьці «Сотнікаў») * «[[Абэліск (фільм)|Абэліск]]» (1976) * «[[Фруза]]» — мастацкі драматычны тэлефільм, рэжысэр Вячаслаў Нікіфараў, зьняты па матывах апавяданьня Васіля Быкава «На сьцежцы жыцьця» ў 1981 годзе<ref>{{Артыкул| аўтар = [[Вольга Нячай]].| загаловак = На сцяжыне жыцця. Новы тэлевізійны фільм па творы В. Быкава. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1982-23.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 11 чэрвеня 1982 | том = | нумар = 23 (3121) | старонкі = 15 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. * «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1986) * «[[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]]» (1989) * «[[Яго батальён (фільм)|Яго батальён]]» (1989) * «[[Кар'ер (фільм)|Кар’ер]]» (1990) * «[[У тумане (фільм, 1992)|У тумане]]» (1992) * «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1995) * «[[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]]» (2012) === Сцэнары да фільмаў<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kino-teatr.ru/kino/screenwriter/sov/30815/works/ | загаловак = Быков Василь Владимирович | фармат = | назва праекту = | выдавец = Кино-Театр.РУ| дата = 16 кастрычніка 2010 | мова = ru | камэнтар = }}</ref> === * «[[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]]» (1963) * «[[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]» (1965) * «Западня» (кароткамэтражны) (1966) * «[[Дажыць да сьвітаньня (фільм)|Дажыць да сьвітаньня]]» (1975) * «[[Доўгія вёрсты вайны (фільм)|Доўгія вёрсты вайны]]» (1975) * «[[Узыходжаньне (фільм)|Узыходжаньне]]» (1976) (паводле аповесьці «Сотнікаў») * «[[Абэліск (фільм)|Абэліск]]» (1976) * «Ваўчыная яма» (1983) * «[[Яго батальён (фільм)|Яго батальён]]» (1989) * «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1995) * «Адлюстраваньне» кароткамэтражны (2003) == Узнагароды й ганаровыя званьні == * Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа (1964) (за аповесьць «Здрада»){{зноска|Бугаёў|1987|Бугаёў|38}} * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1974) * [[Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа]] (1978) * [[Народны пісьменьнік Беларусі|народны пісьменьнік БССР]] (1980) * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1984) * [[Ленінская прэмія]] (1986) (за аповесьць «Знак бяды») == Ушанаваньне памяці == З 2003 г. у Горадні па вул. Савецкая, д. 31 на сядзібе гарадзкога аб’яднаньня [[вэтэран]]аў працуе [[музэй]] Васіля Быкава, які па сьмерці пісьменьніка стварыў кандыдат пэдагагічных навук і [[дацэнт]] [[Мікалай Мельнікаў]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Глеб Лабадзенка]].|загаловак=Вэтэран вайны стварыў прыватны музэй Васіля Быкава ў Горадні|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61227|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=25 чэрвеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-06-25 122 (26730)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/61182/25cher-4.indd.pdf 4]|issn=1990-763x}}</ref>. На 2014 год [[Дом-музэй Максіма Багдановіча (Горадня)]] зьмяшчаў сабраную Мельнікавым калекцыю лістоў і фатаграфіяў Васіля Быкава, а таксама кнігі зь яго аўтографам<ref name="б"/>. 25 верасьня 2008 году ў [[Віцебск]]у адбылася ўрачыстая цырымонія адкрыцьця мэмарыяльнай дошкі народнаму пісьменьніку Беларусі Васілю Быкаву. Дошка разьмешчаная на будынку дзіцячай мастацкай школы № 1 па вуліцы Суворава, 3. У гэтым доме раней разьмяшчалася мастацкая вучэльня, у якой перад нямецка-савецкай вайной, у 1939—1940 гадах, на скульптурным аддзяленьні вучыўся будучы літаратар. Мэмарыяльная дошка вырабленая з бронзы і ўяўляе сабой стылізаваную рамку ў выглядзе аркі, усярэдзіне якой зьмешчаны партрэт пісьменьніка і бусел, як сымбаль Беларусі. На дошцы надпіс на беларускай мове: «У гэтым будынку з 1939 па 1940 год вучыўся народны пісьменьнік Беларусі Васіль Быкаў». Аўтарамі кампазыцыі зьяўляюцца віцебскія скульптары, чальцы [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага зьвязу мастакоў]] [[Валер Магучы]] і [[Аляксандар Гвозьдзікаў]]. У 2012 годзе [[Удава|ўдава]] Ірына Міхайлаўна Быкава перадала [[лецішча]] ў Ждановічах ва ўласнасьць дзяржавы, дзе вырашылі стварыць музэй. 19 чэрвеня 2014 году [[Дзяржаўны музэй гісторыі беларускай літаратуры]] адчыніў у [[Ждановічы (Менскі раён)||Ждановічах]] (Менскі раён) [[Музэй-дача Васіля Быкава|Музэй-дачу Васіля Быкава]] па Вінаграднай вуліцы, дом 62. У музэі захавалі мастацкія творы, намаляваныя алеем, і дзёньнікі-малюнкі Васіля Быкава, зробленыя [[Аловак|алоўкам]] у нататніках. Музэй працаваў да кастрычніка і аднаўляў працу ўвесну. У [[гараж]]ы пры музэі зьмясьцілі мапу мясьцінаў жыцьця пісьменьніка, дзе пазначаліся: родныя [[Бычкі (Віцебская вобласьць)|Бычкі]] (Вушацкі раён), Горадня і Менск, востраў [[Сахалін]] як месца вайсковай службы, ЗША як месца камандзіровак і [[Фінляндыя]]<ref name="в">{{Артыкул|аўтар=Марына Весялуха.|загаловак=У госьці да Быкава|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140618/1403041175-u-gosci-da-bykava|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=18 чэрвеня 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/112-27722 112 (27722)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/06/ZV_20140618_5.pdf 3]|issn=1990-763X}}</ref>. Імем Васіля Быкава названыя вуліцы ў [[Баранавічы|Баранавічах]]<ref>{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://maps.tut.by/baranovichi/vasilya-bykova-ul/|загаловак = Вуліца Васіля Быкава ў Баранавічах|фармат = |назва праекту = Карты|выдавец = [[TUT.BY]]|дата доступу = 28 сьнежня 2017|мова = ru|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>, [[Ждановічы (Менскі раён)|Ждановічах]]<ref name="žfslž">{{Спасылка|аўтар = Іна Студзінская.|імя = Іна|прозьвішча = Студзінская|аўтарlink = Іна Студзінская|суаўтары = |дата публікацыі = 19 чэрвеня 2017|url = https://www.svaboda.org/a/28564924.html|загаловак = «Мёртвым не баліць»? У Менску і Горадні дагэтуль няма вуліцы Васіля Быкава|фармат = |назва праекту = Культура|выдавец = Радыё «Свабода»|дата доступу = 28 сьнежня 2017|мова = |копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>, [[Жлобін]]е<ref name="žfslž" /><ref>{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 11 лістапада 2014|url = http://naviny.org/2014/11/11/by80760.htm|загаловак = Решение Жлобинского районного Совета депутатов от 11.11.2014 № 29|фармат = |назва праекту = Информационный портал Республики Беларусь|выдавец = |дата доступу = 28 сьнежня 2017|мова = ru|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>, [[Лельчыцы|Лельчыцах]]<ref name="žfslž" /><ref>{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://map.by/streets/%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%87%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%91/%D1%83%D0%BB.%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8F%20%D0%91%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0|загаловак = Вул. Васіля Быкава, Лельчыцы|фармат = |назва праекту = map.by|выдавец = |дата доступу = 28 сьнежня 2017|мова = ru|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://ulitsy-belarusi.openalfa.com/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8F-%D0%91%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%87%D0%B8%D1%86%D1%8B|загаловак = Вуліца Васіля Быкава, Лельчыцы|фармат = |назва праекту = Улицы Беларуси|выдавец = |дата доступу = 20 чэрвеня 2019|мова = ru|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>, [[Пружаны|Пружанах]]<ref>{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://ulitsy-belarusi.openalfa.com/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8F-%D0%91%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD|загаловак = Вуліца Васіля Быкава, Пружаны|фармат = |назва праекту = Улицы Беларуси|выдавец = |дата доступу = 20 чэрвеня 2019|мова = ru|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>, [[Смалявічы|Смалявічах]]<ref name="žfslž" />, [[Фаніпаль|Фаніпалі]]<ref name="žfslž" /><ref>{{Спасылка|аўтар = |імя = |прозьвішча = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://map.by/streets/%D0%A4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C/%D0%92/%D1%83%D0%BB.%20%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8F%20%D0%91%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0|загаловак = Вул. Васіля Быкава, Фаніпаль|фармат = |назва праекту = map.by|выдавец = |дата доступу = 28 сьнежня 2017|мова = ru|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>. == Сям'я == Першая жонка — Надзея Кулагіна (1923—1982), школьны настаўнік. У шлюбе нарадзіліся двое сыноў<ref>[https://www.kp.ru/daily/24327.3/519130/ Первая жена Быкова не пережила его ухода https://www.kp.ru/daily/24327.3/519130/] — kp.ru, 16 июля 2009 г.</ref>. Другая жонка (з 1978 г.) — Ірына Суворава (1927—2026), супрацоўнік газэты «Гродненская правда». У шлюбе дзяцей не было<ref>[https://www.kp.ru/daily/26245.3/3125623/ Василь Быков в молодости не интересовался танцами и девочками] — kp.ru, 19 июня 2014 г.</ref><ref>[https://citydog.io/post/zaden-pokhorony-vdovy-bykova/ Стало известно, сколько человек пришло на похороны жены Василя Быкова]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Бугаёў Дз. |імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Васіль Быкаў. Нарыс жыцця і творчасці |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М. |выдавецтва = Народная асвета |год = 1987 |том = |старонкі = |старонак = 207 |сэрыя = Народныя пісьменнікі БССР |isbn = |наклад = 20300 |ref = Бугаёў }} * [http://slounik.org/80862.html Быкаў Васіль] // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}} * [http://slounik.org/154003.html Быкаў Васіль] // {{Літаратура/Культуралёгія: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 2003}} * [[Сяргей Носаў|Носаў С.]] [https://web.archive.org/web/20090406151808/http://arche.by/by/8/50/148/ Зэеў Бен-Ар’е: «Васіля Быкава я ведаў яшчэ да таго, як з’ехаў у Ізраіль»] // [[ARCHE Пачатак]], 12 лістапада 2008. * Скурко А. Як Быкаў стаў Быкавым // Наша гісторыя. № 4, 2018. С. 4—12. ISBN 2617-2305. * Bykaŭ, Vasil // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [http://bykau.com Афіцыйны сайт] * [http://imdb.com/name/nm0125911/ Васіль Быкаў] на [[IMDb]] {{ref-en}} * [http://knihi.com/Vasil_Bykau/ Творы на «Беларускай Палічцы»] * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 28 сьнежня 2023| url = http://vlib.by/index.php/by/component/content/article/148-yubilejnyj-god-by/2024-100-god-z-dnya-naradzhennya-narodnaga-pismennika-belarusi-vasilya-bykava/3517-saldat-peramogi-vasil-bykaw-da-100-goddzya | копія = | дата копіі = | загаловак = Салдат Перамогі Васіль Быкаў. | фармат = | назва праекту = Да 100-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі Васіля Быкава | выдавец =[[Віцебская абласная бібліятэка|«Віцебская абласная бібліятэка»]] | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} * [http://zviazda.by/2014/10/55262.html Пра Васіля Быкава і нас]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // газэта «Звязда» * {{YouTube|uq2uZKoflig|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 1}} * {{YouTube|PYghCIhywRE|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 2}} * [https://web.archive.org/web/20190709140214/https://history.nn.by/?c=lr&i=221375 Як Быкаў стаў Быкавым: што зрабіла яго такім, якім ён быў — біяграфія] {{Фільмы паводле твораў Васіля Быкава}} {{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Быкаў, Васіль}} [[Катэгорыя:Васіль Быкаў| ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ўшацкім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Народныя пісьменьнікі БССР]] [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Ленінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ўсходніх могілках Менску]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа]] d6cgz5sl0lss8xzufv6pit1d7s38vmk 0 2394 2676370 2658118 2026-06-26T20:30:30Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/United_States?oldid=1361164558 2676370 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Назва на мове краіны = United States of America |Краіна ў родным склоне=Злучаных Штатаў Амэрыкі | Код мовы назвы краіны = en | Катэгорыя = ЗША | СУП ППЗ = $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020">{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=0 |загаловак=Сьпіс краін паводле СУП|праект=База дадзеных Сусьветны экнамічны агляд (красавік 2021)|дата=28 жніўня 2021|мова=en|выдавец=Міжнародны валютны фонд}}</ref> | СУП ППЗ на чалавека = ${{лік|63416}}<ref>{{спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|загаловак=Report|мова=en|праект=World Economic Outlook database: April 2021}}</ref> |Часавы пас=6 часавых пасаў|Лацінка=Złučanyja Štaty Ameryki}} '''Злу́чаныя Шта́ты Амэ́рыкі''' (скарочана '''ЗША''', {{мова-en|The United States of America}}, скарочана таксама ''USA'', ''US'') — фэдэратыўная рэспубліка<ref>{{Кніга|загаловак=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind|выданьне=Second Edition|выдавецтва=St. Martin’s Press|год=2007|pages=632|isbn=978-0-312-37659-8}}.</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Onuf, Peter S.|год=1983|загаловак=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775—1787|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1167-2}}</ref> ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]], якая складаецца з 50 штатаў, адной [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі]] і некалькіх астраўных тэрыторыяў. 48 штатаў і фэдэральная акруга Калюмбія знаходзяцца ў цэнтральнай частцы Паўночнай Амэрыкі паміж [[Канада]]й і [[Мэксыка]]й. Штат [[Аляска (штат)|Аляска]] зьяўляецца самым паўночным зь іх і месьціцца ў паўночна-заходняй частцы мацерыка, у той час як 50-ы штат, [[Гаваі]], уяўляе сабой архіпэляг у сярэдзіне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]]. Дзяржава таксама мае пяць населеных і дзевяць незаселеных тэрыторыяў у Ціхім акіяне й [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]. Гістарычна склаўся падзел ЗША на тры галоўныя рэгіёны: Поўнач, Поўдзень і Захад. З агульнай плошчай у 9,83 млн км² у Злучаных Штатах пражываюць каля 322 млн чалавек (2016 год). Краіна зьяўляецца чацьвёртай паводле велічыні агульнай плошчы й трэцяй паводле колькасьці насельніцтва. ЗША зьяўляюцца аднымі з самых этнічна разнастайнымі й шматнацыянальнымі краінамі сьвету, у выніку буйнамаштабнай іміграцыі са шматлікіх краінаў сьвету<ref>{{Кніга|аўтар=Adams, J.Q.; Strother-Adams, Pearlie|год=2001|загаловак=Dealing with Diversity|месца=Chicago|выдавецтва=Kendall/Hunt|isbn=0-7872-8145-X}}.</ref>. Геаграфія й клімат Злучаных Штатаў таксама надзвычай разнастайныя, то бок яны зьяўляюцца домам для самых разнастайных відаў дзікіх жывёлаў. Злучаныя Штаты зьяўляюцца разьвітай краінай і маюць адну з самых вялікіх нацыянальных эканомік. [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] у 2020 годзе, паводле ацэнкі Міжнароднага валютнага фонду склаў $20,9 трлн, то бок каля 15% [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]]<ref name="СУПППЗ2020"/>. Эканоміка падсілкоўваецца багацьцем прыродных рэсурсаў і самай высокай у сьвеце прадукцыйнасьці працы<ref>{{Спасылка|url=http://www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|загаловак=U.S. Workers World’s Most Productive|выдавец=CBS|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20120331020846/www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|дата копіі=31 сакавіка 2012}}</ref>. Паводле велічыні СУП на душу насельніцтва ў 2020 годзе ЗША займалі 7-ы радок у сьвеце<ref>{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPRPPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|выдавец=Міжнародны валютны фонд|мова=en|дата=11 лістапада 2023}}</ref>. У той час як эканоміка ЗША лічыцца постіндустрыяльнай, яна працягвае заставацца адным з найбуйнейшых сусьветных вытворцаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20121013211628/http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy|загаловак=Manufacturing, Jobs and the U.S. Economy|выдавец=Alliance for American Manufacturing|дата публікацыі=2013|url=http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy}}</ref>. ЗША мае самы высокі сярэдні й мэдыяльны паказчык прыбытку хатняй гаспадаркі сярод краінаў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], а таксама самы высокі сярэдні заробак<ref>[http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ OECD Better Life Index]. OECD Publishing.</ref><ref>[http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2011/household-income_soc_glance-2011-6-en Household Income]. Society at a Glance 2011: OECD Social Indicators. OECD Publishing.</ref>, аднак займае чацьвёрты радок паводле нераўнамернага разьмеркаваньня даходаў сярод краінаў АЭСР<ref>[http://www.oecd.org/els/soc/OECD2013-Inequality-and-Poverty-8p.pdf Crisis squeezes income and puts pressure on inequality and poverty]. OECD</ref>. Прыкладна 16% насельніцтва жыве ў [[беднасьць|беднасьці]]<ref>[http://washington.cbslocal.com/2012/11/15/census-u-s-poverty-rate-spikes-nearly-50-million-americans-affected/ Census: U.S. Poverty Rate Spikes, Nearly 50 Million Americans Affected] CBS.</ref>. На краіну прыпадае 39% глябальных вайсковых выдаткаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130415232842/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458|загаловак=Trends in world military expenditure|дата публікацыі=2012|выдавец=Stockholm International Peace Research Institute|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458}}</ref>, што робіць ЗША найбольш эканамічна й вайскова моцнай дзяржавай у сьвеце, вядомай палітычнай і культурнай сілай, а таксама лідэрам у галіне навуковых дасьледаваньняў і тэхналягічных інавацыяў. == Гісторыя == {{Глядзіце таксама|Дзікі Захад}} Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню зьявіліся, паводле ацэнак архэолягаў, ад 12 да 40 тысячаў гадоў таму. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. === Заснаваньне === Гісторыя ангельскіх паселішчаў, зь якіх пасьля сфармаваліся ЗША, пачалася з заснаваньня [[Джэймстаўн]]у ў [[Вірджынія|Вірджыніі]] ў [[1607]] годзе. У 1696 годзе прыняцьце чарговага закону аб мараплаўстве і ўсталяваньне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імпэрскай сыстэмы. На працягу дзевяці дзесяцігодзьдзяў ўтварыліся [[трынаццаць калёніяў]], там разьвілася сыстэма рабаўладаньня, укараніліся ангельская культура, [[ангельская мова]] і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны пэрыяд каляніяльнай гісторыі (1696—1763) быў адзначаны малаважнымі зьменамі ў сыстэме імпэрскае адміністрацыі і пераўтварэньнем практычна ўсіх бакоў жыцьця калёніяў. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, разьвівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблеяў — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыцьцё калёніяў дзівіла сваёй разнастайнасьцю. Усе сем дзесяцігодзьдзяў былі апаленыя пажарамі эўрапейскіх войнаў, якія дакочваліся і да амэрыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калёніяў з мэтраполіяй у агульным змаганьні супраць французаў і гішпанцаў, што асталяваліся ў Амэрыцы. У выніку гэтых войнаў гішпанцаў выціснулі з [[Флорыда|Флорыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калёніяў была адведзена пагроза зьнешняй агрэсіі. === Нацыянальны рух === [[Файл:Declaration independence.jpg|міні|250пкс|зьлева|Падпісаньне [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША|дэклярацыі незалежнасьці]]]] Агульная колькасьць насельніцтва калёніяў перавысіла ў 1760-я гады 150 тысячаў чалавек<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва = Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі|год = |том = |старонкі =60|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1763 годзе брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амэрыканскімі паселішчамі. Новае імпэрскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калёніях. Сутыкнуўшыся з апазыцыяй, у 1770 годзе Вялікабрытанія адмяніла мыты на ўсё акрамя [[гарбата|гарбаты]], якая была прадметам раскошы ў калёніях. На працягу трохгадовага пэрыяду спакою адносна невялікая колькасьць радыкалаў прыкладалі намаганьні, каб працягнуць спрэчку. Найбольш уплывовым лідэрам сярод радыкалаў быў Сэм’юэл Адамз з [[Масачусэтс]]у, які строга прытрымліваўся адной мэты — незалежнасьці<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва =Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі |год = |том = |старонкі =66|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1773 годзе ўплывовая кампанія «Іст-Індыя» атрымала ад Вялікабрытаніі права на манапольны экспарт гарбаты да калёніяў. Па ўсім Атлянтычным узьбярэжжы агентаў кампаніі «Іст-Індыя» вымагалі пайсьці ў адстаўку, а новыя пастаўкі альбо вярталі ў Вялікабрытанію, альбо складавалі ў портах. Уночы 16 сьнежня 1773 году група мужчынаў на чале з Сэм’юэлам Адамзам, пераапранутая ў індзейцаў-магаўкаў, узышлі на борты трох брытанскіх суднаў, што стаялі на якары, і выкінулі ўвесь груз гарбаты ў Бостанскую бухту. Афіцыйныя колы Вялікабрытаніі амаль што аднадушна асудзілі гэтую падзею, што атрымала назву «[[Бостанскае чаяваньне]]», як акт вандалізму і патрабавалі заканадаўчых мераў, якія б паставілі каляністаў на месца. 5 верасьня 1774 году ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] пачаў сваю працу [[Першы Кантынэнтальны кангрэс]], на якім была прынятая дэклярацыя пра правы амэрыканскіх калёніяў на «жыцьцё, волю і ўласнасьць» і прынята рашэньне аб’явіць гандлёвы байкот Вялікабрытаніі. У [[1776]] годзе калёніі прынялі Дэклярацыю незалежнасьці. Да 1783 году мяцежныя калёніі заваявалі незалежнасьць сілай зброі і ўтварылі вольную канфэдэрацыю пад назовам Злучаныя Штаты Амэрыкі. У 1789 годзе сувэрэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхваленая [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыя]], якая заклала асновы новай дзяржавы. === Узбуйненьне === [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|міні|300пкс|Гістарычная храналёгія ЗША]] Паводле [[Перапіс насельніцтва ЗША 1790 году|першага перапісу 1790 году]] ў краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За пэрыяд з 1790 па 1815 гады колькасьць насельніцтва падвоілася, а да 1860 году дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы XIX стагодзьдзя адбывалася міграцыя амэрыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты [[Агаё]], [[Індыяна]], [[Іліной]], [[Мічыган]] і [[Вісконсін]], узрасло з 51 тысячаў у 1800 годзе да 6,9 млн у 1860 годзе. За той жа пэрыяд колькасьць насельніцтва [[Новая Ангельшчына|Новай Ангельшчыны]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 годзе ў складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў, як то [[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швайцарцы]], [[нідэрляндцы]]. Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязьменным да наплыву нямецкіх і [[ірляндцы|ірляндзкіх]] імігрантаў у 1840—1850-я гады. У 1790 годзе афрыканцы, якія былі дастаўленыя сюды ў якасьці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводзтва ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасьць у большасьці штатах увоз рабоў быў забаронены, і ў 1808 годзе Кангрэс ЗША заканадаўча замацаваў гэтую забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасьці паўночных штатаў здабылі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы. Імкненьне амэрыканцаў пашырыць тэрыторыі на захад прывяло да шэрагу доўгіх войнаў з [[індзейцы|індзейцамі]] і гішпанцамі. Купля тэрыторыі [[Луізыяна|Луізыяны]] ў французаў у 1803 годзе амаль удвая павялічыла памер краіны — гэтая тэрыторыя значна пераўзыходзіла сучасны аднайменны штат, распасьціраючыся да Канады<ref>[http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm Louisiana Purchase]. National Park Services.</ref>. Сэрыя амэрыканскіх ваенных уварваньняў у [[Флорыда|Флорыду]] прывяла да таго, што [[Гішпанія]] павінна была саступіць частку ўзьбярэжжа [[Мэксыканскі заліў|Мэксыканскага заліву]] ў 1819 годзе. У гэтыя часы шырока было пашырана будаўніцтва [[Чыгунка|чыгункі]]. З 1820 па 1850 гады Джэксанава дэмакратыя пачала падвяргацца шэрагу рэформаў, якія ўключалі пашырэньне выбарчага права для мужчынаў. Гэта прывяло да ўзьнікненьня дзьвюхпартыйнай сыстэмы з 1828 па 1854 гады. У 1845 годзе ЗША анэксавала [[Тэхас|Рэспубліку Тэхас]]. [[Арэгонская дамова]] 1846 году зь Вялікабрытаніяй прывяла да ўсталяваньня кантролю ЗША сучасным амэрыканскім паўночным захадам. Перамога ў амэрыкана-мэксыканскай вайне прывяла да саступкі Мэксыкай [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і вялікай часткі сучаснага паўднёвага захаду ЗША. [[Залатая ліхаманка]] 1848—1849 гадоў у Каліфорніі стымулявала міграцыю ў заходні рэгіён краіны і стварэньне дадатковых заходніх штатаў. Пасьля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] ў ЗША, новыя транскантынэнтальная чыгунка паскорыла [[перасяленьне]] на захад, і, тым самым, павелічэньнем канфліктаў з карэннымі народамі Амэрыкі. У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ў выніку працяглых спробаў [[Расейская імпэрыя|Расея]] прадае ЗША [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў 1959 годзе атрымала статус дадатковага штату краіны. Пазьней далучаныя Гаваі й Пуэрта-Рыка, пры гэтым апошняя тэрыторыя дагэтуль ня мае статусу штату (аднак у рэгіёне дзейнічаюць рухі, мэтаю якіх зьяўляецца здабыцьцё статусу штату для тэрыторыі). == Геаграфія == [[Файл:Barns grand tetons.jpg|міні|250пкс|Скалістыя горы]] Злучаныя Штаты ўтвараюць чацьвертую паводле плошчы краіну ў сьвеце пасьля [[Расея|Расеі]], [[Канада|Канады]] й [[Кітай|Кітаю]]. Кантынэнтальная частка ЗША займае тэрыторыю ад Атлянтычнага да Ціхага акіянаў, і пралягае паміж [[Канада]]й, [[Мэксыка]]й і Мэксыканскай затокай. [[Аляска (штат)|Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынэнтальнай часткі Канадай, берагі Аляскі — на Ціхім і Паўночным акіяне. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпэляг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амэрыкі. [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі, аднак выключэньне складае толькі тэрыторыя [[Гуам]]у і заходняя частка Аляскі. === Будова паверхні === [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|міні|250пкс|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША паводле асаблівасьцяў рэльефу дзеляць на восем правінцыяў: [[Апалачы (горы)|Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны, узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Міжгорныя плято і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і [[Гавайскія астравы]] таксама зьяўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[Дэналі]], якая месьціцца ў штаце Аляска і мае вышыню ў 6193 мэтры. === Клімат === ЗША адрозьніваюцца вялікай разнастайнасьцю кліматычных умоваў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзьве галоўныя кліматычныя вобласьці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мэрыдыяну 100° з. д. Усходняя вобласьць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам зь сярэдняй гадавой колькасьцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мэрыдыяну 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мэксіканскага заліву, і — у значна меншай ступені — з боку Атлянтычнага акіяну. Тэмпэратуры ў гэтай вобласьці больш залежаць ад шыраты мясцовасьці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Ўсходняй вобласьці зазнае частыя зьмены надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зьменлівае надвор’е ў Новай Ангельшчыне, дзе ветраныя дажджлівыя пэрыяды хутка зьмяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласьці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасфэры. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяну на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забясьпечаныя вільгацьцю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, разьмешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласьці ўласьцівыя арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні Санора да больш 2500 мм у некаторых мясцовасьцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпэратуры ў Заходняй вобласьці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасьці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўзьдзеяньне акіяну. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку году пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварваньня халодных паветраных мас з поўначы. === Гідраграфія === [[Файл:Miss R dam 27.jpg|міні|250пкс|зьлева|Рака [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] ў прадмесьцях [[Сэнт-Луіс]]у]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]] і [[Ціхі акіян]]ы. Вялікая частка рачнога сьцёку накіроўваецца ў [[Мэксыканскі заліў]], які зьяўляецца часткай Атлянтычнага акіяну. Ягоны вадазборны басэйн распасьціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, [[Апалачы (горы)|Апалачаў]] на ўсходзе і мяжы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыё-Грандэ]], працякаюць непасрэдна ў Мэксыканскі заліў. Большасьць рэк належыць да гіганцкай сыстэмы, сфармаванай ракой [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] (даўжыня — 3757 км) і ейным галоўным прытокам ракой [[Мізуры (рака)|Мізуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлянтычны акіян. Самыя доўгія зь іх, працягласьцю ў некалькі сотняў кілямэтраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сьцёк з вобласьці Вялікіх азёраў накіраваны на паўночны ўсход па рацэ [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|Сьвятога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлянтычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сыстэмы рэк [[Калумбія (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамэнта-Сан-Хоакін утвараюць асноўныя вадазборныя басэйны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і сэміарыдных раёнах, аддаленых ад узьбярэжжа акіяну, мноства перасыхаючых рэк і некалькі рэк са сталым сьцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінэсота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басэйну, сьцёк зь якога накіраваны да поўначы праз возера [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]], раку [[Нэлсан (рака)|Нэльсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Арктычны акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёраў. Самім вялікім зь іх зьяўляецца [[Мічыган (возера)|Мічыган]] (57 440 кв. км), адзінае зь пяці Вялікіх азёраў, цалкам зьмешчанае ў межах ЗША. Другое памерамі — [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 кв. км). == Палітыка == [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|250пкс|міні|[[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоль]], у якім праводзіць свае паседжаньні [[Кангрэс ЗША]]]] Дзяржаўны лад ЗША — прэзыдэнцкая рэспубліка. Прэзыдэнт абіраецца на дзьвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партыяў спачатку павінны перамагчы ў [[праймэрыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ва ўзросьце ад 18 гадоў незалежна ад плоцевай ды расавай праналежнасьці. Заканадаўчую ўладу ў краіне ажыцьцяўляе [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палата прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасьць месцаў у Палаце Прадстаўнікоў маюць сябры дзьвюх партыяў — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] ды [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амэрыканскую палітычную сыстэму дзьвюхпартыйнай. Уладу ў штатах прадстаўляюць губэрнатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Прэзыдэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнае сыстэмы, вядомай як ''калегія выбарцаў''. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Мапа ЗША з штатамі|float=right}} Дзяржава складаецца з 50 [[Штат ЗША|штатаў]], якія зьяўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі фэдэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі Калюмбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[акругі ЗША|акругі]] (у [[Луізыяна|Луізыяне]] гістарычна склаўся тэрмін «прыход» (''parish''); у [[Аляска (штат)|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (''borough''), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, якія звычайна ня маюць істотных урадавых функцыяў. Найболей вядомай функцыяй графстваў зьяўляецца кіраваньне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыцьцём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агаё]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдага]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклагома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска (штат)|Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вэрмонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлаўэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Іліной]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канэктыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізыяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусэтс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мізуры (штат)|Мізуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінэсота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрылэнд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэбраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэвада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрзі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мэксыка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пэнсыльванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айлэнд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнэсі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Флорыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> == Эканоміка == [[Файл:United States Export Treemap (2011).png|міні|300пкс|Мапа экспарту ЗША ў 2011 годзе. ЗША зьяўляецца другой краінай у сьвеце паводле экспарту.]] Эканоміка Злучаных Штатаў абапіраецца на [[капіталізм|капіталістычныя]] прынцыпы і падсілкоўваецца багатымі [[карысныя выкапні|прыроднымі рэсурсамі]] і высокай прадукцыйнасьцю. Паводле зьвестак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], СУП ЗША складае $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020"/><ref name="the balance">{{спасылка|аўтар=Amadeo K.|url=https://www.thebalance.com/world-s-largest-economy-3306044|загаловак=Largest Economies in the World|выдавец=the balance|мова=en|дата публікацыі=21 ліпеня 2020}}</ref>. Нацыянальны СУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці быў прыкладна на 9% большым у параўнаньні з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязам]], насельніцтва якога больш на 62% за насельніцтва Злучаных Штатаў. Паводле Сусьветнага банку, намінальны СУП ЗША ацэньваецца ў $ 21,4 трлн па стане на 2019 год, што на траціну больш за паказчык Эўрапейскага зьвязу<ref name="the balance"/>. З 1983 па 2008 гады рэальны гадавы рост СУП складаў 3,3%, што больш у параўнаньні зь сярэднім паказчыкам астатніх краінаў [[G7]], які маюць каля 2,3%<ref>[https://web.archive.org/web/20140512123918/http://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 The Mismeasure of Inequality]. Policy Review.</ref>. Краіна займае дзявятае месца ў сьвеце па намінальным СУП на душу насельніцтва. [[Амэрыканскі даляр|Даляр ЗША]] зьяўляецца асноўнай рэзэрвовай валютай у сьвеце<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves]. International Monetary Fund.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым імпартэрам тавараў і другім паводле велічыні экспартэрам, не зважаючы на тое, што экспарт на душу насельніцтва зьяўляецца адносна нізкімі. У 2010 годзе агульны гандлёвы дэфіцыт ЗША складаў $635 млн<ref name="greyhill">[http://greyhill.com/trade-statistics Trade Statistics]. Greyhill Advisors.</ref>. [[Канада]], [[Кітай]], [[Мэксыка]], [[Японія]] й [[Нямеччына]] зьяўляюцца галоўнымі гандлёвымі партнэрамі краіны<ref>[http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html Top Ten Countries with which the U.S. Trades]. U.S. Census Bureau.</ref>. У 2010 годзе [[нафта]] была найбуйнейшай імпартным таварам, у той час як транспартнае абсталяваньне зьяўлялася найбуйнейшым экспартным таварам<ref name="greyhill"/>. Кітай зьяўляецца найбуйнейшым замежным трымальнікам дзяржаўнага доўгу ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe National debt: Whom does the US owe?]. The Christian Science Monitor.</ref>. Паводле справаздачы Міжнароднага энэргетычнага агенцтва (Парыж, Францыя), у ліпені 2013 году здабыча вуглевадародаў у ЗША перасягнула 22 млн [[Барэль|бочак]] (3,498 млрд літраў) за дзень у сувязі з распрацоўкай [[лупняк]]овых радовішчаў Бакен у [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоце]] і Ігл-Форд у Тэхасе. У выніку ЗША выперадзілі Расею па нафтаздабычы і занялі 2-е месца ў сьвеце пасьля Саудаўскай Арабіі. Рост нафтаздабычы з лупнякоў у ЗША ў наступныя гады істотна абнізіў цэны на нафту на сусьветным рынку, бо дагэтуль ЗША працяглы час былі аднымі з найбольшых імпартэраў нафты ў сьвеце<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=ЗША апярэджваюць Расею па нафтаздабычы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131004/1380836769-hronika-aposhnih-padzey|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 кастрычніка 2013|нумар=187 (27552)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1380836712_1.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>. У 2009 годзе прыватны сэктар, паводле ацэнак, складаў 86,4% ад эканомікі, з улікам фэдэральнай урадавай дзейнасьці ў 4,3% і дзйнасьці органаў мясцовага самакіраваньня і ўрадаў штатаў у 9,3%<ref>[http://greyhill.com/gdp-by-industry/ GDP by Industry]. Greyhill Advisors.</ref>. Не зважаючы на тое, што эканоміка краіны дасягнула постіндустрыяльнага ўзроўню разьвіцьця й ягоныя сэктары паслуг складаюць 67,8% ад СУП, Злучаныя Штаты па-ранейшаму зьяўляюцца буйной індустрыяльнай дзяржавай<ref name="usinfo-usa-economy">[https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html USA Economy in Brief]. U.S. Dept. of State, International Information Programs.</ref>. [[Хімічная прамысловасьць]] зьяўляецца асноўнай сфэрай прамысловасьці ў ЗША<ref>[http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006]. U.S. Census Bureau.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца трэцім паводле велічыні вытворцам нафты ў сьвеце, а таксама ейным найбуйнейшым імпартэрам. ЗША зьяўляюцца галоўным у сьвеце вытворцам [[электрычнасьць|электрычнай]] і [[ядзерная энэргія|ядзернай энэргіі]], а таксама вырабніцтва [[звадкаваны прыродны газ|звадкаванага прыроднага газу]], [[серка|серы]], [[фасфаты|фасфатаў]] і солі. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 19,6 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў ЗША<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. Акрамя таго іншымі асноўнымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], аэракасьмічная, электронная, харчовая і вайсковая прамысловасьці. У гэты ж час на [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]] прыходзіцца крыху менш за 1% СУП<ref name="usinfo-usa-economy"/> аднак Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым у сьвеце вытворцам [[кукуруза|кукурузы]] і [[Соя культурная|соевых бабоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn Corn]. U.S. Grains Council.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442 Soybean Demand Continues to Drive Production]. Worldwatch Institute.</ref>. Разам з тым для ЗША характэрныя высокі зьнешні доўг, вялікія карпаратыўныя даўгі і запазычанасьці па [[іпатэка|іпатэцы]], нізкі ўзровень ашчаджэньняў, падзеньне кошту на нерухомасьць, то бок праблема інвэставаньня, вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5% (травень 2009). Асноўныя сэктары: сельская гаспадарка (0,9%), прамысловасьць (20,6%), сфэра паслуг (78,5%). == Дэмаграфія == {{Глядзіце таксама|Greencard}} [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|міні|290пкс|Найбуйнейшыя групы паводле паходжаньня па акругах у 2000 годзе.]] Згодна са зьвесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за XX стагодзьдзе, ад прыкладна 76 мільёнаў у 1900 годзе да сёньняшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты зьяўляюцца трэцяй самай населенай краінай у сьвеце, пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША зьяўляецца адзінай буйной прамыслова разьвітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэньне колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам зьяўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з 1990 па 2000 год назіраўся ў штатах [[Нэвада]] (66,3%), [[Арызона]] (40%) і [[Каларада]] (30,6%). Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, то бок налічваецца 31 этнічная група паводле паходжаньня, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Нямецкія амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іхных шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні зьяўляюцца ірляндзкія амэрыканцы (каля 35 млн), наступныя — амэрыканцы мэксыканскага паходжаньня (каля 31 млн) і ангельскія амэрыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы эўрапейскага паходжаньня ўключаюць у сябе італьянцаў, швэдаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе зь пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. Прыбыцьцё прадстаўнікоў этнасаў эўрапейскага паходжаньня мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часьцяком у ХІХ або нават XVIII стагодзьдзі, некаторыя з іхніх сьвятаў укараніліся ў агульнаамэрыканскай культуры (напрыклад, [[дзень сьвятога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжаньне ад пурытанаў — першых эўрапейскіх насельнікаў сучаснае тэрыторыі ЗША. З канца ХІХ стагодзьдзя з эканамічных прычынаў узьнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагодзьдзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасьць, у прыватнасьці, беларусы былі прызнаныя ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжаньня, якая адзначылася вядомай дзейнасьцю ў ЗША, зьяўляецца [[Тадэвуш Касьцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамэрыканцы]] ёсьць найбуйнейшай у краіне расавай меншасьцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы азіяцкага паходжаньня зьяўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасьцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амэрыканскімі этнічнымі групамі зьяўляюцца амэрыканцы кітайскага паходжаньня, філіпінскія амэрыканцы і амэрыканцы індыйскага паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы індзейскага паходжаньня дагэтуль зьяўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзэрвацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] й [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзельлю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае празь дзейнасьць расейскіх даамэрыканскіх калянізатараў. У 2012 фінансавым годзе больш за адзін мільён імігрантаў атрымалі правы на законнае пражываньне ў краіне, пры гэтым большасьць зь іх атрымалі правы згодна з праграмай узьяднаньня сем’яў. З гістарычных прычынаў моваю большасьці насельніцтва, а таксама моваю міжнацыянальнае камунікацыі краіны стала [[ангельская мова]]. Ангельская мова зьяўляецца роднай для абсалютнае большасьці неангельскага эўрапейскага насельніцтва ЗША (за выключэньнем мігрантаў цяперашняга часу), гэтая ж мова дэ-факта мае статус дзяржаўнай (аднак заканадаўча панятак аб дзяржаўнай мове адсутнічае). На 2022 год у ЗША налічвалася звыш 4-х млн чалавек (1,2% насельніцтва), якія прымалі абязбольвальнікі ад [[гераін]]авай ломкі<ref>{{Артыкул|аўтар=Алена Кравец.|загаловак=Ключ, які «адкрываў» краіны|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220926/1664198354-yak-z-dapamogay-narkotykau-eurapeyskiya-ulady-zmyanyali-hod-gistoryi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=27 верасьня 2022|нумар=[https://zviazda.by/be/number/189-29811 189 (29811)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/27ver-2022-10.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref>. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амэрыканскі варыянт ангельскай мовы}} 1 сакавіка 2025 году прэзыдэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнаньне ангельскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іхную гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацьверджанай на фэдэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні ангельская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Паводле зьвестак ураду за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-ангельску. Відавочная большасьць зь іх гаварылі на гішпанскай мове: іх колькасьць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігія === Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША гарантуе свабоду веравызнаньня і забараняе кангрэсу прымаць законы, якія будуць тычацца рэлігійных справаў. [[Хрысьціянства]] на сёньняшні дзень зьяўляецца найбольш распаўсюджанай рэлігіяй, якая практыкуецца ў краіне, але вызнаюцца, таксама, і іншыя рэлігіі. Паводле апытаньня 2013 году 56% амэрыканцаў заявілі, што рэлігія адыгрывае «вельмі важную ролю ў іхным жыцьці», значна больш высокую лічбу, чым у любой іншай разьвітой краіне<ref>[http://www.gallup.com/poll/1690/Religion.aspx#1 Religion]. Gallup.</ref>. У 2009 годзе паводле апытаньня [[інстытут Гэлапа|інстытуту Гэлапа]] 42% амэрыканцаў заявілі, што яны наведваюць царкву штотыдзень або амаль штотыдзень, гэтыя лічбы вагаліся ад мінімуму ў 23% у штаце [[Вэрмонт]] да ўзроўню ў 63% у штаце [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]]<ref>[http://www.gallup.com/poll/125999/mississippians-go-church-most-vermonters-least.aspx Mississippians Go to Church the Most; Vermonters, Least]. Gallup.</ref>. Як і ў іншых заходніх краінах дзель [[атэізм|атэістаў]] у ЗША паступова павялічваецца. Бязьвер’е імкліва расьце сярод амэрыканцаў да 30 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20210513235057/https://religion.blogs.cnn.com/2012/06/12/pew-survey-doubt-of-god-growing-quickly-among-millennials/ Pew Survey: Doubt of God Growing Quickly among Millennials]. CNN.</ref>. Апытаньні паказваюць, што ў цэлым амэрыканская арганізаваная рэлігійная дзейнасьць зьніжаецца<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/07/12/us-confidence-in-organized-religion-at-low-point_n_1669100.html?utm_hp_ref=religion American Confidence In Organized Religion At All Time Low]. Huffington Post.</ref>, і, што больш маладых амэрыканцаў, у прыватнасьці, становяцца ўсё больш нерэлігійнымі<ref>[https://web.archive.org/web/20100326125354/http://www.pewforum.org/Age/Religion-Among-the-Millennials.aspx Religion Among the Millennials]. The Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>. Паводле апытаньня 2012 году 73% дарослых грамадзянаў ЗША вызнаюць сябе хрысьціянінамі<ref name="nones">[http://www.pewforum.org/2012/10/09/nones-on-the-rise/ «Nones» on the Rise]. Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>, што ў параўнаньні з 86,4% у 1990 годзе зьяўляецца меншым паказчыкам<ref>[https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf American Religious Identification Survey 2001]. CUNY Graduate Center.</ref>. На [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] дэнамінацыі прыпадала 48% ад колькасьці ўсяго насельніцтва, у той час як на вернікаў [[Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай царквы]] прыпадала 22%<ref name="nones"/>. На іншыя нехрысьціянскія рэлігіі ў 2012 годзе прыходзілася 6% насельніцтва. Гэты паказчык крыху павялічыўся ў параўнаньні з 4% у 2007 годзе<ref name="nones"/>. У ходзе апытаньня 19,6% амэрыканцаў назвалі сябе [[агнастыцызм|агностыкам]], атэістам ці проста, што ня маюць аніякай рэлігіі. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|міні|250пкс|Унівэрсытэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэфэрсанам у 1819 годзе, зьяўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных унівэрсытэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: фэдэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартамэнтам адукацыі ЗША шляхам увядзеньня абмежаваньняў на фэдэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сыстэма дзяржаўных школ. У большасьці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросьце ад шасьці або сямі гадоў, пакуль ім ня споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сыстэма з 12 клясаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучаньня ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12% дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2% дзяцей праходзяць хатняе навучаньне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў сьвеце, то бок на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за $11 тысячаў <ref>[https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows U.S. education spending tops global list, study shows]. CBS.</ref>. Каля 80% амэрыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўнівэрсытэты<ref>[https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good]. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасьць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных установаў. У адпаведнасьці зь міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амэрыканскіх каледжаў і ўнівэрсытэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных установаў сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Top Universities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97%, аднак паводле перапісу 2003 толькі 84,5% амэрыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычынаў адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя фэдэральныя стандарты для навучальных установаў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мэксыка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледжаў міжнароднай супольнасьці]] — Заходнеамэрыканскі. == Культура == === Літаратура === [[Файл:Mark Twain by AF Bradley.jpg|значак|зьлева|[[Марк Твэн]] быў названы [[Ўільям Фолкнэр|Ўільямам Фолкнэрам]] бацькам амэрыканскай літаратуры<ref>{{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Jelliffe|загаловак=Faulkner at Nagano|месца=Tokyo|выдавецтва=Kenkyusha, Ltd|год=1956}}</ref>.]] Каляніяльныя амэрыканскія аўтары былі пад уплывам [[Джон Лок|Джона Лока]] і іншых філёзафаў [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|157–159}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|503—509}}. Час [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]] (1765—1783) адзначаны палітычнымі творамі [[Бэнджамін Франклін|Бэнджаміна Франкліна]], [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Томас Пэйн|Томаса Пэйна]] і [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]]. Беспасярэдне перад і па [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайне за незалежнасьць]] газэты набылі вялікую папулярнасьць, задавальняючы попыт на антыбрытанскую нацыянальную літаратуру{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|163}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|705—707}}. Раьннім раманам уважаецца ''«[[Сіла спачуваньня]]»'' [[Ўільям Гіл Браўн|Ўільяма Гіла Браўна]], выдадзены ў 1791 годзе. Пісьменьнік і крытык [[Джон Ніл]] у першай палове XIX стагодзьдзя спрыяў фармаваньню ўнікальнай амэрыканскай літаратуры і культуры, крытыкуючы папярэднікаў, як то [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], за імітацыю брытанскіх узораў, і ўплываючы на аўтараў кшталту [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]<ref>{{кніга|імя=Benjamin|прозьвішча=Lease|загаловак=That Wild Fellow John Neal and the American Literary Revolution|месца=Chicago, Illinois|выдавецтва=University of Chicago Press|год=1972|isbn=978-0-226-46969-0}}</ref>, які скіраваў амэрыканскую паэзію і апавяданьні ў новае рэчышча. [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] і [[Маргарэт Фулер]] сталіся піянэрамі ўплывовага руху трансцэндэнталістаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://xroads.virginia.edu/~ma95/finseth/trans.html|загаловак=The Emergence of Transcendentalism|выдавецтва=The University of Virginia|копія=https://web.archive.org/web/20230718205554/http://xroads.virginia.edu/~MA95/finseth/trans.html|дата копіі=07.2023}}</ref><ref>{{кніга|імя=Peter|прозьвішча=Coviello|спасылка=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156539.001.0001/acref-9780195156539-e-0294?rskey=lw57LH&result=1|загаловак=The Oxford Encyclopedia of American Literature|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530772-6}}</ref>, а [[Гэнры Дэйвід Тора]], аўтар твору ''«[[Ўолдэн, альбо Жыцьцё ў лесе]]»'', таксама быў пад уплывам гэтага руху. Канфлікт вакол абаліцыянізму натхняў пісьменьнікаў, як то [[Гарыет Бічэр-Стоў]], і аўтараў рабскіх наратываў, напрыклад [[Фрэдэрык Дуглас|Фрэдэрыка Дугласа]]. Праца ''«[[Пунсовая літара]]»'' 1850 году [[Натаніель Готарн|Натаніеля Готарна]] выявіла цёмны бок амэрыканскай гісторыі, гэтак жа як вядомы твор ''«[[Мобі Дык]]»'' 1851 году [[Гэрман Мэлвіл|Гэрмана Мэлвіла]]. Найбольш значнымі паэтамі XIX стагодзьдзя, часу амэрыканскага Рэнэсансу, былі [[Ўолт Ўітмэн]], Мэлвіл і [[Эмілі Дыкінсан]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|444—447}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1228}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1233}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1260}}. [[Марк Твэн]] стаў першым буйным амэрыканскім пісьменьнікам, народжаным на Захадзе. [[Гэнры Джэймз]] атрымаў міжнародную ўхвалу дзякуючы раманам кшталту ''«[[Жаночы партрэт]]»'' (1881). Зь цягам пашырэньня пісьменнасьці сярод насельніцтва пэрыядычныя выданьні ўсё часьцей друкавалі гісторыі пра прамысловых рабочых, жанчынаў і сельскую беднату{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1269—1270}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|8—10}}. Натуралізм, рэгіяналізм і рэалізм былі галоўнымі літаратурнымі плынямі таго часу{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1271—1273}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|12}}. Хоць [[мадэрнізм]] агулам набыў міжнародны характар, мадэрністы ў ЗША часьцей укарэньвалі свае творы ў канкрэтных рэгіёнах, супольнасьцях і культурах{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1850—1851}}. Пасьля Вялікай міграцыі ў паўночныя гарады афраамэрыканскія і індзейскія аўтары Гарлемскага Рэнэсансу стварылі асобную літаратурную традыцыю, у якой асуджалі няроўнасьць. У эпоху пашырэньня джазу гэтыя творы распаўсюдзіліся па-за межы ЗША, што паўплывала на філязофію [[нэгрытуд]]у, што ўзьнікла ў 1930-я гады сярод франкамоўных пісьменьнікаў афрыканскай дыяспары{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1579—1585}}. У 1950-я гады ідэал аднастайнасьці падштурхнуў многіх аўтараў да спробы напісаць [[вялікі амэрыканскі раман]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2260—2261}}, у той час як [[разьбітае пакаленьне|пакаленьне бітнікаў]] адрынула канфармізм, выкарыстоўваючы стылі, якія надавалі большую вагу вуснаму слову, апісваючы ўжываньне наркотыкаў, сэксуальнасьць і недахопы грамадзтва{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2262}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1975—1977}}. Сучасная літаратура стала больш плюралістычнай, чым была ў мінулыя эпохі, а ейнай найбольш аб’яднальнай рысай можна назваць тэндэнцыю да самасьвядомых моўных экспэрымэнтаў{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2266—2267}}. Больш за дзясятак амэрыканскіх аўтараў у розныя гады атрымлівалі [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/all/|загаловак=All Nobel Prizes in Literature|выдавецтва=Nobel Prize Outreach AB 2024}}</ref>. === Масавыя мэдыі === [[Файл:Comcast Philly.JPG|значак|Гмах у [[Філадэлфія|Філадэлфіі]], дзе разьмяшчаецца сядзіба буйнога тэлекамунікацыйнага холдынгу [[Comcast]].]] Да чатырох галоўных вяшчальных сетак ЗША ставяцца [[NBC|National Broadcasting Company]] (NBC), [[CBS|Columbia Broadcasting System]] (CBS), [[ABC (тэлеканал)|American Broadcasting Company]] (ABC) і [[FOX|Fox Broadcasting Company]] (FOX). Усе чатыры буйныя тэлевізійныя сеткі ёсьць камэрцыйнымі. Галоўнай жа некамэрцыйнай грамадзкай тэлевізійнай сеткай ёсьць [[PBS|Public Broadcasting Service]] (PBS)<ref>{{спасылка|спасылка=http://pbs.org/about/about-pbs/overview/|загаловак=About PBS – Overview|выдавецтва=PBS|копія=https://web.archive.org/web/20180907224131/http://www.pbs.org/about/about-pbs/overview/|дата копіі=09.2018}}</ref>. Яна таксама забясьпечвае адукацыйныя праграмы празь мясцовыя тэлестанцыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|загаловак=Video Documentaries|выдавецтва=Tesla Memorial Society|копія=https://web.archive.org/web/20230326025950/http://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|дата копіі=03.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|загаловак=Ray Suarez|выдавецтва=Carnegie Council for Ethics in International Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20220612035410/https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|загаловак=PBS Television Broadcasts|выдавецтва=Inside Peace|копія=https://web.archive.org/web/20220628122359/https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|загаловак=Federal Funding for Public Broadcasting|выдавецтва=WFYI|копія=https://web.archive.org/web/20211111083755/https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|дата копіі=11.2021}}</ref>. Кабэльнае тэлебачаньне ў ЗША прапануе сотні каналаў, арыентаваных на розныя нішавыя інтарэсы<ref>{{навіна|спасылка=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|загаловак=Streaming TV Services: What They Cost, What You Get|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=10.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151015023520/https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|дата копіі=10.2015}}</ref>. У 2021 годзе блізу 83% амэрыканцаў у веку старэйшым за 12 гадоў слухалі радыё, а каля 40% былі слухачамі [[падкастынг|падкастаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.pewresearch.org/journalism/fact-sheet/audio-and-podcasting/|загаловак=Audio and Podcasting Fact Sheet|выдавецтва=Pew Research Center|дата публікацыі=06.2021}}</ref>. У папярэднім годзе ў ЗША налічвалася {{Лік|15460}} ліцэнзаваных радыёстанцыяў паводле зьвестак [[Фэдэральная камісія па сувязях|Фэдэральнай камісіі па сувязях]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-367270A1.pdf|загаловак=BROADCAST STATION TOTALS AS OF SEPTEMBER 30, 2020|выдавецтва=docs.fcc.gov}}</ref>. Грамадзкае радыёвяшчаньне перш за ўсё забясьпечваецца арганізацыяй [[NPR|National Public Radio]] (NPR), створаным у лютым 1970 году паводле Закону аб грамадзкім вяшчаньні 1967 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|загаловак=History: NPR|выдавец=NPR|дата публікацыі=06.2013|копія=http://web.archive.org/web/20130722235307/https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|дата копіі=22.07.2013}}</ref>. Газэты ЗША з сусьветнай вядомасьцю і рэпутацыяй улучаюць [[The Wall Street Journal]], [[The New York Times]], [[The Washington Post]] і [[USA Today]]<ref>{{кніга|імя=Brenda|прозьвішча=Shaffer|спасылка=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA116|загаловак=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|выдавецтва=MIT Press|год=2006|isbn=978-0-262-19529-4}}</ref>. Каля 800 выданьняў выходзяць па-гішпанскую<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.w3newspapers.com/usa/spanish|загаловак=Spanish Newspapers in United States|выдавецтва=W3newspapers}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|загаловак=Spanish Language Newspapers in the USA: Hispanic Newspapers: Periódiscos en Español en los EE.UU|выдавецтва=Onlinenewspapers.com|копія=https://web.archive.org/web/20140626114455/https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|дата копіі=06.2014}}</ref>. За малым выключэньнем, газэты трымаюцца ў прыватнай уласнасьці, то бок або ў буйных мэдыйных групаў, як то Gannett або McClatchy, якія валодаюць дзясяткамі ці нават сотнямі выданьняў, або ў невялікіх групаў, якія валодаюць толькі некалькімі газэтамі. Усё радзей газэты трымаюцца ў руках асобных людзей ці сем’яў. У буйных гарадах часта існуюць газэты, якія дапаўняюць асноўныя штодзённыя выданьні, як то [[The Village Voice]] у [[Нью-Ёрк]]у і [[LA Weekly]] у [[Лос-Анджэлес]]е. Пяць найбольш наведвальных вэб-сайтаў у сьвеце — [[Гугл|Google]], [[YouTube]], [[Facebook]], [[Instagram]] і [[ChatGPT]] — усе належаць кампаніям ЗША. Сярод іншых папулярных плятформаў, якія трымаюцца амэрыканцамі, ёсьць [[X (сацыяльная сетка)|X]] (раней Twitter) і [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.alexa.com/topsites/countries/US|загаловак=Top Sites in United States|выдавецтва=Alexa|копія=https://web.archive.org/web/20200621221154/https://www.alexa.com/topsites/countries/US|дата копіі=06.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.similarweb.com/top-websites/|загаловак=Similarweb Top Websites Ranking|выдавецтва=Similarweb|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. У 2025 годзе ЗША былі другім найбуйнейшым у сьвеце рынкам відэагульняў паводле прыбыткам пасьля Кітаю<ref>{{спасылка|спасылка=https://newzoo.com/resources/rankings/top-10-countries-by-game-revenues|загаловак=Top countries and markets by video game revenues|выдавецтва=Newzoo}}</ref>. У 2015 годзе індустрыя відэагульняў у ЗША ўлучала {{Лік|2457}} кампаніяў, якія забясьпечвалі блізу 220 тысячаў працоўных месцаў і зараблялі 30,4 млрд даляраў у якасьці прыбытку<ref>{{спасылка|аўтар=Takahashi, Dean|спасылка=https://gamesbeat.com/the-u-s-game-industry-has-2457-companies-supporting-220000-jobs/|загаловак=The U.S. game industry has 2,457 companies supporting 220,000 jobs|выдавецтва=GamesBeat|дата публікацыі=02.2017}}</ref>. Толькі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] налічваецца 444 выдаўцы, распрацоўшчыкі і вытворцы абсталяваньня для відэагульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theesa.com/video-game-impact-map/state/california/|загаловак=California (CA)|выдавецтва=ESA Impact Map|дата публікацыі=07.2017}}</ref>. Паводле зьвестак Game Developers Conference (GDC), ЗША ў 2025 годзе былі галоўным цэнтрам распрацоўкі відэагульняў у сьвеце, то бок на дзель ЗША прыпадала 58% ад ліку ўсіх распрацоўшчыкаў у сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://80.lv/articles/number-of-devs-aged-45-or-older-has-tripled-since-2015|загаловак=Number of Devs Aged 45 or Older Has Tripled Since 2015|выдавецтва=80.lv|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Свабода СМІ была ацэненая ў 2026 годзе арганізацыяй [[Рэпартэры бязь межаў]] як «праблемная». Дасьледнікі адзначаюць значны рост цэнзураваньня і самацэнзуры ў апошнія гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://rsf.org/en/index?year=2026|загаловак=Index 2026 – Global score|выдавецтва=Reporters Without Borders}}</ref>. === Тэатар === [[Файл:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|значак|зьлева|[[Брадўэйскі тэатар|Брадўэйскія тэатры]] на [[Мангэтан]]е ў [[Нью-Ёрк]]у.]] ЗША вядомыя сваім тэатрам. Тэатральныя традыцыі краіны сягаюць старой эўрапейскай тэатральнай школы з моцным уплывам брытанскага тэатра<ref>{{кніга|імя=Theresa|прозьвішча=Saxon|спасылка=https://books.google.com/books?id=2-AkDQAAQBAJ&pg=PA7|загаловак=American Theatre: History, Context, Form|выдавецтва=Edinburgh University Press|старонкі=7–|isbn=978-0-7486-3127-8}}</ref>. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя ЗША стварыла новыя адметныя драматычныя формы, як то плывучы тэатар і [[мінстрэль-шоў]]<ref>Meserve, Walter J. An Outline History of American Drama, New York: Feedback/Prospero, 1994.</ref>. Цэнтральным месцам амэрыканскага тэатральнага жыцьця ёсьць [[Тэатральны квартал]] на [[Мангэтан]]е, які падзяляецца на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэй]], [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]<ref>{{кніга|аўтар=Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J.|загаловак=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present|выдавецтва=Continuum|isbn=978-0-8264-1079-5}}</ref>. Шматлікія кіна- і тэлезоркі атрымалі свой першы вялікі посьпех, зьявіўшыся ў нью-ёрскіх пастаноўках. Па-за межамі Нью-Ёрку многія гарады маюць свае прафэсійныя рэгіянальныя тэатральныя трупы з шырокай уласнай праграмай пастановак. Найбольш дарагімі, але і папулярнымі тэатральнымі спэктаклямі ёсьць [[м’юзыкал|м’юзыклы]]. У ЗША існуе актыўны грамадзкі аматарскі тэатар<ref>Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».</ref>. Прэміяй [[Тоні]] адзначаюць выдатныя выступы на пастаноўках Брадўэйскага тэатру. Урачыстая цырымонія ўручэньня ладзіцца штогод на Мангэтане. Узнагароды прысуджаюцца за пастаноўкі і ролі. Адная ўзнагарода таксама прысуджаецца за вынікі ў жыцьці рэгіянальнага тэатру<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|загаловак=Who’s Who|копія=https://web.archive.org/web/20161223002914/http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|дата копіі=12.2016}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|значак|Карціна ''«[[Амэрыканская готыка]]»'' працы мастака [[Грант Ўуд|Гранта Ўуда]].]] Народнае мастацтва ў часы каляніяльнай Амэрыцы ў часы панаваньня ангельцаў паўстала з супольнасьцяў рамесьнікаў. У тыя часы традыцыі кардынальна розьніліся ад эўрапейскай традыцыі «высокага мастацтва», якая была менш дасяжнай ды звычайна менш актуальнай для раньніх амэрыканскіх пасяленцаў<ref>American folk art the art of the common man in America, 1750-1900. New York, N.Y.: The Museum of Modern Art. 1932.</ref>. Культурныя зрухі ў мастацтве і рамёствах у каляніяльнай Амэрыцы звычайна адставалі ад заходнеэўрапейскіх. Напрыклад, пануючы сярэднявечны стыль дрэваапрацоўкі і прымітыўнай скульптуры стаў неад’емнай часткаю раньняга амэрыканскага народнага мастацтва, не зважаючы на зьяўленьне рэнэсансных стыляў у [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] ў канцы XVI і пачатку XVII стагодзьдзяў. Новыя ангельскія стылі ня здолелі істотна паўплываць на амэрыканскае народнае мастацтва, бо амэрыканскія формы ўжо былі трывала замацаваныя. [[Школа ракі Гадсана]] паклала пачатак руху сярэдзіны XIX стагодзьдзя ў традыцыі эўрапейскага натуралізму ў выяўленчым мастацтве. Армурная выстава 1913 году ў Нью-Ёрку, якая прадставіла эўрапейскі [[мадэрнізм]], шакавала публіку і пераўтварыла мастацкую сцэну ЗША<ref>{{кніга|аўтар=Brown, Milton W.|спасылка=https://archive.org/details/storyofarmorysho00brow|загаловак=The Story of the Armory Show|месца=New York|выдавецтва=Abbeville Press|isbn=978-0-89659-795-2}}</ref>. Амэрыканскі рэалізм і амэрыканскі рэгіяналізм імкнуліся адлюстраваць краіну і даць ёй новыя спосабы самаўсьведамленьня. [[Джорджыя О’Кіф]], [[Марсдэн Гартлі]] і іншыя мастакі экспэрымэнтавалі з новымі індывідуалістычнымі стылямі, якія сталі вядомыя як амэрыканскі мадэрнізм. Вялікія мастацкія рухі, як то [[абстрактны экспрэсіянізм]] [[Джэксан Полак|Джэксана Полака]] і [[Вілем дэ Кунінг|Вілема дэ Кунінга]], а таксама [[поп-арт]] [[Эндзі Ўоргал]]а і [[Рой Ліхтэнштайн|Роя Ліхтэнштайна]], разьвіваліся ў значнай ступені ў ЗША. Сярод вядомых фатографаў вылучаліся [[Альфрэд Стыгліц]], [[Эдўард Стайкен]], [[Даратэя Ланг]], [[Эдўард Ўэстан]], [[Джэймз Ван Дэр Зээ]], [[Ансэл Адамз]] і [[Гордан Паркс]]<ref>{{кніга|імя=Alma|прозьвішча=Davenport|спасылка=https://books.google.com/books?id=hca5H_rJZnUC&pg=PA67|загаловак=The History of Photography: An Overview|выдавецтва=UNM Press|год=1991|isbn=978-0-8263-2076-6}}</ref>. Хваля мадэрнізму, а затым постмадэрнізму надала сусьветную вядомасьць амэрыканскім архітэктарам, у тым ліку [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнку Лойду Райту]], [[Філіп Джонсан|Філіпу Джонсану]] і [[Фрэнк Геры|Фрэнку Геры]]<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|спасылка=https://books.google.com/books?id=MMYHuvhWBH4C&pg=PT955|загаловак=History of Art: The Western Tradition|выдавецтва=Prentice Hall Professional|год=2003|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]] мастацтваў на Мангэтане ёсьць найбуйнейшым мастацкім музэем ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Lester|спасылка=https://www.independent.co.uk/voices/letter-the-louvre-tourism-on-the-grand-scale-1465736.html|загаловак=Letter: The Louvre: tourism on the grand scale|выдавец=The Independent|дата публікацыі=12.1993}}</ref> і чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-art-museums-in-the-world.html|загаловак=The Largest Art Museums In The World|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=05.2017}}</ref>. === Музыка === [[Файл:Country Music Hall of Fame 2022a.jpg|значак|зьлева|[[Заля славы і музэй кантры]] ў [[Нэшвіл]]е.]] Народная музыка ЗША ахоплівае мноства жанраў. Шматлікія народныя песьні перадаваліся ў межах адной сям’і або пэўнай супольнасьці цягам пакаленьняў і часам вядуць свой пачатак яшчэ з [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]], кантынэнтальнай Эўропы або [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.loc.gov/folklife/guide/folkmusicandsong.html|загаловак=Folk Music and Song: American Folklife Center: An Illustrated Guide (Library of Congress)|выдавецтва=Loc.gov}}</ref>. Асабліва моцны ўплыў на музыку ЗША зрабілі рытмічныя і лірычныя стылі афраамэрыканскай музыкі<ref>{{спасылка|спасылка=https://music.si.edu/story/musical-crossroads|загаловак=Musical Crossroads: African American Influence on American Music|выдавецтва=Smithsonian|дата публікацыі=09.2016}}</ref>. [[Банджа]] трапіла ў ЗША праз гандаль рабамі. Мінстрэль-шоў, якія традыцыйна ўлучаюць выкананьне нумароў з гэтым інструмэнтам, прывялі да росту папулярнасьці ў XIX стагодзьдзі<ref>{{артыкул|аўтар=Winans, Robert B.|загаловак=The Folk, the Stage, and the Five-String Banjo in the Nineteenth Century|выданьне=The Journal of American Folklore|том=89|нумар=354|старонкі=407—437|год=1976|DOI=10.2307/539294}}</ref>{{Зноска|Shi|2016|Shi|378}}. [[Электрагітара|Электрычная гітара]], вынайдзеная ў 1930-я і шырока прадукаваная з 1940-х гадоў, зрабіла велізарны ўплыў на папулярную музыку, асабліва дзякуючы разьвіцьцю [[рок-н-рол]]у<ref name="axe" >{{спасылка|спасылка=https://invention.si.edu/invention-electric-guitar|загаловак=The Invention of the Electric Guitar|выдавецтва=Smithsonian Institution|дата публікацыі=04.2014}}</ref>. [[Сынтэзатар]], [[дыджэінг]] і [[электронная музыка]] таксама ў значнай ступені былі распрацаваныя ў ЗША. Жанр [[блюз]] паўстаў з народнай музыкі, стаўшы папулярным жанрам з сусьветнай аўдыторыяй. [[Джаз]] зьявіўся з блюзу і [[рэгтайм]]у ў пачатку XX стагодзьдзя, разьвіваючыся дзякуючы інавацыям і запісам кампазытараў, такіх як [[Ўільям Крыстафэр Гэндзі]] і [[Джэлі Рол Мортан]]. [[Луіс Армстранг]] і [[Д’юк Элінгтан]] павялічылі папулярнасьць жанру ў першай палове XX стагодзьдзя<ref name="Biddle-2001" >{{кніга|аўтар=Biddle, Julian|спасылка=https://archive.org/details/whatwashotroller00bidd/page/|загаловак=What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America|месца=New York|выдавецтва=Citadel|isbn=978-0-8065-2311-8}}</ref>. [[кантры|Кантры-музыка]] сфармавалася ў 1920-я<ref>{{спасылка|аўтар=Stoia, Nicholas|спасылка=https://blog.oup.com/2014/10/early-blues-country-music/|загаловак=Early blues and country music|выдавецтва=Oxford University Press|дата публікацыі=10.2014}}</ref>, [[блюграс]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/art/bluegrass-music|загаловак=Bluegrass music|выдавецтва=Encyclopædia Britannica}}</ref> і [[рытм-энд-блюз]] — у 1940‑я, а рок-н-рол — у 1950-я<ref name="axe" />. У 1960-я гады [[Боб Дылан]] выйшаў з фольк-адраджэньня і стаў адным з найбольш вядомых аўтараў песьняў у краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/interactive/lists-100-greatest-songwriters/#bob-dylan|загаловак=No. 1 Bob Dylan|выданьне=Rolling Stone|год=04.2020}}</ref>. Музычныя формы панку і гіп-гопу таксама ўзьніклі ў ЗША ў 1970-я гады<ref>{{кніга|імя=Clayton|спасылка=https://ohiostate.pressbooks.pub/artandmusicbiographies/chapter/reading-9-neo-expressionism-and-music-reaching-into-the-1980s/|загаловак=A Quick and Dirty Guide to Art, Music, and Culture|выдавецтва=The Ohio State University}}</ref>. Злучаныя Штаты Амэрыкі маюць найбуйнейшы ў сьвеце музычны рынак з агульным раздробным аб’ёмам у 15,9 млрд даляраў у 2022 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/reports/2022-year-end-music-industry-revenue-report-riaa/|загаловак=2022 Year-End Music Industry Revenue Report|выдавецтва=Record Industry Association of America}}</ref>. Сучасная музыка ЗША папулярная ўва ўсім сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Posada, Susana Pérez|спасылка=https://www.bellinghamherald.com/entertainment/article312069840.html|загаловак=Made in the USA: American artists rule Spotify at home and abroad|выдавецтва=The Bellingham Herald|дата публікацыі=06.11.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Savage, Mark|спасылка=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-57486272|загаловак=British music exports reach a record high|выдавец=BBC|дата публікацыі=16.06.2021}}</ref>. Большасьць найбуйнейшых сусьветных гуказапісных кампаніяў базуецца ў ЗША. Інхыя інтарэсы абараняе [[Амэрыканская асацыяцыя гуказапісных кампаніяў]]<ref>{{спасылка|аўтар=Eoin|спасылка=https://universitytimes.ie/2014/03/how-american-music-took-over-the-world/|загаловак=How American Music Took Over the World|выдавецтва=The University Times|дата публікацыі=03.2014}}</ref>. Папулярныя амэрыканскія сьпевакі сярэдзіны XX стагодзьдзя, як то [[Фрэнк Сынатра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.usatoday.com/story/life/music/2015/12/08/10-ways-frank-sinatra-changed-world/76381754/|загаловак=10 ways that Frank Sinatra changed the world|выдавецтва=USA Today|дата публікацыі=12.2015}}</ref> і [[Элвіс Прэсьлі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-universal-music-elvis-idCAKCN2M40UH|загаловак=Universal Music can’t help falling for Elvis Presley, to manage song catalog|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2022}}</ref>, сталі сусьветнымі зоркам і аднымі з самых прадаваных выканаўцаў на Зямлі<ref name="Biddle-2001" />, як і артысты канца XX стагодзьдзя, сярод якіх вылучаліся [[Майкл Джэксан]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/michael-jacksons-thriller-first-ever-30x-multi-platinum-riaa-certification/|загаловак=Michael Jackson's 'Thriller' First Ever 30X Multi-Platinum RIAA Certification|выдавецтва=Recording Industry Association of America|дата публікацыі=12.2015}}</ref>, [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]]<ref>{{навіна|аўтар=Marcos, Carlos|спасылка=https://english.elpais.com/culture/2022-08-17/madonna-has-been-scandalizing-people-for-40-years-and-nobodys-going-to-stop-her.html|загаловак=Madonna has been scandalizing people for 40 years, and nobody's going to stop her|выдавец=El País|дата публікацыі=08.2022}}</ref>, [[Ўітні Г’юстан]]<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/whitney-houston-11-1234643211/|загаловак=The 200 Greatest Singers of All Time|выданьне=Rolling Stone|год=01.2023}}</ref> і [[Мэрая Кэры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|загаловак=Mariah Carey To Receive Global Impact Award At Recording Academy Honors Presented By The Black Music Collective|выдавецтва=Grammy Awards|копія=https://web.archive.org/web/20240202011657/https://www.grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|дата копіі=02.2024}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя вядомасьць набылі [[Эмінэм]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records|загаловак=11 Guinness World Records Eminem Still Holds|дата публікацыі=09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170914224707/http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records/|дата копіі=09.2017}}</ref>, [[Брытні Сьпірз]],[611] [[Лэдзі Гага]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Кэці Пэры]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Тэйлар Сўіфт]] і [[Біёнсэй]]<ref>{{навіна|спасылка=https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|загаловак=Taylor Swift and Beyoncé reporters wanted by biggest newspaper chain in US|выдавец=Sky News|дата публікацыі=09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231109015600/https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|дата копіі=11.2023}}</ref>. == Спорт == {{Глядзіце таксама|Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальная хакейная ліга}} [[Файл:Arian Foster fumble.jpg|міні|[[Амэрыканскі футбол]] зьяўляецца самым папулярным відам спорту ў ЗША]] Рынак для прафэсійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна $69 млрд, прыкладна на 50% больш за ўсе краіны [[Эўропа|Эўропы]], [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit ,1 billion in 2012]. Reuters.</ref>. [[Бэйсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца XIX стагодзьдзя, не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША зьяўляецца [[амэрыканскі футбол]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. Менавіта Нацыянальная футбольная ліга (НФЛ) мае самую высокую сярэднюю наведвальнасьць сярод усіх спартовых ліаў у сьвеце, а за матчам Super Bowl назіраюць мільёны заўзятараў ва ўсім сьвеце. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] зьяўляюцца наступнымі двума вядучымі прафэсійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Коледжаўскі амэрыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust]. National Football Foundation.</ref>. Гэтыя чатыры асноўных відаў спорту ў прафэсійных лігах разьбіты на сэзоны, якія праводзяцца ў розныя часы году, але перакрываюць адзін аднаго. У [[футбол]]е краіна прымала [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянат сьвету 1994 году]]. [[Зборная ЗША па футболе|Мужчынская зборная па футболе]] зьяўляецца шматразовым удзельнікам чэмпіянатаў сьвету, а [[Жаночая зборная ЗША па футболе|жаночая каманда]] атрымлівала перамогі ў кубку сьвету па футболе сярод жанчынаў. Major League Soccer зьяўляецца галоўным футбольным спаборніцтвам краіны, якая, акрамя таго, мае ў сваім складзе некалькі клюбаў з суседняй [[Канада|Канады]]. Восем разоў [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] праходзілі на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амэрыкі, а [[летнія Алімпійскія гульні 2028 году]] будуць дзявятым такім разам. Па стане на 2017 год прадстаўнікі Злучаных Штатаў атрымалі 2522 мэдалёў на летніх Алімпійскіх гульнях, больш чым любая іншая краіна, і 305 мэдалёў у зімовых Алімпійскіх гульнях, саступіўшы месца толькі [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]<ref>Chase, Chris (February 7, 2014). [https://web.archive.org/web/20191215084716/https://ftw.usatoday.com/2014/02/winter-olympics-medal-count-sochi-all-time-facts «The 10 most fascinating facts about the all-time Winter Olympics medal standings»]. USA Today.</ref>. У той час як большасьць асноўных відаў спорту ў ЗША, як то бэйсбол і амэрыканскі футбол эвалюцыянавалі з эўрапейскай спартовых гульняў, баскетбол, [[валейбол]], [[скейтбордынг]] і [[сноўбордынг]] зьяўляюцца асабіста амэрыканскімі вынаходкамі, некаторыя зь якіх сталі папулярнымі па ўсім сьвеце. [[Лякрос]] і [[сэрфінг]] ўзьніклі зь індзейскіх традыцыяў і традыцыяў карэнных гавайскіх народнасьцяў. Сярод індывідуальных відаў спорту асаблівую папулярнасьць у ЗША маюць [[гольф]] і [[аўтаспорт]], як то [[NASCAR]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140309053431/http://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf «As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America’s Favorite Sport»]. Harris Interactive.</ref><ref>[http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football «What Would the End of Football Look Like?»] Grantland/ESPN.</ref>. [[Рэгбі]] лічыцца самым хуткарослым відам спорту ў ЗША, з зарэгістраванай колькасьцю гульцоў у 115,000+ чалавек<ref>[https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html «Will U.S. learn to love rugby?»] CNN.</ref>. == Узброеныя сілы == [[Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|міні|240пкс|Амэрыканскія жаўнеры ў [[Багдад]]зе]] Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сілаў * Ваенна-марскіх сілаў * Ваенна-паветраных сілаў * Берагавой аховы Колькасьць на красавік 2007 году — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзэрве. Бюджэт 2007 году — $553 млрд. ЗША ўдзельнічае ў абаронным блёку [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], бярэцца ўдзел у хаўрусных міратворчых і антытэрарыстычных апэрацыях ([[Кувэйт]], [[Югаславія]], [[Аўганістан]], [[Ірак]]). У 2021 годзе на вайсковы бюджэт ЗША прыпала 40% сусьветных выдаткаў на войска<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экспэрт: ЗША страцілі поўнае дамінаваньне ў сусьветнай эканоміцы, таму разьвязваюць гандлёвыя войны|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/ekspert-zsha-stratsili-pounae-daminavanne-u-susvetnaj-ekanomitsy-tamu-razvjazvajuts-gandlevyja-vojny-120971-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2022|дата доступу=25 кастрычніка 2022}}</ref>. === Праваахоўныя органы === * [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]] (Цэнтральнае разьведвальнае ўпраўленьне) * [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў|ФБР]] (Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў) * [[Управа па барацьбе з наркотыкамі]] Па стане на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1% ад усяго насельніцтва краіны. Са зьняволеных 2,77 адсоткі лацінаамэрыканцы, 6,66 адсоткі — афраамэрыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, было затрачана 49 млрд доляраў ЗША, да 2011 году выдаткі дасягнулі прыкладна $74 млрд. == Глядзіце таксама == * [[Амэрыканска-беларускія адносіны]] * [[Дзядзька Сэм]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Baym, Nina; Levine, Robert S.|загаловак=The Norton Anthology of American Literature|месца=New York, New York|год=2013|выдавецтва=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-91885-4|ref=BaymLevine}} * {{кніга|імя=Jacqueline|прозьвішча=Edmondson|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=dRfOEAAAQBAJ&pg=PA556|загаловак=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture &#91;4 volumes&#93;: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture|выдавецтва=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39348-8|ref=Edmondson}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof00v1unse_e3d7|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994a|том=1|isbn=978-0-669-32972-8|ref=Lauter1994a}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof02laut/page/n2/mode/1up|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994b|том=2|isbn=978-0-669-32973-5|ref=Lauter1994b}} * {{кніга|імя=David Emory|прозьвішча=Shi|год=2016|спасылка=https://archive.org/details/americanarrative0001shid|загаловак=America: A Narrative History|месца=New York|выдавецтва=W.W. Norton|том=1|isbn=978-0-393-26594-1|ref=Shi}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Паўночная Амэрыка}} * [https://www.usa.gov/ Афіцыйная старонка]{{ref-en}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} {{NATO}} {{АЭСР}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] ljsfbrxan6nvu6jg65l99ilqxwud300 2676379 2676370 2026-06-26T21:19:03Z Dymitr 10914 /* Музыка */ выпраўленьне спасылак 2676379 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Назва на мове краіны = United States of America |Краіна ў родным склоне=Злучаных Штатаў Амэрыкі | Код мовы назвы краіны = en | Катэгорыя = ЗША | СУП ППЗ = $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020">{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=0 |загаловак=Сьпіс краін паводле СУП|праект=База дадзеных Сусьветны экнамічны агляд (красавік 2021)|дата=28 жніўня 2021|мова=en|выдавец=Міжнародны валютны фонд}}</ref> | СУП ППЗ на чалавека = ${{лік|63416}}<ref>{{спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|загаловак=Report|мова=en|праект=World Economic Outlook database: April 2021}}</ref> |Часавы пас=6 часавых пасаў|Лацінка=Złučanyja Štaty Ameryki}} '''Злу́чаныя Шта́ты Амэ́рыкі''' (скарочана '''ЗША''', {{мова-en|The United States of America}}, скарочана таксама ''USA'', ''US'') — фэдэратыўная рэспубліка<ref>{{Кніга|загаловак=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind|выданьне=Second Edition|выдавецтва=St. Martin’s Press|год=2007|pages=632|isbn=978-0-312-37659-8}}.</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Onuf, Peter S.|год=1983|загаловак=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775—1787|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1167-2}}</ref> ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]], якая складаецца з 50 штатаў, адной [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі]] і некалькіх астраўных тэрыторыяў. 48 штатаў і фэдэральная акруга Калюмбія знаходзяцца ў цэнтральнай частцы Паўночнай Амэрыкі паміж [[Канада]]й і [[Мэксыка]]й. Штат [[Аляска (штат)|Аляска]] зьяўляецца самым паўночным зь іх і месьціцца ў паўночна-заходняй частцы мацерыка, у той час як 50-ы штат, [[Гаваі]], уяўляе сабой архіпэляг у сярэдзіне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]]. Дзяржава таксама мае пяць населеных і дзевяць незаселеных тэрыторыяў у Ціхім акіяне й [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]. Гістарычна склаўся падзел ЗША на тры галоўныя рэгіёны: Поўнач, Поўдзень і Захад. З агульнай плошчай у 9,83 млн км² у Злучаных Штатах пражываюць каля 322 млн чалавек (2016 год). Краіна зьяўляецца чацьвёртай паводле велічыні агульнай плошчы й трэцяй паводле колькасьці насельніцтва. ЗША зьяўляюцца аднымі з самых этнічна разнастайнымі й шматнацыянальнымі краінамі сьвету, у выніку буйнамаштабнай іміграцыі са шматлікіх краінаў сьвету<ref>{{Кніга|аўтар=Adams, J.Q.; Strother-Adams, Pearlie|год=2001|загаловак=Dealing with Diversity|месца=Chicago|выдавецтва=Kendall/Hunt|isbn=0-7872-8145-X}}.</ref>. Геаграфія й клімат Злучаных Штатаў таксама надзвычай разнастайныя, то бок яны зьяўляюцца домам для самых разнастайных відаў дзікіх жывёлаў. Злучаныя Штаты зьяўляюцца разьвітай краінай і маюць адну з самых вялікіх нацыянальных эканомік. [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] у 2020 годзе, паводле ацэнкі Міжнароднага валютнага фонду склаў $20,9 трлн, то бок каля 15% [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]]<ref name="СУПППЗ2020"/>. Эканоміка падсілкоўваецца багацьцем прыродных рэсурсаў і самай высокай у сьвеце прадукцыйнасьці працы<ref>{{Спасылка|url=http://www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|загаловак=U.S. Workers World’s Most Productive|выдавец=CBS|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20120331020846/www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|дата копіі=31 сакавіка 2012}}</ref>. Паводле велічыні СУП на душу насельніцтва ў 2020 годзе ЗША займалі 7-ы радок у сьвеце<ref>{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPRPPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|выдавец=Міжнародны валютны фонд|мова=en|дата=11 лістапада 2023}}</ref>. У той час як эканоміка ЗША лічыцца постіндустрыяльнай, яна працягвае заставацца адным з найбуйнейшых сусьветных вытворцаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20121013211628/http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy|загаловак=Manufacturing, Jobs and the U.S. Economy|выдавец=Alliance for American Manufacturing|дата публікацыі=2013|url=http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy}}</ref>. ЗША мае самы высокі сярэдні й мэдыяльны паказчык прыбытку хатняй гаспадаркі сярод краінаў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], а таксама самы высокі сярэдні заробак<ref>[http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ OECD Better Life Index]. OECD Publishing.</ref><ref>[http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2011/household-income_soc_glance-2011-6-en Household Income]. Society at a Glance 2011: OECD Social Indicators. OECD Publishing.</ref>, аднак займае чацьвёрты радок паводле нераўнамернага разьмеркаваньня даходаў сярод краінаў АЭСР<ref>[http://www.oecd.org/els/soc/OECD2013-Inequality-and-Poverty-8p.pdf Crisis squeezes income and puts pressure on inequality and poverty]. OECD</ref>. Прыкладна 16% насельніцтва жыве ў [[беднасьць|беднасьці]]<ref>[http://washington.cbslocal.com/2012/11/15/census-u-s-poverty-rate-spikes-nearly-50-million-americans-affected/ Census: U.S. Poverty Rate Spikes, Nearly 50 Million Americans Affected] CBS.</ref>. На краіну прыпадае 39% глябальных вайсковых выдаткаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130415232842/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458|загаловак=Trends in world military expenditure|дата публікацыі=2012|выдавец=Stockholm International Peace Research Institute|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458}}</ref>, што робіць ЗША найбольш эканамічна й вайскова моцнай дзяржавай у сьвеце, вядомай палітычнай і культурнай сілай, а таксама лідэрам у галіне навуковых дасьледаваньняў і тэхналягічных інавацыяў. == Гісторыя == {{Глядзіце таксама|Дзікі Захад}} Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню зьявіліся, паводле ацэнак архэолягаў, ад 12 да 40 тысячаў гадоў таму. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. === Заснаваньне === Гісторыя ангельскіх паселішчаў, зь якіх пасьля сфармаваліся ЗША, пачалася з заснаваньня [[Джэймстаўн]]у ў [[Вірджынія|Вірджыніі]] ў [[1607]] годзе. У 1696 годзе прыняцьце чарговага закону аб мараплаўстве і ўсталяваньне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імпэрскай сыстэмы. На працягу дзевяці дзесяцігодзьдзяў ўтварыліся [[трынаццаць калёніяў]], там разьвілася сыстэма рабаўладаньня, укараніліся ангельская культура, [[ангельская мова]] і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны пэрыяд каляніяльнай гісторыі (1696—1763) быў адзначаны малаважнымі зьменамі ў сыстэме імпэрскае адміністрацыі і пераўтварэньнем практычна ўсіх бакоў жыцьця калёніяў. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, разьвівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблеяў — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыцьцё калёніяў дзівіла сваёй разнастайнасьцю. Усе сем дзесяцігодзьдзяў былі апаленыя пажарамі эўрапейскіх войнаў, якія дакочваліся і да амэрыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калёніяў з мэтраполіяй у агульным змаганьні супраць французаў і гішпанцаў, што асталяваліся ў Амэрыцы. У выніку гэтых войнаў гішпанцаў выціснулі з [[Флорыда|Флорыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калёніяў была адведзена пагроза зьнешняй агрэсіі. === Нацыянальны рух === [[Файл:Declaration independence.jpg|міні|250пкс|зьлева|Падпісаньне [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША|дэклярацыі незалежнасьці]]]] Агульная колькасьць насельніцтва калёніяў перавысіла ў 1760-я гады 150 тысячаў чалавек<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва = Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі|год = |том = |старонкі =60|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1763 годзе брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амэрыканскімі паселішчамі. Новае імпэрскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калёніях. Сутыкнуўшыся з апазыцыяй, у 1770 годзе Вялікабрытанія адмяніла мыты на ўсё акрамя [[гарбата|гарбаты]], якая была прадметам раскошы ў калёніях. На працягу трохгадовага пэрыяду спакою адносна невялікая колькасьць радыкалаў прыкладалі намаганьні, каб працягнуць спрэчку. Найбольш уплывовым лідэрам сярод радыкалаў быў Сэм’юэл Адамз з [[Масачусэтс]]у, які строга прытрымліваўся адной мэты — незалежнасьці<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва =Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі |год = |том = |старонкі =66|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1773 годзе ўплывовая кампанія «Іст-Індыя» атрымала ад Вялікабрытаніі права на манапольны экспарт гарбаты да калёніяў. Па ўсім Атлянтычным узьбярэжжы агентаў кампаніі «Іст-Індыя» вымагалі пайсьці ў адстаўку, а новыя пастаўкі альбо вярталі ў Вялікабрытанію, альбо складавалі ў портах. Уночы 16 сьнежня 1773 году група мужчынаў на чале з Сэм’юэлам Адамзам, пераапранутая ў індзейцаў-магаўкаў, узышлі на борты трох брытанскіх суднаў, што стаялі на якары, і выкінулі ўвесь груз гарбаты ў Бостанскую бухту. Афіцыйныя колы Вялікабрытаніі амаль што аднадушна асудзілі гэтую падзею, што атрымала назву «[[Бостанскае чаяваньне]]», як акт вандалізму і патрабавалі заканадаўчых мераў, якія б паставілі каляністаў на месца. 5 верасьня 1774 году ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] пачаў сваю працу [[Першы Кантынэнтальны кангрэс]], на якім была прынятая дэклярацыя пра правы амэрыканскіх калёніяў на «жыцьцё, волю і ўласнасьць» і прынята рашэньне аб’явіць гандлёвы байкот Вялікабрытаніі. У [[1776]] годзе калёніі прынялі Дэклярацыю незалежнасьці. Да 1783 году мяцежныя калёніі заваявалі незалежнасьць сілай зброі і ўтварылі вольную канфэдэрацыю пад назовам Злучаныя Штаты Амэрыкі. У 1789 годзе сувэрэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхваленая [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыя]], якая заклала асновы новай дзяржавы. === Узбуйненьне === [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|міні|300пкс|Гістарычная храналёгія ЗША]] Паводле [[Перапіс насельніцтва ЗША 1790 году|першага перапісу 1790 году]] ў краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За пэрыяд з 1790 па 1815 гады колькасьць насельніцтва падвоілася, а да 1860 году дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы XIX стагодзьдзя адбывалася міграцыя амэрыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты [[Агаё]], [[Індыяна]], [[Іліной]], [[Мічыган]] і [[Вісконсін]], узрасло з 51 тысячаў у 1800 годзе да 6,9 млн у 1860 годзе. За той жа пэрыяд колькасьць насельніцтва [[Новая Ангельшчына|Новай Ангельшчыны]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 годзе ў складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў, як то [[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швайцарцы]], [[нідэрляндцы]]. Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязьменным да наплыву нямецкіх і [[ірляндцы|ірляндзкіх]] імігрантаў у 1840—1850-я гады. У 1790 годзе афрыканцы, якія былі дастаўленыя сюды ў якасьці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводзтва ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасьць у большасьці штатах увоз рабоў быў забаронены, і ў 1808 годзе Кангрэс ЗША заканадаўча замацаваў гэтую забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасьці паўночных штатаў здабылі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы. Імкненьне амэрыканцаў пашырыць тэрыторыі на захад прывяло да шэрагу доўгіх войнаў з [[індзейцы|індзейцамі]] і гішпанцамі. Купля тэрыторыі [[Луізыяна|Луізыяны]] ў французаў у 1803 годзе амаль удвая павялічыла памер краіны — гэтая тэрыторыя значна пераўзыходзіла сучасны аднайменны штат, распасьціраючыся да Канады<ref>[http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm Louisiana Purchase]. National Park Services.</ref>. Сэрыя амэрыканскіх ваенных уварваньняў у [[Флорыда|Флорыду]] прывяла да таго, што [[Гішпанія]] павінна была саступіць частку ўзьбярэжжа [[Мэксыканскі заліў|Мэксыканскага заліву]] ў 1819 годзе. У гэтыя часы шырока было пашырана будаўніцтва [[Чыгунка|чыгункі]]. З 1820 па 1850 гады Джэксанава дэмакратыя пачала падвяргацца шэрагу рэформаў, якія ўключалі пашырэньне выбарчага права для мужчынаў. Гэта прывяло да ўзьнікненьня дзьвюхпартыйнай сыстэмы з 1828 па 1854 гады. У 1845 годзе ЗША анэксавала [[Тэхас|Рэспубліку Тэхас]]. [[Арэгонская дамова]] 1846 году зь Вялікабрытаніяй прывяла да ўсталяваньня кантролю ЗША сучасным амэрыканскім паўночным захадам. Перамога ў амэрыкана-мэксыканскай вайне прывяла да саступкі Мэксыкай [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і вялікай часткі сучаснага паўднёвага захаду ЗША. [[Залатая ліхаманка]] 1848—1849 гадоў у Каліфорніі стымулявала міграцыю ў заходні рэгіён краіны і стварэньне дадатковых заходніх штатаў. Пасьля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] ў ЗША, новыя транскантынэнтальная чыгунка паскорыла [[перасяленьне]] на захад, і, тым самым, павелічэньнем канфліктаў з карэннымі народамі Амэрыкі. У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ў выніку працяглых спробаў [[Расейская імпэрыя|Расея]] прадае ЗША [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў 1959 годзе атрымала статус дадатковага штату краіны. Пазьней далучаныя Гаваі й Пуэрта-Рыка, пры гэтым апошняя тэрыторыя дагэтуль ня мае статусу штату (аднак у рэгіёне дзейнічаюць рухі, мэтаю якіх зьяўляецца здабыцьцё статусу штату для тэрыторыі). == Геаграфія == [[Файл:Barns grand tetons.jpg|міні|250пкс|Скалістыя горы]] Злучаныя Штаты ўтвараюць чацьвертую паводле плошчы краіну ў сьвеце пасьля [[Расея|Расеі]], [[Канада|Канады]] й [[Кітай|Кітаю]]. Кантынэнтальная частка ЗША займае тэрыторыю ад Атлянтычнага да Ціхага акіянаў, і пралягае паміж [[Канада]]й, [[Мэксыка]]й і Мэксыканскай затокай. [[Аляска (штат)|Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынэнтальнай часткі Канадай, берагі Аляскі — на Ціхім і Паўночным акіяне. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпэляг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амэрыкі. [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі, аднак выключэньне складае толькі тэрыторыя [[Гуам]]у і заходняя частка Аляскі. === Будова паверхні === [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|міні|250пкс|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША паводле асаблівасьцяў рэльефу дзеляць на восем правінцыяў: [[Апалачы (горы)|Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны, узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Міжгорныя плято і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і [[Гавайскія астравы]] таксама зьяўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[Дэналі]], якая месьціцца ў штаце Аляска і мае вышыню ў 6193 мэтры. === Клімат === ЗША адрозьніваюцца вялікай разнастайнасьцю кліматычных умоваў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзьве галоўныя кліматычныя вобласьці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мэрыдыяну 100° з. д. Усходняя вобласьць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам зь сярэдняй гадавой колькасьцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мэрыдыяну 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мэксіканскага заліву, і — у значна меншай ступені — з боку Атлянтычнага акіяну. Тэмпэратуры ў гэтай вобласьці больш залежаць ад шыраты мясцовасьці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Ўсходняй вобласьці зазнае частыя зьмены надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зьменлівае надвор’е ў Новай Ангельшчыне, дзе ветраныя дажджлівыя пэрыяды хутка зьмяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласьці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасфэры. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяну на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забясьпечаныя вільгацьцю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, разьмешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласьці ўласьцівыя арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні Санора да больш 2500 мм у некаторых мясцовасьцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпэратуры ў Заходняй вобласьці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасьці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўзьдзеяньне акіяну. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку году пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварваньня халодных паветраных мас з поўначы. === Гідраграфія === [[Файл:Miss R dam 27.jpg|міні|250пкс|зьлева|Рака [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] ў прадмесьцях [[Сэнт-Луіс]]у]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]] і [[Ціхі акіян]]ы. Вялікая частка рачнога сьцёку накіроўваецца ў [[Мэксыканскі заліў]], які зьяўляецца часткай Атлянтычнага акіяну. Ягоны вадазборны басэйн распасьціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, [[Апалачы (горы)|Апалачаў]] на ўсходзе і мяжы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыё-Грандэ]], працякаюць непасрэдна ў Мэксыканскі заліў. Большасьць рэк належыць да гіганцкай сыстэмы, сфармаванай ракой [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] (даўжыня — 3757 км) і ейным галоўным прытокам ракой [[Мізуры (рака)|Мізуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлянтычны акіян. Самыя доўгія зь іх, працягласьцю ў некалькі сотняў кілямэтраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сьцёк з вобласьці Вялікіх азёраў накіраваны на паўночны ўсход па рацэ [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|Сьвятога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлянтычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сыстэмы рэк [[Калумбія (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамэнта-Сан-Хоакін утвараюць асноўныя вадазборныя басэйны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і сэміарыдных раёнах, аддаленых ад узьбярэжжа акіяну, мноства перасыхаючых рэк і некалькі рэк са сталым сьцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінэсота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басэйну, сьцёк зь якога накіраваны да поўначы праз возера [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]], раку [[Нэлсан (рака)|Нэльсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Арктычны акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёраў. Самім вялікім зь іх зьяўляецца [[Мічыган (возера)|Мічыган]] (57 440 кв. км), адзінае зь пяці Вялікіх азёраў, цалкам зьмешчанае ў межах ЗША. Другое памерамі — [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 кв. км). == Палітыка == [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|250пкс|міні|[[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоль]], у якім праводзіць свае паседжаньні [[Кангрэс ЗША]]]] Дзяржаўны лад ЗША — прэзыдэнцкая рэспубліка. Прэзыдэнт абіраецца на дзьвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партыяў спачатку павінны перамагчы ў [[праймэрыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ва ўзросьце ад 18 гадоў незалежна ад плоцевай ды расавай праналежнасьці. Заканадаўчую ўладу ў краіне ажыцьцяўляе [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палата прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасьць месцаў у Палаце Прадстаўнікоў маюць сябры дзьвюх партыяў — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] ды [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амэрыканскую палітычную сыстэму дзьвюхпартыйнай. Уладу ў штатах прадстаўляюць губэрнатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Прэзыдэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнае сыстэмы, вядомай як ''калегія выбарцаў''. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Мапа ЗША з штатамі|float=right}} Дзяржава складаецца з 50 [[Штат ЗША|штатаў]], якія зьяўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі фэдэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі Калюмбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[акругі ЗША|акругі]] (у [[Луізыяна|Луізыяне]] гістарычна склаўся тэрмін «прыход» (''parish''); у [[Аляска (штат)|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (''borough''), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, якія звычайна ня маюць істотных урадавых функцыяў. Найболей вядомай функцыяй графстваў зьяўляецца кіраваньне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыцьцём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агаё]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдага]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклагома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска (штат)|Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вэрмонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлаўэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Іліной]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канэктыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізыяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусэтс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мізуры (штат)|Мізуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінэсота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрылэнд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэбраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэвада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрзі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мэксыка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пэнсыльванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айлэнд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнэсі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Флорыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> == Эканоміка == [[Файл:United States Export Treemap (2011).png|міні|300пкс|Мапа экспарту ЗША ў 2011 годзе. ЗША зьяўляецца другой краінай у сьвеце паводле экспарту.]] Эканоміка Злучаных Штатаў абапіраецца на [[капіталізм|капіталістычныя]] прынцыпы і падсілкоўваецца багатымі [[карысныя выкапні|прыроднымі рэсурсамі]] і высокай прадукцыйнасьцю. Паводле зьвестак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], СУП ЗША складае $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020"/><ref name="the balance">{{спасылка|аўтар=Amadeo K.|url=https://www.thebalance.com/world-s-largest-economy-3306044|загаловак=Largest Economies in the World|выдавец=the balance|мова=en|дата публікацыі=21 ліпеня 2020}}</ref>. Нацыянальны СУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці быў прыкладна на 9% большым у параўнаньні з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязам]], насельніцтва якога больш на 62% за насельніцтва Злучаных Штатаў. Паводле Сусьветнага банку, намінальны СУП ЗША ацэньваецца ў $ 21,4 трлн па стане на 2019 год, што на траціну больш за паказчык Эўрапейскага зьвязу<ref name="the balance"/>. З 1983 па 2008 гады рэальны гадавы рост СУП складаў 3,3%, што больш у параўнаньні зь сярэднім паказчыкам астатніх краінаў [[G7]], які маюць каля 2,3%<ref>[https://web.archive.org/web/20140512123918/http://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 The Mismeasure of Inequality]. Policy Review.</ref>. Краіна займае дзявятае месца ў сьвеце па намінальным СУП на душу насельніцтва. [[Амэрыканскі даляр|Даляр ЗША]] зьяўляецца асноўнай рэзэрвовай валютай у сьвеце<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves]. International Monetary Fund.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым імпартэрам тавараў і другім паводле велічыні экспартэрам, не зважаючы на тое, што экспарт на душу насельніцтва зьяўляецца адносна нізкімі. У 2010 годзе агульны гандлёвы дэфіцыт ЗША складаў $635 млн<ref name="greyhill">[http://greyhill.com/trade-statistics Trade Statistics]. Greyhill Advisors.</ref>. [[Канада]], [[Кітай]], [[Мэксыка]], [[Японія]] й [[Нямеччына]] зьяўляюцца галоўнымі гандлёвымі партнэрамі краіны<ref>[http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html Top Ten Countries with which the U.S. Trades]. U.S. Census Bureau.</ref>. У 2010 годзе [[нафта]] была найбуйнейшай імпартным таварам, у той час як транспартнае абсталяваньне зьяўлялася найбуйнейшым экспартным таварам<ref name="greyhill"/>. Кітай зьяўляецца найбуйнейшым замежным трымальнікам дзяржаўнага доўгу ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe National debt: Whom does the US owe?]. The Christian Science Monitor.</ref>. Паводле справаздачы Міжнароднага энэргетычнага агенцтва (Парыж, Францыя), у ліпені 2013 году здабыча вуглевадародаў у ЗША перасягнула 22 млн [[Барэль|бочак]] (3,498 млрд літраў) за дзень у сувязі з распрацоўкай [[лупняк]]овых радовішчаў Бакен у [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоце]] і Ігл-Форд у Тэхасе. У выніку ЗША выперадзілі Расею па нафтаздабычы і занялі 2-е месца ў сьвеце пасьля Саудаўскай Арабіі. Рост нафтаздабычы з лупнякоў у ЗША ў наступныя гады істотна абнізіў цэны на нафту на сусьветным рынку, бо дагэтуль ЗША працяглы час былі аднымі з найбольшых імпартэраў нафты ў сьвеце<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=ЗША апярэджваюць Расею па нафтаздабычы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131004/1380836769-hronika-aposhnih-padzey|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 кастрычніка 2013|нумар=187 (27552)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1380836712_1.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>. У 2009 годзе прыватны сэктар, паводле ацэнак, складаў 86,4% ад эканомікі, з улікам фэдэральнай урадавай дзейнасьці ў 4,3% і дзйнасьці органаў мясцовага самакіраваньня і ўрадаў штатаў у 9,3%<ref>[http://greyhill.com/gdp-by-industry/ GDP by Industry]. Greyhill Advisors.</ref>. Не зважаючы на тое, што эканоміка краіны дасягнула постіндустрыяльнага ўзроўню разьвіцьця й ягоныя сэктары паслуг складаюць 67,8% ад СУП, Злучаныя Штаты па-ранейшаму зьяўляюцца буйной індустрыяльнай дзяржавай<ref name="usinfo-usa-economy">[https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html USA Economy in Brief]. U.S. Dept. of State, International Information Programs.</ref>. [[Хімічная прамысловасьць]] зьяўляецца асноўнай сфэрай прамысловасьці ў ЗША<ref>[http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006]. U.S. Census Bureau.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца трэцім паводле велічыні вытворцам нафты ў сьвеце, а таксама ейным найбуйнейшым імпартэрам. ЗША зьяўляюцца галоўным у сьвеце вытворцам [[электрычнасьць|электрычнай]] і [[ядзерная энэргія|ядзернай энэргіі]], а таксама вырабніцтва [[звадкаваны прыродны газ|звадкаванага прыроднага газу]], [[серка|серы]], [[фасфаты|фасфатаў]] і солі. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 19,6 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў ЗША<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. Акрамя таго іншымі асноўнымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], аэракасьмічная, электронная, харчовая і вайсковая прамысловасьці. У гэты ж час на [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]] прыходзіцца крыху менш за 1% СУП<ref name="usinfo-usa-economy"/> аднак Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым у сьвеце вытворцам [[кукуруза|кукурузы]] і [[Соя культурная|соевых бабоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn Corn]. U.S. Grains Council.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442 Soybean Demand Continues to Drive Production]. Worldwatch Institute.</ref>. Разам з тым для ЗША характэрныя высокі зьнешні доўг, вялікія карпаратыўныя даўгі і запазычанасьці па [[іпатэка|іпатэцы]], нізкі ўзровень ашчаджэньняў, падзеньне кошту на нерухомасьць, то бок праблема інвэставаньня, вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5% (травень 2009). Асноўныя сэктары: сельская гаспадарка (0,9%), прамысловасьць (20,6%), сфэра паслуг (78,5%). == Дэмаграфія == {{Глядзіце таксама|Greencard}} [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|міні|290пкс|Найбуйнейшыя групы паводле паходжаньня па акругах у 2000 годзе.]] Згодна са зьвесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за XX стагодзьдзе, ад прыкладна 76 мільёнаў у 1900 годзе да сёньняшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты зьяўляюцца трэцяй самай населенай краінай у сьвеце, пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША зьяўляецца адзінай буйной прамыслова разьвітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэньне колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам зьяўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з 1990 па 2000 год назіраўся ў штатах [[Нэвада]] (66,3%), [[Арызона]] (40%) і [[Каларада]] (30,6%). Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, то бок налічваецца 31 этнічная група паводле паходжаньня, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Нямецкія амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іхных шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні зьяўляюцца ірляндзкія амэрыканцы (каля 35 млн), наступныя — амэрыканцы мэксыканскага паходжаньня (каля 31 млн) і ангельскія амэрыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы эўрапейскага паходжаньня ўключаюць у сябе італьянцаў, швэдаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе зь пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. Прыбыцьцё прадстаўнікоў этнасаў эўрапейскага паходжаньня мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часьцяком у ХІХ або нават XVIII стагодзьдзі, некаторыя з іхніх сьвятаў укараніліся ў агульнаамэрыканскай культуры (напрыклад, [[дзень сьвятога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжаньне ад пурытанаў — першых эўрапейскіх насельнікаў сучаснае тэрыторыі ЗША. З канца ХІХ стагодзьдзя з эканамічных прычынаў узьнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагодзьдзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасьць, у прыватнасьці, беларусы былі прызнаныя ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжаньня, якая адзначылася вядомай дзейнасьцю ў ЗША, зьяўляецца [[Тадэвуш Касьцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамэрыканцы]] ёсьць найбуйнейшай у краіне расавай меншасьцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы азіяцкага паходжаньня зьяўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасьцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амэрыканскімі этнічнымі групамі зьяўляюцца амэрыканцы кітайскага паходжаньня, філіпінскія амэрыканцы і амэрыканцы індыйскага паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы індзейскага паходжаньня дагэтуль зьяўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзэрвацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] й [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзельлю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае празь дзейнасьць расейскіх даамэрыканскіх калянізатараў. У 2012 фінансавым годзе больш за адзін мільён імігрантаў атрымалі правы на законнае пражываньне ў краіне, пры гэтым большасьць зь іх атрымалі правы згодна з праграмай узьяднаньня сем’яў. З гістарычных прычынаў моваю большасьці насельніцтва, а таксама моваю міжнацыянальнае камунікацыі краіны стала [[ангельская мова]]. Ангельская мова зьяўляецца роднай для абсалютнае большасьці неангельскага эўрапейскага насельніцтва ЗША (за выключэньнем мігрантаў цяперашняга часу), гэтая ж мова дэ-факта мае статус дзяржаўнай (аднак заканадаўча панятак аб дзяржаўнай мове адсутнічае). На 2022 год у ЗША налічвалася звыш 4-х млн чалавек (1,2% насельніцтва), якія прымалі абязбольвальнікі ад [[гераін]]авай ломкі<ref>{{Артыкул|аўтар=Алена Кравец.|загаловак=Ключ, які «адкрываў» краіны|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220926/1664198354-yak-z-dapamogay-narkotykau-eurapeyskiya-ulady-zmyanyali-hod-gistoryi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=27 верасьня 2022|нумар=[https://zviazda.by/be/number/189-29811 189 (29811)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/27ver-2022-10.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref>. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амэрыканскі варыянт ангельскай мовы}} 1 сакавіка 2025 году прэзыдэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнаньне ангельскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іхную гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацьверджанай на фэдэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні ангельская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Паводле зьвестак ураду за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-ангельску. Відавочная большасьць зь іх гаварылі на гішпанскай мове: іх колькасьць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігія === Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША гарантуе свабоду веравызнаньня і забараняе кангрэсу прымаць законы, якія будуць тычацца рэлігійных справаў. [[Хрысьціянства]] на сёньняшні дзень зьяўляецца найбольш распаўсюджанай рэлігіяй, якая практыкуецца ў краіне, але вызнаюцца, таксама, і іншыя рэлігіі. Паводле апытаньня 2013 году 56% амэрыканцаў заявілі, што рэлігія адыгрывае «вельмі важную ролю ў іхным жыцьці», значна больш высокую лічбу, чым у любой іншай разьвітой краіне<ref>[http://www.gallup.com/poll/1690/Religion.aspx#1 Religion]. Gallup.</ref>. У 2009 годзе паводле апытаньня [[інстытут Гэлапа|інстытуту Гэлапа]] 42% амэрыканцаў заявілі, што яны наведваюць царкву штотыдзень або амаль штотыдзень, гэтыя лічбы вагаліся ад мінімуму ў 23% у штаце [[Вэрмонт]] да ўзроўню ў 63% у штаце [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]]<ref>[http://www.gallup.com/poll/125999/mississippians-go-church-most-vermonters-least.aspx Mississippians Go to Church the Most; Vermonters, Least]. Gallup.</ref>. Як і ў іншых заходніх краінах дзель [[атэізм|атэістаў]] у ЗША паступова павялічваецца. Бязьвер’е імкліва расьце сярод амэрыканцаў да 30 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20210513235057/https://religion.blogs.cnn.com/2012/06/12/pew-survey-doubt-of-god-growing-quickly-among-millennials/ Pew Survey: Doubt of God Growing Quickly among Millennials]. CNN.</ref>. Апытаньні паказваюць, што ў цэлым амэрыканская арганізаваная рэлігійная дзейнасьць зьніжаецца<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/07/12/us-confidence-in-organized-religion-at-low-point_n_1669100.html?utm_hp_ref=religion American Confidence In Organized Religion At All Time Low]. Huffington Post.</ref>, і, што больш маладых амэрыканцаў, у прыватнасьці, становяцца ўсё больш нерэлігійнымі<ref>[https://web.archive.org/web/20100326125354/http://www.pewforum.org/Age/Religion-Among-the-Millennials.aspx Religion Among the Millennials]. The Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>. Паводле апытаньня 2012 году 73% дарослых грамадзянаў ЗША вызнаюць сябе хрысьціянінамі<ref name="nones">[http://www.pewforum.org/2012/10/09/nones-on-the-rise/ «Nones» on the Rise]. Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>, што ў параўнаньні з 86,4% у 1990 годзе зьяўляецца меншым паказчыкам<ref>[https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf American Religious Identification Survey 2001]. CUNY Graduate Center.</ref>. На [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] дэнамінацыі прыпадала 48% ад колькасьці ўсяго насельніцтва, у той час як на вернікаў [[Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай царквы]] прыпадала 22%<ref name="nones"/>. На іншыя нехрысьціянскія рэлігіі ў 2012 годзе прыходзілася 6% насельніцтва. Гэты паказчык крыху павялічыўся ў параўнаньні з 4% у 2007 годзе<ref name="nones"/>. У ходзе апытаньня 19,6% амэрыканцаў назвалі сябе [[агнастыцызм|агностыкам]], атэістам ці проста, што ня маюць аніякай рэлігіі. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|міні|250пкс|Унівэрсытэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэфэрсанам у 1819 годзе, зьяўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных унівэрсытэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: фэдэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартамэнтам адукацыі ЗША шляхам увядзеньня абмежаваньняў на фэдэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сыстэма дзяржаўных школ. У большасьці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросьце ад шасьці або сямі гадоў, пакуль ім ня споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сыстэма з 12 клясаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучаньня ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12% дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2% дзяцей праходзяць хатняе навучаньне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў сьвеце, то бок на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за $11 тысячаў <ref>[https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows U.S. education spending tops global list, study shows]. CBS.</ref>. Каля 80% амэрыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўнівэрсытэты<ref>[https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good]. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасьць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных установаў. У адпаведнасьці зь міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амэрыканскіх каледжаў і ўнівэрсытэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных установаў сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Top Universities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97%, аднак паводле перапісу 2003 толькі 84,5% амэрыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычынаў адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя фэдэральныя стандарты для навучальных установаў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мэксыка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледжаў міжнароднай супольнасьці]] — Заходнеамэрыканскі. == Культура == === Літаратура === [[Файл:Mark Twain by AF Bradley.jpg|значак|зьлева|[[Марк Твэн]] быў названы [[Ўільям Фолкнэр|Ўільямам Фолкнэрам]] бацькам амэрыканскай літаратуры<ref>{{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Jelliffe|загаловак=Faulkner at Nagano|месца=Tokyo|выдавецтва=Kenkyusha, Ltd|год=1956}}</ref>.]] Каляніяльныя амэрыканскія аўтары былі пад уплывам [[Джон Лок|Джона Лока]] і іншых філёзафаў [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|157–159}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|503—509}}. Час [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]] (1765—1783) адзначаны палітычнымі творамі [[Бэнджамін Франклін|Бэнджаміна Франкліна]], [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Томас Пэйн|Томаса Пэйна]] і [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]]. Беспасярэдне перад і па [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайне за незалежнасьць]] газэты набылі вялікую папулярнасьць, задавальняючы попыт на антыбрытанскую нацыянальную літаратуру{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|163}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|705—707}}. Раьннім раманам уважаецца ''«[[Сіла спачуваньня]]»'' [[Ўільям Гіл Браўн|Ўільяма Гіла Браўна]], выдадзены ў 1791 годзе. Пісьменьнік і крытык [[Джон Ніл]] у першай палове XIX стагодзьдзя спрыяў фармаваньню ўнікальнай амэрыканскай літаратуры і культуры, крытыкуючы папярэднікаў, як то [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], за імітацыю брытанскіх узораў, і ўплываючы на аўтараў кшталту [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]<ref>{{кніга|імя=Benjamin|прозьвішча=Lease|загаловак=That Wild Fellow John Neal and the American Literary Revolution|месца=Chicago, Illinois|выдавецтва=University of Chicago Press|год=1972|isbn=978-0-226-46969-0}}</ref>, які скіраваў амэрыканскую паэзію і апавяданьні ў новае рэчышча. [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] і [[Маргарэт Фулер]] сталіся піянэрамі ўплывовага руху трансцэндэнталістаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://xroads.virginia.edu/~ma95/finseth/trans.html|загаловак=The Emergence of Transcendentalism|выдавецтва=The University of Virginia|копія=https://web.archive.org/web/20230718205554/http://xroads.virginia.edu/~MA95/finseth/trans.html|дата копіі=07.2023}}</ref><ref>{{кніга|імя=Peter|прозьвішча=Coviello|спасылка=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156539.001.0001/acref-9780195156539-e-0294?rskey=lw57LH&result=1|загаловак=The Oxford Encyclopedia of American Literature|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530772-6}}</ref>, а [[Гэнры Дэйвід Тора]], аўтар твору ''«[[Ўолдэн, альбо Жыцьцё ў лесе]]»'', таксама быў пад уплывам гэтага руху. Канфлікт вакол абаліцыянізму натхняў пісьменьнікаў, як то [[Гарыет Бічэр-Стоў]], і аўтараў рабскіх наратываў, напрыклад [[Фрэдэрык Дуглас|Фрэдэрыка Дугласа]]. Праца ''«[[Пунсовая літара]]»'' 1850 году [[Натаніель Готарн|Натаніеля Готарна]] выявіла цёмны бок амэрыканскай гісторыі, гэтак жа як вядомы твор ''«[[Мобі Дык]]»'' 1851 году [[Гэрман Мэлвіл|Гэрмана Мэлвіла]]. Найбольш значнымі паэтамі XIX стагодзьдзя, часу амэрыканскага Рэнэсансу, былі [[Ўолт Ўітмэн]], Мэлвіл і [[Эмілі Дыкінсан]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|444—447}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1228}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1233}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1260}}. [[Марк Твэн]] стаў першым буйным амэрыканскім пісьменьнікам, народжаным на Захадзе. [[Гэнры Джэймз]] атрымаў міжнародную ўхвалу дзякуючы раманам кшталту ''«[[Жаночы партрэт]]»'' (1881). Зь цягам пашырэньня пісьменнасьці сярод насельніцтва пэрыядычныя выданьні ўсё часьцей друкавалі гісторыі пра прамысловых рабочых, жанчынаў і сельскую беднату{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1269—1270}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|8—10}}. Натуралізм, рэгіяналізм і рэалізм былі галоўнымі літаратурнымі плынямі таго часу{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1271—1273}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|12}}. Хоць [[мадэрнізм]] агулам набыў міжнародны характар, мадэрністы ў ЗША часьцей укарэньвалі свае творы ў канкрэтных рэгіёнах, супольнасьцях і культурах{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1850—1851}}. Пасьля Вялікай міграцыі ў паўночныя гарады афраамэрыканскія і індзейскія аўтары Гарлемскага Рэнэсансу стварылі асобную літаратурную традыцыю, у якой асуджалі няроўнасьць. У эпоху пашырэньня джазу гэтыя творы распаўсюдзіліся па-за межы ЗША, што паўплывала на філязофію [[нэгрытуд]]у, што ўзьнікла ў 1930-я гады сярод франкамоўных пісьменьнікаў афрыканскай дыяспары{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1579—1585}}. У 1950-я гады ідэал аднастайнасьці падштурхнуў многіх аўтараў да спробы напісаць [[вялікі амэрыканскі раман]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2260—2261}}, у той час як [[разьбітае пакаленьне|пакаленьне бітнікаў]] адрынула канфармізм, выкарыстоўваючы стылі, якія надавалі большую вагу вуснаму слову, апісваючы ўжываньне наркотыкаў, сэксуальнасьць і недахопы грамадзтва{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2262}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1975—1977}}. Сучасная літаратура стала больш плюралістычнай, чым была ў мінулыя эпохі, а ейнай найбольш аб’яднальнай рысай можна назваць тэндэнцыю да самасьвядомых моўных экспэрымэнтаў{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2266—2267}}. Больш за дзясятак амэрыканскіх аўтараў у розныя гады атрымлівалі [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/all/|загаловак=All Nobel Prizes in Literature|выдавецтва=Nobel Prize Outreach AB 2024}}</ref>. === Масавыя мэдыі === [[Файл:Comcast Philly.JPG|значак|Гмах у [[Філадэлфія|Філадэлфіі]], дзе разьмяшчаецца сядзіба буйнога тэлекамунікацыйнага холдынгу [[Comcast]].]] Да чатырох галоўных вяшчальных сетак ЗША ставяцца [[NBC|National Broadcasting Company]] (NBC), [[CBS|Columbia Broadcasting System]] (CBS), [[ABC (тэлеканал)|American Broadcasting Company]] (ABC) і [[FOX|Fox Broadcasting Company]] (FOX). Усе чатыры буйныя тэлевізійныя сеткі ёсьць камэрцыйнымі. Галоўнай жа некамэрцыйнай грамадзкай тэлевізійнай сеткай ёсьць [[PBS|Public Broadcasting Service]] (PBS)<ref>{{спасылка|спасылка=http://pbs.org/about/about-pbs/overview/|загаловак=About PBS – Overview|выдавецтва=PBS|копія=https://web.archive.org/web/20180907224131/http://www.pbs.org/about/about-pbs/overview/|дата копіі=09.2018}}</ref>. Яна таксама забясьпечвае адукацыйныя праграмы празь мясцовыя тэлестанцыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|загаловак=Video Documentaries|выдавецтва=Tesla Memorial Society|копія=https://web.archive.org/web/20230326025950/http://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|дата копіі=03.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|загаловак=Ray Suarez|выдавецтва=Carnegie Council for Ethics in International Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20220612035410/https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|загаловак=PBS Television Broadcasts|выдавецтва=Inside Peace|копія=https://web.archive.org/web/20220628122359/https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|загаловак=Federal Funding for Public Broadcasting|выдавецтва=WFYI|копія=https://web.archive.org/web/20211111083755/https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|дата копіі=11.2021}}</ref>. Кабэльнае тэлебачаньне ў ЗША прапануе сотні каналаў, арыентаваных на розныя нішавыя інтарэсы<ref>{{навіна|спасылка=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|загаловак=Streaming TV Services: What They Cost, What You Get|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=10.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151015023520/https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|дата копіі=10.2015}}</ref>. У 2021 годзе блізу 83% амэрыканцаў у веку старэйшым за 12 гадоў слухалі радыё, а каля 40% былі слухачамі [[падкастынг|падкастаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.pewresearch.org/journalism/fact-sheet/audio-and-podcasting/|загаловак=Audio and Podcasting Fact Sheet|выдавецтва=Pew Research Center|дата публікацыі=06.2021}}</ref>. У папярэднім годзе ў ЗША налічвалася {{Лік|15460}} ліцэнзаваных радыёстанцыяў паводле зьвестак [[Фэдэральная камісія па сувязях|Фэдэральнай камісіі па сувязях]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-367270A1.pdf|загаловак=BROADCAST STATION TOTALS AS OF SEPTEMBER 30, 2020|выдавецтва=docs.fcc.gov}}</ref>. Грамадзкае радыёвяшчаньне перш за ўсё забясьпечваецца арганізацыяй [[NPR|National Public Radio]] (NPR), створаным у лютым 1970 году паводле Закону аб грамадзкім вяшчаньні 1967 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|загаловак=History: NPR|выдавец=NPR|дата публікацыі=06.2013|копія=http://web.archive.org/web/20130722235307/https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|дата копіі=22.07.2013}}</ref>. Газэты ЗША з сусьветнай вядомасьцю і рэпутацыяй улучаюць [[The Wall Street Journal]], [[The New York Times]], [[The Washington Post]] і [[USA Today]]<ref>{{кніга|імя=Brenda|прозьвішча=Shaffer|спасылка=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA116|загаловак=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|выдавецтва=MIT Press|год=2006|isbn=978-0-262-19529-4}}</ref>. Каля 800 выданьняў выходзяць па-гішпанскую<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.w3newspapers.com/usa/spanish|загаловак=Spanish Newspapers in United States|выдавецтва=W3newspapers}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|загаловак=Spanish Language Newspapers in the USA: Hispanic Newspapers: Periódiscos en Español en los EE.UU|выдавецтва=Onlinenewspapers.com|копія=https://web.archive.org/web/20140626114455/https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|дата копіі=06.2014}}</ref>. За малым выключэньнем, газэты трымаюцца ў прыватнай уласнасьці, то бок або ў буйных мэдыйных групаў, як то Gannett або McClatchy, якія валодаюць дзясяткамі ці нават сотнямі выданьняў, або ў невялікіх групаў, якія валодаюць толькі некалькімі газэтамі. Усё радзей газэты трымаюцца ў руках асобных людзей ці сем’яў. У буйных гарадах часта існуюць газэты, якія дапаўняюць асноўныя штодзённыя выданьні, як то [[The Village Voice]] у [[Нью-Ёрк]]у і [[LA Weekly]] у [[Лос-Анджэлес]]е. Пяць найбольш наведвальных вэб-сайтаў у сьвеце — [[Гугл|Google]], [[YouTube]], [[Facebook]], [[Instagram]] і [[ChatGPT]] — усе належаць кампаніям ЗША. Сярод іншых папулярных плятформаў, якія трымаюцца амэрыканцамі, ёсьць [[X (сацыяльная сетка)|X]] (раней Twitter) і [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.alexa.com/topsites/countries/US|загаловак=Top Sites in United States|выдавецтва=Alexa|копія=https://web.archive.org/web/20200621221154/https://www.alexa.com/topsites/countries/US|дата копіі=06.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.similarweb.com/top-websites/|загаловак=Similarweb Top Websites Ranking|выдавецтва=Similarweb|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. У 2025 годзе ЗША былі другім найбуйнейшым у сьвеце рынкам відэагульняў паводле прыбыткам пасьля Кітаю<ref>{{спасылка|спасылка=https://newzoo.com/resources/rankings/top-10-countries-by-game-revenues|загаловак=Top countries and markets by video game revenues|выдавецтва=Newzoo}}</ref>. У 2015 годзе індустрыя відэагульняў у ЗША ўлучала {{Лік|2457}} кампаніяў, якія забясьпечвалі блізу 220 тысячаў працоўных месцаў і зараблялі 30,4 млрд даляраў у якасьці прыбытку<ref>{{спасылка|аўтар=Takahashi, Dean|спасылка=https://gamesbeat.com/the-u-s-game-industry-has-2457-companies-supporting-220000-jobs/|загаловак=The U.S. game industry has 2,457 companies supporting 220,000 jobs|выдавецтва=GamesBeat|дата публікацыі=02.2017}}</ref>. Толькі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] налічваецца 444 выдаўцы, распрацоўшчыкі і вытворцы абсталяваньня для відэагульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theesa.com/video-game-impact-map/state/california/|загаловак=California (CA)|выдавецтва=ESA Impact Map|дата публікацыі=07.2017}}</ref>. Паводле зьвестак Game Developers Conference (GDC), ЗША ў 2025 годзе былі галоўным цэнтрам распрацоўкі відэагульняў у сьвеце, то бок на дзель ЗША прыпадала 58% ад ліку ўсіх распрацоўшчыкаў у сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://80.lv/articles/number-of-devs-aged-45-or-older-has-tripled-since-2015|загаловак=Number of Devs Aged 45 or Older Has Tripled Since 2015|выдавецтва=80.lv|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Свабода СМІ была ацэненая ў 2026 годзе арганізацыяй [[Рэпартэры бязь межаў]] як «праблемная». Дасьледнікі адзначаюць значны рост цэнзураваньня і самацэнзуры ў апошнія гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://rsf.org/en/index?year=2026|загаловак=Index 2026 – Global score|выдавецтва=Reporters Without Borders}}</ref>. === Тэатар === [[Файл:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|значак|зьлева|[[Брадўэйскі тэатар|Брадўэйскія тэатры]] на [[Мангэтан]]е ў [[Нью-Ёрк]]у.]] ЗША вядомыя сваім тэатрам. Тэатральныя традыцыі краіны сягаюць старой эўрапейскай тэатральнай школы з моцным уплывам брытанскага тэатра<ref>{{кніга|імя=Theresa|прозьвішча=Saxon|спасылка=https://books.google.com/books?id=2-AkDQAAQBAJ&pg=PA7|загаловак=American Theatre: History, Context, Form|выдавецтва=Edinburgh University Press|старонкі=7–|isbn=978-0-7486-3127-8}}</ref>. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя ЗША стварыла новыя адметныя драматычныя формы, як то плывучы тэатар і [[мінстрэль-шоў]]<ref>Meserve, Walter J. An Outline History of American Drama, New York: Feedback/Prospero, 1994.</ref>. Цэнтральным месцам амэрыканскага тэатральнага жыцьця ёсьць [[Тэатральны квартал]] на [[Мангэтан]]е, які падзяляецца на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэй]], [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]<ref>{{кніга|аўтар=Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J.|загаловак=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present|выдавецтва=Continuum|isbn=978-0-8264-1079-5}}</ref>. Шматлікія кіна- і тэлезоркі атрымалі свой першы вялікі посьпех, зьявіўшыся ў нью-ёрскіх пастаноўках. Па-за межамі Нью-Ёрку многія гарады маюць свае прафэсійныя рэгіянальныя тэатральныя трупы з шырокай уласнай праграмай пастановак. Найбольш дарагімі, але і папулярнымі тэатральнымі спэктаклямі ёсьць [[м’юзыкал|м’юзыклы]]. У ЗША існуе актыўны грамадзкі аматарскі тэатар<ref>Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».</ref>. Прэміяй [[Тоні]] адзначаюць выдатныя выступы на пастаноўках Брадўэйскага тэатру. Урачыстая цырымонія ўручэньня ладзіцца штогод на Мангэтане. Узнагароды прысуджаюцца за пастаноўкі і ролі. Адная ўзнагарода таксама прысуджаецца за вынікі ў жыцьці рэгіянальнага тэатру<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|загаловак=Who’s Who|копія=https://web.archive.org/web/20161223002914/http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|дата копіі=12.2016}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|значак|Карціна ''«[[Амэрыканская готыка]]»'' працы мастака [[Грант Ўуд|Гранта Ўуда]].]] Народнае мастацтва ў часы каляніяльнай Амэрыцы ў часы панаваньня ангельцаў паўстала з супольнасьцяў рамесьнікаў. У тыя часы традыцыі кардынальна розьніліся ад эўрапейскай традыцыі «высокага мастацтва», якая была менш дасяжнай ды звычайна менш актуальнай для раньніх амэрыканскіх пасяленцаў<ref>American folk art the art of the common man in America, 1750-1900. New York, N.Y.: The Museum of Modern Art. 1932.</ref>. Культурныя зрухі ў мастацтве і рамёствах у каляніяльнай Амэрыцы звычайна адставалі ад заходнеэўрапейскіх. Напрыклад, пануючы сярэднявечны стыль дрэваапрацоўкі і прымітыўнай скульптуры стаў неад’емнай часткаю раньняга амэрыканскага народнага мастацтва, не зважаючы на зьяўленьне рэнэсансных стыляў у [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] ў канцы XVI і пачатку XVII стагодзьдзяў. Новыя ангельскія стылі ня здолелі істотна паўплываць на амэрыканскае народнае мастацтва, бо амэрыканскія формы ўжо былі трывала замацаваныя. [[Школа ракі Гадсана]] паклала пачатак руху сярэдзіны XIX стагодзьдзя ў традыцыі эўрапейскага натуралізму ў выяўленчым мастацтве. Армурная выстава 1913 году ў Нью-Ёрку, якая прадставіла эўрапейскі [[мадэрнізм]], шакавала публіку і пераўтварыла мастацкую сцэну ЗША<ref>{{кніга|аўтар=Brown, Milton W.|спасылка=https://archive.org/details/storyofarmorysho00brow|загаловак=The Story of the Armory Show|месца=New York|выдавецтва=Abbeville Press|isbn=978-0-89659-795-2}}</ref>. Амэрыканскі рэалізм і амэрыканскі рэгіяналізм імкнуліся адлюстраваць краіну і даць ёй новыя спосабы самаўсьведамленьня. [[Джорджыя О’Кіф]], [[Марсдэн Гартлі]] і іншыя мастакі экспэрымэнтавалі з новымі індывідуалістычнымі стылямі, якія сталі вядомыя як амэрыканскі мадэрнізм. Вялікія мастацкія рухі, як то [[абстрактны экспрэсіянізм]] [[Джэксан Полак|Джэксана Полака]] і [[Вілем дэ Кунінг|Вілема дэ Кунінга]], а таксама [[поп-арт]] [[Эндзі Ўоргал]]а і [[Рой Ліхтэнштайн|Роя Ліхтэнштайна]], разьвіваліся ў значнай ступені ў ЗША. Сярод вядомых фатографаў вылучаліся [[Альфрэд Стыгліц]], [[Эдўард Стайкен]], [[Даратэя Ланг]], [[Эдўард Ўэстан]], [[Джэймз Ван Дэр Зээ]], [[Ансэл Адамз]] і [[Гордан Паркс]]<ref>{{кніга|імя=Alma|прозьвішча=Davenport|спасылка=https://books.google.com/books?id=hca5H_rJZnUC&pg=PA67|загаловак=The History of Photography: An Overview|выдавецтва=UNM Press|год=1991|isbn=978-0-8263-2076-6}}</ref>. Хваля мадэрнізму, а затым постмадэрнізму надала сусьветную вядомасьць амэрыканскім архітэктарам, у тым ліку [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнку Лойду Райту]], [[Філіп Джонсан|Філіпу Джонсану]] і [[Фрэнк Геры|Фрэнку Геры]]<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|спасылка=https://books.google.com/books?id=MMYHuvhWBH4C&pg=PT955|загаловак=History of Art: The Western Tradition|выдавецтва=Prentice Hall Professional|год=2003|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]] мастацтваў на Мангэтане ёсьць найбуйнейшым мастацкім музэем ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Lester|спасылка=https://www.independent.co.uk/voices/letter-the-louvre-tourism-on-the-grand-scale-1465736.html|загаловак=Letter: The Louvre: tourism on the grand scale|выдавец=The Independent|дата публікацыі=12.1993}}</ref> і чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-art-museums-in-the-world.html|загаловак=The Largest Art Museums In The World|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=05.2017}}</ref>. === Музыка === [[Файл:Country Music Hall of Fame 2022a.jpg|значак|зьлева|[[Заля славы і музэй кантры]] ў [[Нэшвіл]]е.]] Народная музыка ЗША ахоплівае мноства жанраў. Шматлікія народныя песьні перадаваліся ў межах адной сям’і або пэўнай супольнасьці цягам пакаленьняў і часам вядуць свой пачатак яшчэ з [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]], кантынэнтальнай Эўропы або [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.loc.gov/folklife/guide/folkmusicandsong.html|загаловак=Folk Music and Song: American Folklife Center: An Illustrated Guide (Library of Congress)|выдавецтва=Loc.gov}}</ref>. Асабліва моцны ўплыў на музыку ЗША зрабілі рытмічныя і лірычныя стылі афраамэрыканскай музыкі<ref>{{спасылка|спасылка=https://music.si.edu/story/musical-crossroads|загаловак=Musical Crossroads: African American Influence on American Music|выдавецтва=Smithsonian|дата публікацыі=09.2016}}</ref>. [[Банджа]] трапіла ў ЗША праз гандаль рабамі. Мінстрэль-шоў, якія традыцыйна ўлучаюць выкананьне нумароў з гэтым інструмэнтам, прывялі да росту папулярнасьці ў XIX стагодзьдзі<ref>{{артыкул|аўтар=Winans, Robert B.|загаловак=The Folk, the Stage, and the Five-String Banjo in the Nineteenth Century|выданьне=The Journal of American Folklore|том=89|нумар=354|старонкі=407—437|год=1976|DOI=10.2307/539294}}</ref>{{Зноска|Shi|2016|Shi|378}}. [[Электрагітара|Электрычная гітара]], вынайдзеная ў 1930-я і шырока прадукаваная з 1940-х гадоў, зрабіла велізарны ўплыў на папулярную музыку, асабліва дзякуючы разьвіцьцю [[рок-н-рол]]у<ref name="axe" >{{спасылка|спасылка=https://invention.si.edu/invention-electric-guitar|загаловак=The Invention of the Electric Guitar|выдавецтва=Smithsonian Institution|дата публікацыі=04.2014}}</ref>. [[Сынтэзатар]], [[дыджэінг]] і [[электронная музыка]] таксама ў значнай ступені былі распрацаваныя ў ЗША. Жанр [[блюз]] паўстаў з народнай музыкі, стаўшы папулярным жанрам з сусьветнай аўдыторыяй. [[Джаз]] зьявіўся з блюзу і [[рэгтайм]]у ў пачатку XX стагодзьдзя, разьвіваючыся дзякуючы інавацыям і запісам кампазытараў, такіх як [[Ўільям Крыстафэр Гэндзі]] і [[Джэлі Рол Мортан]]. [[Луіс Армстранг]] і [[Д’юк Элінгтан]] павялічылі папулярнасьць жанру ў першай палове XX стагодзьдзя<ref name="Biddle-2001" >{{кніга|аўтар=Biddle, Julian|спасылка=https://archive.org/details/whatwashotroller00bidd/page/|загаловак=What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America|месца=New York|выдавецтва=Citadel|isbn=978-0-8065-2311-8}}</ref>. [[кантры|Кантры-музыка]] сфармавалася ў 1920-я<ref>{{спасылка|аўтар=Stoia, Nicholas|спасылка=https://blog.oup.com/2014/10/early-blues-country-music/|загаловак=Early blues and country music|выдавецтва=Oxford University Press|дата публікацыі=10.2014}}</ref>, [[блюграс]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/art/bluegrass-music|загаловак=Bluegrass music|выдавецтва=Encyclopædia Britannica}}</ref> і [[рытм-энд-блюз]] — у 1940‑я, а рок-н-рол — у 1950-я<ref name="axe" />. У 1960-я гады [[Боб Дылан]] выйшаў з фольк-адраджэньня і стаў адным з найбольш вядомых аўтараў песьняў у краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/interactive/lists-100-greatest-songwriters/#bob-dylan|загаловак=No. 1 Bob Dylan|выданьне=Rolling Stone|год=04.2020}}</ref>. Музычныя формы панку і гіп-гопу таксама ўзьніклі ў ЗША ў 1970-я гады<ref>{{кніга|імя=Clayton|спасылка=https://ohiostate.pressbooks.pub/artandmusicbiographies/chapter/reading-9-neo-expressionism-and-music-reaching-into-the-1980s/|загаловак=A Quick and Dirty Guide to Art, Music, and Culture|выдавецтва=The Ohio State University}}</ref>. Злучаныя Штаты Амэрыкі маюць найбуйнейшы ў сьвеце музычны рынак з агульным раздробным аб’ёмам у 15,9 млрд даляраў у 2022 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/reports/2022-year-end-music-industry-revenue-report-riaa/|загаловак=2022 Year-End Music Industry Revenue Report|выдавецтва=Record Industry Association of America}}</ref>. Сучасная музыка ЗША папулярная ўва ўсім сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Posada, Susana Pérez|спасылка=https://www.bellinghamherald.com/entertainment/article312069840.html|загаловак=Made in the USA: American artists rule Spotify at home and abroad|выдавецтва=The Bellingham Herald|дата публікацыі=06.11.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Savage, Mark|спасылка=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-57486272|загаловак=British music exports reach a record high|выдавец=BBC|дата публікацыі=16.06.2021}}</ref>. Большасьць найбуйнейшых сусьветных гуказапісных кампаніяў базуецца ў ЗША. Інхыя інтарэсы абараняе [[Амэрыканская асацыяцыя гуказапісных кампаніяў]]<ref>{{спасылка|аўтар=Eoin|спасылка=https://universitytimes.ie/2014/03/how-american-music-took-over-the-world/|загаловак=How American Music Took Over the World|выдавецтва=The University Times|дата публікацыі=03.2014}}</ref>. Папулярныя амэрыканскія сьпевакі сярэдзіны XX стагодзьдзя, як то [[Фрэнк Сынатра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.usatoday.com/story/life/music/2015/12/08/10-ways-frank-sinatra-changed-world/76381754/|загаловак=10 ways that Frank Sinatra changed the world|выдавецтва=USA Today|дата публікацыі=12.2015}}</ref> і [[Элвіс Прэсьлі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-universal-music-elvis-idCAKCN2M40UH|загаловак=Universal Music can’t help falling for Elvis Presley, to manage song catalog|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2022}}</ref>, сталі сусьветнымі зоркам і аднымі з самых прадаваных выканаўцаў на Зямлі<ref name="Biddle-2001" />, як і артысты канца XX стагодзьдзя, сярод якіх вылучаліся [[Майкл Джэксан]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/michael-jacksons-thriller-first-ever-30x-multi-platinum-riaa-certification/|загаловак=Michael Jackson's 'Thriller' First Ever 30X Multi-Platinum RIAA Certification|выдавецтва=Recording Industry Association of America|дата публікацыі=12.2015}}</ref>, [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]]<ref>{{навіна|аўтар=Marcos, Carlos|спасылка=https://english.elpais.com/culture/2022-08-17/madonna-has-been-scandalizing-people-for-40-years-and-nobodys-going-to-stop-her.html|загаловак=Madonna has been scandalizing people for 40 years, and nobody's going to stop her|выдавец=El País|дата публікацыі=08.2022}}</ref>, [[Ўітні Г’юстан]]<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/whitney-houston-11-1234643211/|загаловак=The 200 Greatest Singers of All Time|выданьне=Rolling Stone|год=01.2023}}</ref> і [[Мэрая Кэры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|загаловак=Mariah Carey To Receive Global Impact Award At Recording Academy Honors Presented By The Black Music Collective|выдавецтва=Grammy Awards|копія=https://web.archive.org/web/20240202011657/https://www.grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|дата копіі=02.2024}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя вядомасьць набылі [[Эмінэм]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records|загаловак=11 Guinness World Records Eminem Still Holds|дата публікацыі=09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170914224707/http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records/|дата копіі=09.2017}}</ref>, [[Брытні Сьпірз]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Лэдзі Гага]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Кэці Пэры]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Тэйлар Сўіфт]] і [[Біёнсэй]]<ref>{{навіна|спасылка=https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|загаловак=Taylor Swift and Beyoncé reporters wanted by biggest newspaper chain in US|выдавец=Sky News|дата публікацыі=09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231109015600/https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|дата копіі=11.2023}}</ref>. == Спорт == {{Глядзіце таксама|Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальная хакейная ліга}} [[Файл:Arian Foster fumble.jpg|міні|[[Амэрыканскі футбол]] зьяўляецца самым папулярным відам спорту ў ЗША]] Рынак для прафэсійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна $69 млрд, прыкладна на 50% больш за ўсе краіны [[Эўропа|Эўропы]], [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit ,1 billion in 2012]. Reuters.</ref>. [[Бэйсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца XIX стагодзьдзя, не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША зьяўляецца [[амэрыканскі футбол]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. Менавіта Нацыянальная футбольная ліга (НФЛ) мае самую высокую сярэднюю наведвальнасьць сярод усіх спартовых ліаў у сьвеце, а за матчам Super Bowl назіраюць мільёны заўзятараў ва ўсім сьвеце. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] зьяўляюцца наступнымі двума вядучымі прафэсійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Коледжаўскі амэрыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust]. National Football Foundation.</ref>. Гэтыя чатыры асноўных відаў спорту ў прафэсійных лігах разьбіты на сэзоны, якія праводзяцца ў розныя часы году, але перакрываюць адзін аднаго. У [[футбол]]е краіна прымала [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянат сьвету 1994 году]]. [[Зборная ЗША па футболе|Мужчынская зборная па футболе]] зьяўляецца шматразовым удзельнікам чэмпіянатаў сьвету, а [[Жаночая зборная ЗША па футболе|жаночая каманда]] атрымлівала перамогі ў кубку сьвету па футболе сярод жанчынаў. Major League Soccer зьяўляецца галоўным футбольным спаборніцтвам краіны, якая, акрамя таго, мае ў сваім складзе некалькі клюбаў з суседняй [[Канада|Канады]]. Восем разоў [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] праходзілі на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амэрыкі, а [[летнія Алімпійскія гульні 2028 году]] будуць дзявятым такім разам. Па стане на 2017 год прадстаўнікі Злучаных Штатаў атрымалі 2522 мэдалёў на летніх Алімпійскіх гульнях, больш чым любая іншая краіна, і 305 мэдалёў у зімовых Алімпійскіх гульнях, саступіўшы месца толькі [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]<ref>Chase, Chris (February 7, 2014). [https://web.archive.org/web/20191215084716/https://ftw.usatoday.com/2014/02/winter-olympics-medal-count-sochi-all-time-facts «The 10 most fascinating facts about the all-time Winter Olympics medal standings»]. USA Today.</ref>. У той час як большасьць асноўных відаў спорту ў ЗША, як то бэйсбол і амэрыканскі футбол эвалюцыянавалі з эўрапейскай спартовых гульняў, баскетбол, [[валейбол]], [[скейтбордынг]] і [[сноўбордынг]] зьяўляюцца асабіста амэрыканскімі вынаходкамі, некаторыя зь якіх сталі папулярнымі па ўсім сьвеце. [[Лякрос]] і [[сэрфінг]] ўзьніклі зь індзейскіх традыцыяў і традыцыяў карэнных гавайскіх народнасьцяў. Сярод індывідуальных відаў спорту асаблівую папулярнасьць у ЗША маюць [[гольф]] і [[аўтаспорт]], як то [[NASCAR]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140309053431/http://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf «As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America’s Favorite Sport»]. Harris Interactive.</ref><ref>[http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football «What Would the End of Football Look Like?»] Grantland/ESPN.</ref>. [[Рэгбі]] лічыцца самым хуткарослым відам спорту ў ЗША, з зарэгістраванай колькасьцю гульцоў у 115,000+ чалавек<ref>[https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html «Will U.S. learn to love rugby?»] CNN.</ref>. == Узброеныя сілы == [[Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|міні|240пкс|Амэрыканскія жаўнеры ў [[Багдад]]зе]] Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сілаў * Ваенна-марскіх сілаў * Ваенна-паветраных сілаў * Берагавой аховы Колькасьць на красавік 2007 году — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзэрве. Бюджэт 2007 году — $553 млрд. ЗША ўдзельнічае ў абаронным блёку [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], бярэцца ўдзел у хаўрусных міратворчых і антытэрарыстычных апэрацыях ([[Кувэйт]], [[Югаславія]], [[Аўганістан]], [[Ірак]]). У 2021 годзе на вайсковы бюджэт ЗША прыпала 40% сусьветных выдаткаў на войска<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экспэрт: ЗША страцілі поўнае дамінаваньне ў сусьветнай эканоміцы, таму разьвязваюць гандлёвыя войны|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/ekspert-zsha-stratsili-pounae-daminavanne-u-susvetnaj-ekanomitsy-tamu-razvjazvajuts-gandlevyja-vojny-120971-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2022|дата доступу=25 кастрычніка 2022}}</ref>. === Праваахоўныя органы === * [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]] (Цэнтральнае разьведвальнае ўпраўленьне) * [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў|ФБР]] (Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў) * [[Управа па барацьбе з наркотыкамі]] Па стане на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1% ад усяго насельніцтва краіны. Са зьняволеных 2,77 адсоткі лацінаамэрыканцы, 6,66 адсоткі — афраамэрыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, было затрачана 49 млрд доляраў ЗША, да 2011 году выдаткі дасягнулі прыкладна $74 млрд. == Глядзіце таксама == * [[Амэрыканска-беларускія адносіны]] * [[Дзядзька Сэм]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Baym, Nina; Levine, Robert S.|загаловак=The Norton Anthology of American Literature|месца=New York, New York|год=2013|выдавецтва=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-91885-4|ref=BaymLevine}} * {{кніга|імя=Jacqueline|прозьвішча=Edmondson|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=dRfOEAAAQBAJ&pg=PA556|загаловак=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture &#91;4 volumes&#93;: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture|выдавецтва=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39348-8|ref=Edmondson}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof00v1unse_e3d7|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994a|том=1|isbn=978-0-669-32972-8|ref=Lauter1994a}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof02laut/page/n2/mode/1up|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994b|том=2|isbn=978-0-669-32973-5|ref=Lauter1994b}} * {{кніга|імя=David Emory|прозьвішча=Shi|год=2016|спасылка=https://archive.org/details/americanarrative0001shid|загаловак=America: A Narrative History|месца=New York|выдавецтва=W.W. Norton|том=1|isbn=978-0-393-26594-1|ref=Shi}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Паўночная Амэрыка}} * [https://www.usa.gov/ Афіцыйная старонка]{{ref-en}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} {{NATO}} {{АЭСР}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] dtvbxr40g6ncaehh2mg4due88xt055t 2676453 2676379 2026-06-27T08:41:55Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/United_States?oldid=1361288780, https://be.wikipedia.org/wiki/Злучаныя_Штаты_Амерыкі?oldid=5154439 2676453 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Назва на мове краіны = United States of America |Краіна ў родным склоне=Злучаных Штатаў Амэрыкі | Код мовы назвы краіны = en | Катэгорыя = ЗША | СУП ППЗ = $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020">{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=0 |загаловак=Сьпіс краін паводле СУП|праект=База дадзеных Сусьветны экнамічны агляд (красавік 2021)|дата=28 жніўня 2021|мова=en|выдавец=Міжнародны валютны фонд}}</ref> | СУП ППЗ на чалавека = ${{лік|63416}}<ref>{{спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|загаловак=Report|мова=en|праект=World Economic Outlook database: April 2021}}</ref> |Часавы пас=6 часавых пасаў|Лацінка=Złučanyja Štaty Ameryki}} '''Злу́чаныя Шта́ты Амэ́рыкі''' (скарочана '''ЗША''', {{мова-en|The United States of America}}, скарочана таксама ''USA'', ''US'') — фэдэратыўная рэспубліка<ref>{{Кніга|загаловак=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind|выданьне=Second Edition|выдавецтва=St. Martin’s Press|год=2007|pages=632|isbn=978-0-312-37659-8}}.</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Onuf, Peter S.|год=1983|загаловак=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775—1787|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1167-2}}</ref> ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]], якая складаецца з 50 штатаў, адной [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі]] і некалькіх астраўных тэрыторыяў. 48 штатаў і фэдэральная акруга Калюмбія знаходзяцца ў цэнтральнай частцы Паўночнай Амэрыкі паміж [[Канада]]й і [[Мэксыка]]й. Штат [[Аляска (штат)|Аляска]] зьяўляецца самым паўночным зь іх і месьціцца ў паўночна-заходняй частцы мацерыка, у той час як 50-ы штат, [[Гаваі]], уяўляе сабой архіпэляг у сярэдзіне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]]. Дзяржава таксама мае пяць населеных і дзевяць незаселеных тэрыторыяў у Ціхім акіяне й [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]. Гістарычна склаўся падзел ЗША на тры галоўныя рэгіёны: Поўнач, Поўдзень і Захад. З агульнай плошчай у 9,83 млн км² у Злучаных Штатах пражываюць каля 322 млн чалавек (2016 год). Краіна зьяўляецца чацьвёртай паводле велічыні агульнай плошчы й трэцяй паводле колькасьці насельніцтва. ЗША зьяўляюцца аднымі з самых этнічна разнастайнымі й шматнацыянальнымі краінамі сьвету, у выніку буйнамаштабнай іміграцыі са шматлікіх краінаў сьвету<ref>{{Кніга|аўтар=Adams, J.Q.; Strother-Adams, Pearlie|год=2001|загаловак=Dealing with Diversity|месца=Chicago|выдавецтва=Kendall/Hunt|isbn=0-7872-8145-X}}.</ref>. Геаграфія й клімат Злучаных Штатаў таксама надзвычай разнастайныя, то бок яны зьяўляюцца домам для самых разнастайных відаў дзікіх жывёлаў. Злучаныя Штаты зьяўляюцца разьвітай краінай і маюць адну з самых вялікіх нацыянальных эканомік. [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] у 2020 годзе, паводле ацэнкі Міжнароднага валютнага фонду склаў $20,9 трлн, то бок каля 15% [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]]<ref name="СУПППЗ2020"/>. Эканоміка падсілкоўваецца багацьцем прыродных рэсурсаў і самай высокай у сьвеце прадукцыйнасьці працы<ref>{{Спасылка|url=http://www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|загаловак=U.S. Workers World’s Most Productive|выдавец=CBS|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20120331020846/www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|дата копіі=31 сакавіка 2012}}</ref>. Паводле велічыні СУП на душу насельніцтва ў 2020 годзе ЗША займалі 7-ы радок у сьвеце<ref>{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPRPPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|выдавец=Міжнародны валютны фонд|мова=en|дата=11 лістапада 2023}}</ref>. У той час як эканоміка ЗША лічыцца постіндустрыяльнай, яна працягвае заставацца адным з найбуйнейшых сусьветных вытворцаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20121013211628/http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy|загаловак=Manufacturing, Jobs and the U.S. Economy|выдавец=Alliance for American Manufacturing|дата публікацыі=2013|url=http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy}}</ref>. ЗША мае самы высокі сярэдні й мэдыяльны паказчык прыбытку хатняй гаспадаркі сярод краінаў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], а таксама самы высокі сярэдні заробак<ref>[http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ OECD Better Life Index]. OECD Publishing.</ref><ref>[http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2011/household-income_soc_glance-2011-6-en Household Income]. Society at a Glance 2011: OECD Social Indicators. OECD Publishing.</ref>, аднак займае чацьвёрты радок паводле нераўнамернага разьмеркаваньня даходаў сярод краінаў АЭСР<ref>[http://www.oecd.org/els/soc/OECD2013-Inequality-and-Poverty-8p.pdf Crisis squeezes income and puts pressure on inequality and poverty]. OECD</ref>. Прыкладна 16% насельніцтва жыве ў [[беднасьць|беднасьці]]<ref>[http://washington.cbslocal.com/2012/11/15/census-u-s-poverty-rate-spikes-nearly-50-million-americans-affected/ Census: U.S. Poverty Rate Spikes, Nearly 50 Million Americans Affected] CBS.</ref>. На краіну прыпадае 39% глябальных вайсковых выдаткаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130415232842/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458|загаловак=Trends in world military expenditure|дата публікацыі=2012|выдавец=Stockholm International Peace Research Institute|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458}}</ref>, што робіць ЗША найбольш эканамічна й вайскова моцнай дзяржавай у сьвеце, вядомай палітычнай і культурнай сілай, а таксама лідэрам у галіне навуковых дасьледаваньняў і тэхналягічных інавацыяў. == Гісторыя == {{Глядзіце таксама|Дзікі Захад}} Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню зьявіліся, паводле ацэнак архэолягаў, ад 12 да 40 тысячаў гадоў таму. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. === Заснаваньне === Гісторыя ангельскіх паселішчаў, зь якіх пасьля сфармаваліся ЗША, пачалася з заснаваньня [[Джэймстаўн]]у ў [[Вірджынія|Вірджыніі]] ў [[1607]] годзе. У 1696 годзе прыняцьце чарговага закону аб мараплаўстве і ўсталяваньне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імпэрскай сыстэмы. На працягу дзевяці дзесяцігодзьдзяў утварыліся [[трынаццаць калёніяў]], там разьвілася сыстэма рабаўладаньня, укараніліся ангельская культура, [[ангельская мова]] і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны пэрыяд каляніяльнай гісторыі (1696—1763) быў адзначаны малаважнымі зьменамі ў сыстэме імпэрскае адміністрацыі і пераўтварэньнем практычна ўсіх бакоў жыцьця калёніяў. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, разьвівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблеяў — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыцьцё калёніяў дзівіла сваёй разнастайнасьцю. Усе сем дзесяцігодзьдзяў былі апаленыя пажарамі эўрапейскіх войнаў, якія дакочваліся і да амэрыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калёніяў з мэтраполіяй у агульным змаганьні супраць французаў і гішпанцаў, што асталяваліся ў Амэрыцы. У выніку гэтых войнаў гішпанцаў выціснулі з [[Флорыда|Флорыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калёніяў была адведзена пагроза зьнешняй агрэсіі. === Нацыянальны рух === [[Файл:Declaration independence.jpg|міні|250пкс|зьлева|Падпісаньне [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША|дэклярацыі незалежнасьці]]]] Агульная колькасьць насельніцтва калёніяў перавысіла ў 1760-я гады 150 тысячаў чалавек<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва = Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі|год = |том = |старонкі =60|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1763 годзе брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амэрыканскімі паселішчамі. Новае імпэрскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калёніях. Сутыкнуўшыся з апазыцыяй, у 1770 годзе Вялікабрытанія адмяніла мыты на ўсё акрамя [[гарбата|гарбаты]], якая была прадметам раскошы ў калёніях. На працягу трохгадовага пэрыяду спакою адносна невялікая колькасьць радыкалаў прыкладалі намаганьні, каб працягнуць спрэчку. Найбольш уплывовым лідэрам сярод радыкалаў быў Сэм’юэл Адамз з [[Масачусэтс]]у, які строга прытрымліваўся адной мэты — незалежнасьці<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва =Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі |год = |том = |старонкі =66|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1773 годзе ўплывовая кампанія «Іст-Індыя» атрымала ад Вялікабрытаніі права на манапольны экспарт гарбаты да калёніяў. Па ўсім Атлянтычным узьбярэжжы агентаў кампаніі «Іст-Індыя» вымагалі пайсьці ў адстаўку, а новыя пастаўкі альбо вярталі ў Вялікабрытанію, альбо складавалі ў портах. Уночы 16 сьнежня 1773 году група мужчынаў на чале з Сэм’юэлам Адамзам, пераапранутая ў індзейцаў-магаўкаў, узышлі на борты трох брытанскіх суднаў, што стаялі на якары, і выкінулі ўвесь груз гарбаты ў Бостанскую бухту. Афіцыйныя колы Вялікабрытаніі амаль што аднадушна асудзілі гэтую падзею, што атрымала назву «[[Бостанскае чаяваньне]]», як акт вандалізму і патрабавалі заканадаўчых мераў, якія б паставілі каляністаў на месца. 5 верасьня 1774 году ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] пачаў сваю працу [[Першы Кантынэнтальны кангрэс]], на якім была прынятая дэклярацыя пра правы амэрыканскіх калёніяў на «жыцьцё, волю і ўласнасьць» і прынята рашэньне аб’явіць гандлёвы байкот Вялікабрытаніі. У [[1776]] годзе калёніі прынялі Дэклярацыю незалежнасьці. Да 1783 году мяцежныя калёніі заваявалі незалежнасьць сілай зброі і ўтварылі вольную канфэдэрацыю пад назовам Злучаныя Штаты Амэрыкі. У 1789 годзе сувэрэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхваленая [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыя]], якая заклала асновы новай дзяржавы. === Узбуйненьне === [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|міні|300пкс|Гістарычная храналёгія ЗША]] Паводле [[Перапіс насельніцтва ЗША 1790 году|першага перапісу 1790 году]] ў краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За пэрыяд з 1790 па 1815 гады колькасьць насельніцтва падвоілася, а да 1860 году дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы XIX стагодзьдзя адбывалася міграцыя амэрыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты [[Агаё]], [[Індыяна]], [[Іліной]], [[Мічыган]] і [[Вісконсін]], узрасло з 51 тысячаў у 1800 годзе да 6,9 млн у 1860 годзе. За той жа пэрыяд колькасьць насельніцтва [[Новая Ангельшчына|Новай Ангельшчыны]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 годзе ў складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў, як то [[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швайцарцы]], [[нідэрляндцы]]. Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязьменным да наплыву нямецкіх і [[ірляндцы|ірляндзкіх]] імігрантаў у 1840—1850-я гады. У 1790 годзе афрыканцы, якія былі дастаўленыя сюды ў якасьці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводзтва ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасьць у большасьці штатах увоз рабоў быў забаронены, і ў 1808 годзе Кангрэс ЗША заканадаўча замацаваў гэтую забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасьці паўночных штатаў здабылі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы. Імкненьне амэрыканцаў пашырыць тэрыторыі на захад прывяло да шэрагу доўгіх войнаў з [[індзейцы|індзейцамі]] і гішпанцамі. Купля тэрыторыі [[Луізыяна|Луізыяны]] ў французаў у 1803 годзе амаль удвая павялічыла памер краіны — гэтая тэрыторыя значна пераўзыходзіла сучасны аднайменны штат, распасьціраючыся да Канады<ref>[http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm Louisiana Purchase]. National Park Services.</ref>. Сэрыя амэрыканскіх ваенных уварваньняў у [[Флорыда|Флорыду]] прывяла да таго, што [[Гішпанія]] павінна была саступіць частку ўзьбярэжжа [[Мэксыканскі заліў|Мэксыканскага заліву]] ў 1819 годзе. У гэтыя часы шырока было пашырана будаўніцтва [[Чыгунка|чыгункі]]. З 1820 па 1850 гады Джэксанава дэмакратыя пачала падвяргацца шэрагу рэформаў, якія ўключалі пашырэньне выбарчага права для мужчынаў. Гэта прывяло да ўзьнікненьня дзьвюхпартыйнай сыстэмы з 1828 па 1854 гады. У 1845 годзе ЗША анэксавала [[Тэхас|Рэспубліку Тэхас]]. [[Арэгонская дамова]] 1846 году зь Вялікабрытаніяй прывяла да ўсталяваньня кантролю ЗША сучасным амэрыканскім паўночным захадам. Перамога ў амэрыкана-мэксыканскай вайне прывяла да саступкі Мэксыкай [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і вялікай часткі сучаснага паўднёвага захаду ЗША. [[Залатая ліхаманка]] 1848—1849 гадоў у Каліфорніі стымулявала міграцыю ў заходні рэгіён краіны і стварэньне дадатковых заходніх штатаў. Пасьля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] ў ЗША, новыя транскантынэнтальная чыгунка паскорыла [[перасяленьне]] на захад, і, тым самым, павелічэньнем канфліктаў з карэннымі народамі Амэрыкі. У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ў выніку працяглых спробаў [[Расейская імпэрыя|Расея]] прадае ЗША [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў 1959 годзе атрымала статус дадатковага штату краіны. Пазьней далучаныя Гаваі й Пуэрта-Рыка, пры гэтым апошняя тэрыторыя дагэтуль ня мае статусу штату (аднак у рэгіёне дзейнічаюць рухі, мэтаю якіх зьяўляецца здабыцьцё статусу штату для тэрыторыі). == Геаграфія == [[Файл:Barns grand tetons.jpg|міні|250пкс|Скалістыя горы]] Злучаныя Штаты ўтвараюць чацьвертую паводле плошчы краіну ў сьвеце пасьля [[Расея|Расеі]], [[Канада|Канады]] й [[Кітай|Кітаю]]. Кантынэнтальная частка ЗША займае тэрыторыю ад Атлянтычнага да Ціхага акіянаў, і пралягае паміж [[Канада]]й, [[Мэксыка]]й і Мэксыканскай затокай. [[Аляска (штат)|Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынэнтальнай часткі Канадай, берагі Аляскі — на Ціхім і Паўночным акіяне. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпэляг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амэрыкі. [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі, аднак выключэньне складае толькі тэрыторыя [[Гуам]]у і заходняя частка Аляскі. === Будова паверхні === [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|міні|250пкс|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША паводле асаблівасьцяў рэльефу дзеляць на восем правінцыяў: [[Апалачы (горы)|Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны, узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Міжгорныя плято і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і [[Гавайскія астравы]] таксама зьяўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[Дэналі]], якая месьціцца ў штаце Аляска і мае вышыню ў 6193 мэтры. === Клімат === ЗША адрозьніваюцца вялікай разнастайнасьцю кліматычных умоваў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзьве галоўныя кліматычныя вобласьці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мэрыдыяну 100° з. д. Усходняя вобласьць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам зь сярэдняй гадавой колькасьцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мэрыдыяну 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мэксіканскага заліву, і — у значна меншай ступені — з боку Атлянтычнага акіяну. Тэмпэратуры ў гэтай вобласьці больш залежаць ад шыраты мясцовасьці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Ўсходняй вобласьці зазнае частыя зьмены надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зьменлівае надвор’е ў Новай Ангельшчыне, дзе ветраныя дажджлівыя пэрыяды хутка зьмяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласьці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасфэры. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяну на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забясьпечаныя вільгацьцю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, разьмешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласьці ўласьцівыя арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні Санора да больш 2500 мм у некаторых мясцовасьцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпэратуры ў Заходняй вобласьці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасьці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўзьдзеяньне акіяну. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку году пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварваньня халодных паветраных мас з поўначы. === Гідраграфія === [[Файл:Miss R dam 27.jpg|міні|250пкс|зьлева|Рака [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] ў прадмесьцях [[Сэнт-Луіс]]у]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]] і [[Ціхі акіян]]ы. Вялікая частка рачнога сьцёку накіроўваецца ў [[Мэксыканскі заліў]], які зьяўляецца часткай Атлянтычнага акіяну. Ягоны вадазборны басэйн распасьціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, [[Апалачы (горы)|Апалачаў]] на ўсходзе і мяжы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыё-Грандэ]], працякаюць непасрэдна ў Мэксыканскі заліў. Большасьць рэк належыць да гіганцкай сыстэмы, сфармаванай ракой [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] (даўжыня — 3757 км) і ейным галоўным прытокам ракой [[Мізуры (рака)|Мізуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлянтычны акіян. Самыя доўгія зь іх, працягласьцю ў некалькі сотняў кілямэтраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сьцёк з вобласьці Вялікіх азёраў накіраваны на паўночны ўсход па рацэ [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|Сьвятога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлянтычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сыстэмы рэк [[Калумбія (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамэнта-Сан-Хоакін утвараюць асноўныя вадазборныя басэйны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і сэміарыдных раёнах, аддаленых ад узьбярэжжа акіяну, мноства перасыхаючых рэк і некалькі рэк са сталым сьцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінэсота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басэйну, сьцёк зь якога накіраваны да поўначы праз возера [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]], раку [[Нэлсан (рака)|Нэльсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Арктычны акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёраў. Самім вялікім зь іх зьяўляецца [[Мічыган (возера)|Мічыган]] (57 440 кв. км), адзінае зь пяці Вялікіх азёраў, цалкам зьмешчанае ў межах ЗША. Другое памерамі — [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 кв. км). == Палітыка == [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|250пкс|міні|[[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоль]], у якім праводзіць свае паседжаньні [[Кангрэс ЗША]]]] Дзяржаўны лад ЗША — прэзыдэнцкая рэспубліка. Прэзыдэнт абіраецца на дзьвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партыяў спачатку павінны перамагчы ў [[праймэрыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ва ўзросьце ад 18 гадоў незалежна ад плоцевай ды расавай праналежнасьці. Заканадаўчую ўладу ў краіне ажыцьцяўляе [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палата прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасьць месцаў у Палаце Прадстаўнікоў маюць сябры дзьвюх партыяў — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] ды [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амэрыканскую палітычную сыстэму дзьвюхпартыйнай. Уладу ў штатах прадстаўляюць губэрнатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Прэзыдэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнае сыстэмы, вядомай як ''калегія выбарцаў''. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Мапа ЗША з штатамі|float=right}} Дзяржава складаецца з 50 [[Штат ЗША|штатаў]], якія зьяўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі фэдэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі Калюмбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[акругі ЗША|акругі]] (у [[Луізыяна|Луізыяне]] гістарычна склаўся тэрмін «прыход» (''parish''); у [[Аляска (штат)|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (''borough''), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, якія звычайна ня маюць істотных урадавых функцыяў. Найболей вядомай функцыяй графстваў зьяўляецца кіраваньне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыцьцём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агаё]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдага]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклагома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска (штат)|Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вэрмонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлаўэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Іліной]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канэктыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізыяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусэтс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мізуры (штат)|Мізуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінэсота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрылэнд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэбраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэвада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрзі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мэксыка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пэнсыльванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айлэнд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнэсі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Флорыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Midtown Manhattan Skyline 004 (cropped).jpg|значак|зьлева|Сядзіба [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] ад 1952 году месьціцца ў [[Нью-Ёрк]]у. ЗША таксама былі аднымі з стваральнікаў гэтай арганізцыі.]] ЗША маюць шырокую сыстэму замежных дачыненьняў і, паводле стану на 2024 год, другую паводле велічыні дыпляматычную службу ў сьвеце. Краіна ёсьць сталым сябрам [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members|загаловак=Current Members|выдавецтва=United Nations Security Council}}</ref> і месцам, дзе месьціцца штаб-кватэра [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]<ref>{{артыкул|загаловак=United Nations Headquarters Agreement|выданьне=The American Journal of International Law|том=42|старонкі=445—447|год=04.1948|DOI=10.2307/2193692}}</ref>. ЗША ўваходзяць у міжурадавыя арганізацыі [[Група сямі|G7]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|загаловак=Where is the G7 Headed?|выдавецтва=Council on Foreign Relations|дата публікацыі=06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|дата копіі=07.2022}}</ref>, [[Група дваццаці|G20]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/|загаловак=The United States and G20: Building a More Peaceful, Stable, and Prosperous World Together|выдавецтва=United States Department of State|дата публікацыі=07.2022}}</ref> і [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.oecd.org/about/members-and-partners/|загаловак=Our global reach|выдавецтва=OECD}}</ref>. Амаль усе краіны маюць у ЗША амбасады, а многія таксама консульствы ці афіцыйныя прадстаўніцтвы. Аналягічна, амаль усе дзяржавы трымаюць афіцыйныя дыпляматычныя місіі ў Злучаных Штатах, за выключэньнем [[Іран]]у, [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]]<ref>{{навіна|аўтар=Oliver, Alex; Graham, Euan|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336|загаловак=Which are the countries still talking to North Korea?|выдавец=BBC News|дата публікацыі=12.2017}}</ref> і [[Бутан]]у<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro, Matthew F.|спасылка=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/|загаловак=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties|выдавец=The Diplomat|дата публікацыі=12.2014}}</ref>. Не хважаючы на тое, што Тайвань ня мае афіцыйных дыпляматычных дачыненьняў з ЗША, але краіны падтрымліваюць паміж сабою шчыльныя неафіцыйныя сувязі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice|загаловак=US will continue to strengthen 'unofficial ties' with Taiwan, says Harris|выдавецтва=South China Morning Post|дата публікацыі=09.2022}}</ref>. Злучаныя Штаты рэгулярна надаюць [[Тайвань|Тайваню]] вайсковую тэхніку дзеля стрымліваньня магчымай кітайскай агрэсіі<ref>{{навіна|аўтар=Ruwitch, John|спасылка=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister|загаловак=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister|выдавец=NPR|дата публікацыі=09.2020}}</ref>. Геапалітычная ўвага краіны ўсё больш скіроўваецца на Інда-Ціхаакіянскі рэгіён, дзе ЗША далучыліся да [[Чатырохбаковы дыялёг у сфэры бясьпекі|Чатырохбаковага дыялёгу ў сфэры бясьпекі]] і [[АУКУС]]<ref>{{спасылка|аўтар=Saaliq, Sheikh|спасылка=https://apnews.com/article/india-quad-rubio-1c7426e104b7663ed01a727f943c9715|загаловак=Quad ministers announce new Indo-Pacific initiatives on maritime security and energy|выдавецтва=Associated Press|дата публікацыі=26.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Li, Wentong|спасылка=https://www.thediplomaticaffairs.com/2025/12/05/aukus-and-the-reconfiguration-of-indo-pacific-security-an-analysis-of-the-trilateral-security-partnership/|загаловак=AUKUS and the Reconfiguration of Indo-Pacific Security: An Analysis of the Trilateral Security Partnership|выдавецтва=thediplomaticaffairs.com|дата публікацыі=05.12.2025}}</ref>. ЗША маюць асаблівыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й і моцныя сувязі з [[Канада]]ю<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|загаловак=Canada–U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=09.2010|копія=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Аўстралія]]й<ref>{{кніга|аўтар=Vaughn, Bruce|загаловак=Australia: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service}}</ref>, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|загаловак=New Zealand: Background and Bilateral Relations with the United States|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=05.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|дата копіі=01.2021}}</ref>, [[Філіпіны|Філіпінамі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|загаловак=The Republic of the Philippines and U.S. Interests|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=01.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|дата копіі=08.2021}}</ref>, [[Японія]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|загаловак=Japan-U.S. Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=06.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|загаловак=U.S.–South Korea Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Ізраіль|Ізраілем]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|загаловак=Israel: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|дата копіі=03.2019}}</ref> і шэрагам краінаў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], як то з [[Францыя]]й, [[Італія]]й, [[Нямеччына]]й, [[Гішпанія]]й і [[Польшча]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/|загаловак=U.S. Relations With Poland|выдавецтва=State.gov|дата публікацыі=01.2021}}</ref>. ЗША цесна супрацоўнічаюць з сваімі хаўрусьнікамі па [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] ў пытаньнях вайсковай і нацыянальнай бясьпекі, а таксама з краінамі Амэрыкі праз [[Арганізацыя амэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыю амэрыканскіх дзяржаваў]] і Пагадненьне аб свабодным гандлі паміж ЗША, Мэксыкай і Канадай. ЗША ажыцьцяўляюць поўную міжнародную абарончую юрысдыкцыю і адказнасьць за [[Мікранэзія|Мікранэзію]], [[Маршалавы астравы]] і [[Палаў]] праз Пагадненьне аб свабоднай асацыяцыі. Краіна ўсё больш разьвівае стратэгічнае супрацоўніцтва зь [[Індыя]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2022/02/U.S.-Indo-Pacific-Strategy.pdf|загаловак=INDO- PACIFIC STRATEGY OF THE UNITED STATES|выдавецтва=White House}}</ref>, у той час як ейныя дачыненьні з [[Кітай|Кітаем]] паступова пагаршаюцца<ref>{{спасылка|аўтар=Bala, Sumathi|спасылка=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html|загаловак=U.S.-China relations are going downhill with 'no trust' on either side, Stephen Roach says|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=03.2023}}</ref>. Пачынаючы з 2014 году, ЗША сталі ключавым хаўрусьнікам [[Украіна|Украіны]]<ref>{{навіна|аўтар=Rumer, Eugene; Sokolsky, Richard|спасылка=https://carnegieendowment.org/research/2019/06/thirty-years-of-us-policy-toward-russia-can-the-vicious-circle-be-broken?lang=en|загаловак=Thirty Years of U.S. Policy Toward Russia: Can the Vicious Circle Be Broken?|выдавец=Carnegie Endowment for International Peace|дата публікацыі=06.2019}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Macias, Amanda|спасылка=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html|загаловак=Here’s a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=06.2022}}</ref>. ==== Беларуска-амэрыканскія дачыненьні ==== Злучаныя Штаты прызналі незалежнасьць Беларусі 25 сьнежня 1991 году. Пасьля таго, як абедзьве краіны ўсталявалі дыпляматычныя стасункі, у Менску 31 студзеня 1992 году было афіцыйна адкрытая амбасада ЗША. Першы амбасадар ЗША ў Беларусі Дэйвід Сўорц прыступіў да выкананьня сваіх абавязкаў 25 жніўня 1992 году і завяршыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у студзені 1994 году. Наступнымі амбасадарамі ЗША ў Беларусі былі Кенэт Ялавіц, Дэніел Спэкгард, Майкл Козак і Джордж Крол. 21 ліпеня 2006 году прэзыдэнт Джордж Буш рэкамэндаваў на пасаду амбасадара ЗША ў Беларусі Карэн Ст’юарт. Яна прыбыла ў Менск 18 верасьня 2006 году і працавала там да 2008 году, калі беларускі ўрад у аднабаковым парадку ўвёў абмежаваньні на колькасьць амэрыканскіх дыпляматаў і вымусіў ЗША адклікаў зь Беларусі свайго амбасадара. Абедзьве краіны абмяняліся афіцыйнымі візытамі на найвышэйшым узроўні: [[Станіслаў Шушкевіч]], тагачасны Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, сустрэўся ў Вашынгтоне з прэзыдэнтам [[Біл Клінтан|Білам Клінтанам]] у ліпені 1993 году, а прэзыдэнт ЗША наведаў Беларусь 15 студзеня 1994 году. === Узброеныя сілы === [[Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|значак|Амэрыканскія жаўнеры ў [[Багдад]]зе.]] Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сілаў * Ваенна-марскіх сілаў * Ваенна-паветраных сілаў * Берагавой аховы Колькасьць на красавік 2007 году — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзэрве. Бюджэт 2007 году — $553 млрд. ЗША ўдзельнічае ў абаронным блёку [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], бярэцца ўдзел у хаўрусных міратворчых і антытэрарыстычных апэрацыях ([[Кувэйт]], [[Югаславія]], [[Аўганістан]], [[Ірак]]). У 2021 годзе на вайсковы бюджэт ЗША прыпала 40% сусьветных выдаткаў на войска<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экспэрт: ЗША страцілі поўнае дамінаваньне ў сусьветнай эканоміцы, таму разьвязваюць гандлёвыя войны|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/ekspert-zsha-stratsili-pounae-daminavanne-u-susvetnaj-ekanomitsy-tamu-razvjazvajuts-gandlevyja-vojny-120971-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2022|дата доступу=25 кастрычніка 2022}}</ref>. === Праваахоўныя органы === * [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]] (Цэнтральнае разьведвальнае ўпраўленьне) * [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў|ФБР]] (Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў) * [[Управа па барацьбе з наркотыкамі]] Па стане на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1% ад усяго насельніцтва краіны. Са зьняволеных 2,77 адсоткі лацінаамэрыканцы, 6,66 адсоткі — афраамэрыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, было затрачана 49 млрд доляраў ЗША, да 2011 году выдаткі дасягнулі прыкладна $74 млрд. == Эканоміка == [[Файл:United States Export Treemap (2011).png|значак|зьлева|Мапа экспарту ЗША ў 2011 годзе. ЗША зьяўляецца другой краінай у сьвеце паводле экспарту.]] Эканоміка Злучаных Штатаў абапіраецца на [[капіталізм|капіталістычныя]] прынцыпы і падсілкоўваецца багатымі [[карысныя выкапні|прыроднымі рэсурсамі]] і высокай прадукцыйнасьцю. Паводле зьвестак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], СУП ЗША складае $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020"/><ref name="the balance">{{спасылка|аўтар=Amadeo K.|url=https://www.thebalance.com/world-s-largest-economy-3306044|загаловак=Largest Economies in the World|выдавец=the balance|мова=en|дата публікацыі=21 ліпеня 2020}}</ref>. Нацыянальны СУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці быў прыкладна на 9% большым у параўнаньні з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязам]], насельніцтва якога больш на 62% за насельніцтва Злучаных Штатаў. Паводле Сусьветнага банку, намінальны СУП ЗША ацэньваецца ў $ 21,4 трлн па стане на 2019 год, што на траціну больш за паказчык Эўрапейскага зьвязу<ref name="the balance"/>. З 1983 па 2008 гады рэальны гадавы рост СУП складаў 3,3%, што больш у параўнаньні зь сярэднім паказчыкам астатніх краінаў [[G7]], які маюць каля 2,3%<ref>[https://web.archive.org/web/20140512123918/http://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 The Mismeasure of Inequality]. Policy Review.</ref>. Краіна займае дзявятае месца ў сьвеце па намінальным СУП на душу насельніцтва. [[Амэрыканскі даляр|Даляр ЗША]] зьяўляецца асноўнай рэзэрвовай валютай у сьвеце<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves]. International Monetary Fund.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым імпартэрам тавараў і другім паводле велічыні экспартэрам, не зважаючы на тое, што экспарт на душу насельніцтва зьяўляецца адносна нізкімі. У 2010 годзе агульны гандлёвы дэфіцыт ЗША складаў $635 млн<ref name="greyhill">[http://greyhill.com/trade-statistics Trade Statistics]. Greyhill Advisors.</ref>. [[Канада]], [[Кітай]], [[Мэксыка]], [[Японія]] й [[Нямеччына]] зьяўляюцца галоўнымі гандлёвымі партнэрамі краіны<ref>[http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html Top Ten Countries with which the U.S. Trades]. U.S. Census Bureau.</ref>. У 2010 годзе [[нафта]] была найбуйнейшай імпартным таварам, у той час як транспартнае абсталяваньне зьяўлялася найбуйнейшым экспартным таварам<ref name="greyhill"/>. Кітай зьяўляецца найбуйнейшым замежным трымальнікам дзяржаўнага доўгу ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe National debt: Whom does the US owe?]. The Christian Science Monitor.</ref>. Паводле справаздачы Міжнароднага энэргетычнага агенцтва (Парыж, Францыя), у ліпені 2013 году здабыча вуглевадародаў у ЗША перасягнула 22 млн [[Барэль|бочак]] (3,498 млрд літраў) за дзень у сувязі з распрацоўкай [[лупняк]]овых радовішчаў Бакен у [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоце]] і Ігл-Форд у Тэхасе. У выніку ЗША выперадзілі Расею па нафтаздабычы і занялі 2-е месца ў сьвеце пасьля Саудаўскай Арабіі. Рост нафтаздабычы з лупнякоў у ЗША ў наступныя гады істотна абнізіў цэны на нафту на сусьветным рынку, бо дагэтуль ЗША працяглы час былі аднымі з найбольшых імпартэраў нафты ў сьвеце<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=ЗША апярэджваюць Расею па нафтаздабычы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131004/1380836769-hronika-aposhnih-padzey|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 кастрычніка 2013|нумар=187 (27552)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1380836712_1.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>. У 2009 годзе прыватны сэктар, паводле ацэнак, складаў 86,4% ад эканомікі, з улікам фэдэральнай урадавай дзейнасьці ў 4,3% і дзйнасьці органаў мясцовага самакіраваньня і ўрадаў штатаў у 9,3%<ref>[http://greyhill.com/gdp-by-industry/ GDP by Industry]. Greyhill Advisors.</ref>. Не зважаючы на тое, што эканоміка краіны дасягнула постіндустрыяльнага ўзроўню разьвіцьця й ягоныя сэктары паслуг складаюць 67,8% ад СУП, Злучаныя Штаты па-ранейшаму зьяўляюцца буйной індустрыяльнай дзяржавай<ref name="usinfo-usa-economy">[https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html USA Economy in Brief]. U.S. Dept. of State, International Information Programs.</ref>. [[Хімічная прамысловасьць]] зьяўляецца асноўнай сфэрай прамысловасьці ў ЗША<ref>[http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006]. U.S. Census Bureau.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца трэцім паводле велічыні вытворцам нафты ў сьвеце, а таксама ейным найбуйнейшым імпартэрам. ЗША зьяўляюцца галоўным у сьвеце вытворцам [[электрычнасьць|электрычнай]] і [[ядзерная энэргія|ядзернай энэргіі]], а таксама вырабніцтва [[звадкаваны прыродны газ|звадкаванага прыроднага газу]], [[серка|серы]], [[фасфаты|фасфатаў]] і солі. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 19,6 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў ЗША<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. Акрамя таго іншымі асноўнымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], аэракасьмічная, электронная, харчовая і вайсковая прамысловасьці. У гэты ж час на [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]] прыходзіцца крыху менш за 1% СУП<ref name="usinfo-usa-economy"/> аднак Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым у сьвеце вытворцам [[кукуруза|кукурузы]] і [[Соя культурная|соевых бабоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn Corn]. U.S. Grains Council.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442 Soybean Demand Continues to Drive Production]. Worldwatch Institute.</ref>. Разам з тым для ЗША характэрныя высокі зьнешні доўг, вялікія карпаратыўныя даўгі і запазычанасьці па [[іпатэка|іпатэцы]], нізкі ўзровень ашчаджэньняў, падзеньне кошту на нерухомасьць, то бок праблема інвэставаньня, вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5% (травень 2009). Асноўныя сэктары: сельская гаспадарка (0,9%), прамысловасьць (20,6%), сфэра паслуг (78,5%). == Дэмаграфія == {{Глядзіце таксама|Greencard}} [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|міні|290пкс|Найбуйнейшыя групы паводле паходжаньня па акругах у 2000 годзе.]] Згодна са зьвесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за XX стагодзьдзе, ад прыкладна 76 мільёнаў у 1900 годзе да сёньняшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты зьяўляюцца трэцяй самай населенай краінай у сьвеце, пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША зьяўляецца адзінай буйной прамыслова разьвітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэньне колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам зьяўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з 1990 па 2000 год назіраўся ў штатах [[Нэвада]] (66,3%), [[Арызона]] (40%) і [[Каларада]] (30,6%). Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, то бок налічваецца 31 этнічная група паводле паходжаньня, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Нямецкія амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іхных шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні зьяўляюцца ірляндзкія амэрыканцы (каля 35 млн), наступныя — амэрыканцы мэксыканскага паходжаньня (каля 31 млн) і ангельскія амэрыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы эўрапейскага паходжаньня ўключаюць у сябе італьянцаў, швэдаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе зь пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. Прыбыцьцё прадстаўнікоў этнасаў эўрапейскага паходжаньня мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часьцяком у ХІХ або нават XVIII стагодзьдзі, некаторыя з іхніх сьвятаў укараніліся ў агульнаамэрыканскай культуры (напрыклад, [[дзень сьвятога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжаньне ад пурытанаў — першых эўрапейскіх насельнікаў сучаснае тэрыторыі ЗША. З канца ХІХ стагодзьдзя з эканамічных прычынаў узьнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагодзьдзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасьць, у прыватнасьці, беларусы былі прызнаныя ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжаньня, якая адзначылася вядомай дзейнасьцю ў ЗША, зьяўляецца [[Тадэвуш Касьцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамэрыканцы]] ёсьць найбуйнейшай у краіне расавай меншасьцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы азіяцкага паходжаньня зьяўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасьцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амэрыканскімі этнічнымі групамі зьяўляюцца амэрыканцы кітайскага паходжаньня, філіпінскія амэрыканцы і амэрыканцы індыйскага паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы індзейскага паходжаньня дагэтуль зьяўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзэрвацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] й [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзельлю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае празь дзейнасьць расейскіх даамэрыканскіх калянізатараў. У 2012 фінансавым годзе больш за адзін мільён імігрантаў атрымалі правы на законнае пражываньне ў краіне, пры гэтым большасьць зь іх атрымалі правы згодна з праграмай узьяднаньня сем’яў. З гістарычных прычынаў моваю большасьці насельніцтва, а таксама моваю міжнацыянальнае камунікацыі краіны стала [[ангельская мова]]. Ангельская мова зьяўляецца роднай для абсалютнае большасьці неангельскага эўрапейскага насельніцтва ЗША (за выключэньнем мігрантаў цяперашняга часу), гэтая ж мова дэ-факта мае статус дзяржаўнай (аднак заканадаўча панятак аб дзяржаўнай мове адсутнічае). На 2022 год у ЗША налічвалася звыш 4-х млн чалавек (1,2% насельніцтва), якія прымалі абязбольвальнікі ад [[гераін]]авай ломкі<ref>{{Артыкул|аўтар=Алена Кравец.|загаловак=Ключ, які «адкрываў» краіны|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220926/1664198354-yak-z-dapamogay-narkotykau-eurapeyskiya-ulady-zmyanyali-hod-gistoryi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=27 верасьня 2022|нумар=[https://zviazda.by/be/number/189-29811 189 (29811)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/27ver-2022-10.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref>. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амэрыканскі варыянт ангельскай мовы}} 1 сакавіка 2025 году прэзыдэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнаньне ангельскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іхную гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацьверджанай на фэдэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні ангельская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Паводле зьвестак ураду за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-ангельску. Відавочная большасьць зь іх гаварылі на гішпанскай мове: іх колькасьць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігія === Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША гарантуе свабоду веравызнаньня і забараняе кангрэсу прымаць законы, якія будуць тычацца рэлігійных справаў. [[Хрысьціянства]] на сёньняшні дзень зьяўляецца найбольш распаўсюджанай рэлігіяй, якая практыкуецца ў краіне, але вызнаюцца, таксама, і іншыя рэлігіі. Паводле апытаньня 2013 году 56% амэрыканцаў заявілі, што рэлігія адыгрывае «вельмі важную ролю ў іхным жыцьці», значна больш высокую лічбу, чым у любой іншай разьвітой краіне<ref>[http://www.gallup.com/poll/1690/Religion.aspx#1 Religion]. Gallup.</ref>. У 2009 годзе паводле апытаньня [[інстытут Гэлапа|інстытуту Гэлапа]] 42% амэрыканцаў заявілі, што яны наведваюць царкву штотыдзень або амаль штотыдзень, гэтыя лічбы вагаліся ад мінімуму ў 23% у штаце [[Вэрмонт]] да ўзроўню ў 63% у штаце [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]]<ref>[http://www.gallup.com/poll/125999/mississippians-go-church-most-vermonters-least.aspx Mississippians Go to Church the Most; Vermonters, Least]. Gallup.</ref>. Як і ў іншых заходніх краінах дзель [[атэізм|атэістаў]] у ЗША паступова павялічваецца. Бязьвер’е імкліва расьце сярод амэрыканцаў да 30 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20210513235057/https://religion.blogs.cnn.com/2012/06/12/pew-survey-doubt-of-god-growing-quickly-among-millennials/ Pew Survey: Doubt of God Growing Quickly among Millennials]. CNN.</ref>. Апытаньні паказваюць, што ў цэлым амэрыканская арганізаваная рэлігійная дзейнасьць зьніжаецца<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/07/12/us-confidence-in-organized-religion-at-low-point_n_1669100.html?utm_hp_ref=religion American Confidence In Organized Religion At All Time Low]. Huffington Post.</ref>, і, што больш маладых амэрыканцаў, у прыватнасьці, становяцца ўсё больш нерэлігійнымі<ref>[https://web.archive.org/web/20100326125354/http://www.pewforum.org/Age/Religion-Among-the-Millennials.aspx Religion Among the Millennials]. The Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>. Паводле апытаньня 2012 году 73% дарослых грамадзянаў ЗША вызнаюць сябе хрысьціянінамі<ref name="nones">[http://www.pewforum.org/2012/10/09/nones-on-the-rise/ «Nones» on the Rise]. Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>, што ў параўнаньні з 86,4% у 1990 годзе зьяўляецца меншым паказчыкам<ref>[https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf American Religious Identification Survey 2001]. CUNY Graduate Center.</ref>. На [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] дэнамінацыі прыпадала 48% ад колькасьці ўсяго насельніцтва, у той час як на вернікаў [[Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай царквы]] прыпадала 22%<ref name="nones"/>. На іншыя нехрысьціянскія рэлігіі ў 2012 годзе прыходзілася 6% насельніцтва. Гэты паказчык крыху павялічыўся ў параўнаньні з 4% у 2007 годзе<ref name="nones"/>. У ходзе апытаньня 19,6% амэрыканцаў назвалі сябе [[агнастыцызм|агностыкам]], атэістам ці проста, што ня маюць аніякай рэлігіі. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|міні|250пкс|Унівэрсытэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэфэрсанам у 1819 годзе, зьяўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных унівэрсытэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: фэдэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартамэнтам адукацыі ЗША шляхам увядзеньня абмежаваньняў на фэдэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сыстэма дзяржаўных школ. У большасьці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросьце ад шасьці або сямі гадоў, пакуль ім ня споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сыстэма з 12 клясаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучаньня ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12% дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2% дзяцей праходзяць хатняе навучаньне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў сьвеце, то бок на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за $11 тысячаў <ref>[https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows U.S. education spending tops global list, study shows]. CBS.</ref>. Каля 80% амэрыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўнівэрсытэты<ref>[https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good]. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасьць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных установаў. У адпаведнасьці зь міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амэрыканскіх каледжаў і ўнівэрсытэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных установаў сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Top Universities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97%, аднак паводле перапісу 2003 толькі 84,5% амэрыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычынаў адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя фэдэральныя стандарты для навучальных установаў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мэксыка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледжаў міжнароднай супольнасьці]] — Заходнеамэрыканскі. == Культура == === Літаратура === [[Файл:Mark Twain by AF Bradley.jpg|значак|зьлева|[[Марк Твэн]] быў названы [[Ўільям Фолкнэр|Ўільямам Фолкнэрам]] бацькам амэрыканскай літаратуры<ref>{{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Jelliffe|загаловак=Faulkner at Nagano|месца=Tokyo|выдавецтва=Kenkyusha, Ltd|год=1956}}</ref>.]] Каляніяльныя амэрыканскія аўтары былі пад уплывам [[Джон Лок|Джона Лока]] і іншых філёзафаў [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|157–159}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|503—509}}. Час [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]] (1765—1783) адзначаны палітычнымі творамі [[Бэнджамін Франклін|Бэнджаміна Франкліна]], [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Томас Пэйн|Томаса Пэйна]] і [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]]. Беспасярэдне перад і па [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайне за незалежнасьць]] газэты набылі вялікую папулярнасьць, задавальняючы попыт на антыбрытанскую нацыянальную літаратуру{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|163}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|705—707}}. Раьннім раманам уважаецца ''«[[Сіла спачуваньня]]»'' [[Ўільям Гіл Браўн|Ўільяма Гіла Браўна]], выдадзены ў 1791 годзе. Пісьменьнік і крытык [[Джон Ніл]] у першай палове XIX стагодзьдзя спрыяў фармаваньню ўнікальнай амэрыканскай літаратуры і культуры, крытыкуючы папярэднікаў, як то [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], за імітацыю брытанскіх узораў, і ўплываючы на аўтараў кшталту [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]<ref>{{кніга|імя=Benjamin|прозьвішча=Lease|загаловак=That Wild Fellow John Neal and the American Literary Revolution|месца=Chicago, Illinois|выдавецтва=University of Chicago Press|год=1972|isbn=978-0-226-46969-0}}</ref>, які скіраваў амэрыканскую паэзію і апавяданьні ў новае рэчышча. [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] і [[Маргарэт Фулер]] сталіся піянэрамі ўплывовага руху трансцэндэнталістаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://xroads.virginia.edu/~ma95/finseth/trans.html|загаловак=The Emergence of Transcendentalism|выдавецтва=The University of Virginia|копія=https://web.archive.org/web/20230718205554/http://xroads.virginia.edu/~MA95/finseth/trans.html|дата копіі=07.2023}}</ref><ref>{{кніга|імя=Peter|прозьвішча=Coviello|спасылка=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156539.001.0001/acref-9780195156539-e-0294?rskey=lw57LH&result=1|загаловак=The Oxford Encyclopedia of American Literature|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530772-6}}</ref>, а [[Гэнры Дэйвід Тора]], аўтар твору ''«[[Ўолдэн, альбо Жыцьцё ў лесе]]»'', таксама быў пад уплывам гэтага руху. Канфлікт вакол абаліцыянізму натхняў пісьменьнікаў, як то [[Гарыет Бічэр-Стоў]], і аўтараў рабскіх наратываў, напрыклад [[Фрэдэрык Дуглас|Фрэдэрыка Дугласа]]. Праца ''«[[Пунсовая літара]]»'' 1850 году [[Натаніель Готарн|Натаніеля Готарна]] выявіла цёмны бок амэрыканскай гісторыі, гэтак жа як вядомы твор ''«[[Мобі Дык]]»'' 1851 году [[Гэрман Мэлвіл|Гэрмана Мэлвіла]]. Найбольш значнымі паэтамі XIX стагодзьдзя, часу амэрыканскага Рэнэсансу, былі [[Ўолт Ўітмэн]], Мэлвіл і [[Эмілі Дыкінсан]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|444—447}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1228}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1233}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1260}}. [[Марк Твэн]] стаў першым буйным амэрыканскім пісьменьнікам, народжаным на Захадзе. [[Гэнры Джэймз]] атрымаў міжнародную ўхвалу дзякуючы раманам кшталту ''«[[Жаночы партрэт]]»'' (1881). Зь цягам пашырэньня пісьменнасьці сярод насельніцтва пэрыядычныя выданьні ўсё часьцей друкавалі гісторыі пра прамысловых рабочых, жанчынаў і сельскую беднату{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1269—1270}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|8—10}}. Натуралізм, рэгіяналізм і рэалізм былі галоўнымі літаратурнымі плынямі таго часу{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1271—1273}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|12}}. Хоць [[мадэрнізм]] агулам набыў міжнародны характар, мадэрністы ў ЗША часьцей укарэньвалі свае творы ў канкрэтных рэгіёнах, супольнасьцях і культурах{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1850—1851}}. Пасьля Вялікай міграцыі ў паўночныя гарады афраамэрыканскія і індзейскія аўтары Гарлемскага Рэнэсансу стварылі асобную літаратурную традыцыю, у якой асуджалі няроўнасьць. У эпоху пашырэньня джазу гэтыя творы распаўсюдзіліся па-за межы ЗША, што паўплывала на філязофію [[нэгрытуд]]у, што ўзьнікла ў 1930-я гады сярод франкамоўных пісьменьнікаў афрыканскай дыяспары{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1579—1585}}. У 1950-я гады ідэал аднастайнасьці падштурхнуў многіх аўтараў да спробы напісаць [[вялікі амэрыканскі раман]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2260—2261}}, у той час як [[разьбітае пакаленьне|пакаленьне бітнікаў]] адрынула канфармізм, выкарыстоўваючы стылі, якія надавалі большую вагу вуснаму слову, апісваючы ўжываньне наркотыкаў, сэксуальнасьць і недахопы грамадзтва{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2262}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1975—1977}}. Сучасная літаратура стала больш плюралістычнай, чым была ў мінулыя эпохі, а ейнай найбольш аб’яднальнай рысай можна назваць тэндэнцыю да самасьвядомых моўных экспэрымэнтаў{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2266—2267}}. Больш за дзясятак амэрыканскіх аўтараў у розныя гады атрымлівалі [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/all/|загаловак=All Nobel Prizes in Literature|выдавецтва=Nobel Prize Outreach AB 2024}}</ref>. === Масавыя мэдыі === [[Файл:Comcast Philly.JPG|значак|Гмах у [[Філадэлфія|Філадэлфіі]], дзе разьмяшчаецца сядзіба буйнога тэлекамунікацыйнага холдынгу [[Comcast]].]] Да чатырох галоўных вяшчальных сетак ЗША ставяцца [[NBC|National Broadcasting Company]] (NBC), [[CBS|Columbia Broadcasting System]] (CBS), [[ABC (тэлеканал)|American Broadcasting Company]] (ABC) і [[FOX|Fox Broadcasting Company]] (FOX). Усе чатыры буйныя тэлевізійныя сеткі ёсьць камэрцыйнымі. Галоўнай жа некамэрцыйнай грамадзкай тэлевізійнай сеткай ёсьць [[PBS|Public Broadcasting Service]] (PBS)<ref>{{спасылка|спасылка=http://pbs.org/about/about-pbs/overview/|загаловак=About PBS – Overview|выдавецтва=PBS|копія=https://web.archive.org/web/20180907224131/http://www.pbs.org/about/about-pbs/overview/|дата копіі=09.2018}}</ref>. Яна таксама забясьпечвае адукацыйныя праграмы празь мясцовыя тэлестанцыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|загаловак=Video Documentaries|выдавецтва=Tesla Memorial Society|копія=https://web.archive.org/web/20230326025950/http://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|дата копіі=03.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|загаловак=Ray Suarez|выдавецтва=Carnegie Council for Ethics in International Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20220612035410/https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|загаловак=PBS Television Broadcasts|выдавецтва=Inside Peace|копія=https://web.archive.org/web/20220628122359/https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|загаловак=Federal Funding for Public Broadcasting|выдавецтва=WFYI|копія=https://web.archive.org/web/20211111083755/https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|дата копіі=11.2021}}</ref>. Кабэльнае тэлебачаньне ў ЗША прапануе сотні каналаў, арыентаваных на розныя нішавыя інтарэсы<ref>{{навіна|спасылка=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|загаловак=Streaming TV Services: What They Cost, What You Get|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=10.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151015023520/https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|дата копіі=10.2015}}</ref>. У 2021 годзе блізу 83% амэрыканцаў у веку старэйшым за 12 гадоў слухалі радыё, а каля 40% былі слухачамі [[падкастынг|падкастаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.pewresearch.org/journalism/fact-sheet/audio-and-podcasting/|загаловак=Audio and Podcasting Fact Sheet|выдавецтва=Pew Research Center|дата публікацыі=06.2021}}</ref>. У папярэднім годзе ў ЗША налічвалася {{Лік|15460}} ліцэнзаваных радыёстанцыяў паводле зьвестак [[Фэдэральная камісія па сувязях|Фэдэральнай камісіі па сувязях]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-367270A1.pdf|загаловак=BROADCAST STATION TOTALS AS OF SEPTEMBER 30, 2020|выдавецтва=docs.fcc.gov}}</ref>. Грамадзкае радыёвяшчаньне перш за ўсё забясьпечваецца арганізацыяй [[NPR|National Public Radio]] (NPR), створаным у лютым 1970 году паводле Закону аб грамадзкім вяшчаньні 1967 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|загаловак=History: NPR|выдавец=NPR|дата публікацыі=06.2013|копія=http://web.archive.org/web/20130722235307/https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|дата копіі=22.07.2013}}</ref>. Газэты ЗША з сусьветнай вядомасьцю і рэпутацыяй улучаюць [[The Wall Street Journal]], [[The New York Times]], [[The Washington Post]] і [[USA Today]]<ref>{{кніга|імя=Brenda|прозьвішча=Shaffer|спасылка=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA116|загаловак=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|выдавецтва=MIT Press|год=2006|isbn=978-0-262-19529-4}}</ref>. Каля 800 выданьняў выходзяць па-гішпанскую<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.w3newspapers.com/usa/spanish|загаловак=Spanish Newspapers in United States|выдавецтва=W3newspapers}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|загаловак=Spanish Language Newspapers in the USA: Hispanic Newspapers: Periódiscos en Español en los EE.UU|выдавецтва=Onlinenewspapers.com|копія=https://web.archive.org/web/20140626114455/https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|дата копіі=06.2014}}</ref>. За малым выключэньнем, газэты трымаюцца ў прыватнай уласнасьці, то бок або ў буйных мэдыйных групаў, як то Gannett або McClatchy, якія валодаюць дзясяткамі ці нават сотнямі выданьняў, або ў невялікіх групаў, якія валодаюць толькі некалькімі газэтамі. Усё радзей газэты трымаюцца ў руках асобных людзей ці сем’яў. У буйных гарадах часта існуюць газэты, якія дапаўняюць асноўныя штодзённыя выданьні, як то [[The Village Voice]] у [[Нью-Ёрк]]у і [[LA Weekly]] у [[Лос-Анджэлес]]е. Пяць найбольш наведвальных вэб-сайтаў у сьвеце — [[Гугл|Google]], [[YouTube]], [[Facebook]], [[Instagram]] і [[ChatGPT]] — усе належаць кампаніям ЗША. Сярод іншых папулярных плятформаў, якія трымаюцца амэрыканцамі, ёсьць [[X (сацыяльная сетка)|X]] (раней Twitter) і [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.alexa.com/topsites/countries/US|загаловак=Top Sites in United States|выдавецтва=Alexa|копія=https://web.archive.org/web/20200621221154/https://www.alexa.com/topsites/countries/US|дата копіі=06.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.similarweb.com/top-websites/|загаловак=Similarweb Top Websites Ranking|выдавецтва=Similarweb|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. У 2025 годзе ЗША былі другім найбуйнейшым у сьвеце рынкам відэагульняў паводле прыбыткам пасьля Кітаю<ref>{{спасылка|спасылка=https://newzoo.com/resources/rankings/top-10-countries-by-game-revenues|загаловак=Top countries and markets by video game revenues|выдавецтва=Newzoo}}</ref>. У 2015 годзе індустрыя відэагульняў у ЗША ўлучала {{Лік|2457}} кампаніяў, якія забясьпечвалі блізу 220 тысячаў працоўных месцаў і зараблялі 30,4 млрд даляраў у якасьці прыбытку<ref>{{спасылка|аўтар=Takahashi, Dean|спасылка=https://gamesbeat.com/the-u-s-game-industry-has-2457-companies-supporting-220000-jobs/|загаловак=The U.S. game industry has 2,457 companies supporting 220,000 jobs|выдавецтва=GamesBeat|дата публікацыі=02.2017}}</ref>. Толькі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] налічваецца 444 выдаўцы, распрацоўшчыкі і вытворцы абсталяваньня для відэагульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theesa.com/video-game-impact-map/state/california/|загаловак=California (CA)|выдавецтва=ESA Impact Map|дата публікацыі=07.2017}}</ref>. Паводле зьвестак Game Developers Conference (GDC), ЗША ў 2025 годзе былі галоўным цэнтрам распрацоўкі відэагульняў у сьвеце, то бок на дзель ЗША прыпадала 58% ад ліку ўсіх распрацоўшчыкаў у сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://80.lv/articles/number-of-devs-aged-45-or-older-has-tripled-since-2015|загаловак=Number of Devs Aged 45 or Older Has Tripled Since 2015|выдавецтва=80.lv|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Свабода СМІ была ацэненая ў 2026 годзе арганізацыяй [[Рэпартэры бязь межаў]] як «праблемная». Дасьледнікі адзначаюць значны рост цэнзураваньня і самацэнзуры ў апошнія гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://rsf.org/en/index?year=2026|загаловак=Index 2026 – Global score|выдавецтва=Reporters Without Borders}}</ref>. === Тэатар === [[Файл:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|значак|зьлева|[[Брадўэйскі тэатар|Брадўэйскія тэатры]] на [[Мангэтан]]е ў [[Нью-Ёрк]]у.]] ЗША вядомыя сваім тэатрам. Тэатральныя традыцыі краіны сягаюць старой эўрапейскай тэатральнай школы з моцным уплывам брытанскага тэатра<ref>{{кніга|імя=Theresa|прозьвішча=Saxon|спасылка=https://books.google.com/books?id=2-AkDQAAQBAJ&pg=PA7|загаловак=American Theatre: History, Context, Form|выдавецтва=Edinburgh University Press|старонкі=7–|isbn=978-0-7486-3127-8}}</ref>. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя ЗША стварыла новыя адметныя драматычныя формы, як то плывучы тэатар і [[мінстрэль-шоў]]<ref>Meserve, Walter J. An Outline History of American Drama, New York: Feedback/Prospero, 1994.</ref>. Цэнтральным месцам амэрыканскага тэатральнага жыцьця ёсьць [[Тэатральны квартал]] на [[Мангэтан]]е, які падзяляецца на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэй]], [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]<ref>{{кніга|аўтар=Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J.|загаловак=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present|выдавецтва=Continuum|isbn=978-0-8264-1079-5}}</ref>. Шматлікія кіна- і тэлезоркі атрымалі свой першы вялікі посьпех, зьявіўшыся ў нью-ёрскіх пастаноўках. Па-за межамі Нью-Ёрку многія гарады маюць свае прафэсійныя рэгіянальныя тэатральныя трупы з шырокай уласнай праграмай пастановак. Найбольш дарагімі, але і папулярнымі тэатральнымі спэктаклямі ёсьць [[м’юзыкал|м’юзыклы]]. У ЗША існуе актыўны грамадзкі аматарскі тэатар<ref>Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».</ref>. Прэміяй [[Тоні]] адзначаюць выдатныя выступы на пастаноўках Брадўэйскага тэатру. Урачыстая цырымонія ўручэньня ладзіцца штогод на Мангэтане. Узнагароды прысуджаюцца за пастаноўкі і ролі. Адная ўзнагарода таксама прысуджаецца за вынікі ў жыцьці рэгіянальнага тэатру<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|загаловак=Who’s Who|копія=https://web.archive.org/web/20161223002914/http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|дата копіі=12.2016}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|значак|Карціна ''«[[Амэрыканская готыка]]»'' працы мастака [[Грант Ўуд|Гранта Ўуда]].]] Народнае мастацтва ў часы каляніяльнай Амэрыцы ў часы панаваньня ангельцаў паўстала з супольнасьцяў рамесьнікаў. У тыя часы традыцыі кардынальна розьніліся ад эўрапейскай традыцыі «высокага мастацтва», якая была менш дасяжнай ды звычайна менш актуальнай для раньніх амэрыканскіх пасяленцаў<ref>American folk art the art of the common man in America, 1750-1900. New York, N.Y.: The Museum of Modern Art. 1932.</ref>. Культурныя зрухі ў мастацтве і рамёствах у каляніяльнай Амэрыцы звычайна адставалі ад заходнеэўрапейскіх. Напрыклад, пануючы сярэднявечны стыль дрэваапрацоўкі і прымітыўнай скульптуры стаў неад’емнай часткаю раньняга амэрыканскага народнага мастацтва, не зважаючы на зьяўленьне рэнэсансных стыляў у [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] ў канцы XVI і пачатку XVII стагодзьдзяў. Новыя ангельскія стылі ня здолелі істотна паўплываць на амэрыканскае народнае мастацтва, бо амэрыканскія формы ўжо былі трывала замацаваныя. [[Школа ракі Гадсана]] паклала пачатак руху сярэдзіны XIX стагодзьдзя ў традыцыі эўрапейскага натуралізму ў выяўленчым мастацтве. Армурная выстава 1913 году ў Нью-Ёрку, якая прадставіла эўрапейскі [[мадэрнізм]], шакавала публіку і пераўтварыла мастацкую сцэну ЗША<ref>{{кніга|аўтар=Brown, Milton W.|спасылка=https://archive.org/details/storyofarmorysho00brow|загаловак=The Story of the Armory Show|месца=New York|выдавецтва=Abbeville Press|isbn=978-0-89659-795-2}}</ref>. Амэрыканскі рэалізм і амэрыканскі рэгіяналізм імкнуліся адлюстраваць краіну і даць ёй новыя спосабы самаўсьведамленьня. [[Джорджыя О’Кіф]], [[Марсдэн Гартлі]] і іншыя мастакі экспэрымэнтавалі з новымі індывідуалістычнымі стылямі, якія сталі вядомыя як амэрыканскі мадэрнізм. Вялікія мастацкія рухі, як то [[абстрактны экспрэсіянізм]] [[Джэксан Полак|Джэксана Полака]] і [[Вілем дэ Кунінг|Вілема дэ Кунінга]], а таксама [[поп-арт]] [[Эндзі Ўоргал]]а і [[Рой Ліхтэнштайн|Роя Ліхтэнштайна]], разьвіваліся ў значнай ступені ў ЗША. Сярод вядомых фатографаў вылучаліся [[Альфрэд Стыгліц]], [[Эдўард Стайкен]], [[Даратэя Ланг]], [[Эдўард Ўэстан]], [[Джэймз Ван Дэр Зээ]], [[Ансэл Адамз]] і [[Гордан Паркс]]<ref>{{кніга|імя=Alma|прозьвішча=Davenport|спасылка=https://books.google.com/books?id=hca5H_rJZnUC&pg=PA67|загаловак=The History of Photography: An Overview|выдавецтва=UNM Press|год=1991|isbn=978-0-8263-2076-6}}</ref>. Хваля мадэрнізму, а затым постмадэрнізму надала сусьветную вядомасьць амэрыканскім архітэктарам, у тым ліку [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнку Лойду Райту]], [[Філіп Джонсан|Філіпу Джонсану]] і [[Фрэнк Геры|Фрэнку Геры]]<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|спасылка=https://books.google.com/books?id=MMYHuvhWBH4C&pg=PT955|загаловак=History of Art: The Western Tradition|выдавецтва=Prentice Hall Professional|год=2003|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]] мастацтваў на Мангэтане ёсьць найбуйнейшым мастацкім музэем ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Lester|спасылка=https://www.independent.co.uk/voices/letter-the-louvre-tourism-on-the-grand-scale-1465736.html|загаловак=Letter: The Louvre: tourism on the grand scale|выдавец=The Independent|дата публікацыі=12.1993}}</ref> і чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-art-museums-in-the-world.html|загаловак=The Largest Art Museums In The World|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=05.2017}}</ref>. === Музыка === [[Файл:Country Music Hall of Fame 2022a.jpg|значак|зьлева|[[Заля славы і музэй кантры]] ў [[Нэшвіл]]е.]] Народная музыка ЗША ахоплівае мноства жанраў. Шматлікія народныя песьні перадаваліся ў межах адной сям’і або пэўнай супольнасьці цягам пакаленьняў і часам вядуць свой пачатак яшчэ з [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]], кантынэнтальнай Эўропы або [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.loc.gov/folklife/guide/folkmusicandsong.html|загаловак=Folk Music and Song: American Folklife Center: An Illustrated Guide (Library of Congress)|выдавецтва=Loc.gov}}</ref>. Асабліва моцны ўплыў на музыку ЗША зрабілі рытмічныя і лірычныя стылі афраамэрыканскай музыкі<ref>{{спасылка|спасылка=https://music.si.edu/story/musical-crossroads|загаловак=Musical Crossroads: African American Influence on American Music|выдавецтва=Smithsonian|дата публікацыі=09.2016}}</ref>. [[Банджа]] трапіла ў ЗША праз гандаль рабамі. Мінстрэль-шоў, якія традыцыйна ўлучаюць выкананьне нумароў з гэтым інструмэнтам, прывялі да росту папулярнасьці ў XIX стагодзьдзі<ref>{{артыкул|аўтар=Winans, Robert B.|загаловак=The Folk, the Stage, and the Five-String Banjo in the Nineteenth Century|выданьне=The Journal of American Folklore|том=89|нумар=354|старонкі=407—437|год=1976|DOI=10.2307/539294}}</ref>{{Зноска|Shi|2016|Shi|378}}. [[Электрагітара|Электрычная гітара]], вынайдзеная ў 1930-я і шырока прадукаваная з 1940-х гадоў, зрабіла велізарны ўплыў на папулярную музыку, асабліва дзякуючы разьвіцьцю [[рок-н-рол]]у<ref name="axe" >{{спасылка|спасылка=https://invention.si.edu/invention-electric-guitar|загаловак=The Invention of the Electric Guitar|выдавецтва=Smithsonian Institution|дата публікацыі=04.2014}}</ref>. [[Сынтэзатар]], [[дыджэінг]] і [[электронная музыка]] таксама ў значнай ступені былі распрацаваныя ў ЗША. Жанр [[блюз]] паўстаў з народнай музыкі, стаўшы папулярным жанрам з сусьветнай аўдыторыяй. [[Джаз]] зьявіўся з блюзу і [[рэгтайм]]у ў пачатку XX стагодзьдзя, разьвіваючыся дзякуючы інавацыям і запісам кампазытараў, такіх як [[Ўільям Крыстафэр Гэндзі]] і [[Джэлі Рол Мортан]]. [[Луіс Армстранг]] і [[Д’юк Элінгтан]] павялічылі папулярнасьць жанру ў першай палове XX стагодзьдзя<ref name="Biddle-2001" >{{кніга|аўтар=Biddle, Julian|спасылка=https://archive.org/details/whatwashotroller00bidd/page/|загаловак=What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America|месца=New York|выдавецтва=Citadel|isbn=978-0-8065-2311-8}}</ref>. [[кантры|Кантры-музыка]] сфармавалася ў 1920-я<ref>{{спасылка|аўтар=Stoia, Nicholas|спасылка=https://blog.oup.com/2014/10/early-blues-country-music/|загаловак=Early blues and country music|выдавецтва=Oxford University Press|дата публікацыі=10.2014}}</ref>, [[блюграс]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/art/bluegrass-music|загаловак=Bluegrass music|выдавецтва=Encyclopædia Britannica}}</ref> і [[рытм-энд-блюз]] — у 1940‑я, а рок-н-рол — у 1950-я<ref name="axe" />. У 1960-я гады [[Боб Дылан]] выйшаў з фольк-адраджэньня і стаў адным з найбольш вядомых аўтараў песьняў у краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/interactive/lists-100-greatest-songwriters/#bob-dylan|загаловак=No. 1 Bob Dylan|выданьне=Rolling Stone|год=04.2020}}</ref>. Музычныя формы панку і гіп-гопу таксама ўзьніклі ў ЗША ў 1970-я гады<ref>{{кніга|імя=Clayton|спасылка=https://ohiostate.pressbooks.pub/artandmusicbiographies/chapter/reading-9-neo-expressionism-and-music-reaching-into-the-1980s/|загаловак=A Quick and Dirty Guide to Art, Music, and Culture|выдавецтва=The Ohio State University}}</ref>. Злучаныя Штаты Амэрыкі маюць найбуйнейшы ў сьвеце музычны рынак з агульным раздробным аб’ёмам у 15,9 млрд даляраў у 2022 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/reports/2022-year-end-music-industry-revenue-report-riaa/|загаловак=2022 Year-End Music Industry Revenue Report|выдавецтва=Record Industry Association of America}}</ref>. Сучасная музыка ЗША папулярная ўва ўсім сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Posada, Susana Pérez|спасылка=https://www.bellinghamherald.com/entertainment/article312069840.html|загаловак=Made in the USA: American artists rule Spotify at home and abroad|выдавецтва=The Bellingham Herald|дата публікацыі=06.11.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Savage, Mark|спасылка=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-57486272|загаловак=British music exports reach a record high|выдавец=BBC|дата публікацыі=16.06.2021}}</ref>. Большасьць найбуйнейшых сусьветных гуказапісных кампаніяў базуецца ў ЗША. Інхыя інтарэсы абараняе [[Амэрыканская асацыяцыя гуказапісных кампаніяў]]<ref>{{спасылка|аўтар=Eoin|спасылка=https://universitytimes.ie/2014/03/how-american-music-took-over-the-world/|загаловак=How American Music Took Over the World|выдавецтва=The University Times|дата публікацыі=03.2014}}</ref>. Папулярныя амэрыканскія сьпевакі сярэдзіны XX стагодзьдзя, як то [[Фрэнк Сынатра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.usatoday.com/story/life/music/2015/12/08/10-ways-frank-sinatra-changed-world/76381754/|загаловак=10 ways that Frank Sinatra changed the world|выдавецтва=USA Today|дата публікацыі=12.2015}}</ref> і [[Элвіс Прэсьлі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-universal-music-elvis-idCAKCN2M40UH|загаловак=Universal Music can’t help falling for Elvis Presley, to manage song catalog|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2022}}</ref>, сталі сусьветнымі зоркам і аднымі з самых прадаваных выканаўцаў на Зямлі<ref name="Biddle-2001" />, як і артысты канца XX стагодзьдзя, сярод якіх вылучаліся [[Майкл Джэксан]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/michael-jacksons-thriller-first-ever-30x-multi-platinum-riaa-certification/|загаловак=Michael Jackson's 'Thriller' First Ever 30X Multi-Platinum RIAA Certification|выдавецтва=Recording Industry Association of America|дата публікацыі=12.2015}}</ref>, [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]]<ref>{{навіна|аўтар=Marcos, Carlos|спасылка=https://english.elpais.com/culture/2022-08-17/madonna-has-been-scandalizing-people-for-40-years-and-nobodys-going-to-stop-her.html|загаловак=Madonna has been scandalizing people for 40 years, and nobody's going to stop her|выдавец=El País|дата публікацыі=08.2022}}</ref>, [[Ўітні Г’юстан]]<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/whitney-houston-11-1234643211/|загаловак=The 200 Greatest Singers of All Time|выданьне=Rolling Stone|год=01.2023}}</ref> і [[Мэрая Кэры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|загаловак=Mariah Carey To Receive Global Impact Award At Recording Academy Honors Presented By The Black Music Collective|выдавецтва=Grammy Awards|копія=https://web.archive.org/web/20240202011657/https://www.grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|дата копіі=02.2024}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя вядомасьць набылі [[Эмінэм]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records|загаловак=11 Guinness World Records Eminem Still Holds|дата публікацыі=09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170914224707/http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records/|дата копіі=09.2017}}</ref>, [[Брытні Сьпірз]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Лэдзі Гага]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Кэці Пэры]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Тэйлар Сўіфт]] і [[Біёнсэй]]<ref>{{навіна|спасылка=https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|загаловак=Taylor Swift and Beyoncé reporters wanted by biggest newspaper chain in US|выдавец=Sky News|дата публікацыі=09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231109015600/https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|дата копіі=11.2023}}</ref>. == Спорт == {{Глядзіце таксама|Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальная хакейная ліга}} [[Файл:Arian Foster fumble.jpg|міні|[[Амэрыканскі футбол]] зьяўляецца самым папулярным відам спорту ў ЗША]] Рынак для прафэсійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна $69 млрд, прыкладна на 50% больш за ўсе краіны [[Эўропа|Эўропы]], [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit ,1 billion in 2012]. Reuters.</ref>. [[Бэйсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца XIX стагодзьдзя, не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША зьяўляецца [[амэрыканскі футбол]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. Менавіта Нацыянальная футбольная ліга (НФЛ) мае самую высокую сярэднюю наведвальнасьць сярод усіх спартовых ліаў у сьвеце, а за матчам Super Bowl назіраюць мільёны заўзятараў ва ўсім сьвеце. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] зьяўляюцца наступнымі двума вядучымі прафэсійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Коледжаўскі амэрыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust]. National Football Foundation.</ref>. Гэтыя чатыры асноўных відаў спорту ў прафэсійных лігах разьбіты на сэзоны, якія праводзяцца ў розныя часы году, але перакрываюць адзін аднаго. У [[футбол]]е краіна прымала [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянат сьвету 1994 году]]. [[Зборная ЗША па футболе|Мужчынская зборная па футболе]] зьяўляецца шматразовым удзельнікам чэмпіянатаў сьвету, а [[Жаночая зборная ЗША па футболе|жаночая каманда]] атрымлівала перамогі ў кубку сьвету па футболе сярод жанчынаў. Major League Soccer зьяўляецца галоўным футбольным спаборніцтвам краіны, якая, акрамя таго, мае ў сваім складзе некалькі клюбаў з суседняй [[Канада|Канады]]. Восем разоў [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] праходзілі на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амэрыкі, а [[летнія Алімпійскія гульні 2028 году]] будуць дзявятым такім разам. Па стане на 2017 год прадстаўнікі Злучаных Штатаў атрымалі 2522 мэдалёў на летніх Алімпійскіх гульнях, больш чым любая іншая краіна, і 305 мэдалёў у зімовых Алімпійскіх гульнях, саступіўшы месца толькі [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]<ref>Chase, Chris (February 7, 2014). [https://web.archive.org/web/20191215084716/https://ftw.usatoday.com/2014/02/winter-olympics-medal-count-sochi-all-time-facts «The 10 most fascinating facts about the all-time Winter Olympics medal standings»]. USA Today.</ref>. У той час як большасьць асноўных відаў спорту ў ЗША, як то бэйсбол і амэрыканскі футбол эвалюцыянавалі з эўрапейскай спартовых гульняў, баскетбол, [[валейбол]], [[скейтбордынг]] і [[сноўбордынг]] зьяўляюцца асабіста амэрыканскімі вынаходкамі, некаторыя зь якіх сталі папулярнымі па ўсім сьвеце. [[Лякрос]] і [[сэрфінг]] ўзьніклі зь індзейскіх традыцыяў і традыцыяў карэнных гавайскіх народнасьцяў. Сярод індывідуальных відаў спорту асаблівую папулярнасьць у ЗША маюць [[гольф]] і [[аўтаспорт]], як то [[NASCAR]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140309053431/http://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf «As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America’s Favorite Sport»]. Harris Interactive.</ref><ref>[http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football «What Would the End of Football Look Like?»] Grantland/ESPN.</ref>. [[Рэгбі]] лічыцца самым хуткарослым відам спорту ў ЗША, з зарэгістраванай колькасьцю гульцоў у 115,000+ чалавек<ref>[https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html «Will U.S. learn to love rugby?»] CNN.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Амэрыканска-беларускія адносіны]] * [[Дзядзька Сэм]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Baym, Nina; Levine, Robert S.|загаловак=The Norton Anthology of American Literature|месца=New York, New York|год=2013|выдавецтва=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-91885-4|ref=BaymLevine}} * {{кніга|імя=Jacqueline|прозьвішча=Edmondson|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=dRfOEAAAQBAJ&pg=PA556|загаловак=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture &#91;4 volumes&#93;: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture|выдавецтва=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39348-8|ref=Edmondson}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof00v1unse_e3d7|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994a|том=1|isbn=978-0-669-32972-8|ref=Lauter1994a}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof02laut/page/n2/mode/1up|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994b|том=2|isbn=978-0-669-32973-5|ref=Lauter1994b}} * {{кніга|імя=David Emory|прозьвішча=Shi|год=2016|спасылка=https://archive.org/details/americanarrative0001shid|загаловак=America: A Narrative History|месца=New York|выдавецтва=W.W. Norton|том=1|isbn=978-0-393-26594-1|ref=Shi}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Паўночная Амэрыка}} * [https://www.usa.gov/ Афіцыйная старонка]{{ref-en}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} {{NATO}} {{АЭСР}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] r7v70bigch4c1gx043lhss7arzfrwgh 2676458 2676453 2026-06-27T09:59:39Z Dymitr 10914 /* Палітыка */ крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/United_States?oldid=1361288780 2676458 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Назва на мове краіны = United States of America |Краіна ў родным склоне=Злучаных Штатаў Амэрыкі | Код мовы назвы краіны = en | Катэгорыя = ЗША | СУП ППЗ = $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020">{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=0 |загаловак=Сьпіс краін паводле СУП|праект=База дадзеных Сусьветны экнамічны агляд (красавік 2021)|дата=28 жніўня 2021|мова=en|выдавец=Міжнародны валютны фонд}}</ref> | СУП ППЗ на чалавека = ${{лік|63416}}<ref>{{спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|загаловак=Report|мова=en|праект=World Economic Outlook database: April 2021}}</ref> |Часавы пас=6 часавых пасаў|Лацінка=Złučanyja Štaty Ameryki}} '''Злу́чаныя Шта́ты Амэ́рыкі''' (скарочана '''ЗША''', {{мова-en|The United States of America}}, скарочана таксама ''USA'', ''US'') — фэдэратыўная рэспубліка<ref>{{Кніга|загаловак=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind|выданьне=Second Edition|выдавецтва=St. Martin’s Press|год=2007|pages=632|isbn=978-0-312-37659-8}}.</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Onuf, Peter S.|год=1983|загаловак=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775—1787|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1167-2}}</ref> ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]], якая складаецца з 50 штатаў, адной [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі]] і некалькіх астраўных тэрыторыяў. 48 штатаў і фэдэральная акруга Калюмбія знаходзяцца ў цэнтральнай частцы Паўночнай Амэрыкі паміж [[Канада]]й і [[Мэксыка]]й. Штат [[Аляска (штат)|Аляска]] зьяўляецца самым паўночным зь іх і месьціцца ў паўночна-заходняй частцы мацерыка, у той час як 50-ы штат, [[Гаваі]], уяўляе сабой архіпэляг у сярэдзіне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]]. Дзяржава таксама мае пяць населеных і дзевяць незаселеных тэрыторыяў у Ціхім акіяне й [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]. Гістарычна склаўся падзел ЗША на тры галоўныя рэгіёны: Поўнач, Поўдзень і Захад. З агульнай плошчай у 9,83 млн км² у Злучаных Штатах пражываюць каля 322 млн чалавек (2016 год). Краіна зьяўляецца чацьвёртай паводле велічыні агульнай плошчы й трэцяй паводле колькасьці насельніцтва. ЗША зьяўляюцца аднымі з самых этнічна разнастайнымі й шматнацыянальнымі краінамі сьвету, у выніку буйнамаштабнай іміграцыі са шматлікіх краінаў сьвету<ref>{{Кніга|аўтар=Adams, J.Q.; Strother-Adams, Pearlie|год=2001|загаловак=Dealing with Diversity|месца=Chicago|выдавецтва=Kendall/Hunt|isbn=0-7872-8145-X}}.</ref>. Геаграфія й клімат Злучаных Штатаў таксама надзвычай разнастайныя, то бок яны зьяўляюцца домам для самых разнастайных відаў дзікіх жывёлаў. Злучаныя Штаты зьяўляюцца разьвітай краінай і маюць адну з самых вялікіх нацыянальных эканомік. [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] у 2020 годзе, паводле ацэнкі Міжнароднага валютнага фонду склаў $20,9 трлн, то бок каля 15% [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]]<ref name="СУПППЗ2020"/>. Эканоміка падсілкоўваецца багацьцем прыродных рэсурсаў і самай высокай у сьвеце прадукцыйнасьці працы<ref>{{Спасылка|url=http://www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|загаловак=U.S. Workers World’s Most Productive|выдавец=CBS|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20120331020846/www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|дата копіі=31 сакавіка 2012}}</ref>. Паводле велічыні СУП на душу насельніцтва ў 2020 годзе ЗША займалі 7-ы радок у сьвеце<ref>{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPRPPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|выдавец=Міжнародны валютны фонд|мова=en|дата=11 лістапада 2023}}</ref>. У той час як эканоміка ЗША лічыцца постіндустрыяльнай, яна працягвае заставацца адным з найбуйнейшых сусьветных вытворцаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20121013211628/http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy|загаловак=Manufacturing, Jobs and the U.S. Economy|выдавец=Alliance for American Manufacturing|дата публікацыі=2013|url=http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy}}</ref>. ЗША мае самы высокі сярэдні й мэдыяльны паказчык прыбытку хатняй гаспадаркі сярод краінаў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], а таксама самы высокі сярэдні заробак<ref>[http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ OECD Better Life Index]. OECD Publishing.</ref><ref>[http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2011/household-income_soc_glance-2011-6-en Household Income]. Society at a Glance 2011: OECD Social Indicators. OECD Publishing.</ref>, аднак займае чацьвёрты радок паводле нераўнамернага разьмеркаваньня даходаў сярод краінаў АЭСР<ref>[http://www.oecd.org/els/soc/OECD2013-Inequality-and-Poverty-8p.pdf Crisis squeezes income and puts pressure on inequality and poverty]. OECD</ref>. Прыкладна 16% насельніцтва жыве ў [[беднасьць|беднасьці]]<ref>[http://washington.cbslocal.com/2012/11/15/census-u-s-poverty-rate-spikes-nearly-50-million-americans-affected/ Census: U.S. Poverty Rate Spikes, Nearly 50 Million Americans Affected] CBS.</ref>. На краіну прыпадае 39% глябальных вайсковых выдаткаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130415232842/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458|загаловак=Trends in world military expenditure|дата публікацыі=2012|выдавец=Stockholm International Peace Research Institute|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458}}</ref>, што робіць ЗША найбольш эканамічна й вайскова моцнай дзяржавай у сьвеце, вядомай палітычнай і культурнай сілай, а таксама лідэрам у галіне навуковых дасьледаваньняў і тэхналягічных інавацыяў. == Гісторыя == {{Глядзіце таксама|Дзікі Захад}} Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню зьявіліся, паводле ацэнак архэолягаў, ад 12 да 40 тысячаў гадоў таму. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. === Заснаваньне === Гісторыя ангельскіх паселішчаў, зь якіх пасьля сфармаваліся ЗША, пачалася з заснаваньня [[Джэймстаўн]]у ў [[Вірджынія|Вірджыніі]] ў [[1607]] годзе. У 1696 годзе прыняцьце чарговага закону аб мараплаўстве і ўсталяваньне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імпэрскай сыстэмы. На працягу дзевяці дзесяцігодзьдзяў утварыліся [[трынаццаць калёніяў]], там разьвілася сыстэма рабаўладаньня, укараніліся ангельская культура, [[ангельская мова]] і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны пэрыяд каляніяльнай гісторыі (1696—1763) быў адзначаны малаважнымі зьменамі ў сыстэме імпэрскае адміністрацыі і пераўтварэньнем практычна ўсіх бакоў жыцьця калёніяў. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, разьвівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблеяў — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыцьцё калёніяў дзівіла сваёй разнастайнасьцю. Усе сем дзесяцігодзьдзяў былі апаленыя пажарамі эўрапейскіх войнаў, якія дакочваліся і да амэрыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калёніяў з мэтраполіяй у агульным змаганьні супраць французаў і гішпанцаў, што асталяваліся ў Амэрыцы. У выніку гэтых войнаў гішпанцаў выціснулі з [[Флорыда|Флорыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калёніяў была адведзена пагроза зьнешняй агрэсіі. === Нацыянальны рух === [[Файл:Declaration independence.jpg|міні|250пкс|зьлева|Падпісаньне [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША|дэклярацыі незалежнасьці]]]] Агульная колькасьць насельніцтва калёніяў перавысіла ў 1760-я гады 150 тысячаў чалавек<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва = Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі|год = |том = |старонкі =60|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1763 годзе брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амэрыканскімі паселішчамі. Новае імпэрскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калёніях. Сутыкнуўшыся з апазыцыяй, у 1770 годзе Вялікабрытанія адмяніла мыты на ўсё акрамя [[гарбата|гарбаты]], якая была прадметам раскошы ў калёніях. На працягу трохгадовага пэрыяду спакою адносна невялікая колькасьць радыкалаў прыкладалі намаганьні, каб працягнуць спрэчку. Найбольш уплывовым лідэрам сярод радыкалаў быў Сэм’юэл Адамз з [[Масачусэтс]]у, які строга прытрымліваўся адной мэты — незалежнасьці<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва =Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі |год = |том = |старонкі =66|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1773 годзе ўплывовая кампанія «Іст-Індыя» атрымала ад Вялікабрытаніі права на манапольны экспарт гарбаты да калёніяў. Па ўсім Атлянтычным узьбярэжжы агентаў кампаніі «Іст-Індыя» вымагалі пайсьці ў адстаўку, а новыя пастаўкі альбо вярталі ў Вялікабрытанію, альбо складавалі ў портах. Уночы 16 сьнежня 1773 году група мужчынаў на чале з Сэм’юэлам Адамзам, пераапранутая ў індзейцаў-магаўкаў, узышлі на борты трох брытанскіх суднаў, што стаялі на якары, і выкінулі ўвесь груз гарбаты ў Бостанскую бухту. Афіцыйныя колы Вялікабрытаніі амаль што аднадушна асудзілі гэтую падзею, што атрымала назву «[[Бостанскае чаяваньне]]», як акт вандалізму і патрабавалі заканадаўчых мераў, якія б паставілі каляністаў на месца. 5 верасьня 1774 году ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] пачаў сваю працу [[Першы Кантынэнтальны кангрэс]], на якім была прынятая дэклярацыя пра правы амэрыканскіх калёніяў на «жыцьцё, волю і ўласнасьць» і прынята рашэньне аб’явіць гандлёвы байкот Вялікабрытаніі. У [[1776]] годзе калёніі прынялі Дэклярацыю незалежнасьці. Да 1783 году мяцежныя калёніі заваявалі незалежнасьць сілай зброі і ўтварылі вольную канфэдэрацыю пад назовам Злучаныя Штаты Амэрыкі. У 1789 годзе сувэрэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхваленая [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыя]], якая заклала асновы новай дзяржавы. === Узбуйненьне === [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|міні|300пкс|Гістарычная храналёгія ЗША]] Паводле [[Перапіс насельніцтва ЗША 1790 году|першага перапісу 1790 году]] ў краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За пэрыяд з 1790 па 1815 гады колькасьць насельніцтва падвоілася, а да 1860 году дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы XIX стагодзьдзя адбывалася міграцыя амэрыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты [[Агаё]], [[Індыяна]], [[Іліной]], [[Мічыган]] і [[Вісконсін]], узрасло з 51 тысячаў у 1800 годзе да 6,9 млн у 1860 годзе. За той жа пэрыяд колькасьць насельніцтва [[Новая Ангельшчына|Новай Ангельшчыны]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 годзе ў складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў, як то [[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швайцарцы]], [[нідэрляндцы]]. Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязьменным да наплыву нямецкіх і [[ірляндцы|ірляндзкіх]] імігрантаў у 1840—1850-я гады. У 1790 годзе афрыканцы, якія былі дастаўленыя сюды ў якасьці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводзтва ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасьць у большасьці штатах увоз рабоў быў забаронены, і ў 1808 годзе Кангрэс ЗША заканадаўча замацаваў гэтую забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасьці паўночных штатаў здабылі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы. Імкненьне амэрыканцаў пашырыць тэрыторыі на захад прывяло да шэрагу доўгіх войнаў з [[індзейцы|індзейцамі]] і гішпанцамі. Купля тэрыторыі [[Луізыяна|Луізыяны]] ў французаў у 1803 годзе амаль удвая павялічыла памер краіны — гэтая тэрыторыя значна пераўзыходзіла сучасны аднайменны штат, распасьціраючыся да Канады<ref>[http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm Louisiana Purchase]. National Park Services.</ref>. Сэрыя амэрыканскіх ваенных уварваньняў у [[Флорыда|Флорыду]] прывяла да таго, што [[Гішпанія]] павінна была саступіць частку ўзьбярэжжа [[Мэксыканскі заліў|Мэксыканскага заліву]] ў 1819 годзе. У гэтыя часы шырока было пашырана будаўніцтва [[Чыгунка|чыгункі]]. З 1820 па 1850 гады Джэксанава дэмакратыя пачала падвяргацца шэрагу рэформаў, якія ўключалі пашырэньне выбарчага права для мужчынаў. Гэта прывяло да ўзьнікненьня дзьвюхпартыйнай сыстэмы з 1828 па 1854 гады. У 1845 годзе ЗША анэксавала [[Тэхас|Рэспубліку Тэхас]]. [[Арэгонская дамова]] 1846 году зь Вялікабрытаніяй прывяла да ўсталяваньня кантролю ЗША сучасным амэрыканскім паўночным захадам. Перамога ў амэрыкана-мэксыканскай вайне прывяла да саступкі Мэксыкай [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і вялікай часткі сучаснага паўднёвага захаду ЗША. [[Залатая ліхаманка]] 1848—1849 гадоў у Каліфорніі стымулявала міграцыю ў заходні рэгіён краіны і стварэньне дадатковых заходніх штатаў. Пасьля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] ў ЗША, новыя транскантынэнтальная чыгунка паскорыла [[перасяленьне]] на захад, і, тым самым, павелічэньнем канфліктаў з карэннымі народамі Амэрыкі. У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ў выніку працяглых спробаў [[Расейская імпэрыя|Расея]] прадае ЗША [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў 1959 годзе атрымала статус дадатковага штату краіны. Пазьней далучаныя Гаваі й Пуэрта-Рыка, пры гэтым апошняя тэрыторыя дагэтуль ня мае статусу штату (аднак у рэгіёне дзейнічаюць рухі, мэтаю якіх зьяўляецца здабыцьцё статусу штату для тэрыторыі). == Геаграфія == [[Файл:Barns grand tetons.jpg|міні|250пкс|Скалістыя горы]] Злучаныя Штаты ўтвараюць чацьвертую паводле плошчы краіну ў сьвеце пасьля [[Расея|Расеі]], [[Канада|Канады]] й [[Кітай|Кітаю]]. Кантынэнтальная частка ЗША займае тэрыторыю ад Атлянтычнага да Ціхага акіянаў, і пралягае паміж [[Канада]]й, [[Мэксыка]]й і Мэксыканскай затокай. [[Аляска (штат)|Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынэнтальнай часткі Канадай, берагі Аляскі — на Ціхім і Паўночным акіяне. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпэляг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амэрыкі. [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі, аднак выключэньне складае толькі тэрыторыя [[Гуам]]у і заходняя частка Аляскі. === Будова паверхні === [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|міні|250пкс|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША паводле асаблівасьцяў рэльефу дзеляць на восем правінцыяў: [[Апалачы (горы)|Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны, узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Міжгорныя плято і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і [[Гавайскія астравы]] таксама зьяўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[Дэналі]], якая месьціцца ў штаце Аляска і мае вышыню ў 6193 мэтры. === Клімат === ЗША адрозьніваюцца вялікай разнастайнасьцю кліматычных умоваў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзьве галоўныя кліматычныя вобласьці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мэрыдыяну 100° з. д. Усходняя вобласьць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам зь сярэдняй гадавой колькасьцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мэрыдыяну 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мэксіканскага заліву, і — у значна меншай ступені — з боку Атлянтычнага акіяну. Тэмпэратуры ў гэтай вобласьці больш залежаць ад шыраты мясцовасьці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Ўсходняй вобласьці зазнае частыя зьмены надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зьменлівае надвор’е ў Новай Ангельшчыне, дзе ветраныя дажджлівыя пэрыяды хутка зьмяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласьці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасфэры. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяну на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забясьпечаныя вільгацьцю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, разьмешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласьці ўласьцівыя арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні Санора да больш 2500 мм у некаторых мясцовасьцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпэратуры ў Заходняй вобласьці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасьці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўзьдзеяньне акіяну. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку году пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварваньня халодных паветраных мас з поўначы. === Гідраграфія === [[Файл:Miss R dam 27.jpg|міні|250пкс|зьлева|Рака [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] ў прадмесьцях [[Сэнт-Луіс]]у]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]] і [[Ціхі акіян]]ы. Вялікая частка рачнога сьцёку накіроўваецца ў [[Мэксыканскі заліў]], які зьяўляецца часткай Атлянтычнага акіяну. Ягоны вадазборны басэйн распасьціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, [[Апалачы (горы)|Апалачаў]] на ўсходзе і мяжы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыё-Грандэ]], працякаюць непасрэдна ў Мэксыканскі заліў. Большасьць рэк належыць да гіганцкай сыстэмы, сфармаванай ракой [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] (даўжыня — 3757 км) і ейным галоўным прытокам ракой [[Мізуры (рака)|Мізуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлянтычны акіян. Самыя доўгія зь іх, працягласьцю ў некалькі сотняў кілямэтраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сьцёк з вобласьці Вялікіх азёраў накіраваны на паўночны ўсход па рацэ [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|Сьвятога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлянтычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сыстэмы рэк [[Калумбія (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамэнта-Сан-Хоакін утвараюць асноўныя вадазборныя басэйны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і сэміарыдных раёнах, аддаленых ад узьбярэжжа акіяну, мноства перасыхаючых рэк і некалькі рэк са сталым сьцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінэсота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басэйну, сьцёк зь якога накіраваны да поўначы праз возера [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]], раку [[Нэлсан (рака)|Нэльсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Арктычны акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёраў. Самім вялікім зь іх зьяўляецца [[Мічыган (возера)|Мічыган]] (57 440 кв. км), адзінае зь пяці Вялікіх азёраў, цалкам зьмешчанае ў межах ЗША. Другое памерамі — [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 кв. км). == Палітыка == [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|значак|[[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоль]], у якім ладзіць свае паседжаньні [[Кангрэс ЗША]].]] Дзяржаўны лад ЗША — фэдэральная прэзыдэнцкая рэспубліка, якая складаецца з 50 штатаў і фэдэральнай сталічнай акругі [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]]. ЗША заяўляюць пра сувэрэнітэт над пяцьцю неінкарпараванымі тэрыторыямі і некалькімі ненаселенымі астраўнымі ўладаньнямі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.gao.gov/archive/1998/og98005.pdf|загаловак=U.S. Insular Areas: application of the U.S. Constitution|выдавецтва=U.S. General Accounting Office Report|дата публікацыі=11.1997|копія=https://web.archive.org/web/20131103093032/https://www.gao.gov/archive/1998/og98005.pdf|дата копіі=11.2013}}</ref>. Гэта найстарэйшая зь існых фэдэрацыяў у сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Desjardins, Jeff|спасылка=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/|загаловак=Mapped: The world's oldest democracies|выдавецтва=World Economic Forum|дата публікацыі=08.2019}}</ref>, а іхняя прэзыдэнцкая сыстэма фэдэральнага кіраваньня была цалкам або часткова прынятая многімі дзяржавамі пасьля дэкалянізацыі<ref>{{кніга|аўтар=Ryan, David|спасылка=https://link.springer.com/book/10.1057/9780333977958|загаловак=The United States and Decolonization|выдавецтва=Springer|год=2000|isbn=978-1-349-40644-9}}</ref>. [[Канстытуцыя ЗША]] ўважаецца за найвышэйшы прававы дакумэнт краіны{{Зноска|Burnham|2006|Burnham|41}}. Фэдэральны ўрад падзяляецца на тры галіны, усе яны разьмешчаныя ў Вашынгтоне. Канстытуцыя ЗША ўсталёўвае падзел уладаў, прызначаны дзеля забесьпячэньня сыстэмы стрымліваньняў і працівагаў, каб прадухіліць узьнікненьне перавагі любой з трох галінаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm|загаловак=Constitution of the United States|выдавецтва=The Office of the Secretary of the Senate}}</ref>. Трохгалінная сыстэма вядомая як прэзыдэнцкая сыстэма, у адрозьненьне ад парлямэнцкай сыстэмы, дзе выканаўчая ўлада ёсьць часткай заканадаўчага органу. Многія краіны сьвету перанялі гэты элемэнт канстытуцыі ЗША 1789 году, асабліва ў посткаляніяльных Амэрыках<ref>{{кніга|імя=James L.|прозьвішча=Sundquist|загаловак=Designs for Democratic Stability: Studies in Viable Constitutionalism|выдавецтва=Routledge|год=1997|старонкі=53–72|isbn=978-0-7656-0052-3}}</ref>. [[Файл:White House lawn (long tightly cropped).jpg|значак|зьлева|Рэзыдэнцыя прэзыдэнтаў ЗША вядомая як [[Белы дом]].]] [[Прэзыдэнт ЗША|Прэзыдэнт]] абіраецца на дзьвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партыяў спачатку павінны перамагчы ў [[праймэрыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ў веку ад 18 гадоў незалежна ад плоцевай ды расавай праналежнасьці. Кандыдаты на пасаду прэзыдэнта ладзяць выбарчую кампанію разам з кандыдатам на пасаду віцэ-прэзыдэнта. Абодва кандыдаты абіраюцца разам або разам трываюць паразу на прэзыдэнцкіх выбарах. Прэзыдэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнае сыстэмы, вядомай як [[калегія выбарцаў]]. На практыцы ж кожны з 50 штатаў выбірае групу прэзыдэнцкіх выбарнікаў, якія паводле закону штату абавязаныя зацьвердзіць пераможцу народнага галасаваньня ў гэтым штаце. Кожны штат вылучае двух выбарнікаў плюс адзінага дадатковага выбарніка ад кожнай выбарчай акругі ў штаце, што фактычна адпавядае колькасьці абраных прадстаўнікоў, якіх штат накіроўвае ў [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]]. Акруга Калюмбія, якая ня мае прадстаўнікоў або сэнатараў, атрымлівае тры выбарчыя галасы. І прэзыдэнт, і віцэ-прэзыдэнт займаюць пасаду на чатырохгадовы тэрмін, і прэзыдэнт можа быць пераабраны толькі адзін раз, яшчэ на адзін чатырохгадовы тэрмін. Прэзыдэнт прызначае сябраў кабінэту, пры ўмове зацьвярджэньня іх Сэнатам, і вызначае іншых службовых асобаў, якія кіруюць і забясьпечваюць выкананьне фэдэральнага заканадаўства і палітыкі праз адпаведныя ўстановы<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/|загаловак=The Executive Branch|выдавецтва=The White House}}</ref>. Таксама кіраўнік дзяржавы мае паўнамоцтвы накладаць вэта на заканадаўчыя праекты Кангрэсу ЗША да таго, як яны стануць законам. Аднак прэзыдэнцкае вэта можа быць пераадоленае двума трэцямі галасоў у абедзьвюх палатах Кангрэсу. Прэзыдэнт таксама валодае правам мілаваньня за фэдэральныя злачынствы. Нарэшце, прэзыдэнт мае паўнамоцтвы выдаваць шырокія «выканаўчыя загады» ў шэрагу палітычных сфэраў, якія падлягаюць судоваму перагляду. [[Файл:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|значак|Будынак [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда ЗША]].]] Заканадаўчую ўладу ў краіне чыніць [[Кангрэс ЗША]], які падзяляецца на дзьве палаты, як то з [[Сэнат ЗША|Сэнату]] і [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасьць месцаў у Кангрэсе абіраюцца сябры дзьвюх партыяў — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] ды [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амэрыканскую палітычную сыстэму дзьвюхпартыйнай. У Сэнаце засядаюць 100 сябраў, то бок два прадстаўнікі ад кожнага штату, якія абіраюцца выбарнікамі гэтага штату на шасьцігадовы тэрмін. Палата прадстаўнікоў мае 435 сябраў, якія абіраюцца на двухгадовы тэрмін выбарнікамі той кангрэснай акругі, у якой яны пражываюць. Заканадаўчы орган штату вызначае межы акругаў, якія мусяць быць суцэльнымі ў межах штату. Кожная кангрэсная акруга ЗША мае аднолькавую колькасьць насельніцтва і накіроўвае аднаго прадстаўніка ў Кангрэс<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.khanacademy.org/humanities/us-government-and-civics/us-gov-interactions-among-branches/us-gov-congress-the-senate-and-the-house-of-representatives/a/lesson-summary-the-senate-and-the-house-of-representatives|загаловак=The Senate and the House of Representatives: lesson overview (article)|выдавецтва=Khan Academy}}</ref>. Гады выбараў сэнатараў чаргуюцца такім чынам, што толькі адная траціна зь іх выстаўляецца на выбары кожныя два гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dw.com/en/us-midterm-election-what-you-need-to-know/a-63656210|загаловак=US midterm election: What you need to know – DW – 11/07/2022|выдавецтва=Deutsche Welle|копія=https://web.archive.org/web/20240216134445/https://www.dw.com/en/us-midterm-election-what-you-need-to-know/a-63656210|дата копіі=02.2024}}</ref>. Кангрэс ЗША зацьвярджае законы фэдэральнага ўзроўню, абвяшчае вайну, зацьвярджае міжнародныя дамовы, валодае «бюджэтнай уладай»<ref>{{спасылка|спасылка=https://usa.usembassy.de/government-legislative.htm|загаловак=The Legislative Branch|выдавецтва=United States Diplomatic Mission to Germany|копія=https://web.archive.org/web/20211115122604/https://usa.usembassy.de/government-legislative.htm|дата копіі=11.2021}}</ref> і можа высоўваць імпічмэнт дзейнаму прэзыдэнту<ref>{{спасылка|спасылка=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm|загаловак=The Process for impeachment|выдавецтва=ThinkQuest|копія=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm|дата копіі=04.2013}}</ref>. Адной з найважнейшых незаканадаўчых функцыяў гэтага органа ёсьць паўнамоцтвы расьсьледаваньня і нагляду за выканаўчай уладай<ref>{{навіна|аўтар=Broder, David S.|спасылка=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601989.html|загаловак=Congress’s Oversight Offensive|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=03.2007|копія=https://web.archive.org/web/20110501115602/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601989.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. Кангрэсны нагляд звычайна дэлегуецца камітэтам і робіцца дзякуючы паўнамоцтву Кангрэсу выдаваць позвы<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro|спасылка=https://www.reuters.com/article/idUSN2518728220070425|загаловак=House committee subpoenas Rice on Iraq|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2007|копія=https://web.archive.org/web/20210114214442/https://www.reuters.com/article/idUSN2518728220070425|дата копіі=01.2021}}</ref>. Значная частка працы Кангрэсу выконваецца праз сыстэму камітэтаў, кожны зь якіх прызначаецца дзеля пэўнай мэты або функцыі. Уладу ў штатах прадстаўляюць губэрнатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Фэдэральная судовая ўлада ЗША, судзьдзі якой прызначаюцца прэзыдэнтам пажыцьцёва пры зацьвярджэньні Сэнатам, улучае перадусім [[Вярхоўны суд ЗША]], фэдэральныя апэляцыйныя суды і фэдэральныя акруговыя суды. Найніжэйшым узроўнем у гэтай сыстэме ёсьць фэдэральны акруговы суд, які разглядае ўсе справы, што тычацца «першаснай юрысдыкцыі», то бок фэдэральных статутаў, канстытуцыйнага права або міжнародных дамоваў. Пасьля таго як фэдэральны акруговы суд выдасьць сваю пастанову па справе, яна можа быць аспрэчаная і перададзеная ў фэдэральны апэляцыйны суд. Дванаццаць фэдэральных акругаў судовай сыстэмы ЗША падзяляюць краіну на 12 асобных геаграфічных адміністрацыйных рэгіёнаў дзеля разгляду апэляцыяў. Наступным і найвышэйшым судом у сыстэме ёсьць Вярхоўны суд Злучаных Штатаў<ref>{{кніга|аўтар=Hall, Kermit L.; McGuire, Kevin T.|спасылка=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC|загаловак=Institutions of American Democracy: The Judicial Branch|выдавецтва=Oxford University Press|год=2005|isbn=978-0-19-988374-5}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=U.S. Citizenship and Immigration Services|спасылка=https://books.google.com/books?id=8X1CzvBXHksC&pg=PA4|загаловак=Learn about the United States: Quick Civics Lessons for the Naturalization Test|выдавецтва=Government Printing Office|isbn=978-0-16-091708-0}}</ref><ref>{{кніга|імя=Bryon|прозьвішча=Giddens-White|спасылка=https://books.google.com/books?id=mbZw3bJsWtUC|загаловак=The Supreme Court and the Judicial Branch|выдавецтва=Heinemann Library|год=2005|isbn=978-1-4034-6608-2}}</ref><ref>{{кніга|імя=Charles L.|прозьвішча=Zelden|спасылка=https://archive.org/details/judicialbranchof0000zeld|загаловак=The Judicial Branch of Federal Government: People, Process, and Politics|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2007|isbn=978-1-85109-702-9}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uscourts.gov/FederalCourts.aspx|загаловак=Federal Courts|выдавецтва=United States Courts}}</ref>. Вярхоўны суд ЗША тлумачыць законы і адмяняе тыя, якія прызнае неканстытуцыйнымі. У сярэднім Вярхоўны суд атрымлівае каля 7000 хадайніцтваў аб выдачы пісьмовага распараджэньня штогод, але задавальняе толькі блізу 80 зь іх<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scotusblog.com/supreme-court-procedure/|загаловак=Supreme Court Procedure|выдавецтва=SCOTUSblog}}</ref>. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Мапа ЗША з штатамі|float=right}} Дзяржава складаецца з 50 [[Штат ЗША|штатаў]], якія зьяўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі фэдэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі Калюмбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[акругі ЗША|акругі]] (у [[Луізыяна|Луізыяне]] гістарычна склаўся тэрмін «прыход» (''parish''); у [[Аляска (штат)|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (''borough''), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, якія звычайна ня маюць істотных урадавых функцыяў. Найболей вядомай функцыяй графстваў зьяўляецца кіраваньне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыцьцём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агаё]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдага]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклагома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска (штат)|Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вэрмонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлаўэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Іліной]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канэктыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізыяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусэтс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мізуры (штат)|Мізуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінэсота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрылэнд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэбраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэвада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрзі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мэксыка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пэнсыльванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айлэнд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнэсі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Флорыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Midtown Manhattan Skyline 004 (cropped).jpg|значак|зьлева|Сядзіба [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] ад 1952 году месьціцца ў [[Нью-Ёрк]]у. ЗША таксама былі аднымі з стваральнікаў гэтай арганізцыі.]] ЗША маюць шырокую сыстэму замежных дачыненьняў і, паводле стану на 2024 год, другую паводле велічыні дыпляматычную службу ў сьвеце. Краіна ёсьць сталым сябрам [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members|загаловак=Current Members|выдавецтва=United Nations Security Council}}</ref> і месцам, дзе месьціцца штаб-кватэра [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]<ref>{{артыкул|загаловак=United Nations Headquarters Agreement|выданьне=The American Journal of International Law|том=42|старонкі=445—447|год=04.1948|DOI=10.2307/2193692}}</ref>. ЗША ўваходзяць у міжурадавыя арганізацыі [[Група сямі|G7]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|загаловак=Where is the G7 Headed?|выдавецтва=Council on Foreign Relations|дата публікацыі=06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|дата копіі=07.2022}}</ref>, [[Група дваццаці|G20]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/|загаловак=The United States and G20: Building a More Peaceful, Stable, and Prosperous World Together|выдавецтва=United States Department of State|дата публікацыі=07.2022}}</ref> і [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.oecd.org/about/members-and-partners/|загаловак=Our global reach|выдавецтва=OECD}}</ref>. Амаль усе краіны маюць у ЗША амбасады, а многія таксама консульствы ці афіцыйныя прадстаўніцтвы. Аналягічна, амаль усе дзяржавы трымаюць афіцыйныя дыпляматычныя місіі ў Злучаных Штатах, за выключэньнем [[Іран]]у, [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]]<ref>{{навіна|аўтар=Oliver, Alex; Graham, Euan|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336|загаловак=Which are the countries still talking to North Korea?|выдавец=BBC News|дата публікацыі=12.2017}}</ref> і [[Бутан]]у<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro, Matthew F.|спасылка=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/|загаловак=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties|выдавец=The Diplomat|дата публікацыі=12.2014}}</ref>. Не хважаючы на тое, што Тайвань ня мае афіцыйных дыпляматычных дачыненьняў з ЗША, але краіны падтрымліваюць паміж сабою шчыльныя неафіцыйныя сувязі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice|загаловак=US will continue to strengthen 'unofficial ties' with Taiwan, says Harris|выдавецтва=South China Morning Post|дата публікацыі=09.2022}}</ref>. Злучаныя Штаты рэгулярна надаюць [[Тайвань|Тайваню]] вайсковую тэхніку дзеля стрымліваньня магчымай кітайскай агрэсіі<ref>{{навіна|аўтар=Ruwitch, John|спасылка=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister|загаловак=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister|выдавец=NPR|дата публікацыі=09.2020}}</ref>. Геапалітычная ўвага краіны ўсё больш скіроўваецца на Інда-Ціхаакіянскі рэгіён, дзе ЗША далучыліся да [[Чатырохбаковы дыялёг у сфэры бясьпекі|Чатырохбаковага дыялёгу ў сфэры бясьпекі]] і [[АУКУС]]<ref>{{спасылка|аўтар=Saaliq, Sheikh|спасылка=https://apnews.com/article/india-quad-rubio-1c7426e104b7663ed01a727f943c9715|загаловак=Quad ministers announce new Indo-Pacific initiatives on maritime security and energy|выдавецтва=Associated Press|дата публікацыі=26.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Li, Wentong|спасылка=https://www.thediplomaticaffairs.com/2025/12/05/aukus-and-the-reconfiguration-of-indo-pacific-security-an-analysis-of-the-trilateral-security-partnership/|загаловак=AUKUS and the Reconfiguration of Indo-Pacific Security: An Analysis of the Trilateral Security Partnership|выдавецтва=thediplomaticaffairs.com|дата публікацыі=05.12.2025}}</ref>. ЗША маюць асаблівыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й і моцныя сувязі з [[Канада]]ю<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|загаловак=Canada–U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=09.2010|копія=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Аўстралія]]й<ref>{{кніга|аўтар=Vaughn, Bruce|загаловак=Australia: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service}}</ref>, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|загаловак=New Zealand: Background and Bilateral Relations with the United States|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=05.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|дата копіі=01.2021}}</ref>, [[Філіпіны|Філіпінамі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|загаловак=The Republic of the Philippines and U.S. Interests|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=01.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|дата копіі=08.2021}}</ref>, [[Японія]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|загаловак=Japan-U.S. Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=06.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|загаловак=U.S.–South Korea Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Ізраіль|Ізраілем]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|загаловак=Israel: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|дата копіі=03.2019}}</ref> і шэрагам краінаў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], як то з [[Францыя]]й, [[Італія]]й, [[Нямеччына]]й, [[Гішпанія]]й і [[Польшча]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/|загаловак=U.S. Relations With Poland|выдавецтва=State.gov|дата публікацыі=01.2021}}</ref>. ЗША цесна супрацоўнічаюць з сваімі хаўрусьнікамі па [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] ў пытаньнях вайсковай і нацыянальнай бясьпекі, а таксама з краінамі Амэрыкі праз [[Арганізацыя амэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыю амэрыканскіх дзяржаваў]] і Пагадненьне аб свабодным гандлі паміж ЗША, Мэксыкай і Канадай. ЗША ажыцьцяўляюць поўную міжнародную абарончую юрысдыкцыю і адказнасьць за [[Мікранэзія|Мікранэзію]], [[Маршалавы астравы]] і [[Палаў]] праз Пагадненьне аб свабоднай асацыяцыі. Краіна ўсё больш разьвівае стратэгічнае супрацоўніцтва зь [[Індыя]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2022/02/U.S.-Indo-Pacific-Strategy.pdf|загаловак=INDO- PACIFIC STRATEGY OF THE UNITED STATES|выдавецтва=White House}}</ref>, у той час як ейныя дачыненьні з [[Кітай|Кітаем]] паступова пагаршаюцца<ref>{{спасылка|аўтар=Bala, Sumathi|спасылка=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html|загаловак=U.S.-China relations are going downhill with 'no trust' on either side, Stephen Roach says|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=03.2023}}</ref>. Пачынаючы з 2014 году, ЗША сталі ключавым хаўрусьнікам [[Украіна|Украіны]]<ref>{{навіна|аўтар=Rumer, Eugene; Sokolsky, Richard|спасылка=https://carnegieendowment.org/research/2019/06/thirty-years-of-us-policy-toward-russia-can-the-vicious-circle-be-broken?lang=en|загаловак=Thirty Years of U.S. Policy Toward Russia: Can the Vicious Circle Be Broken?|выдавец=Carnegie Endowment for International Peace|дата публікацыі=06.2019}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Macias, Amanda|спасылка=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html|загаловак=Here’s a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=06.2022}}</ref>. ==== Беларуска-амэрыканскія дачыненьні ==== Злучаныя Штаты прызналі незалежнасьць Беларусі 25 сьнежня 1991 году. Пасьля таго, як абедзьве краіны ўсталявалі дыпляматычныя стасункі, у Менску 31 студзеня 1992 году было афіцыйна адкрытая амбасада ЗША. Першы амбасадар ЗША ў Беларусі Дэйвід Сўорц прыступіў да выкананьня сваіх абавязкаў 25 жніўня 1992 году і завяршыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у студзені 1994 году. Наступнымі амбасадарамі ЗША ў Беларусі былі Кенэт Ялавіц, Дэніел Спэкгард, Майкл Козак і Джордж Крол. 21 ліпеня 2006 году прэзыдэнт Джордж Буш рэкамэндаваў на пасаду амбасадара ЗША ў Беларусі Карэн Ст’юарт. Яна прыбыла ў Менск 18 верасьня 2006 году і працавала там да 2008 году, калі беларускі ўрад у аднабаковым парадку ўвёў абмежаваньні на колькасьць амэрыканскіх дыпляматаў і вымусіў ЗША адклікаў зь Беларусі свайго амбасадара. Абедзьве краіны абмяняліся афіцыйнымі візытамі на найвышэйшым узроўні: [[Станіслаў Шушкевіч]], тагачасны Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, сустрэўся ў Вашынгтоне з прэзыдэнтам [[Біл Клінтан|Білам Клінтанам]] у ліпені 1993 году, а прэзыдэнт ЗША наведаў Беларусь 15 студзеня 1994 году. === Узброеныя сілы === [[Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|значак|Амэрыканскія жаўнеры ў [[Багдад]]зе.]] Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сілаў * Ваенна-марскіх сілаў * Ваенна-паветраных сілаў * Берагавой аховы Колькасьць на красавік 2007 году — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзэрве. Бюджэт 2007 году — $553 млрд. ЗША ўдзельнічае ў абаронным блёку [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], бярэцца ўдзел у хаўрусных міратворчых і антытэрарыстычных апэрацыях ([[Кувэйт]], [[Югаславія]], [[Аўганістан]], [[Ірак]]). У 2021 годзе на вайсковы бюджэт ЗША прыпала 40% сусьветных выдаткаў на войска<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экспэрт: ЗША страцілі поўнае дамінаваньне ў сусьветнай эканоміцы, таму разьвязваюць гандлёвыя войны|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/ekspert-zsha-stratsili-pounae-daminavanne-u-susvetnaj-ekanomitsy-tamu-razvjazvajuts-gandlevyja-vojny-120971-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2022|дата доступу=25 кастрычніка 2022}}</ref>. === Праваахоўныя органы === * [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]] (Цэнтральнае разьведвальнае ўпраўленьне) * [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў|ФБР]] (Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў) * [[Управа па барацьбе з наркотыкамі]] Па стане на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1% ад усяго насельніцтва краіны. Са зьняволеных 2,77 адсоткі лацінаамэрыканцы, 6,66 адсоткі — афраамэрыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, было затрачана 49 млрд доляраў ЗША, да 2011 году выдаткі дасягнулі прыкладна $74 млрд. == Эканоміка == [[Файл:United States Export Treemap (2011).png|значак|зьлева|Мапа экспарту ЗША ў 2011 годзе. ЗША зьяўляецца другой краінай у сьвеце паводле экспарту.]] Эканоміка Злучаных Штатаў абапіраецца на [[капіталізм|капіталістычныя]] прынцыпы і падсілкоўваецца багатымі [[карысныя выкапні|прыроднымі рэсурсамі]] і высокай прадукцыйнасьцю. Паводле зьвестак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], СУП ЗША складае $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020"/><ref name="the balance">{{спасылка|аўтар=Amadeo K.|url=https://www.thebalance.com/world-s-largest-economy-3306044|загаловак=Largest Economies in the World|выдавец=the balance|мова=en|дата публікацыі=21 ліпеня 2020}}</ref>. Нацыянальны СУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці быў прыкладна на 9% большым у параўнаньні з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязам]], насельніцтва якога больш на 62% за насельніцтва Злучаных Штатаў. Паводле Сусьветнага банку, намінальны СУП ЗША ацэньваецца ў $ 21,4 трлн па стане на 2019 год, што на траціну больш за паказчык Эўрапейскага зьвязу<ref name="the balance"/>. З 1983 па 2008 гады рэальны гадавы рост СУП складаў 3,3%, што больш у параўнаньні зь сярэднім паказчыкам астатніх краінаў [[G7]], які маюць каля 2,3%<ref>[https://web.archive.org/web/20140512123918/http://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 The Mismeasure of Inequality]. Policy Review.</ref>. Краіна займае дзявятае месца ў сьвеце па намінальным СУП на душу насельніцтва. [[Амэрыканскі даляр|Даляр ЗША]] зьяўляецца асноўнай рэзэрвовай валютай у сьвеце<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves]. International Monetary Fund.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым імпартэрам тавараў і другім паводле велічыні экспартэрам, не зважаючы на тое, што экспарт на душу насельніцтва зьяўляецца адносна нізкімі. У 2010 годзе агульны гандлёвы дэфіцыт ЗША складаў $635 млн<ref name="greyhill">[http://greyhill.com/trade-statistics Trade Statistics]. Greyhill Advisors.</ref>. [[Канада]], [[Кітай]], [[Мэксыка]], [[Японія]] й [[Нямеччына]] зьяўляюцца галоўнымі гандлёвымі партнэрамі краіны<ref>[http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html Top Ten Countries with which the U.S. Trades]. U.S. Census Bureau.</ref>. У 2010 годзе [[нафта]] была найбуйнейшай імпартным таварам, у той час як транспартнае абсталяваньне зьяўлялася найбуйнейшым экспартным таварам<ref name="greyhill"/>. Кітай зьяўляецца найбуйнейшым замежным трымальнікам дзяржаўнага доўгу ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe National debt: Whom does the US owe?]. The Christian Science Monitor.</ref>. Паводле справаздачы Міжнароднага энэргетычнага агенцтва (Парыж, Францыя), у ліпені 2013 году здабыча вуглевадародаў у ЗША перасягнула 22 млн [[Барэль|бочак]] (3,498 млрд літраў) за дзень у сувязі з распрацоўкай [[лупняк]]овых радовішчаў Бакен у [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоце]] і Ігл-Форд у Тэхасе. У выніку ЗША выперадзілі Расею па нафтаздабычы і занялі 2-е месца ў сьвеце пасьля Саудаўскай Арабіі. Рост нафтаздабычы з лупнякоў у ЗША ў наступныя гады істотна абнізіў цэны на нафту на сусьветным рынку, бо дагэтуль ЗША працяглы час былі аднымі з найбольшых імпартэраў нафты ў сьвеце<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=ЗША апярэджваюць Расею па нафтаздабычы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131004/1380836769-hronika-aposhnih-padzey|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 кастрычніка 2013|нумар=187 (27552)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1380836712_1.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>. У 2009 годзе прыватны сэктар, паводле ацэнак, складаў 86,4% ад эканомікі, з улікам фэдэральнай урадавай дзейнасьці ў 4,3% і дзйнасьці органаў мясцовага самакіраваньня і ўрадаў штатаў у 9,3%<ref>[http://greyhill.com/gdp-by-industry/ GDP by Industry]. Greyhill Advisors.</ref>. Не зважаючы на тое, што эканоміка краіны дасягнула постіндустрыяльнага ўзроўню разьвіцьця й ягоныя сэктары паслуг складаюць 67,8% ад СУП, Злучаныя Штаты па-ранейшаму зьяўляюцца буйной індустрыяльнай дзяржавай<ref name="usinfo-usa-economy">[https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html USA Economy in Brief]. U.S. Dept. of State, International Information Programs.</ref>. [[Хімічная прамысловасьць]] зьяўляецца асноўнай сфэрай прамысловасьці ў ЗША<ref>[http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006]. U.S. Census Bureau.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца трэцім паводле велічыні вытворцам нафты ў сьвеце, а таксама ейным найбуйнейшым імпартэрам. ЗША зьяўляюцца галоўным у сьвеце вытворцам [[электрычнасьць|электрычнай]] і [[ядзерная энэргія|ядзернай энэргіі]], а таксама вырабніцтва [[звадкаваны прыродны газ|звадкаванага прыроднага газу]], [[серка|серы]], [[фасфаты|фасфатаў]] і солі. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 19,6 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў ЗША<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. Акрамя таго іншымі асноўнымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], аэракасьмічная, электронная, харчовая і вайсковая прамысловасьці. У гэты ж час на [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]] прыходзіцца крыху менш за 1% СУП<ref name="usinfo-usa-economy"/> аднак Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым у сьвеце вытворцам [[кукуруза|кукурузы]] і [[Соя культурная|соевых бабоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn Corn]. U.S. Grains Council.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442 Soybean Demand Continues to Drive Production]. Worldwatch Institute.</ref>. Разам з тым для ЗША характэрныя высокі зьнешні доўг, вялікія карпаратыўныя даўгі і запазычанасьці па [[іпатэка|іпатэцы]], нізкі ўзровень ашчаджэньняў, падзеньне кошту на нерухомасьць, то бок праблема інвэставаньня, вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5% (травень 2009). Асноўныя сэктары: сельская гаспадарка (0,9%), прамысловасьць (20,6%), сфэра паслуг (78,5%). == Дэмаграфія == {{Глядзіце таксама|Greencard}} [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|міні|290пкс|Найбуйнейшыя групы паводле паходжаньня па акругах у 2000 годзе.]] Згодна са зьвесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за XX стагодзьдзе, ад прыкладна 76 мільёнаў у 1900 годзе да сёньняшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты зьяўляюцца трэцяй самай населенай краінай у сьвеце, пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША зьяўляецца адзінай буйной прамыслова разьвітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэньне колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам зьяўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з 1990 па 2000 год назіраўся ў штатах [[Нэвада]] (66,3%), [[Арызона]] (40%) і [[Каларада]] (30,6%). Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, то бок налічваецца 31 этнічная група паводле паходжаньня, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Нямецкія амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іхных шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні зьяўляюцца ірляндзкія амэрыканцы (каля 35 млн), наступныя — амэрыканцы мэксыканскага паходжаньня (каля 31 млн) і ангельскія амэрыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы эўрапейскага паходжаньня ўключаюць у сябе італьянцаў, швэдаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе зь пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. Прыбыцьцё прадстаўнікоў этнасаў эўрапейскага паходжаньня мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часьцяком у ХІХ або нават XVIII стагодзьдзі, некаторыя з іхніх сьвятаў укараніліся ў агульнаамэрыканскай культуры (напрыклад, [[дзень сьвятога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжаньне ад пурытанаў — першых эўрапейскіх насельнікаў сучаснае тэрыторыі ЗША. З канца ХІХ стагодзьдзя з эканамічных прычынаў узьнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагодзьдзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасьць, у прыватнасьці, беларусы былі прызнаныя ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжаньня, якая адзначылася вядомай дзейнасьцю ў ЗША, зьяўляецца [[Тадэвуш Касьцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамэрыканцы]] ёсьць найбуйнейшай у краіне расавай меншасьцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы азіяцкага паходжаньня зьяўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасьцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амэрыканскімі этнічнымі групамі зьяўляюцца амэрыканцы кітайскага паходжаньня, філіпінскія амэрыканцы і амэрыканцы індыйскага паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы індзейскага паходжаньня дагэтуль зьяўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзэрвацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] й [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзельлю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае празь дзейнасьць расейскіх даамэрыканскіх калянізатараў. У 2012 фінансавым годзе больш за адзін мільён імігрантаў атрымалі правы на законнае пражываньне ў краіне, пры гэтым большасьць зь іх атрымалі правы згодна з праграмай узьяднаньня сем’яў. З гістарычных прычынаў моваю большасьці насельніцтва, а таксама моваю міжнацыянальнае камунікацыі краіны стала [[ангельская мова]]. Ангельская мова зьяўляецца роднай для абсалютнае большасьці неангельскага эўрапейскага насельніцтва ЗША (за выключэньнем мігрантаў цяперашняга часу), гэтая ж мова дэ-факта мае статус дзяржаўнай (аднак заканадаўча панятак аб дзяржаўнай мове адсутнічае). На 2022 год у ЗША налічвалася звыш 4-х млн чалавек (1,2% насельніцтва), якія прымалі абязбольвальнікі ад [[гераін]]авай ломкі<ref>{{Артыкул|аўтар=Алена Кравец.|загаловак=Ключ, які «адкрываў» краіны|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220926/1664198354-yak-z-dapamogay-narkotykau-eurapeyskiya-ulady-zmyanyali-hod-gistoryi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=27 верасьня 2022|нумар=[https://zviazda.by/be/number/189-29811 189 (29811)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/27ver-2022-10.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref>. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амэрыканскі варыянт ангельскай мовы}} 1 сакавіка 2025 году прэзыдэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнаньне ангельскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іхную гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацьверджанай на фэдэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні ангельская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Паводле зьвестак ураду за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-ангельску. Відавочная большасьць зь іх гаварылі на гішпанскай мове: іх колькасьць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігія === Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША гарантуе свабоду веравызнаньня і забараняе кангрэсу прымаць законы, якія будуць тычацца рэлігійных справаў. [[Хрысьціянства]] на сёньняшні дзень зьяўляецца найбольш распаўсюджанай рэлігіяй, якая практыкуецца ў краіне, але вызнаюцца, таксама, і іншыя рэлігіі. Паводле апытаньня 2013 году 56% амэрыканцаў заявілі, што рэлігія адыгрывае «вельмі важную ролю ў іхным жыцьці», значна больш высокую лічбу, чым у любой іншай разьвітой краіне<ref>[http://www.gallup.com/poll/1690/Religion.aspx#1 Religion]. Gallup.</ref>. У 2009 годзе паводле апытаньня [[інстытут Гэлапа|інстытуту Гэлапа]] 42% амэрыканцаў заявілі, што яны наведваюць царкву штотыдзень або амаль штотыдзень, гэтыя лічбы вагаліся ад мінімуму ў 23% у штаце [[Вэрмонт]] да ўзроўню ў 63% у штаце [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]]<ref>[http://www.gallup.com/poll/125999/mississippians-go-church-most-vermonters-least.aspx Mississippians Go to Church the Most; Vermonters, Least]. Gallup.</ref>. Як і ў іншых заходніх краінах дзель [[атэізм|атэістаў]] у ЗША паступова павялічваецца. Бязьвер’е імкліва расьце сярод амэрыканцаў да 30 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20210513235057/https://religion.blogs.cnn.com/2012/06/12/pew-survey-doubt-of-god-growing-quickly-among-millennials/ Pew Survey: Doubt of God Growing Quickly among Millennials]. CNN.</ref>. Апытаньні паказваюць, што ў цэлым амэрыканская арганізаваная рэлігійная дзейнасьць зьніжаецца<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/07/12/us-confidence-in-organized-religion-at-low-point_n_1669100.html?utm_hp_ref=religion American Confidence In Organized Religion At All Time Low]. Huffington Post.</ref>, і, што больш маладых амэрыканцаў, у прыватнасьці, становяцца ўсё больш нерэлігійнымі<ref>[https://web.archive.org/web/20100326125354/http://www.pewforum.org/Age/Religion-Among-the-Millennials.aspx Religion Among the Millennials]. The Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>. Паводле апытаньня 2012 году 73% дарослых грамадзянаў ЗША вызнаюць сябе хрысьціянінамі<ref name="nones">[http://www.pewforum.org/2012/10/09/nones-on-the-rise/ «Nones» on the Rise]. Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>, што ў параўнаньні з 86,4% у 1990 годзе зьяўляецца меншым паказчыкам<ref>[https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf American Religious Identification Survey 2001]. CUNY Graduate Center.</ref>. На [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] дэнамінацыі прыпадала 48% ад колькасьці ўсяго насельніцтва, у той час як на вернікаў [[Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай царквы]] прыпадала 22%<ref name="nones"/>. На іншыя нехрысьціянскія рэлігіі ў 2012 годзе прыходзілася 6% насельніцтва. Гэты паказчык крыху павялічыўся ў параўнаньні з 4% у 2007 годзе<ref name="nones"/>. У ходзе апытаньня 19,6% амэрыканцаў назвалі сябе [[агнастыцызм|агностыкам]], атэістам ці проста, што ня маюць аніякай рэлігіі. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|міні|250пкс|Унівэрсытэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэфэрсанам у 1819 годзе, зьяўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных унівэрсытэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: фэдэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартамэнтам адукацыі ЗША шляхам увядзеньня абмежаваньняў на фэдэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сыстэма дзяржаўных школ. У большасьці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросьце ад шасьці або сямі гадоў, пакуль ім ня споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сыстэма з 12 клясаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучаньня ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12% дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2% дзяцей праходзяць хатняе навучаньне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў сьвеце, то бок на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за $11 тысячаў <ref>[https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows U.S. education spending tops global list, study shows]. CBS.</ref>. Каля 80% амэрыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўнівэрсытэты<ref>[https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good]. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасьць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных установаў. У адпаведнасьці зь міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амэрыканскіх каледжаў і ўнівэрсытэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных установаў сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Top Universities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97%, аднак паводле перапісу 2003 толькі 84,5% амэрыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычынаў адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя фэдэральныя стандарты для навучальных установаў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мэксыка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледжаў міжнароднай супольнасьці]] — Заходнеамэрыканскі. == Культура == === Літаратура === [[Файл:Mark Twain by AF Bradley.jpg|значак|зьлева|[[Марк Твэн]] быў названы [[Ўільям Фолкнэр|Ўільямам Фолкнэрам]] бацькам амэрыканскай літаратуры<ref>{{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Jelliffe|загаловак=Faulkner at Nagano|месца=Tokyo|выдавецтва=Kenkyusha, Ltd|год=1956}}</ref>.]] Каляніяльныя амэрыканскія аўтары былі пад уплывам [[Джон Лок|Джона Лока]] і іншых філёзафаў [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|157–159}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|503—509}}. Час [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]] (1765—1783) адзначаны палітычнымі творамі [[Бэнджамін Франклін|Бэнджаміна Франкліна]], [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Томас Пэйн|Томаса Пэйна]] і [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]]. Беспасярэдне перад і па [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайне за незалежнасьць]] газэты набылі вялікую папулярнасьць, задавальняючы попыт на антыбрытанскую нацыянальную літаратуру{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|163}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|705—707}}. Раьннім раманам уважаецца ''«[[Сіла спачуваньня]]»'' [[Ўільям Гіл Браўн|Ўільяма Гіла Браўна]], выдадзены ў 1791 годзе. Пісьменьнік і крытык [[Джон Ніл]] у першай палове XIX стагодзьдзя спрыяў фармаваньню ўнікальнай амэрыканскай літаратуры і культуры, крытыкуючы папярэднікаў, як то [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], за імітацыю брытанскіх узораў, і ўплываючы на аўтараў кшталту [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]<ref>{{кніга|імя=Benjamin|прозьвішча=Lease|загаловак=That Wild Fellow John Neal and the American Literary Revolution|месца=Chicago, Illinois|выдавецтва=University of Chicago Press|год=1972|isbn=978-0-226-46969-0}}</ref>, які скіраваў амэрыканскую паэзію і апавяданьні ў новае рэчышча. [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] і [[Маргарэт Фулер]] сталіся піянэрамі ўплывовага руху трансцэндэнталістаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://xroads.virginia.edu/~ma95/finseth/trans.html|загаловак=The Emergence of Transcendentalism|выдавецтва=The University of Virginia|копія=https://web.archive.org/web/20230718205554/http://xroads.virginia.edu/~MA95/finseth/trans.html|дата копіі=07.2023}}</ref><ref>{{кніга|імя=Peter|прозьвішча=Coviello|спасылка=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156539.001.0001/acref-9780195156539-e-0294?rskey=lw57LH&result=1|загаловак=The Oxford Encyclopedia of American Literature|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530772-6}}</ref>, а [[Гэнры Дэйвід Тора]], аўтар твору ''«[[Ўолдэн, альбо Жыцьцё ў лесе]]»'', таксама быў пад уплывам гэтага руху. Канфлікт вакол абаліцыянізму натхняў пісьменьнікаў, як то [[Гарыет Бічэр-Стоў]], і аўтараў рабскіх наратываў, напрыклад [[Фрэдэрык Дуглас|Фрэдэрыка Дугласа]]. Праца ''«[[Пунсовая літара]]»'' 1850 году [[Натаніель Готарн|Натаніеля Готарна]] выявіла цёмны бок амэрыканскай гісторыі, гэтак жа як вядомы твор ''«[[Мобі Дык]]»'' 1851 году [[Гэрман Мэлвіл|Гэрмана Мэлвіла]]. Найбольш значнымі паэтамі XIX стагодзьдзя, часу амэрыканскага Рэнэсансу, былі [[Ўолт Ўітмэн]], Мэлвіл і [[Эмілі Дыкінсан]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|444—447}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1228}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1233}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1260}}. [[Марк Твэн]] стаў першым буйным амэрыканскім пісьменьнікам, народжаным на Захадзе. [[Гэнры Джэймз]] атрымаў міжнародную ўхвалу дзякуючы раманам кшталту ''«[[Жаночы партрэт]]»'' (1881). Зь цягам пашырэньня пісьменнасьці сярод насельніцтва пэрыядычныя выданьні ўсё часьцей друкавалі гісторыі пра прамысловых рабочых, жанчынаў і сельскую беднату{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1269—1270}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|8—10}}. Натуралізм, рэгіяналізм і рэалізм былі галоўнымі літаратурнымі плынямі таго часу{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1271—1273}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|12}}. Хоць [[мадэрнізм]] агулам набыў міжнародны характар, мадэрністы ў ЗША часьцей укарэньвалі свае творы ў канкрэтных рэгіёнах, супольнасьцях і культурах{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1850—1851}}. Пасьля Вялікай міграцыі ў паўночныя гарады афраамэрыканскія і індзейскія аўтары Гарлемскага Рэнэсансу стварылі асобную літаратурную традыцыю, у якой асуджалі няроўнасьць. У эпоху пашырэньня джазу гэтыя творы распаўсюдзіліся па-за межы ЗША, што паўплывала на філязофію [[нэгрытуд]]у, што ўзьнікла ў 1930-я гады сярод франкамоўных пісьменьнікаў афрыканскай дыяспары{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1579—1585}}. У 1950-я гады ідэал аднастайнасьці падштурхнуў многіх аўтараў да спробы напісаць [[вялікі амэрыканскі раман]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2260—2261}}, у той час як [[разьбітае пакаленьне|пакаленьне бітнікаў]] адрынула канфармізм, выкарыстоўваючы стылі, якія надавалі большую вагу вуснаму слову, апісваючы ўжываньне наркотыкаў, сэксуальнасьць і недахопы грамадзтва{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2262}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1975—1977}}. Сучасная літаратура стала больш плюралістычнай, чым была ў мінулыя эпохі, а ейнай найбольш аб’яднальнай рысай можна назваць тэндэнцыю да самасьвядомых моўных экспэрымэнтаў{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2266—2267}}. Больш за дзясятак амэрыканскіх аўтараў у розныя гады атрымлівалі [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/all/|загаловак=All Nobel Prizes in Literature|выдавецтва=Nobel Prize Outreach AB 2024}}</ref>. === Масавыя мэдыі === [[Файл:Comcast Philly.JPG|значак|Гмах у [[Філадэлфія|Філадэлфіі]], дзе разьмяшчаецца сядзіба буйнога тэлекамунікацыйнага холдынгу [[Comcast]].]] Да чатырох галоўных вяшчальных сетак ЗША ставяцца [[NBC|National Broadcasting Company]] (NBC), [[CBS|Columbia Broadcasting System]] (CBS), [[ABC (тэлеканал)|American Broadcasting Company]] (ABC) і [[FOX|Fox Broadcasting Company]] (FOX). Усе чатыры буйныя тэлевізійныя сеткі ёсьць камэрцыйнымі. Галоўнай жа некамэрцыйнай грамадзкай тэлевізійнай сеткай ёсьць [[PBS|Public Broadcasting Service]] (PBS)<ref>{{спасылка|спасылка=http://pbs.org/about/about-pbs/overview/|загаловак=About PBS – Overview|выдавецтва=PBS|копія=https://web.archive.org/web/20180907224131/http://www.pbs.org/about/about-pbs/overview/|дата копіі=09.2018}}</ref>. Яна таксама забясьпечвае адукацыйныя праграмы празь мясцовыя тэлестанцыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|загаловак=Video Documentaries|выдавецтва=Tesla Memorial Society|копія=https://web.archive.org/web/20230326025950/http://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|дата копіі=03.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|загаловак=Ray Suarez|выдавецтва=Carnegie Council for Ethics in International Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20220612035410/https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|загаловак=PBS Television Broadcasts|выдавецтва=Inside Peace|копія=https://web.archive.org/web/20220628122359/https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|загаловак=Federal Funding for Public Broadcasting|выдавецтва=WFYI|копія=https://web.archive.org/web/20211111083755/https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|дата копіі=11.2021}}</ref>. Кабэльнае тэлебачаньне ў ЗША прапануе сотні каналаў, арыентаваных на розныя нішавыя інтарэсы<ref>{{навіна|спасылка=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|загаловак=Streaming TV Services: What They Cost, What You Get|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=10.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151015023520/https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|дата копіі=10.2015}}</ref>. У 2021 годзе блізу 83% амэрыканцаў у веку старэйшым за 12 гадоў слухалі радыё, а каля 40% былі слухачамі [[падкастынг|падкастаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.pewresearch.org/journalism/fact-sheet/audio-and-podcasting/|загаловак=Audio and Podcasting Fact Sheet|выдавецтва=Pew Research Center|дата публікацыі=06.2021}}</ref>. У папярэднім годзе ў ЗША налічвалася {{Лік|15460}} ліцэнзаваных радыёстанцыяў паводле зьвестак [[Фэдэральная камісія па сувязях|Фэдэральнай камісіі па сувязях]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-367270A1.pdf|загаловак=BROADCAST STATION TOTALS AS OF SEPTEMBER 30, 2020|выдавецтва=docs.fcc.gov}}</ref>. Грамадзкае радыёвяшчаньне перш за ўсё забясьпечваецца арганізацыяй [[NPR|National Public Radio]] (NPR), створаным у лютым 1970 году паводле Закону аб грамадзкім вяшчаньні 1967 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|загаловак=History: NPR|выдавец=NPR|дата публікацыі=06.2013|копія=http://web.archive.org/web/20130722235307/https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|дата копіі=22.07.2013}}</ref>. Газэты ЗША з сусьветнай вядомасьцю і рэпутацыяй улучаюць [[The Wall Street Journal]], [[The New York Times]], [[The Washington Post]] і [[USA Today]]<ref>{{кніга|імя=Brenda|прозьвішча=Shaffer|спасылка=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA116|загаловак=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|выдавецтва=MIT Press|год=2006|isbn=978-0-262-19529-4}}</ref>. Каля 800 выданьняў выходзяць па-гішпанскую<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.w3newspapers.com/usa/spanish|загаловак=Spanish Newspapers in United States|выдавецтва=W3newspapers}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|загаловак=Spanish Language Newspapers in the USA: Hispanic Newspapers: Periódiscos en Español en los EE.UU|выдавецтва=Onlinenewspapers.com|копія=https://web.archive.org/web/20140626114455/https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|дата копіі=06.2014}}</ref>. За малым выключэньнем, газэты трымаюцца ў прыватнай уласнасьці, то бок або ў буйных мэдыйных групаў, як то Gannett або McClatchy, якія валодаюць дзясяткамі ці нават сотнямі выданьняў, або ў невялікіх групаў, якія валодаюць толькі некалькімі газэтамі. Усё радзей газэты трымаюцца ў руках асобных людзей ці сем’яў. У буйных гарадах часта існуюць газэты, якія дапаўняюць асноўныя штодзённыя выданьні, як то [[The Village Voice]] у [[Нью-Ёрк]]у і [[LA Weekly]] у [[Лос-Анджэлес]]е. Пяць найбольш наведвальных вэб-сайтаў у сьвеце — [[Гугл|Google]], [[YouTube]], [[Facebook]], [[Instagram]] і [[ChatGPT]] — усе належаць кампаніям ЗША. Сярод іншых папулярных плятформаў, якія трымаюцца амэрыканцамі, ёсьць [[X (сацыяльная сетка)|X]] (раней Twitter) і [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.alexa.com/topsites/countries/US|загаловак=Top Sites in United States|выдавецтва=Alexa|копія=https://web.archive.org/web/20200621221154/https://www.alexa.com/topsites/countries/US|дата копіі=06.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.similarweb.com/top-websites/|загаловак=Similarweb Top Websites Ranking|выдавецтва=Similarweb|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. У 2025 годзе ЗША былі другім найбуйнейшым у сьвеце рынкам відэагульняў паводле прыбыткам пасьля Кітаю<ref>{{спасылка|спасылка=https://newzoo.com/resources/rankings/top-10-countries-by-game-revenues|загаловак=Top countries and markets by video game revenues|выдавецтва=Newzoo}}</ref>. У 2015 годзе індустрыя відэагульняў у ЗША ўлучала {{Лік|2457}} кампаніяў, якія забясьпечвалі блізу 220 тысячаў працоўных месцаў і зараблялі 30,4 млрд даляраў у якасьці прыбытку<ref>{{спасылка|аўтар=Takahashi, Dean|спасылка=https://gamesbeat.com/the-u-s-game-industry-has-2457-companies-supporting-220000-jobs/|загаловак=The U.S. game industry has 2,457 companies supporting 220,000 jobs|выдавецтва=GamesBeat|дата публікацыі=02.2017}}</ref>. Толькі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] налічваецца 444 выдаўцы, распрацоўшчыкі і вытворцы абсталяваньня для відэагульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theesa.com/video-game-impact-map/state/california/|загаловак=California (CA)|выдавецтва=ESA Impact Map|дата публікацыі=07.2017}}</ref>. Паводле зьвестак Game Developers Conference (GDC), ЗША ў 2025 годзе былі галоўным цэнтрам распрацоўкі відэагульняў у сьвеце, то бок на дзель ЗША прыпадала 58% ад ліку ўсіх распрацоўшчыкаў у сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://80.lv/articles/number-of-devs-aged-45-or-older-has-tripled-since-2015|загаловак=Number of Devs Aged 45 or Older Has Tripled Since 2015|выдавецтва=80.lv|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Свабода СМІ была ацэненая ў 2026 годзе арганізацыяй [[Рэпартэры бязь межаў]] як «праблемная». Дасьледнікі адзначаюць значны рост цэнзураваньня і самацэнзуры ў апошнія гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://rsf.org/en/index?year=2026|загаловак=Index 2026 – Global score|выдавецтва=Reporters Without Borders}}</ref>. === Тэатар === [[Файл:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|значак|зьлева|[[Брадўэйскі тэатар|Брадўэйскія тэатры]] на [[Мангэтан]]е ў [[Нью-Ёрк]]у.]] ЗША вядомыя сваім тэатрам. Тэатральныя традыцыі краіны сягаюць старой эўрапейскай тэатральнай школы з моцным уплывам брытанскага тэатра<ref>{{кніга|імя=Theresa|прозьвішча=Saxon|спасылка=https://books.google.com/books?id=2-AkDQAAQBAJ&pg=PA7|загаловак=American Theatre: History, Context, Form|выдавецтва=Edinburgh University Press|старонкі=7–|isbn=978-0-7486-3127-8}}</ref>. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя ЗША стварыла новыя адметныя драматычныя формы, як то плывучы тэатар і [[мінстрэль-шоў]]<ref>Meserve, Walter J. An Outline History of American Drama, New York: Feedback/Prospero, 1994.</ref>. Цэнтральным месцам амэрыканскага тэатральнага жыцьця ёсьць [[Тэатральны квартал]] на [[Мангэтан]]е, які падзяляецца на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэй]], [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]<ref>{{кніга|аўтар=Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J.|загаловак=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present|выдавецтва=Continuum|isbn=978-0-8264-1079-5}}</ref>. Шматлікія кіна- і тэлезоркі атрымалі свой першы вялікі посьпех, зьявіўшыся ў нью-ёрскіх пастаноўках. Па-за межамі Нью-Ёрку многія гарады маюць свае прафэсійныя рэгіянальныя тэатральныя трупы з шырокай уласнай праграмай пастановак. Найбольш дарагімі, але і папулярнымі тэатральнымі спэктаклямі ёсьць [[м’юзыкал|м’юзыклы]]. У ЗША існуе актыўны грамадзкі аматарскі тэатар<ref>Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».</ref>. Прэміяй [[Тоні]] адзначаюць выдатныя выступы на пастаноўках Брадўэйскага тэатру. Урачыстая цырымонія ўручэньня ладзіцца штогод на Мангэтане. Узнагароды прысуджаюцца за пастаноўкі і ролі. Адная ўзнагарода таксама прысуджаецца за вынікі ў жыцьці рэгіянальнага тэатру<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|загаловак=Who’s Who|копія=https://web.archive.org/web/20161223002914/http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|дата копіі=12.2016}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|значак|Карціна ''«[[Амэрыканская готыка]]»'' працы мастака [[Грант Ўуд|Гранта Ўуда]].]] Народнае мастацтва ў часы каляніяльнай Амэрыцы ў часы панаваньня ангельцаў паўстала з супольнасьцяў рамесьнікаў. У тыя часы традыцыі кардынальна розьніліся ад эўрапейскай традыцыі «высокага мастацтва», якая была менш дасяжнай ды звычайна менш актуальнай для раньніх амэрыканскіх пасяленцаў<ref>American folk art the art of the common man in America, 1750-1900. New York, N.Y.: The Museum of Modern Art. 1932.</ref>. Культурныя зрухі ў мастацтве і рамёствах у каляніяльнай Амэрыцы звычайна адставалі ад заходнеэўрапейскіх. Напрыклад, пануючы сярэднявечны стыль дрэваапрацоўкі і прымітыўнай скульптуры стаў неад’емнай часткаю раньняга амэрыканскага народнага мастацтва, не зважаючы на зьяўленьне рэнэсансных стыляў у [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] ў канцы XVI і пачатку XVII стагодзьдзяў. Новыя ангельскія стылі ня здолелі істотна паўплываць на амэрыканскае народнае мастацтва, бо амэрыканскія формы ўжо былі трывала замацаваныя. [[Школа ракі Гадсана]] паклала пачатак руху сярэдзіны XIX стагодзьдзя ў традыцыі эўрапейскага натуралізму ў выяўленчым мастацтве. Армурная выстава 1913 году ў Нью-Ёрку, якая прадставіла эўрапейскі [[мадэрнізм]], шакавала публіку і пераўтварыла мастацкую сцэну ЗША<ref>{{кніга|аўтар=Brown, Milton W.|спасылка=https://archive.org/details/storyofarmorysho00brow|загаловак=The Story of the Armory Show|месца=New York|выдавецтва=Abbeville Press|isbn=978-0-89659-795-2}}</ref>. Амэрыканскі рэалізм і амэрыканскі рэгіяналізм імкнуліся адлюстраваць краіну і даць ёй новыя спосабы самаўсьведамленьня. [[Джорджыя О’Кіф]], [[Марсдэн Гартлі]] і іншыя мастакі экспэрымэнтавалі з новымі індывідуалістычнымі стылямі, якія сталі вядомыя як амэрыканскі мадэрнізм. Вялікія мастацкія рухі, як то [[абстрактны экспрэсіянізм]] [[Джэксан Полак|Джэксана Полака]] і [[Вілем дэ Кунінг|Вілема дэ Кунінга]], а таксама [[поп-арт]] [[Эндзі Ўоргал]]а і [[Рой Ліхтэнштайн|Роя Ліхтэнштайна]], разьвіваліся ў значнай ступені ў ЗША. Сярод вядомых фатографаў вылучаліся [[Альфрэд Стыгліц]], [[Эдўард Стайкен]], [[Даратэя Ланг]], [[Эдўард Ўэстан]], [[Джэймз Ван Дэр Зээ]], [[Ансэл Адамз]] і [[Гордан Паркс]]<ref>{{кніга|імя=Alma|прозьвішча=Davenport|спасылка=https://books.google.com/books?id=hca5H_rJZnUC&pg=PA67|загаловак=The History of Photography: An Overview|выдавецтва=UNM Press|год=1991|isbn=978-0-8263-2076-6}}</ref>. Хваля мадэрнізму, а затым постмадэрнізму надала сусьветную вядомасьць амэрыканскім архітэктарам, у тым ліку [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнку Лойду Райту]], [[Філіп Джонсан|Філіпу Джонсану]] і [[Фрэнк Геры|Фрэнку Геры]]<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|спасылка=https://books.google.com/books?id=MMYHuvhWBH4C&pg=PT955|загаловак=History of Art: The Western Tradition|выдавецтва=Prentice Hall Professional|год=2003|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]] мастацтваў на Мангэтане ёсьць найбуйнейшым мастацкім музэем ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Lester|спасылка=https://www.independent.co.uk/voices/letter-the-louvre-tourism-on-the-grand-scale-1465736.html|загаловак=Letter: The Louvre: tourism on the grand scale|выдавец=The Independent|дата публікацыі=12.1993}}</ref> і чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-art-museums-in-the-world.html|загаловак=The Largest Art Museums In The World|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=05.2017}}</ref>. === Музыка === [[Файл:Country Music Hall of Fame 2022a.jpg|значак|зьлева|[[Заля славы і музэй кантры]] ў [[Нэшвіл]]е.]] Народная музыка ЗША ахоплівае мноства жанраў. Шматлікія народныя песьні перадаваліся ў межах адной сям’і або пэўнай супольнасьці цягам пакаленьняў і часам вядуць свой пачатак яшчэ з [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]], кантынэнтальнай Эўропы або [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.loc.gov/folklife/guide/folkmusicandsong.html|загаловак=Folk Music and Song: American Folklife Center: An Illustrated Guide (Library of Congress)|выдавецтва=Loc.gov}}</ref>. Асабліва моцны ўплыў на музыку ЗША зрабілі рытмічныя і лірычныя стылі афраамэрыканскай музыкі<ref>{{спасылка|спасылка=https://music.si.edu/story/musical-crossroads|загаловак=Musical Crossroads: African American Influence on American Music|выдавецтва=Smithsonian|дата публікацыі=09.2016}}</ref>. [[Банджа]] трапіла ў ЗША праз гандаль рабамі. Мінстрэль-шоў, якія традыцыйна ўлучаюць выкананьне нумароў з гэтым інструмэнтам, прывялі да росту папулярнасьці ў XIX стагодзьдзі<ref>{{артыкул|аўтар=Winans, Robert B.|загаловак=The Folk, the Stage, and the Five-String Banjo in the Nineteenth Century|выданьне=The Journal of American Folklore|том=89|нумар=354|старонкі=407—437|год=1976|DOI=10.2307/539294}}</ref>{{Зноска|Shi|2016|Shi|378}}. [[Электрагітара|Электрычная гітара]], вынайдзеная ў 1930-я і шырока прадукаваная з 1940-х гадоў, зрабіла велізарны ўплыў на папулярную музыку, асабліва дзякуючы разьвіцьцю [[рок-н-рол]]у<ref name="axe" >{{спасылка|спасылка=https://invention.si.edu/invention-electric-guitar|загаловак=The Invention of the Electric Guitar|выдавецтва=Smithsonian Institution|дата публікацыі=04.2014}}</ref>. [[Сынтэзатар]], [[дыджэінг]] і [[электронная музыка]] таксама ў значнай ступені былі распрацаваныя ў ЗША. Жанр [[блюз]] паўстаў з народнай музыкі, стаўшы папулярным жанрам з сусьветнай аўдыторыяй. [[Джаз]] зьявіўся з блюзу і [[рэгтайм]]у ў пачатку XX стагодзьдзя, разьвіваючыся дзякуючы інавацыям і запісам кампазытараў, такіх як [[Ўільям Крыстафэр Гэндзі]] і [[Джэлі Рол Мортан]]. [[Луіс Армстранг]] і [[Д’юк Элінгтан]] павялічылі папулярнасьць жанру ў першай палове XX стагодзьдзя<ref name="Biddle-2001" >{{кніга|аўтар=Biddle, Julian|спасылка=https://archive.org/details/whatwashotroller00bidd/page/|загаловак=What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America|месца=New York|выдавецтва=Citadel|isbn=978-0-8065-2311-8}}</ref>. [[кантры|Кантры-музыка]] сфармавалася ў 1920-я<ref>{{спасылка|аўтар=Stoia, Nicholas|спасылка=https://blog.oup.com/2014/10/early-blues-country-music/|загаловак=Early blues and country music|выдавецтва=Oxford University Press|дата публікацыі=10.2014}}</ref>, [[блюграс]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/art/bluegrass-music|загаловак=Bluegrass music|выдавецтва=Encyclopædia Britannica}}</ref> і [[рытм-энд-блюз]] — у 1940‑я, а рок-н-рол — у 1950-я<ref name="axe" />. У 1960-я гады [[Боб Дылан]] выйшаў з фольк-адраджэньня і стаў адным з найбольш вядомых аўтараў песьняў у краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/interactive/lists-100-greatest-songwriters/#bob-dylan|загаловак=No. 1 Bob Dylan|выданьне=Rolling Stone|год=04.2020}}</ref>. Музычныя формы панку і гіп-гопу таксама ўзьніклі ў ЗША ў 1970-я гады<ref>{{кніга|імя=Clayton|спасылка=https://ohiostate.pressbooks.pub/artandmusicbiographies/chapter/reading-9-neo-expressionism-and-music-reaching-into-the-1980s/|загаловак=A Quick and Dirty Guide to Art, Music, and Culture|выдавецтва=The Ohio State University}}</ref>. Злучаныя Штаты Амэрыкі маюць найбуйнейшы ў сьвеце музычны рынак з агульным раздробным аб’ёмам у 15,9 млрд даляраў у 2022 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/reports/2022-year-end-music-industry-revenue-report-riaa/|загаловак=2022 Year-End Music Industry Revenue Report|выдавецтва=Record Industry Association of America}}</ref>. Сучасная музыка ЗША папулярная ўва ўсім сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Posada, Susana Pérez|спасылка=https://www.bellinghamherald.com/entertainment/article312069840.html|загаловак=Made in the USA: American artists rule Spotify at home and abroad|выдавецтва=The Bellingham Herald|дата публікацыі=06.11.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Savage, Mark|спасылка=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-57486272|загаловак=British music exports reach a record high|выдавец=BBC|дата публікацыі=16.06.2021}}</ref>. Большасьць найбуйнейшых сусьветных гуказапісных кампаніяў базуецца ў ЗША. Інхыя інтарэсы абараняе [[Амэрыканская асацыяцыя гуказапісных кампаніяў]]<ref>{{спасылка|аўтар=Eoin|спасылка=https://universitytimes.ie/2014/03/how-american-music-took-over-the-world/|загаловак=How American Music Took Over the World|выдавецтва=The University Times|дата публікацыі=03.2014}}</ref>. Папулярныя амэрыканскія сьпевакі сярэдзіны XX стагодзьдзя, як то [[Фрэнк Сынатра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.usatoday.com/story/life/music/2015/12/08/10-ways-frank-sinatra-changed-world/76381754/|загаловак=10 ways that Frank Sinatra changed the world|выдавецтва=USA Today|дата публікацыі=12.2015}}</ref> і [[Элвіс Прэсьлі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-universal-music-elvis-idCAKCN2M40UH|загаловак=Universal Music can’t help falling for Elvis Presley, to manage song catalog|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2022}}</ref>, сталі сусьветнымі зоркам і аднымі з самых прадаваных выканаўцаў на Зямлі<ref name="Biddle-2001" />, як і артысты канца XX стагодзьдзя, сярод якіх вылучаліся [[Майкл Джэксан]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/michael-jacksons-thriller-first-ever-30x-multi-platinum-riaa-certification/|загаловак=Michael Jackson's 'Thriller' First Ever 30X Multi-Platinum RIAA Certification|выдавецтва=Recording Industry Association of America|дата публікацыі=12.2015}}</ref>, [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]]<ref>{{навіна|аўтар=Marcos, Carlos|спасылка=https://english.elpais.com/culture/2022-08-17/madonna-has-been-scandalizing-people-for-40-years-and-nobodys-going-to-stop-her.html|загаловак=Madonna has been scandalizing people for 40 years, and nobody's going to stop her|выдавец=El País|дата публікацыі=08.2022}}</ref>, [[Ўітні Г’юстан]]<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/whitney-houston-11-1234643211/|загаловак=The 200 Greatest Singers of All Time|выданьне=Rolling Stone|год=01.2023}}</ref> і [[Мэрая Кэры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|загаловак=Mariah Carey To Receive Global Impact Award At Recording Academy Honors Presented By The Black Music Collective|выдавецтва=Grammy Awards|копія=https://web.archive.org/web/20240202011657/https://www.grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|дата копіі=02.2024}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя вядомасьць набылі [[Эмінэм]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records|загаловак=11 Guinness World Records Eminem Still Holds|дата публікацыі=09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170914224707/http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records/|дата копіі=09.2017}}</ref>, [[Брытні Сьпірз]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Лэдзі Гага]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Кэці Пэры]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Тэйлар Сўіфт]] і [[Біёнсэй]]<ref>{{навіна|спасылка=https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|загаловак=Taylor Swift and Beyoncé reporters wanted by biggest newspaper chain in US|выдавец=Sky News|дата публікацыі=09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231109015600/https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|дата копіі=11.2023}}</ref>. == Спорт == {{Глядзіце таксама|Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальная хакейная ліга}} [[Файл:Arian Foster fumble.jpg|міні|[[Амэрыканскі футбол]] зьяўляецца самым папулярным відам спорту ў ЗША]] Рынак для прафэсійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна $69 млрд, прыкладна на 50% больш за ўсе краіны [[Эўропа|Эўропы]], [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit ,1 billion in 2012]. Reuters.</ref>. [[Бэйсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца XIX стагодзьдзя, не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША зьяўляецца [[амэрыканскі футбол]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. Менавіта Нацыянальная футбольная ліга (НФЛ) мае самую высокую сярэднюю наведвальнасьць сярод усіх спартовых ліаў у сьвеце, а за матчам Super Bowl назіраюць мільёны заўзятараў ва ўсім сьвеце. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] зьяўляюцца наступнымі двума вядучымі прафэсійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Коледжаўскі амэрыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust]. National Football Foundation.</ref>. Гэтыя чатыры асноўных відаў спорту ў прафэсійных лігах разьбіты на сэзоны, якія праводзяцца ў розныя часы году, але перакрываюць адзін аднаго. У [[футбол]]е краіна прымала [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянат сьвету 1994 году]]. [[Зборная ЗША па футболе|Мужчынская зборная па футболе]] зьяўляецца шматразовым удзельнікам чэмпіянатаў сьвету, а [[Жаночая зборная ЗША па футболе|жаночая каманда]] атрымлівала перамогі ў кубку сьвету па футболе сярод жанчынаў. Major League Soccer зьяўляецца галоўным футбольным спаборніцтвам краіны, якая, акрамя таго, мае ў сваім складзе некалькі клюбаў з суседняй [[Канада|Канады]]. Восем разоў [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] праходзілі на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амэрыкі, а [[летнія Алімпійскія гульні 2028 году]] будуць дзявятым такім разам. Па стане на 2017 год прадстаўнікі Злучаных Штатаў атрымалі 2522 мэдалёў на летніх Алімпійскіх гульнях, больш чым любая іншая краіна, і 305 мэдалёў у зімовых Алімпійскіх гульнях, саступіўшы месца толькі [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]<ref>Chase, Chris (February 7, 2014). [https://web.archive.org/web/20191215084716/https://ftw.usatoday.com/2014/02/winter-olympics-medal-count-sochi-all-time-facts «The 10 most fascinating facts about the all-time Winter Olympics medal standings»]. USA Today.</ref>. У той час як большасьць асноўных відаў спорту ў ЗША, як то бэйсбол і амэрыканскі футбол эвалюцыянавалі з эўрапейскай спартовых гульняў, баскетбол, [[валейбол]], [[скейтбордынг]] і [[сноўбордынг]] зьяўляюцца асабіста амэрыканскімі вынаходкамі, некаторыя зь якіх сталі папулярнымі па ўсім сьвеце. [[Лякрос]] і [[сэрфінг]] ўзьніклі зь індзейскіх традыцыяў і традыцыяў карэнных гавайскіх народнасьцяў. Сярод індывідуальных відаў спорту асаблівую папулярнасьць у ЗША маюць [[гольф]] і [[аўтаспорт]], як то [[NASCAR]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140309053431/http://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf «As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America’s Favorite Sport»]. Harris Interactive.</ref><ref>[http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football «What Would the End of Football Look Like?»] Grantland/ESPN.</ref>. [[Рэгбі]] лічыцца самым хуткарослым відам спорту ў ЗША, з зарэгістраванай колькасьцю гульцоў у 115,000+ чалавек<ref>[https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html «Will U.S. learn to love rugby?»] CNN.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Амэрыканска-беларускія адносіны]] * [[Дзядзька Сэм]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Baym, Nina; Levine, Robert S.|загаловак=The Norton Anthology of American Literature|месца=New York, New York|год=2013|выдавецтва=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-91885-4|ref=BaymLevine}} * {{кніга|імя=Jacqueline|прозьвішча=Edmondson|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=dRfOEAAAQBAJ&pg=PA556|загаловак=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture &#91;4 volumes&#93;: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture|выдавецтва=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39348-8|ref=Edmondson}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof00v1unse_e3d7|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994a|том=1|isbn=978-0-669-32972-8|ref=Lauter1994a}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof02laut/page/n2/mode/1up|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994b|том=2|isbn=978-0-669-32973-5|ref=Lauter1994b}} * {{кніга|імя=David Emory|прозьвішча=Shi|год=2016|спасылка=https://archive.org/details/americanarrative0001shid|загаловак=America: A Narrative History|месца=New York|выдавецтва=W.W. Norton|том=1|isbn=978-0-393-26594-1|ref=Shi}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Паўночная Амэрыка}} * [https://www.usa.gov/ Афіцыйная старонка]{{ref-en}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} {{NATO}} {{АЭСР}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] ookcificwxeobsw8xd1sluckiwuuylg 2676459 2676458 2026-06-27T10:01:20Z Dymitr 10914 /* Літаратура */ дапаўненьне 2676459 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Назва на мове краіны = United States of America |Краіна ў родным склоне=Злучаных Штатаў Амэрыкі | Код мовы назвы краіны = en | Катэгорыя = ЗША | СУП ППЗ = $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020">{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=0 |загаловак=Сьпіс краін паводле СУП|праект=База дадзеных Сусьветны экнамічны агляд (красавік 2021)|дата=28 жніўня 2021|мова=en|выдавец=Міжнародны валютны фонд}}</ref> | СУП ППЗ на чалавека = ${{лік|63416}}<ref>{{спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|загаловак=Report|мова=en|праект=World Economic Outlook database: April 2021}}</ref> |Часавы пас=6 часавых пасаў|Лацінка=Złučanyja Štaty Ameryki}} '''Злу́чаныя Шта́ты Амэ́рыкі''' (скарочана '''ЗША''', {{мова-en|The United States of America}}, скарочана таксама ''USA'', ''US'') — фэдэратыўная рэспубліка<ref>{{Кніга|загаловак=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind|выданьне=Second Edition|выдавецтва=St. Martin’s Press|год=2007|pages=632|isbn=978-0-312-37659-8}}.</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Onuf, Peter S.|год=1983|загаловак=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775—1787|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1167-2}}</ref> ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]], якая складаецца з 50 штатаў, адной [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі]] і некалькіх астраўных тэрыторыяў. 48 штатаў і фэдэральная акруга Калюмбія знаходзяцца ў цэнтральнай частцы Паўночнай Амэрыкі паміж [[Канада]]й і [[Мэксыка]]й. Штат [[Аляска (штат)|Аляска]] зьяўляецца самым паўночным зь іх і месьціцца ў паўночна-заходняй частцы мацерыка, у той час як 50-ы штат, [[Гаваі]], уяўляе сабой архіпэляг у сярэдзіне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]]. Дзяржава таксама мае пяць населеных і дзевяць незаселеных тэрыторыяў у Ціхім акіяне й [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]. Гістарычна склаўся падзел ЗША на тры галоўныя рэгіёны: Поўнач, Поўдзень і Захад. З агульнай плошчай у 9,83 млн км² у Злучаных Штатах пражываюць каля 322 млн чалавек (2016 год). Краіна зьяўляецца чацьвёртай паводле велічыні агульнай плошчы й трэцяй паводле колькасьці насельніцтва. ЗША зьяўляюцца аднымі з самых этнічна разнастайнымі й шматнацыянальнымі краінамі сьвету, у выніку буйнамаштабнай іміграцыі са шматлікіх краінаў сьвету<ref>{{Кніга|аўтар=Adams, J.Q.; Strother-Adams, Pearlie|год=2001|загаловак=Dealing with Diversity|месца=Chicago|выдавецтва=Kendall/Hunt|isbn=0-7872-8145-X}}.</ref>. Геаграфія й клімат Злучаных Штатаў таксама надзвычай разнастайныя, то бок яны зьяўляюцца домам для самых разнастайных відаў дзікіх жывёлаў. Злучаныя Штаты зьяўляюцца разьвітай краінай і маюць адну з самых вялікіх нацыянальных эканомік. [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] у 2020 годзе, паводле ацэнкі Міжнароднага валютнага фонду склаў $20,9 трлн, то бок каля 15% [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]]<ref name="СУПППЗ2020"/>. Эканоміка падсілкоўваецца багацьцем прыродных рэсурсаў і самай высокай у сьвеце прадукцыйнасьці працы<ref>{{Спасылка|url=http://www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|загаловак=U.S. Workers World’s Most Productive|выдавец=CBS|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20120331020846/www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|дата копіі=31 сакавіка 2012}}</ref>. Паводле велічыні СУП на душу насельніцтва ў 2020 годзе ЗША займалі 7-ы радок у сьвеце<ref>{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPRPPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|выдавец=Міжнародны валютны фонд|мова=en|дата=11 лістапада 2023}}</ref>. У той час як эканоміка ЗША лічыцца постіндустрыяльнай, яна працягвае заставацца адным з найбуйнейшых сусьветных вытворцаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20121013211628/http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy|загаловак=Manufacturing, Jobs and the U.S. Economy|выдавец=Alliance for American Manufacturing|дата публікацыі=2013|url=http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy}}</ref>. ЗША мае самы высокі сярэдні й мэдыяльны паказчык прыбытку хатняй гаспадаркі сярод краінаў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], а таксама самы высокі сярэдні заробак<ref>[http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ OECD Better Life Index]. OECD Publishing.</ref><ref>[http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2011/household-income_soc_glance-2011-6-en Household Income]. Society at a Glance 2011: OECD Social Indicators. OECD Publishing.</ref>, аднак займае чацьвёрты радок паводле нераўнамернага разьмеркаваньня даходаў сярод краінаў АЭСР<ref>[http://www.oecd.org/els/soc/OECD2013-Inequality-and-Poverty-8p.pdf Crisis squeezes income and puts pressure on inequality and poverty]. OECD</ref>. Прыкладна 16% насельніцтва жыве ў [[беднасьць|беднасьці]]<ref>[http://washington.cbslocal.com/2012/11/15/census-u-s-poverty-rate-spikes-nearly-50-million-americans-affected/ Census: U.S. Poverty Rate Spikes, Nearly 50 Million Americans Affected] CBS.</ref>. На краіну прыпадае 39% глябальных вайсковых выдаткаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130415232842/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458|загаловак=Trends in world military expenditure|дата публікацыі=2012|выдавец=Stockholm International Peace Research Institute|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458}}</ref>, што робіць ЗША найбольш эканамічна й вайскова моцнай дзяржавай у сьвеце, вядомай палітычнай і культурнай сілай, а таксама лідэрам у галіне навуковых дасьледаваньняў і тэхналягічных інавацыяў. == Гісторыя == {{Глядзіце таксама|Дзікі Захад}} Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню зьявіліся, паводле ацэнак архэолягаў, ад 12 да 40 тысячаў гадоў таму. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. === Заснаваньне === Гісторыя ангельскіх паселішчаў, зь якіх пасьля сфармаваліся ЗША, пачалася з заснаваньня [[Джэймстаўн]]у ў [[Вірджынія|Вірджыніі]] ў [[1607]] годзе. У 1696 годзе прыняцьце чарговага закону аб мараплаўстве і ўсталяваньне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імпэрскай сыстэмы. На працягу дзевяці дзесяцігодзьдзяў утварыліся [[трынаццаць калёніяў]], там разьвілася сыстэма рабаўладаньня, укараніліся ангельская культура, [[ангельская мова]] і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны пэрыяд каляніяльнай гісторыі (1696—1763) быў адзначаны малаважнымі зьменамі ў сыстэме імпэрскае адміністрацыі і пераўтварэньнем практычна ўсіх бакоў жыцьця калёніяў. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, разьвівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблеяў — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыцьцё калёніяў дзівіла сваёй разнастайнасьцю. Усе сем дзесяцігодзьдзяў былі апаленыя пажарамі эўрапейскіх войнаў, якія дакочваліся і да амэрыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калёніяў з мэтраполіяй у агульным змаганьні супраць французаў і гішпанцаў, што асталяваліся ў Амэрыцы. У выніку гэтых войнаў гішпанцаў выціснулі з [[Флорыда|Флорыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калёніяў была адведзена пагроза зьнешняй агрэсіі. === Нацыянальны рух === [[Файл:Declaration independence.jpg|міні|250пкс|зьлева|Падпісаньне [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША|дэклярацыі незалежнасьці]]]] Агульная колькасьць насельніцтва калёніяў перавысіла ў 1760-я гады 150 тысячаў чалавек<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва = Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі|год = |том = |старонкі =60|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1763 годзе брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амэрыканскімі паселішчамі. Новае імпэрскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калёніях. Сутыкнуўшыся з апазыцыяй, у 1770 годзе Вялікабрытанія адмяніла мыты на ўсё акрамя [[гарбата|гарбаты]], якая была прадметам раскошы ў калёніях. На працягу трохгадовага пэрыяду спакою адносна невялікая колькасьць радыкалаў прыкладалі намаганьні, каб працягнуць спрэчку. Найбольш уплывовым лідэрам сярод радыкалаў быў Сэм’юэл Адамз з [[Масачусэтс]]у, які строга прытрымліваўся адной мэты — незалежнасьці<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва =Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі |год = |том = |старонкі =66|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1773 годзе ўплывовая кампанія «Іст-Індыя» атрымала ад Вялікабрытаніі права на манапольны экспарт гарбаты да калёніяў. Па ўсім Атлянтычным узьбярэжжы агентаў кампаніі «Іст-Індыя» вымагалі пайсьці ў адстаўку, а новыя пастаўкі альбо вярталі ў Вялікабрытанію, альбо складавалі ў портах. Уночы 16 сьнежня 1773 году група мужчынаў на чале з Сэм’юэлам Адамзам, пераапранутая ў індзейцаў-магаўкаў, узышлі на борты трох брытанскіх суднаў, што стаялі на якары, і выкінулі ўвесь груз гарбаты ў Бостанскую бухту. Афіцыйныя колы Вялікабрытаніі амаль што аднадушна асудзілі гэтую падзею, што атрымала назву «[[Бостанскае чаяваньне]]», як акт вандалізму і патрабавалі заканадаўчых мераў, якія б паставілі каляністаў на месца. 5 верасьня 1774 году ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] пачаў сваю працу [[Першы Кантынэнтальны кангрэс]], на якім была прынятая дэклярацыя пра правы амэрыканскіх калёніяў на «жыцьцё, волю і ўласнасьць» і прынята рашэньне аб’явіць гандлёвы байкот Вялікабрытаніі. У [[1776]] годзе калёніі прынялі Дэклярацыю незалежнасьці. Да 1783 году мяцежныя калёніі заваявалі незалежнасьць сілай зброі і ўтварылі вольную канфэдэрацыю пад назовам Злучаныя Штаты Амэрыкі. У 1789 годзе сувэрэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхваленая [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыя]], якая заклала асновы новай дзяржавы. === Узбуйненьне === [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|міні|300пкс|Гістарычная храналёгія ЗША]] Паводле [[Перапіс насельніцтва ЗША 1790 году|першага перапісу 1790 году]] ў краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За пэрыяд з 1790 па 1815 гады колькасьць насельніцтва падвоілася, а да 1860 году дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы XIX стагодзьдзя адбывалася міграцыя амэрыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты [[Агаё]], [[Індыяна]], [[Іліной]], [[Мічыган]] і [[Вісконсін]], узрасло з 51 тысячаў у 1800 годзе да 6,9 млн у 1860 годзе. За той жа пэрыяд колькасьць насельніцтва [[Новая Ангельшчына|Новай Ангельшчыны]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 годзе ў складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў, як то [[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швайцарцы]], [[нідэрляндцы]]. Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязьменным да наплыву нямецкіх і [[ірляндцы|ірляндзкіх]] імігрантаў у 1840—1850-я гады. У 1790 годзе афрыканцы, якія былі дастаўленыя сюды ў якасьці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводзтва ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасьць у большасьці штатах увоз рабоў быў забаронены, і ў 1808 годзе Кангрэс ЗША заканадаўча замацаваў гэтую забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасьці паўночных штатаў здабылі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы. Імкненьне амэрыканцаў пашырыць тэрыторыі на захад прывяло да шэрагу доўгіх войнаў з [[індзейцы|індзейцамі]] і гішпанцамі. Купля тэрыторыі [[Луізыяна|Луізыяны]] ў французаў у 1803 годзе амаль удвая павялічыла памер краіны — гэтая тэрыторыя значна пераўзыходзіла сучасны аднайменны штат, распасьціраючыся да Канады<ref>[http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm Louisiana Purchase]. National Park Services.</ref>. Сэрыя амэрыканскіх ваенных уварваньняў у [[Флорыда|Флорыду]] прывяла да таго, што [[Гішпанія]] павінна была саступіць частку ўзьбярэжжа [[Мэксыканскі заліў|Мэксыканскага заліву]] ў 1819 годзе. У гэтыя часы шырока было пашырана будаўніцтва [[Чыгунка|чыгункі]]. З 1820 па 1850 гады Джэксанава дэмакратыя пачала падвяргацца шэрагу рэформаў, якія ўключалі пашырэньне выбарчага права для мужчынаў. Гэта прывяло да ўзьнікненьня дзьвюхпартыйнай сыстэмы з 1828 па 1854 гады. У 1845 годзе ЗША анэксавала [[Тэхас|Рэспубліку Тэхас]]. [[Арэгонская дамова]] 1846 году зь Вялікабрытаніяй прывяла да ўсталяваньня кантролю ЗША сучасным амэрыканскім паўночным захадам. Перамога ў амэрыкана-мэксыканскай вайне прывяла да саступкі Мэксыкай [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і вялікай часткі сучаснага паўднёвага захаду ЗША. [[Залатая ліхаманка]] 1848—1849 гадоў у Каліфорніі стымулявала міграцыю ў заходні рэгіён краіны і стварэньне дадатковых заходніх штатаў. Пасьля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] ў ЗША, новыя транскантынэнтальная чыгунка паскорыла [[перасяленьне]] на захад, і, тым самым, павелічэньнем канфліктаў з карэннымі народамі Амэрыкі. У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ў выніку працяглых спробаў [[Расейская імпэрыя|Расея]] прадае ЗША [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў 1959 годзе атрымала статус дадатковага штату краіны. Пазьней далучаныя Гаваі й Пуэрта-Рыка, пры гэтым апошняя тэрыторыя дагэтуль ня мае статусу штату (аднак у рэгіёне дзейнічаюць рухі, мэтаю якіх зьяўляецца здабыцьцё статусу штату для тэрыторыі). == Геаграфія == [[Файл:Barns grand tetons.jpg|міні|250пкс|Скалістыя горы]] Злучаныя Штаты ўтвараюць чацьвертую паводле плошчы краіну ў сьвеце пасьля [[Расея|Расеі]], [[Канада|Канады]] й [[Кітай|Кітаю]]. Кантынэнтальная частка ЗША займае тэрыторыю ад Атлянтычнага да Ціхага акіянаў, і пралягае паміж [[Канада]]й, [[Мэксыка]]й і Мэксыканскай затокай. [[Аляска (штат)|Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынэнтальнай часткі Канадай, берагі Аляскі — на Ціхім і Паўночным акіяне. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпэляг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амэрыкі. [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі, аднак выключэньне складае толькі тэрыторыя [[Гуам]]у і заходняя частка Аляскі. === Будова паверхні === [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|міні|250пкс|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША паводле асаблівасьцяў рэльефу дзеляць на восем правінцыяў: [[Апалачы (горы)|Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны, узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Міжгорныя плято і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і [[Гавайскія астравы]] таксама зьяўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[Дэналі]], якая месьціцца ў штаце Аляска і мае вышыню ў 6193 мэтры. === Клімат === ЗША адрозьніваюцца вялікай разнастайнасьцю кліматычных умоваў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзьве галоўныя кліматычныя вобласьці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мэрыдыяну 100° з. д. Усходняя вобласьць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам зь сярэдняй гадавой колькасьцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мэрыдыяну 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мэксіканскага заліву, і — у значна меншай ступені — з боку Атлянтычнага акіяну. Тэмпэратуры ў гэтай вобласьці больш залежаць ад шыраты мясцовасьці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Ўсходняй вобласьці зазнае частыя зьмены надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зьменлівае надвор’е ў Новай Ангельшчыне, дзе ветраныя дажджлівыя пэрыяды хутка зьмяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласьці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасфэры. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяну на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забясьпечаныя вільгацьцю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, разьмешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласьці ўласьцівыя арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні Санора да больш 2500 мм у некаторых мясцовасьцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпэратуры ў Заходняй вобласьці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасьці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўзьдзеяньне акіяну. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку году пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварваньня халодных паветраных мас з поўначы. === Гідраграфія === [[Файл:Miss R dam 27.jpg|міні|250пкс|зьлева|Рака [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] ў прадмесьцях [[Сэнт-Луіс]]у]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]] і [[Ціхі акіян]]ы. Вялікая частка рачнога сьцёку накіроўваецца ў [[Мэксыканскі заліў]], які зьяўляецца часткай Атлянтычнага акіяну. Ягоны вадазборны басэйн распасьціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, [[Апалачы (горы)|Апалачаў]] на ўсходзе і мяжы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыё-Грандэ]], працякаюць непасрэдна ў Мэксыканскі заліў. Большасьць рэк належыць да гіганцкай сыстэмы, сфармаванай ракой [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] (даўжыня — 3757 км) і ейным галоўным прытокам ракой [[Мізуры (рака)|Мізуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлянтычны акіян. Самыя доўгія зь іх, працягласьцю ў некалькі сотняў кілямэтраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сьцёк з вобласьці Вялікіх азёраў накіраваны на паўночны ўсход па рацэ [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|Сьвятога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлянтычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сыстэмы рэк [[Калумбія (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамэнта-Сан-Хоакін утвараюць асноўныя вадазборныя басэйны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і сэміарыдных раёнах, аддаленых ад узьбярэжжа акіяну, мноства перасыхаючых рэк і некалькі рэк са сталым сьцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінэсота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басэйну, сьцёк зь якога накіраваны да поўначы праз возера [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]], раку [[Нэлсан (рака)|Нэльсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Арктычны акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёраў. Самім вялікім зь іх зьяўляецца [[Мічыган (возера)|Мічыган]] (57 440 кв. км), адзінае зь пяці Вялікіх азёраў, цалкам зьмешчанае ў межах ЗША. Другое памерамі — [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 кв. км). == Палітыка == [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|значак|[[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоль]], у якім ладзіць свае паседжаньні [[Кангрэс ЗША]].]] Дзяржаўны лад ЗША — фэдэральная прэзыдэнцкая рэспубліка, якая складаецца з 50 штатаў і фэдэральнай сталічнай акругі [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]]. ЗША заяўляюць пра сувэрэнітэт над пяцьцю неінкарпараванымі тэрыторыямі і некалькімі ненаселенымі астраўнымі ўладаньнямі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.gao.gov/archive/1998/og98005.pdf|загаловак=U.S. Insular Areas: application of the U.S. Constitution|выдавецтва=U.S. General Accounting Office Report|дата публікацыі=11.1997|копія=https://web.archive.org/web/20131103093032/https://www.gao.gov/archive/1998/og98005.pdf|дата копіі=11.2013}}</ref>. Гэта найстарэйшая зь існых фэдэрацыяў у сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Desjardins, Jeff|спасылка=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/|загаловак=Mapped: The world's oldest democracies|выдавецтва=World Economic Forum|дата публікацыі=08.2019}}</ref>, а іхняя прэзыдэнцкая сыстэма фэдэральнага кіраваньня была цалкам або часткова прынятая многімі дзяржавамі пасьля дэкалянізацыі<ref>{{кніга|аўтар=Ryan, David|спасылка=https://link.springer.com/book/10.1057/9780333977958|загаловак=The United States and Decolonization|выдавецтва=Springer|год=2000|isbn=978-1-349-40644-9}}</ref>. [[Канстытуцыя ЗША]] ўважаецца за найвышэйшы прававы дакумэнт краіны{{Зноска|Burnham|2006|Burnham|41}}. Фэдэральны ўрад падзяляецца на тры галіны, усе яны разьмешчаныя ў Вашынгтоне. Канстытуцыя ЗША ўсталёўвае падзел уладаў, прызначаны дзеля забесьпячэньня сыстэмы стрымліваньняў і працівагаў, каб прадухіліць узьнікненьне перавагі любой з трох галінаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm|загаловак=Constitution of the United States|выдавецтва=The Office of the Secretary of the Senate}}</ref>. Трохгалінная сыстэма вядомая як прэзыдэнцкая сыстэма, у адрозьненьне ад парлямэнцкай сыстэмы, дзе выканаўчая ўлада ёсьць часткай заканадаўчага органу. Многія краіны сьвету перанялі гэты элемэнт канстытуцыі ЗША 1789 году, асабліва ў посткаляніяльных Амэрыках<ref>{{кніга|імя=James L.|прозьвішча=Sundquist|загаловак=Designs for Democratic Stability: Studies in Viable Constitutionalism|выдавецтва=Routledge|год=1997|старонкі=53–72|isbn=978-0-7656-0052-3}}</ref>. [[Файл:White House lawn (long tightly cropped).jpg|значак|зьлева|Рэзыдэнцыя прэзыдэнтаў ЗША вядомая як [[Белы дом]].]] [[Прэзыдэнт ЗША|Прэзыдэнт]] абіраецца на дзьвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партыяў спачатку павінны перамагчы ў [[праймэрыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ў веку ад 18 гадоў незалежна ад плоцевай ды расавай праналежнасьці. Кандыдаты на пасаду прэзыдэнта ладзяць выбарчую кампанію разам з кандыдатам на пасаду віцэ-прэзыдэнта. Абодва кандыдаты абіраюцца разам або разам трываюць паразу на прэзыдэнцкіх выбарах. Прэзыдэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнае сыстэмы, вядомай як [[калегія выбарцаў]]. На практыцы ж кожны з 50 штатаў выбірае групу прэзыдэнцкіх выбарнікаў, якія паводле закону штату абавязаныя зацьвердзіць пераможцу народнага галасаваньня ў гэтым штаце. Кожны штат вылучае двух выбарнікаў плюс адзінага дадатковага выбарніка ад кожнай выбарчай акругі ў штаце, што фактычна адпавядае колькасьці абраных прадстаўнікоў, якіх штат накіроўвае ў [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]]. Акруга Калюмбія, якая ня мае прадстаўнікоў або сэнатараў, атрымлівае тры выбарчыя галасы. І прэзыдэнт, і віцэ-прэзыдэнт займаюць пасаду на чатырохгадовы тэрмін, і прэзыдэнт можа быць пераабраны толькі адзін раз, яшчэ на адзін чатырохгадовы тэрмін. Прэзыдэнт прызначае сябраў кабінэту, пры ўмове зацьвярджэньня іх Сэнатам, і вызначае іншых службовых асобаў, якія кіруюць і забясьпечваюць выкананьне фэдэральнага заканадаўства і палітыкі праз адпаведныя ўстановы<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/|загаловак=The Executive Branch|выдавецтва=The White House}}</ref>. Таксама кіраўнік дзяржавы мае паўнамоцтвы накладаць вэта на заканадаўчыя праекты Кангрэсу ЗША да таго, як яны стануць законам. Аднак прэзыдэнцкае вэта можа быць пераадоленае двума трэцямі галасоў у абедзьвюх палатах Кангрэсу. Прэзыдэнт таксама валодае правам мілаваньня за фэдэральныя злачынствы. Нарэшце, прэзыдэнт мае паўнамоцтвы выдаваць шырокія «выканаўчыя загады» ў шэрагу палітычных сфэраў, якія падлягаюць судоваму перагляду. [[Файл:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|значак|Будынак [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда ЗША]].]] Заканадаўчую ўладу ў краіне чыніць [[Кангрэс ЗША]], які падзяляецца на дзьве палаты, як то з [[Сэнат ЗША|Сэнату]] і [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасьць месцаў у Кангрэсе абіраюцца сябры дзьвюх партыяў — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] ды [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амэрыканскую палітычную сыстэму дзьвюхпартыйнай. У Сэнаце засядаюць 100 сябраў, то бок два прадстаўнікі ад кожнага штату, якія абіраюцца выбарнікамі гэтага штату на шасьцігадовы тэрмін. Палата прадстаўнікоў мае 435 сябраў, якія абіраюцца на двухгадовы тэрмін выбарнікамі той кангрэснай акругі, у якой яны пражываюць. Заканадаўчы орган штату вызначае межы акругаў, якія мусяць быць суцэльнымі ў межах штату. Кожная кангрэсная акруга ЗША мае аднолькавую колькасьць насельніцтва і накіроўвае аднаго прадстаўніка ў Кангрэс<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.khanacademy.org/humanities/us-government-and-civics/us-gov-interactions-among-branches/us-gov-congress-the-senate-and-the-house-of-representatives/a/lesson-summary-the-senate-and-the-house-of-representatives|загаловак=The Senate and the House of Representatives: lesson overview (article)|выдавецтва=Khan Academy}}</ref>. Гады выбараў сэнатараў чаргуюцца такім чынам, што толькі адная траціна зь іх выстаўляецца на выбары кожныя два гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dw.com/en/us-midterm-election-what-you-need-to-know/a-63656210|загаловак=US midterm election: What you need to know – DW – 11/07/2022|выдавецтва=Deutsche Welle|копія=https://web.archive.org/web/20240216134445/https://www.dw.com/en/us-midterm-election-what-you-need-to-know/a-63656210|дата копіі=02.2024}}</ref>. Кангрэс ЗША зацьвярджае законы фэдэральнага ўзроўню, абвяшчае вайну, зацьвярджае міжнародныя дамовы, валодае «бюджэтнай уладай»<ref>{{спасылка|спасылка=https://usa.usembassy.de/government-legislative.htm|загаловак=The Legislative Branch|выдавецтва=United States Diplomatic Mission to Germany|копія=https://web.archive.org/web/20211115122604/https://usa.usembassy.de/government-legislative.htm|дата копіі=11.2021}}</ref> і можа высоўваць імпічмэнт дзейнаму прэзыдэнту<ref>{{спасылка|спасылка=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm|загаловак=The Process for impeachment|выдавецтва=ThinkQuest|копія=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm|дата копіі=04.2013}}</ref>. Адной з найважнейшых незаканадаўчых функцыяў гэтага органа ёсьць паўнамоцтвы расьсьледаваньня і нагляду за выканаўчай уладай<ref>{{навіна|аўтар=Broder, David S.|спасылка=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601989.html|загаловак=Congress’s Oversight Offensive|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=03.2007|копія=https://web.archive.org/web/20110501115602/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601989.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. Кангрэсны нагляд звычайна дэлегуецца камітэтам і робіцца дзякуючы паўнамоцтву Кангрэсу выдаваць позвы<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro|спасылка=https://www.reuters.com/article/idUSN2518728220070425|загаловак=House committee subpoenas Rice on Iraq|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2007|копія=https://web.archive.org/web/20210114214442/https://www.reuters.com/article/idUSN2518728220070425|дата копіі=01.2021}}</ref>. Значная частка працы Кангрэсу выконваецца праз сыстэму камітэтаў, кожны зь якіх прызначаецца дзеля пэўнай мэты або функцыі. Уладу ў штатах прадстаўляюць губэрнатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Фэдэральная судовая ўлада ЗША, судзьдзі якой прызначаюцца прэзыдэнтам пажыцьцёва пры зацьвярджэньні Сэнатам, улучае перадусім [[Вярхоўны суд ЗША]], фэдэральныя апэляцыйныя суды і фэдэральныя акруговыя суды. Найніжэйшым узроўнем у гэтай сыстэме ёсьць фэдэральны акруговы суд, які разглядае ўсе справы, што тычацца «першаснай юрысдыкцыі», то бок фэдэральных статутаў, канстытуцыйнага права або міжнародных дамоваў. Пасьля таго як фэдэральны акруговы суд выдасьць сваю пастанову па справе, яна можа быць аспрэчаная і перададзеная ў фэдэральны апэляцыйны суд. Дванаццаць фэдэральных акругаў судовай сыстэмы ЗША падзяляюць краіну на 12 асобных геаграфічных адміністрацыйных рэгіёнаў дзеля разгляду апэляцыяў. Наступным і найвышэйшым судом у сыстэме ёсьць Вярхоўны суд Злучаных Штатаў<ref>{{кніга|аўтар=Hall, Kermit L.; McGuire, Kevin T.|спасылка=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC|загаловак=Institutions of American Democracy: The Judicial Branch|выдавецтва=Oxford University Press|год=2005|isbn=978-0-19-988374-5}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=U.S. Citizenship and Immigration Services|спасылка=https://books.google.com/books?id=8X1CzvBXHksC&pg=PA4|загаловак=Learn about the United States: Quick Civics Lessons for the Naturalization Test|выдавецтва=Government Printing Office|isbn=978-0-16-091708-0}}</ref><ref>{{кніга|імя=Bryon|прозьвішча=Giddens-White|спасылка=https://books.google.com/books?id=mbZw3bJsWtUC|загаловак=The Supreme Court and the Judicial Branch|выдавецтва=Heinemann Library|год=2005|isbn=978-1-4034-6608-2}}</ref><ref>{{кніга|імя=Charles L.|прозьвішча=Zelden|спасылка=https://archive.org/details/judicialbranchof0000zeld|загаловак=The Judicial Branch of Federal Government: People, Process, and Politics|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2007|isbn=978-1-85109-702-9}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uscourts.gov/FederalCourts.aspx|загаловак=Federal Courts|выдавецтва=United States Courts}}</ref>. Вярхоўны суд ЗША тлумачыць законы і адмяняе тыя, якія прызнае неканстытуцыйнымі. У сярэднім Вярхоўны суд атрымлівае каля 7000 хадайніцтваў аб выдачы пісьмовага распараджэньня штогод, але задавальняе толькі блізу 80 зь іх<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scotusblog.com/supreme-court-procedure/|загаловак=Supreme Court Procedure|выдавецтва=SCOTUSblog}}</ref>. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Мапа ЗША з штатамі|float=right}} Дзяржава складаецца з 50 [[Штат ЗША|штатаў]], якія зьяўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі фэдэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі Калюмбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[акругі ЗША|акругі]] (у [[Луізыяна|Луізыяне]] гістарычна склаўся тэрмін «прыход» (''parish''); у [[Аляска (штат)|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (''borough''), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, якія звычайна ня маюць істотных урадавых функцыяў. Найболей вядомай функцыяй графстваў зьяўляецца кіраваньне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыцьцём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агаё]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдага]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклагома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска (штат)|Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вэрмонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлаўэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Іліной]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канэктыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізыяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусэтс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мізуры (штат)|Мізуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінэсота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрылэнд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэбраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэвада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрзі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мэксыка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пэнсыльванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айлэнд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнэсі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Флорыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Midtown Manhattan Skyline 004 (cropped).jpg|значак|зьлева|Сядзіба [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] ад 1952 году месьціцца ў [[Нью-Ёрк]]у. ЗША таксама былі аднымі з стваральнікаў гэтай арганізцыі.]] ЗША маюць шырокую сыстэму замежных дачыненьняў і, паводле стану на 2024 год, другую паводле велічыні дыпляматычную службу ў сьвеце. Краіна ёсьць сталым сябрам [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members|загаловак=Current Members|выдавецтва=United Nations Security Council}}</ref> і месцам, дзе месьціцца штаб-кватэра [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]<ref>{{артыкул|загаловак=United Nations Headquarters Agreement|выданьне=The American Journal of International Law|том=42|старонкі=445—447|год=04.1948|DOI=10.2307/2193692}}</ref>. ЗША ўваходзяць у міжурадавыя арганізацыі [[Група сямі|G7]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|загаловак=Where is the G7 Headed?|выдавецтва=Council on Foreign Relations|дата публікацыі=06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|дата копіі=07.2022}}</ref>, [[Група дваццаці|G20]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/|загаловак=The United States and G20: Building a More Peaceful, Stable, and Prosperous World Together|выдавецтва=United States Department of State|дата публікацыі=07.2022}}</ref> і [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.oecd.org/about/members-and-partners/|загаловак=Our global reach|выдавецтва=OECD}}</ref>. Амаль усе краіны маюць у ЗША амбасады, а многія таксама консульствы ці афіцыйныя прадстаўніцтвы. Аналягічна, амаль усе дзяржавы трымаюць афіцыйныя дыпляматычныя місіі ў Злучаных Штатах, за выключэньнем [[Іран]]у, [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]]<ref>{{навіна|аўтар=Oliver, Alex; Graham, Euan|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336|загаловак=Which are the countries still talking to North Korea?|выдавец=BBC News|дата публікацыі=12.2017}}</ref> і [[Бутан]]у<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro, Matthew F.|спасылка=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/|загаловак=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties|выдавец=The Diplomat|дата публікацыі=12.2014}}</ref>. Не хважаючы на тое, што Тайвань ня мае афіцыйных дыпляматычных дачыненьняў з ЗША, але краіны падтрымліваюць паміж сабою шчыльныя неафіцыйныя сувязі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice|загаловак=US will continue to strengthen 'unofficial ties' with Taiwan, says Harris|выдавецтва=South China Morning Post|дата публікацыі=09.2022}}</ref>. Злучаныя Штаты рэгулярна надаюць [[Тайвань|Тайваню]] вайсковую тэхніку дзеля стрымліваньня магчымай кітайскай агрэсіі<ref>{{навіна|аўтар=Ruwitch, John|спасылка=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister|загаловак=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister|выдавец=NPR|дата публікацыі=09.2020}}</ref>. Геапалітычная ўвага краіны ўсё больш скіроўваецца на Інда-Ціхаакіянскі рэгіён, дзе ЗША далучыліся да [[Чатырохбаковы дыялёг у сфэры бясьпекі|Чатырохбаковага дыялёгу ў сфэры бясьпекі]] і [[АУКУС]]<ref>{{спасылка|аўтар=Saaliq, Sheikh|спасылка=https://apnews.com/article/india-quad-rubio-1c7426e104b7663ed01a727f943c9715|загаловак=Quad ministers announce new Indo-Pacific initiatives on maritime security and energy|выдавецтва=Associated Press|дата публікацыі=26.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Li, Wentong|спасылка=https://www.thediplomaticaffairs.com/2025/12/05/aukus-and-the-reconfiguration-of-indo-pacific-security-an-analysis-of-the-trilateral-security-partnership/|загаловак=AUKUS and the Reconfiguration of Indo-Pacific Security: An Analysis of the Trilateral Security Partnership|выдавецтва=thediplomaticaffairs.com|дата публікацыі=05.12.2025}}</ref>. ЗША маюць асаблівыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й і моцныя сувязі з [[Канада]]ю<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|загаловак=Canada–U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=09.2010|копія=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Аўстралія]]й<ref>{{кніга|аўтар=Vaughn, Bruce|загаловак=Australia: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service}}</ref>, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|загаловак=New Zealand: Background and Bilateral Relations with the United States|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=05.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|дата копіі=01.2021}}</ref>, [[Філіпіны|Філіпінамі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|загаловак=The Republic of the Philippines and U.S. Interests|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=01.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|дата копіі=08.2021}}</ref>, [[Японія]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|загаловак=Japan-U.S. Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=06.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|загаловак=U.S.–South Korea Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Ізраіль|Ізраілем]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|загаловак=Israel: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|дата копіі=03.2019}}</ref> і шэрагам краінаў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], як то з [[Францыя]]й, [[Італія]]й, [[Нямеччына]]й, [[Гішпанія]]й і [[Польшча]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/|загаловак=U.S. Relations With Poland|выдавецтва=State.gov|дата публікацыі=01.2021}}</ref>. ЗША цесна супрацоўнічаюць з сваімі хаўрусьнікамі па [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] ў пытаньнях вайсковай і нацыянальнай бясьпекі, а таксама з краінамі Амэрыкі праз [[Арганізацыя амэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыю амэрыканскіх дзяржаваў]] і Пагадненьне аб свабодным гандлі паміж ЗША, Мэксыкай і Канадай. ЗША ажыцьцяўляюць поўную міжнародную абарончую юрысдыкцыю і адказнасьць за [[Мікранэзія|Мікранэзію]], [[Маршалавы астравы]] і [[Палаў]] праз Пагадненьне аб свабоднай асацыяцыі. Краіна ўсё больш разьвівае стратэгічнае супрацоўніцтва зь [[Індыя]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2022/02/U.S.-Indo-Pacific-Strategy.pdf|загаловак=INDO- PACIFIC STRATEGY OF THE UNITED STATES|выдавецтва=White House}}</ref>, у той час як ейныя дачыненьні з [[Кітай|Кітаем]] паступова пагаршаюцца<ref>{{спасылка|аўтар=Bala, Sumathi|спасылка=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html|загаловак=U.S.-China relations are going downhill with 'no trust' on either side, Stephen Roach says|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=03.2023}}</ref>. Пачынаючы з 2014 году, ЗША сталі ключавым хаўрусьнікам [[Украіна|Украіны]]<ref>{{навіна|аўтар=Rumer, Eugene; Sokolsky, Richard|спасылка=https://carnegieendowment.org/research/2019/06/thirty-years-of-us-policy-toward-russia-can-the-vicious-circle-be-broken?lang=en|загаловак=Thirty Years of U.S. Policy Toward Russia: Can the Vicious Circle Be Broken?|выдавец=Carnegie Endowment for International Peace|дата публікацыі=06.2019}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Macias, Amanda|спасылка=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html|загаловак=Here’s a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=06.2022}}</ref>. ==== Беларуска-амэрыканскія дачыненьні ==== Злучаныя Штаты прызналі незалежнасьць Беларусі 25 сьнежня 1991 году. Пасьля таго, як абедзьве краіны ўсталявалі дыпляматычныя стасункі, у Менску 31 студзеня 1992 году было афіцыйна адкрытая амбасада ЗША. Першы амбасадар ЗША ў Беларусі Дэйвід Сўорц прыступіў да выкананьня сваіх абавязкаў 25 жніўня 1992 году і завяршыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у студзені 1994 году. Наступнымі амбасадарамі ЗША ў Беларусі былі Кенэт Ялавіц, Дэніел Спэкгард, Майкл Козак і Джордж Крол. 21 ліпеня 2006 году прэзыдэнт Джордж Буш рэкамэндаваў на пасаду амбасадара ЗША ў Беларусі Карэн Ст’юарт. Яна прыбыла ў Менск 18 верасьня 2006 году і працавала там да 2008 году, калі беларускі ўрад у аднабаковым парадку ўвёў абмежаваньні на колькасьць амэрыканскіх дыпляматаў і вымусіў ЗША адклікаў зь Беларусі свайго амбасадара. Абедзьве краіны абмяняліся афіцыйнымі візытамі на найвышэйшым узроўні: [[Станіслаў Шушкевіч]], тагачасны Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, сустрэўся ў Вашынгтоне з прэзыдэнтам [[Біл Клінтан|Білам Клінтанам]] у ліпені 1993 году, а прэзыдэнт ЗША наведаў Беларусь 15 студзеня 1994 году. === Узброеныя сілы === [[Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|значак|Амэрыканскія жаўнеры ў [[Багдад]]зе.]] Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сілаў * Ваенна-марскіх сілаў * Ваенна-паветраных сілаў * Берагавой аховы Колькасьць на красавік 2007 году — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзэрве. Бюджэт 2007 году — $553 млрд. ЗША ўдзельнічае ў абаронным блёку [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], бярэцца ўдзел у хаўрусных міратворчых і антытэрарыстычных апэрацыях ([[Кувэйт]], [[Югаславія]], [[Аўганістан]], [[Ірак]]). У 2021 годзе на вайсковы бюджэт ЗША прыпала 40% сусьветных выдаткаў на войска<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экспэрт: ЗША страцілі поўнае дамінаваньне ў сусьветнай эканоміцы, таму разьвязваюць гандлёвыя войны|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/ekspert-zsha-stratsili-pounae-daminavanne-u-susvetnaj-ekanomitsy-tamu-razvjazvajuts-gandlevyja-vojny-120971-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2022|дата доступу=25 кастрычніка 2022}}</ref>. === Праваахоўныя органы === * [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]] (Цэнтральнае разьведвальнае ўпраўленьне) * [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў|ФБР]] (Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў) * [[Управа па барацьбе з наркотыкамі]] Па стане на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1% ад усяго насельніцтва краіны. Са зьняволеных 2,77 адсоткі лацінаамэрыканцы, 6,66 адсоткі — афраамэрыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, было затрачана 49 млрд доляраў ЗША, да 2011 году выдаткі дасягнулі прыкладна $74 млрд. == Эканоміка == [[Файл:United States Export Treemap (2011).png|значак|зьлева|Мапа экспарту ЗША ў 2011 годзе. ЗША зьяўляецца другой краінай у сьвеце паводле экспарту.]] Эканоміка Злучаных Штатаў абапіраецца на [[капіталізм|капіталістычныя]] прынцыпы і падсілкоўваецца багатымі [[карысныя выкапні|прыроднымі рэсурсамі]] і высокай прадукцыйнасьцю. Паводле зьвестак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], СУП ЗША складае $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020"/><ref name="the balance">{{спасылка|аўтар=Amadeo K.|url=https://www.thebalance.com/world-s-largest-economy-3306044|загаловак=Largest Economies in the World|выдавец=the balance|мова=en|дата публікацыі=21 ліпеня 2020}}</ref>. Нацыянальны СУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці быў прыкладна на 9% большым у параўнаньні з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязам]], насельніцтва якога больш на 62% за насельніцтва Злучаных Штатаў. Паводле Сусьветнага банку, намінальны СУП ЗША ацэньваецца ў $ 21,4 трлн па стане на 2019 год, што на траціну больш за паказчык Эўрапейскага зьвязу<ref name="the balance"/>. З 1983 па 2008 гады рэальны гадавы рост СУП складаў 3,3%, што больш у параўнаньні зь сярэднім паказчыкам астатніх краінаў [[G7]], які маюць каля 2,3%<ref>[https://web.archive.org/web/20140512123918/http://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 The Mismeasure of Inequality]. Policy Review.</ref>. Краіна займае дзявятае месца ў сьвеце па намінальным СУП на душу насельніцтва. [[Амэрыканскі даляр|Даляр ЗША]] зьяўляецца асноўнай рэзэрвовай валютай у сьвеце<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves]. International Monetary Fund.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым імпартэрам тавараў і другім паводле велічыні экспартэрам, не зважаючы на тое, што экспарт на душу насельніцтва зьяўляецца адносна нізкімі. У 2010 годзе агульны гандлёвы дэфіцыт ЗША складаў $635 млн<ref name="greyhill">[http://greyhill.com/trade-statistics Trade Statistics]. Greyhill Advisors.</ref>. [[Канада]], [[Кітай]], [[Мэксыка]], [[Японія]] й [[Нямеччына]] зьяўляюцца галоўнымі гандлёвымі партнэрамі краіны<ref>[http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html Top Ten Countries with which the U.S. Trades]. U.S. Census Bureau.</ref>. У 2010 годзе [[нафта]] была найбуйнейшай імпартным таварам, у той час як транспартнае абсталяваньне зьяўлялася найбуйнейшым экспартным таварам<ref name="greyhill"/>. Кітай зьяўляецца найбуйнейшым замежным трымальнікам дзяржаўнага доўгу ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe National debt: Whom does the US owe?]. The Christian Science Monitor.</ref>. Паводле справаздачы Міжнароднага энэргетычнага агенцтва (Парыж, Францыя), у ліпені 2013 году здабыча вуглевадародаў у ЗША перасягнула 22 млн [[Барэль|бочак]] (3,498 млрд літраў) за дзень у сувязі з распрацоўкай [[лупняк]]овых радовішчаў Бакен у [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоце]] і Ігл-Форд у Тэхасе. У выніку ЗША выперадзілі Расею па нафтаздабычы і занялі 2-е месца ў сьвеце пасьля Саудаўскай Арабіі. Рост нафтаздабычы з лупнякоў у ЗША ў наступныя гады істотна абнізіў цэны на нафту на сусьветным рынку, бо дагэтуль ЗША працяглы час былі аднымі з найбольшых імпартэраў нафты ў сьвеце<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=ЗША апярэджваюць Расею па нафтаздабычы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131004/1380836769-hronika-aposhnih-padzey|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 кастрычніка 2013|нумар=187 (27552)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1380836712_1.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>. У 2009 годзе прыватны сэктар, паводле ацэнак, складаў 86,4% ад эканомікі, з улікам фэдэральнай урадавай дзейнасьці ў 4,3% і дзйнасьці органаў мясцовага самакіраваньня і ўрадаў штатаў у 9,3%<ref>[http://greyhill.com/gdp-by-industry/ GDP by Industry]. Greyhill Advisors.</ref>. Не зважаючы на тое, што эканоміка краіны дасягнула постіндустрыяльнага ўзроўню разьвіцьця й ягоныя сэктары паслуг складаюць 67,8% ад СУП, Злучаныя Штаты па-ранейшаму зьяўляюцца буйной індустрыяльнай дзяржавай<ref name="usinfo-usa-economy">[https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html USA Economy in Brief]. U.S. Dept. of State, International Information Programs.</ref>. [[Хімічная прамысловасьць]] зьяўляецца асноўнай сфэрай прамысловасьці ў ЗША<ref>[http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006]. U.S. Census Bureau.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца трэцім паводле велічыні вытворцам нафты ў сьвеце, а таксама ейным найбуйнейшым імпартэрам. ЗША зьяўляюцца галоўным у сьвеце вытворцам [[электрычнасьць|электрычнай]] і [[ядзерная энэргія|ядзернай энэргіі]], а таксама вырабніцтва [[звадкаваны прыродны газ|звадкаванага прыроднага газу]], [[серка|серы]], [[фасфаты|фасфатаў]] і солі. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 19,6 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў ЗША<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. Акрамя таго іншымі асноўнымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], аэракасьмічная, электронная, харчовая і вайсковая прамысловасьці. У гэты ж час на [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]] прыходзіцца крыху менш за 1% СУП<ref name="usinfo-usa-economy"/> аднак Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым у сьвеце вытворцам [[кукуруза|кукурузы]] і [[Соя культурная|соевых бабоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn Corn]. U.S. Grains Council.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442 Soybean Demand Continues to Drive Production]. Worldwatch Institute.</ref>. Разам з тым для ЗША характэрныя высокі зьнешні доўг, вялікія карпаратыўныя даўгі і запазычанасьці па [[іпатэка|іпатэцы]], нізкі ўзровень ашчаджэньняў, падзеньне кошту на нерухомасьць, то бок праблема інвэставаньня, вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5% (травень 2009). Асноўныя сэктары: сельская гаспадарка (0,9%), прамысловасьць (20,6%), сфэра паслуг (78,5%). == Дэмаграфія == {{Глядзіце таксама|Greencard}} [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|міні|290пкс|Найбуйнейшыя групы паводле паходжаньня па акругах у 2000 годзе.]] Згодна са зьвесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за XX стагодзьдзе, ад прыкладна 76 мільёнаў у 1900 годзе да сёньняшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты зьяўляюцца трэцяй самай населенай краінай у сьвеце, пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША зьяўляецца адзінай буйной прамыслова разьвітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэньне колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам зьяўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з 1990 па 2000 год назіраўся ў штатах [[Нэвада]] (66,3%), [[Арызона]] (40%) і [[Каларада]] (30,6%). Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, то бок налічваецца 31 этнічная група паводле паходжаньня, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Нямецкія амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іхных шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні зьяўляюцца ірляндзкія амэрыканцы (каля 35 млн), наступныя — амэрыканцы мэксыканскага паходжаньня (каля 31 млн) і ангельскія амэрыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы эўрапейскага паходжаньня ўключаюць у сябе італьянцаў, швэдаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе зь пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. Прыбыцьцё прадстаўнікоў этнасаў эўрапейскага паходжаньня мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часьцяком у ХІХ або нават XVIII стагодзьдзі, некаторыя з іхніх сьвятаў укараніліся ў агульнаамэрыканскай культуры (напрыклад, [[дзень сьвятога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжаньне ад пурытанаў — першых эўрапейскіх насельнікаў сучаснае тэрыторыі ЗША. З канца ХІХ стагодзьдзя з эканамічных прычынаў узьнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагодзьдзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасьць, у прыватнасьці, беларусы былі прызнаныя ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжаньня, якая адзначылася вядомай дзейнасьцю ў ЗША, зьяўляецца [[Тадэвуш Касьцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамэрыканцы]] ёсьць найбуйнейшай у краіне расавай меншасьцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы азіяцкага паходжаньня зьяўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасьцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амэрыканскімі этнічнымі групамі зьяўляюцца амэрыканцы кітайскага паходжаньня, філіпінскія амэрыканцы і амэрыканцы індыйскага паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы індзейскага паходжаньня дагэтуль зьяўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзэрвацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] й [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзельлю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае празь дзейнасьць расейскіх даамэрыканскіх калянізатараў. У 2012 фінансавым годзе больш за адзін мільён імігрантаў атрымалі правы на законнае пражываньне ў краіне, пры гэтым большасьць зь іх атрымалі правы згодна з праграмай узьяднаньня сем’яў. З гістарычных прычынаў моваю большасьці насельніцтва, а таксама моваю міжнацыянальнае камунікацыі краіны стала [[ангельская мова]]. Ангельская мова зьяўляецца роднай для абсалютнае большасьці неангельскага эўрапейскага насельніцтва ЗША (за выключэньнем мігрантаў цяперашняга часу), гэтая ж мова дэ-факта мае статус дзяржаўнай (аднак заканадаўча панятак аб дзяржаўнай мове адсутнічае). На 2022 год у ЗША налічвалася звыш 4-х млн чалавек (1,2% насельніцтва), якія прымалі абязбольвальнікі ад [[гераін]]авай ломкі<ref>{{Артыкул|аўтар=Алена Кравец.|загаловак=Ключ, які «адкрываў» краіны|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220926/1664198354-yak-z-dapamogay-narkotykau-eurapeyskiya-ulady-zmyanyali-hod-gistoryi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=27 верасьня 2022|нумар=[https://zviazda.by/be/number/189-29811 189 (29811)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/27ver-2022-10.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref>. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амэрыканскі варыянт ангельскай мовы}} 1 сакавіка 2025 году прэзыдэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнаньне ангельскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іхную гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацьверджанай на фэдэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні ангельская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Паводле зьвестак ураду за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-ангельску. Відавочная большасьць зь іх гаварылі на гішпанскай мове: іх колькасьць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігія === Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША гарантуе свабоду веравызнаньня і забараняе кангрэсу прымаць законы, якія будуць тычацца рэлігійных справаў. [[Хрысьціянства]] на сёньняшні дзень зьяўляецца найбольш распаўсюджанай рэлігіяй, якая практыкуецца ў краіне, але вызнаюцца, таксама, і іншыя рэлігіі. Паводле апытаньня 2013 году 56% амэрыканцаў заявілі, што рэлігія адыгрывае «вельмі важную ролю ў іхным жыцьці», значна больш высокую лічбу, чым у любой іншай разьвітой краіне<ref>[http://www.gallup.com/poll/1690/Religion.aspx#1 Religion]. Gallup.</ref>. У 2009 годзе паводле апытаньня [[інстытут Гэлапа|інстытуту Гэлапа]] 42% амэрыканцаў заявілі, што яны наведваюць царкву штотыдзень або амаль штотыдзень, гэтыя лічбы вагаліся ад мінімуму ў 23% у штаце [[Вэрмонт]] да ўзроўню ў 63% у штаце [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]]<ref>[http://www.gallup.com/poll/125999/mississippians-go-church-most-vermonters-least.aspx Mississippians Go to Church the Most; Vermonters, Least]. Gallup.</ref>. Як і ў іншых заходніх краінах дзель [[атэізм|атэістаў]] у ЗША паступова павялічваецца. Бязьвер’е імкліва расьце сярод амэрыканцаў да 30 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20210513235057/https://religion.blogs.cnn.com/2012/06/12/pew-survey-doubt-of-god-growing-quickly-among-millennials/ Pew Survey: Doubt of God Growing Quickly among Millennials]. CNN.</ref>. Апытаньні паказваюць, што ў цэлым амэрыканская арганізаваная рэлігійная дзейнасьць зьніжаецца<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/07/12/us-confidence-in-organized-religion-at-low-point_n_1669100.html?utm_hp_ref=religion American Confidence In Organized Religion At All Time Low]. Huffington Post.</ref>, і, што больш маладых амэрыканцаў, у прыватнасьці, становяцца ўсё больш нерэлігійнымі<ref>[https://web.archive.org/web/20100326125354/http://www.pewforum.org/Age/Religion-Among-the-Millennials.aspx Religion Among the Millennials]. The Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>. Паводле апытаньня 2012 году 73% дарослых грамадзянаў ЗША вызнаюць сябе хрысьціянінамі<ref name="nones">[http://www.pewforum.org/2012/10/09/nones-on-the-rise/ «Nones» on the Rise]. Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>, што ў параўнаньні з 86,4% у 1990 годзе зьяўляецца меншым паказчыкам<ref>[https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf American Religious Identification Survey 2001]. CUNY Graduate Center.</ref>. На [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] дэнамінацыі прыпадала 48% ад колькасьці ўсяго насельніцтва, у той час як на вернікаў [[Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай царквы]] прыпадала 22%<ref name="nones"/>. На іншыя нехрысьціянскія рэлігіі ў 2012 годзе прыходзілася 6% насельніцтва. Гэты паказчык крыху павялічыўся ў параўнаньні з 4% у 2007 годзе<ref name="nones"/>. У ходзе апытаньня 19,6% амэрыканцаў назвалі сябе [[агнастыцызм|агностыкам]], атэістам ці проста, што ня маюць аніякай рэлігіі. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|міні|250пкс|Унівэрсытэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэфэрсанам у 1819 годзе, зьяўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных унівэрсытэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: фэдэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартамэнтам адукацыі ЗША шляхам увядзеньня абмежаваньняў на фэдэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сыстэма дзяржаўных школ. У большасьці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросьце ад шасьці або сямі гадоў, пакуль ім ня споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сыстэма з 12 клясаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучаньня ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12% дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2% дзяцей праходзяць хатняе навучаньне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў сьвеце, то бок на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за $11 тысячаў <ref>[https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows U.S. education spending tops global list, study shows]. CBS.</ref>. Каля 80% амэрыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўнівэрсытэты<ref>[https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good]. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасьць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных установаў. У адпаведнасьці зь міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амэрыканскіх каледжаў і ўнівэрсытэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных установаў сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Top Universities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97%, аднак паводле перапісу 2003 толькі 84,5% амэрыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычынаў адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя фэдэральныя стандарты для навучальных установаў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мэксыка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледжаў міжнароднай супольнасьці]] — Заходнеамэрыканскі. == Культура == === Літаратура === [[Файл:Mark Twain by AF Bradley.jpg|значак|зьлева|[[Марк Твэн]] быў названы [[Ўільям Фолкнэр|Ўільямам Фолкнэрам]] бацькам амэрыканскай літаратуры<ref>{{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Jelliffe|загаловак=Faulkner at Nagano|месца=Tokyo|выдавецтва=Kenkyusha, Ltd|год=1956}}</ref>.]] Каляніяльныя амэрыканскія аўтары былі пад уплывам [[Джон Лок|Джона Лока]] і іншых філёзафаў [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|157–159}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|503—509}}. Час [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]] (1765—1783) адзначаны палітычнымі творамі [[Бэнджамін Франклін|Бэнджаміна Франкліна]], [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Томас Пэйн|Томаса Пэйна]] і [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]]. Беспасярэдне перад і па [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайне за незалежнасьць]] газэты набылі вялікую папулярнасьць, задавальняючы попыт на антыбрытанскую нацыянальную літаратуру{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|163}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|705—707}}. Раьннім раманам уважаецца ''«[[Сіла спачуваньня]]»'' [[Ўільям Гіл Браўн|Ўільяма Гіла Браўна]], выдадзены ў 1791 годзе. Пісьменьнік і крытык [[Джон Ніл]] у першай палове XIX стагодзьдзя спрыяў фармаваньню ўнікальнай амэрыканскай літаратуры і культуры, крытыкуючы папярэднікаў, як то [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], за імітацыю брытанскіх узораў, і ўплываючы на аўтараў кшталту [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]<ref>{{кніга|імя=Benjamin|прозьвішча=Lease|загаловак=That Wild Fellow John Neal and the American Literary Revolution|месца=Chicago, Illinois|выдавецтва=University of Chicago Press|год=1972|isbn=978-0-226-46969-0}}</ref>, які скіраваў амэрыканскую паэзію і апавяданьні ў новае рэчышча. [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] і [[Маргарэт Фулер]] сталіся піянэрамі ўплывовага руху трансцэндэнталістаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://xroads.virginia.edu/~ma95/finseth/trans.html|загаловак=The Emergence of Transcendentalism|выдавецтва=The University of Virginia|копія=https://web.archive.org/web/20230718205554/http://xroads.virginia.edu/~MA95/finseth/trans.html|дата копіі=07.2023}}</ref><ref>{{кніга|імя=Peter|прозьвішча=Coviello|спасылка=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156539.001.0001/acref-9780195156539-e-0294?rskey=lw57LH&result=1|загаловак=The Oxford Encyclopedia of American Literature|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530772-6}}</ref>, а [[Гэнры Дэйвід Тора]], аўтар твору ''«[[Ўолдэн, альбо Жыцьцё ў лесе]]»'', таксама быў пад уплывам гэтага руху. Канфлікт вакол абаліцыянізму натхняў пісьменьнікаў, як то [[Гарыет Бічэр-Стоў]], і аўтараў рабскіх наратываў, напрыклад [[Фрэдэрык Дуглас|Фрэдэрыка Дугласа]]. Праца ''«[[Пунсовая літара]]»'' 1850 году [[Натаніель Готарн|Натаніеля Готарна]] выявіла цёмны бок амэрыканскай гісторыі, гэтак жа як вядомы твор ''«[[Мобі Дык]]»'' 1851 году [[Гэрман Мэлвіл|Гэрмана Мэлвіла]]. Найбольш значнымі паэтамі XIX стагодзьдзя, часу амэрыканскага Рэнэсансу, былі [[Ўолт Ўітмэн]], Мэлвіл і [[Эмілі Дыкінсан]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|444—447}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1228}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1233}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1260}}. [[Марк Твэн]] стаў першым буйным амэрыканскім пісьменьнікам, народжаным на Захадзе. [[Гэнры Джэймз]] атрымаў міжнародную ўхвалу дзякуючы раманам кшталту ''«[[Жаночы партрэт]]»'' (1881). Зь цягам пашырэньня пісьменнасьці сярод насельніцтва пэрыядычныя выданьні ўсё часьцей друкавалі гісторыі пра прамысловых рабочых, жанчынаў і сельскую беднату{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1269—1270}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|8—10}}. Натуралізм, рэгіяналізм і рэалізм былі галоўнымі літаратурнымі плынямі таго часу{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1271—1273}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|12}}. Хоць [[мадэрнізм]] агулам набыў міжнародны характар, мадэрністы ў ЗША часьцей укарэньвалі свае творы ў канкрэтных рэгіёнах, супольнасьцях і культурах{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1850—1851}}. Пасьля Вялікай міграцыі ў паўночныя гарады афраамэрыканскія і індзейскія аўтары Гарлемскага Рэнэсансу стварылі асобную літаратурную традыцыю, у якой асуджалі няроўнасьць. У эпоху пашырэньня джазу гэтыя творы распаўсюдзіліся па-за межы ЗША, што паўплывала на філязофію [[нэгрытуд]]у, што ўзьнікла ў 1930-я гады сярод франкамоўных пісьменьнікаў афрыканскай дыяспары{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1579—1585}}. У 1950-я гады ідэал аднастайнасьці падштурхнуў многіх аўтараў да спробы напісаць [[вялікі амэрыканскі раман]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2260—2261}}, у той час як [[разьбітае пакаленьне|пакаленьне бітнікаў]] адрынула канфармізм, выкарыстоўваючы стылі, якія надавалі большую вагу вуснаму слову, апісваючы ўжываньне наркотыкаў, сэксуальнасьць і недахопы грамадзтва{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2262}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1975—1977}}. Сучасная літаратура стала больш плюралістычнай, чым была ў мінулыя эпохі, а ейнай найбольш аб’яднальнай рысай можна назваць тэндэнцыю да самасьвядомых моўных экспэрымэнтаў{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2266—2267}}. Больш за дзясятак амэрыканскіх аўтараў у розныя гады атрымлівалі [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/all/|загаловак=All Nobel Prizes in Literature|выдавецтва=Nobel Prize Outreach AB 2024}}</ref>. === Масавыя мэдыі === [[Файл:Comcast Philly.JPG|значак|Гмах у [[Філадэлфія|Філадэлфіі]], дзе разьмяшчаецца сядзіба буйнога тэлекамунікацыйнага холдынгу [[Comcast]].]] Да чатырох галоўных вяшчальных сетак ЗША ставяцца [[NBC|National Broadcasting Company]] (NBC), [[CBS|Columbia Broadcasting System]] (CBS), [[ABC (тэлеканал)|American Broadcasting Company]] (ABC) і [[FOX|Fox Broadcasting Company]] (FOX). Усе чатыры буйныя тэлевізійныя сеткі ёсьць камэрцыйнымі. Галоўнай жа некамэрцыйнай грамадзкай тэлевізійнай сеткай ёсьць [[PBS|Public Broadcasting Service]] (PBS)<ref>{{спасылка|спасылка=http://pbs.org/about/about-pbs/overview/|загаловак=About PBS – Overview|выдавецтва=PBS|копія=https://web.archive.org/web/20180907224131/http://www.pbs.org/about/about-pbs/overview/|дата копіі=09.2018}}</ref>. Яна таксама забясьпечвае адукацыйныя праграмы празь мясцовыя тэлестанцыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|загаловак=Video Documentaries|выдавецтва=Tesla Memorial Society|копія=https://web.archive.org/web/20230326025950/http://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|дата копіі=03.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|загаловак=Ray Suarez|выдавецтва=Carnegie Council for Ethics in International Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20220612035410/https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|загаловак=PBS Television Broadcasts|выдавецтва=Inside Peace|копія=https://web.archive.org/web/20220628122359/https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|загаловак=Federal Funding for Public Broadcasting|выдавецтва=WFYI|копія=https://web.archive.org/web/20211111083755/https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|дата копіі=11.2021}}</ref>. Кабэльнае тэлебачаньне ў ЗША прапануе сотні каналаў, арыентаваных на розныя нішавыя інтарэсы<ref>{{навіна|спасылка=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|загаловак=Streaming TV Services: What They Cost, What You Get|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=10.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151015023520/https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|дата копіі=10.2015}}</ref>. У 2021 годзе блізу 83% амэрыканцаў у веку старэйшым за 12 гадоў слухалі радыё, а каля 40% былі слухачамі [[падкастынг|падкастаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.pewresearch.org/journalism/fact-sheet/audio-and-podcasting/|загаловак=Audio and Podcasting Fact Sheet|выдавецтва=Pew Research Center|дата публікацыі=06.2021}}</ref>. У папярэднім годзе ў ЗША налічвалася {{Лік|15460}} ліцэнзаваных радыёстанцыяў паводле зьвестак [[Фэдэральная камісія па сувязях|Фэдэральнай камісіі па сувязях]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-367270A1.pdf|загаловак=BROADCAST STATION TOTALS AS OF SEPTEMBER 30, 2020|выдавецтва=docs.fcc.gov}}</ref>. Грамадзкае радыёвяшчаньне перш за ўсё забясьпечваецца арганізацыяй [[NPR|National Public Radio]] (NPR), створаным у лютым 1970 году паводле Закону аб грамадзкім вяшчаньні 1967 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|загаловак=History: NPR|выдавец=NPR|дата публікацыі=06.2013|копія=http://web.archive.org/web/20130722235307/https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|дата копіі=22.07.2013}}</ref>. Газэты ЗША з сусьветнай вядомасьцю і рэпутацыяй улучаюць [[The Wall Street Journal]], [[The New York Times]], [[The Washington Post]] і [[USA Today]]<ref>{{кніга|імя=Brenda|прозьвішча=Shaffer|спасылка=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA116|загаловак=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|выдавецтва=MIT Press|год=2006|isbn=978-0-262-19529-4}}</ref>. Каля 800 выданьняў выходзяць па-гішпанскую<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.w3newspapers.com/usa/spanish|загаловак=Spanish Newspapers in United States|выдавецтва=W3newspapers}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|загаловак=Spanish Language Newspapers in the USA: Hispanic Newspapers: Periódiscos en Español en los EE.UU|выдавецтва=Onlinenewspapers.com|копія=https://web.archive.org/web/20140626114455/https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|дата копіі=06.2014}}</ref>. За малым выключэньнем, газэты трымаюцца ў прыватнай уласнасьці, то бок або ў буйных мэдыйных групаў, як то Gannett або McClatchy, якія валодаюць дзясяткамі ці нават сотнямі выданьняў, або ў невялікіх групаў, якія валодаюць толькі некалькімі газэтамі. Усё радзей газэты трымаюцца ў руках асобных людзей ці сем’яў. У буйных гарадах часта існуюць газэты, якія дапаўняюць асноўныя штодзённыя выданьні, як то [[The Village Voice]] у [[Нью-Ёрк]]у і [[LA Weekly]] у [[Лос-Анджэлес]]е. Пяць найбольш наведвальных вэб-сайтаў у сьвеце — [[Гугл|Google]], [[YouTube]], [[Facebook]], [[Instagram]] і [[ChatGPT]] — усе належаць кампаніям ЗША. Сярод іншых папулярных плятформаў, якія трымаюцца амэрыканцамі, ёсьць [[X (сацыяльная сетка)|X]] (раней Twitter) і [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.alexa.com/topsites/countries/US|загаловак=Top Sites in United States|выдавецтва=Alexa|копія=https://web.archive.org/web/20200621221154/https://www.alexa.com/topsites/countries/US|дата копіі=06.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.similarweb.com/top-websites/|загаловак=Similarweb Top Websites Ranking|выдавецтва=Similarweb|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. У 2025 годзе ЗША былі другім найбуйнейшым у сьвеце рынкам відэагульняў паводле прыбыткам пасьля Кітаю<ref>{{спасылка|спасылка=https://newzoo.com/resources/rankings/top-10-countries-by-game-revenues|загаловак=Top countries and markets by video game revenues|выдавецтва=Newzoo}}</ref>. У 2015 годзе індустрыя відэагульняў у ЗША ўлучала {{Лік|2457}} кампаніяў, якія забясьпечвалі блізу 220 тысячаў працоўных месцаў і зараблялі 30,4 млрд даляраў у якасьці прыбытку<ref>{{спасылка|аўтар=Takahashi, Dean|спасылка=https://gamesbeat.com/the-u-s-game-industry-has-2457-companies-supporting-220000-jobs/|загаловак=The U.S. game industry has 2,457 companies supporting 220,000 jobs|выдавецтва=GamesBeat|дата публікацыі=02.2017}}</ref>. Толькі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] налічваецца 444 выдаўцы, распрацоўшчыкі і вытворцы абсталяваньня для відэагульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theesa.com/video-game-impact-map/state/california/|загаловак=California (CA)|выдавецтва=ESA Impact Map|дата публікацыі=07.2017}}</ref>. Паводле зьвестак Game Developers Conference (GDC), ЗША ў 2025 годзе былі галоўным цэнтрам распрацоўкі відэагульняў у сьвеце, то бок на дзель ЗША прыпадала 58% ад ліку ўсіх распрацоўшчыкаў у сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://80.lv/articles/number-of-devs-aged-45-or-older-has-tripled-since-2015|загаловак=Number of Devs Aged 45 or Older Has Tripled Since 2015|выдавецтва=80.lv|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Свабода СМІ была ацэненая ў 2026 годзе арганізацыяй [[Рэпартэры бязь межаў]] як «праблемная». Дасьледнікі адзначаюць значны рост цэнзураваньня і самацэнзуры ў апошнія гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://rsf.org/en/index?year=2026|загаловак=Index 2026 – Global score|выдавецтва=Reporters Without Borders}}</ref>. === Тэатар === [[Файл:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|значак|зьлева|[[Брадўэйскі тэатар|Брадўэйскія тэатры]] на [[Мангэтан]]е ў [[Нью-Ёрк]]у.]] ЗША вядомыя сваім тэатрам. Тэатральныя традыцыі краіны сягаюць старой эўрапейскай тэатральнай школы з моцным уплывам брытанскага тэатра<ref>{{кніга|імя=Theresa|прозьвішча=Saxon|спасылка=https://books.google.com/books?id=2-AkDQAAQBAJ&pg=PA7|загаловак=American Theatre: History, Context, Form|выдавецтва=Edinburgh University Press|старонкі=7–|isbn=978-0-7486-3127-8}}</ref>. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя ЗША стварыла новыя адметныя драматычныя формы, як то плывучы тэатар і [[мінстрэль-шоў]]<ref>Meserve, Walter J. An Outline History of American Drama, New York: Feedback/Prospero, 1994.</ref>. Цэнтральным месцам амэрыканскага тэатральнага жыцьця ёсьць [[Тэатральны квартал]] на [[Мангэтан]]е, які падзяляецца на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэй]], [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]<ref>{{кніга|аўтар=Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J.|загаловак=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present|выдавецтва=Continuum|isbn=978-0-8264-1079-5}}</ref>. Шматлікія кіна- і тэлезоркі атрымалі свой першы вялікі посьпех, зьявіўшыся ў нью-ёрскіх пастаноўках. Па-за межамі Нью-Ёрку многія гарады маюць свае прафэсійныя рэгіянальныя тэатральныя трупы з шырокай уласнай праграмай пастановак. Найбольш дарагімі, але і папулярнымі тэатральнымі спэктаклямі ёсьць [[м’юзыкал|м’юзыклы]]. У ЗША існуе актыўны грамадзкі аматарскі тэатар<ref>Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».</ref>. Прэміяй [[Тоні]] адзначаюць выдатныя выступы на пастаноўках Брадўэйскага тэатру. Урачыстая цырымонія ўручэньня ладзіцца штогод на Мангэтане. Узнагароды прысуджаюцца за пастаноўкі і ролі. Адная ўзнагарода таксама прысуджаецца за вынікі ў жыцьці рэгіянальнага тэатру<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|загаловак=Who’s Who|копія=https://web.archive.org/web/20161223002914/http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|дата копіі=12.2016}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|значак|Карціна ''«[[Амэрыканская готыка]]»'' працы мастака [[Грант Ўуд|Гранта Ўуда]].]] Народнае мастацтва ў часы каляніяльнай Амэрыцы ў часы панаваньня ангельцаў паўстала з супольнасьцяў рамесьнікаў. У тыя часы традыцыі кардынальна розьніліся ад эўрапейскай традыцыі «высокага мастацтва», якая была менш дасяжнай ды звычайна менш актуальнай для раньніх амэрыканскіх пасяленцаў<ref>American folk art the art of the common man in America, 1750-1900. New York, N.Y.: The Museum of Modern Art. 1932.</ref>. Культурныя зрухі ў мастацтве і рамёствах у каляніяльнай Амэрыцы звычайна адставалі ад заходнеэўрапейскіх. Напрыклад, пануючы сярэднявечны стыль дрэваапрацоўкі і прымітыўнай скульптуры стаў неад’емнай часткаю раньняга амэрыканскага народнага мастацтва, не зважаючы на зьяўленьне рэнэсансных стыляў у [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] ў канцы XVI і пачатку XVII стагодзьдзяў. Новыя ангельскія стылі ня здолелі істотна паўплываць на амэрыканскае народнае мастацтва, бо амэрыканскія формы ўжо былі трывала замацаваныя. [[Школа ракі Гадсана]] паклала пачатак руху сярэдзіны XIX стагодзьдзя ў традыцыі эўрапейскага натуралізму ў выяўленчым мастацтве. Армурная выстава 1913 году ў Нью-Ёрку, якая прадставіла эўрапейскі [[мадэрнізм]], шакавала публіку і пераўтварыла мастацкую сцэну ЗША<ref>{{кніга|аўтар=Brown, Milton W.|спасылка=https://archive.org/details/storyofarmorysho00brow|загаловак=The Story of the Armory Show|месца=New York|выдавецтва=Abbeville Press|isbn=978-0-89659-795-2}}</ref>. Амэрыканскі рэалізм і амэрыканскі рэгіяналізм імкнуліся адлюстраваць краіну і даць ёй новыя спосабы самаўсьведамленьня. [[Джорджыя О’Кіф]], [[Марсдэн Гартлі]] і іншыя мастакі экспэрымэнтавалі з новымі індывідуалістычнымі стылямі, якія сталі вядомыя як амэрыканскі мадэрнізм. Вялікія мастацкія рухі, як то [[абстрактны экспрэсіянізм]] [[Джэксан Полак|Джэксана Полака]] і [[Вілем дэ Кунінг|Вілема дэ Кунінга]], а таксама [[поп-арт]] [[Эндзі Ўоргал]]а і [[Рой Ліхтэнштайн|Роя Ліхтэнштайна]], разьвіваліся ў значнай ступені ў ЗША. Сярод вядомых фатографаў вылучаліся [[Альфрэд Стыгліц]], [[Эдўард Стайкен]], [[Даратэя Ланг]], [[Эдўард Ўэстан]], [[Джэймз Ван Дэр Зээ]], [[Ансэл Адамз]] і [[Гордан Паркс]]<ref>{{кніга|імя=Alma|прозьвішча=Davenport|спасылка=https://books.google.com/books?id=hca5H_rJZnUC&pg=PA67|загаловак=The History of Photography: An Overview|выдавецтва=UNM Press|год=1991|isbn=978-0-8263-2076-6}}</ref>. Хваля мадэрнізму, а затым постмадэрнізму надала сусьветную вядомасьць амэрыканскім архітэктарам, у тым ліку [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнку Лойду Райту]], [[Філіп Джонсан|Філіпу Джонсану]] і [[Фрэнк Геры|Фрэнку Геры]]<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|спасылка=https://books.google.com/books?id=MMYHuvhWBH4C&pg=PT955|загаловак=History of Art: The Western Tradition|выдавецтва=Prentice Hall Professional|год=2003|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]] мастацтваў на Мангэтане ёсьць найбуйнейшым мастацкім музэем ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Lester|спасылка=https://www.independent.co.uk/voices/letter-the-louvre-tourism-on-the-grand-scale-1465736.html|загаловак=Letter: The Louvre: tourism on the grand scale|выдавец=The Independent|дата публікацыі=12.1993}}</ref> і чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-art-museums-in-the-world.html|загаловак=The Largest Art Museums In The World|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=05.2017}}</ref>. === Музыка === [[Файл:Country Music Hall of Fame 2022a.jpg|значак|зьлева|[[Заля славы і музэй кантры]] ў [[Нэшвіл]]е.]] Народная музыка ЗША ахоплівае мноства жанраў. Шматлікія народныя песьні перадаваліся ў межах адной сям’і або пэўнай супольнасьці цягам пакаленьняў і часам вядуць свой пачатак яшчэ з [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]], кантынэнтальнай Эўропы або [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.loc.gov/folklife/guide/folkmusicandsong.html|загаловак=Folk Music and Song: American Folklife Center: An Illustrated Guide (Library of Congress)|выдавецтва=Loc.gov}}</ref>. Асабліва моцны ўплыў на музыку ЗША зрабілі рытмічныя і лірычныя стылі афраамэрыканскай музыкі<ref>{{спасылка|спасылка=https://music.si.edu/story/musical-crossroads|загаловак=Musical Crossroads: African American Influence on American Music|выдавецтва=Smithsonian|дата публікацыі=09.2016}}</ref>. [[Банджа]] трапіла ў ЗША праз гандаль рабамі. Мінстрэль-шоў, якія традыцыйна ўлучаюць выкананьне нумароў з гэтым інструмэнтам, прывялі да росту папулярнасьці ў XIX стагодзьдзі<ref>{{артыкул|аўтар=Winans, Robert B.|загаловак=The Folk, the Stage, and the Five-String Banjo in the Nineteenth Century|выданьне=The Journal of American Folklore|том=89|нумар=354|старонкі=407—437|год=1976|DOI=10.2307/539294}}</ref>{{Зноска|Shi|2016|Shi|378}}. [[Электрагітара|Электрычная гітара]], вынайдзеная ў 1930-я і шырока прадукаваная з 1940-х гадоў, зрабіла велізарны ўплыў на папулярную музыку, асабліва дзякуючы разьвіцьцю [[рок-н-рол]]у<ref name="axe" >{{спасылка|спасылка=https://invention.si.edu/invention-electric-guitar|загаловак=The Invention of the Electric Guitar|выдавецтва=Smithsonian Institution|дата публікацыі=04.2014}}</ref>. [[Сынтэзатар]], [[дыджэінг]] і [[электронная музыка]] таксама ў значнай ступені былі распрацаваныя ў ЗША. Жанр [[блюз]] паўстаў з народнай музыкі, стаўшы папулярным жанрам з сусьветнай аўдыторыяй. [[Джаз]] зьявіўся з блюзу і [[рэгтайм]]у ў пачатку XX стагодзьдзя, разьвіваючыся дзякуючы інавацыям і запісам кампазытараў, такіх як [[Ўільям Крыстафэр Гэндзі]] і [[Джэлі Рол Мортан]]. [[Луіс Армстранг]] і [[Д’юк Элінгтан]] павялічылі папулярнасьць жанру ў першай палове XX стагодзьдзя<ref name="Biddle-2001" >{{кніга|аўтар=Biddle, Julian|спасылка=https://archive.org/details/whatwashotroller00bidd/page/|загаловак=What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America|месца=New York|выдавецтва=Citadel|isbn=978-0-8065-2311-8}}</ref>. [[кантры|Кантры-музыка]] сфармавалася ў 1920-я<ref>{{спасылка|аўтар=Stoia, Nicholas|спасылка=https://blog.oup.com/2014/10/early-blues-country-music/|загаловак=Early blues and country music|выдавецтва=Oxford University Press|дата публікацыі=10.2014}}</ref>, [[блюграс]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/art/bluegrass-music|загаловак=Bluegrass music|выдавецтва=Encyclopædia Britannica}}</ref> і [[рытм-энд-блюз]] — у 1940‑я, а рок-н-рол — у 1950-я<ref name="axe" />. У 1960-я гады [[Боб Дылан]] выйшаў з фольк-адраджэньня і стаў адным з найбольш вядомых аўтараў песьняў у краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/interactive/lists-100-greatest-songwriters/#bob-dylan|загаловак=No. 1 Bob Dylan|выданьне=Rolling Stone|год=04.2020}}</ref>. Музычныя формы панку і гіп-гопу таксама ўзьніклі ў ЗША ў 1970-я гады<ref>{{кніга|імя=Clayton|спасылка=https://ohiostate.pressbooks.pub/artandmusicbiographies/chapter/reading-9-neo-expressionism-and-music-reaching-into-the-1980s/|загаловак=A Quick and Dirty Guide to Art, Music, and Culture|выдавецтва=The Ohio State University}}</ref>. Злучаныя Штаты Амэрыкі маюць найбуйнейшы ў сьвеце музычны рынак з агульным раздробным аб’ёмам у 15,9 млрд даляраў у 2022 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/reports/2022-year-end-music-industry-revenue-report-riaa/|загаловак=2022 Year-End Music Industry Revenue Report|выдавецтва=Record Industry Association of America}}</ref>. Сучасная музыка ЗША папулярная ўва ўсім сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Posada, Susana Pérez|спасылка=https://www.bellinghamherald.com/entertainment/article312069840.html|загаловак=Made in the USA: American artists rule Spotify at home and abroad|выдавецтва=The Bellingham Herald|дата публікацыі=06.11.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Savage, Mark|спасылка=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-57486272|загаловак=British music exports reach a record high|выдавец=BBC|дата публікацыі=16.06.2021}}</ref>. Большасьць найбуйнейшых сусьветных гуказапісных кампаніяў базуецца ў ЗША. Інхыя інтарэсы абараняе [[Амэрыканская асацыяцыя гуказапісных кампаніяў]]<ref>{{спасылка|аўтар=Eoin|спасылка=https://universitytimes.ie/2014/03/how-american-music-took-over-the-world/|загаловак=How American Music Took Over the World|выдавецтва=The University Times|дата публікацыі=03.2014}}</ref>. Папулярныя амэрыканскія сьпевакі сярэдзіны XX стагодзьдзя, як то [[Фрэнк Сынатра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.usatoday.com/story/life/music/2015/12/08/10-ways-frank-sinatra-changed-world/76381754/|загаловак=10 ways that Frank Sinatra changed the world|выдавецтва=USA Today|дата публікацыі=12.2015}}</ref> і [[Элвіс Прэсьлі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-universal-music-elvis-idCAKCN2M40UH|загаловак=Universal Music can’t help falling for Elvis Presley, to manage song catalog|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2022}}</ref>, сталі сусьветнымі зоркам і аднымі з самых прадаваных выканаўцаў на Зямлі<ref name="Biddle-2001" />, як і артысты канца XX стагодзьдзя, сярод якіх вылучаліся [[Майкл Джэксан]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/michael-jacksons-thriller-first-ever-30x-multi-platinum-riaa-certification/|загаловак=Michael Jackson's 'Thriller' First Ever 30X Multi-Platinum RIAA Certification|выдавецтва=Recording Industry Association of America|дата публікацыі=12.2015}}</ref>, [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]]<ref>{{навіна|аўтар=Marcos, Carlos|спасылка=https://english.elpais.com/culture/2022-08-17/madonna-has-been-scandalizing-people-for-40-years-and-nobodys-going-to-stop-her.html|загаловак=Madonna has been scandalizing people for 40 years, and nobody's going to stop her|выдавец=El País|дата публікацыі=08.2022}}</ref>, [[Ўітні Г’юстан]]<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/whitney-houston-11-1234643211/|загаловак=The 200 Greatest Singers of All Time|выданьне=Rolling Stone|год=01.2023}}</ref> і [[Мэрая Кэры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|загаловак=Mariah Carey To Receive Global Impact Award At Recording Academy Honors Presented By The Black Music Collective|выдавецтва=Grammy Awards|копія=https://web.archive.org/web/20240202011657/https://www.grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|дата копіі=02.2024}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя вядомасьць набылі [[Эмінэм]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records|загаловак=11 Guinness World Records Eminem Still Holds|дата публікацыі=09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170914224707/http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records/|дата копіі=09.2017}}</ref>, [[Брытні Сьпірз]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Лэдзі Гага]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Кэці Пэры]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Тэйлар Сўіфт]] і [[Біёнсэй]]<ref>{{навіна|спасылка=https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|загаловак=Taylor Swift and Beyoncé reporters wanted by biggest newspaper chain in US|выдавец=Sky News|дата публікацыі=09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231109015600/https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|дата копіі=11.2023}}</ref>. == Спорт == {{Глядзіце таксама|Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальная хакейная ліга}} [[Файл:Arian Foster fumble.jpg|міні|[[Амэрыканскі футбол]] зьяўляецца самым папулярным відам спорту ў ЗША]] Рынак для прафэсійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна $69 млрд, прыкладна на 50% больш за ўсе краіны [[Эўропа|Эўропы]], [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit ,1 billion in 2012]. Reuters.</ref>. [[Бэйсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца XIX стагодзьдзя, не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША зьяўляецца [[амэрыканскі футбол]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. Менавіта Нацыянальная футбольная ліга (НФЛ) мае самую высокую сярэднюю наведвальнасьць сярод усіх спартовых ліаў у сьвеце, а за матчам Super Bowl назіраюць мільёны заўзятараў ва ўсім сьвеце. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] зьяўляюцца наступнымі двума вядучымі прафэсійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Коледжаўскі амэрыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust]. National Football Foundation.</ref>. Гэтыя чатыры асноўных відаў спорту ў прафэсійных лігах разьбіты на сэзоны, якія праводзяцца ў розныя часы году, але перакрываюць адзін аднаго. У [[футбол]]е краіна прымала [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянат сьвету 1994 году]]. [[Зборная ЗША па футболе|Мужчынская зборная па футболе]] зьяўляецца шматразовым удзельнікам чэмпіянатаў сьвету, а [[Жаночая зборная ЗША па футболе|жаночая каманда]] атрымлівала перамогі ў кубку сьвету па футболе сярод жанчынаў. Major League Soccer зьяўляецца галоўным футбольным спаборніцтвам краіны, якая, акрамя таго, мае ў сваім складзе некалькі клюбаў з суседняй [[Канада|Канады]]. Восем разоў [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] праходзілі на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амэрыкі, а [[летнія Алімпійскія гульні 2028 году]] будуць дзявятым такім разам. Па стане на 2017 год прадстаўнікі Злучаных Штатаў атрымалі 2522 мэдалёў на летніх Алімпійскіх гульнях, больш чым любая іншая краіна, і 305 мэдалёў у зімовых Алімпійскіх гульнях, саступіўшы месца толькі [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]<ref>Chase, Chris (February 7, 2014). [https://web.archive.org/web/20191215084716/https://ftw.usatoday.com/2014/02/winter-olympics-medal-count-sochi-all-time-facts «The 10 most fascinating facts about the all-time Winter Olympics medal standings»]. USA Today.</ref>. У той час як большасьць асноўных відаў спорту ў ЗША, як то бэйсбол і амэрыканскі футбол эвалюцыянавалі з эўрапейскай спартовых гульняў, баскетбол, [[валейбол]], [[скейтбордынг]] і [[сноўбордынг]] зьяўляюцца асабіста амэрыканскімі вынаходкамі, некаторыя зь якіх сталі папулярнымі па ўсім сьвеце. [[Лякрос]] і [[сэрфінг]] ўзьніклі зь індзейскіх традыцыяў і традыцыяў карэнных гавайскіх народнасьцяў. Сярод індывідуальных відаў спорту асаблівую папулярнасьць у ЗША маюць [[гольф]] і [[аўтаспорт]], як то [[NASCAR]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140309053431/http://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf «As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America’s Favorite Sport»]. Harris Interactive.</ref><ref>[http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football «What Would the End of Football Look Like?»] Grantland/ESPN.</ref>. [[Рэгбі]] лічыцца самым хуткарослым відам спорту ў ЗША, з зарэгістраванай колькасьцю гульцоў у 115,000+ чалавек<ref>[https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html «Will U.S. learn to love rugby?»] CNN.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Амэрыканска-беларускія адносіны]] * [[Дзядзька Сэм]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Baym, Nina; Levine, Robert S.|загаловак=The Norton Anthology of American Literature|месца=New York, New York|год=2013|выдавецтва=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-91885-4|ref=BaymLevine}} * {{кніга|імя=William|прозьвішча=Burnham|спасылка=https://archive.org/details/introductiontola0000burn|загаловак=Introduction to the Law and Legal System of the United States|месца=St. Paul, Minnesota|выдавецтва=Thomson West|год=2016|isbn=978-0-314-06661-9|ref=Burnham}} * {{кніга|імя=Jacqueline|прозьвішча=Edmondson|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=dRfOEAAAQBAJ&pg=PA556|загаловак=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture &#91;4 volumes&#93;: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture|выдавецтва=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39348-8|ref=Edmondson}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof00v1unse_e3d7|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994a|том=1|isbn=978-0-669-32972-8|ref=Lauter1994a}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof02laut/page/n2/mode/1up|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994b|том=2|isbn=978-0-669-32973-5|ref=Lauter1994b}} * {{кніга|імя=David Emory|прозьвішча=Shi|год=2016|спасылка=https://archive.org/details/americanarrative0001shid|загаловак=America: A Narrative History|месца=New York|выдавецтва=W.W. Norton|том=1|isbn=978-0-393-26594-1|ref=Shi}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Паўночная Амэрыка}} * [https://www.usa.gov/ Афіцыйная старонка]{{ref-en}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} {{NATO}} {{АЭСР}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 0iyiu1jct9jupbmrv75e8ni0jfwf9dq 2676460 2676459 2026-06-27T10:01:44Z Dymitr 10914 /* Літаратура */ выпраўленьне 2676460 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Назва на мове краіны = United States of America |Краіна ў родным склоне=Злучаных Штатаў Амэрыкі | Код мовы назвы краіны = en | Катэгорыя = ЗША | СУП ППЗ = $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020">{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=0 |загаловак=Сьпіс краін паводле СУП|праект=База дадзеных Сусьветны экнамічны агляд (красавік 2021)|дата=28 жніўня 2021|мова=en|выдавец=Міжнародны валютны фонд}}</ref> | СУП ППЗ на чалавека = ${{лік|63416}}<ref>{{спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|загаловак=Report|мова=en|праект=World Economic Outlook database: April 2021}}</ref> |Часавы пас=6 часавых пасаў|Лацінка=Złučanyja Štaty Ameryki}} '''Злу́чаныя Шта́ты Амэ́рыкі''' (скарочана '''ЗША''', {{мова-en|The United States of America}}, скарочана таксама ''USA'', ''US'') — фэдэратыўная рэспубліка<ref>{{Кніга|загаловак=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind|выданьне=Second Edition|выдавецтва=St. Martin’s Press|год=2007|pages=632|isbn=978-0-312-37659-8}}.</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Onuf, Peter S.|год=1983|загаловак=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775—1787|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1167-2}}</ref> ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]], якая складаецца з 50 штатаў, адной [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі]] і некалькіх астраўных тэрыторыяў. 48 штатаў і фэдэральная акруга Калюмбія знаходзяцца ў цэнтральнай частцы Паўночнай Амэрыкі паміж [[Канада]]й і [[Мэксыка]]й. Штат [[Аляска (штат)|Аляска]] зьяўляецца самым паўночным зь іх і месьціцца ў паўночна-заходняй частцы мацерыка, у той час як 50-ы штат, [[Гаваі]], уяўляе сабой архіпэляг у сярэдзіне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]]. Дзяржава таксама мае пяць населеных і дзевяць незаселеных тэрыторыяў у Ціхім акіяне й [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]. Гістарычна склаўся падзел ЗША на тры галоўныя рэгіёны: Поўнач, Поўдзень і Захад. З агульнай плошчай у 9,83 млн км² у Злучаных Штатах пражываюць каля 322 млн чалавек (2016 год). Краіна зьяўляецца чацьвёртай паводле велічыні агульнай плошчы й трэцяй паводле колькасьці насельніцтва. ЗША зьяўляюцца аднымі з самых этнічна разнастайнымі й шматнацыянальнымі краінамі сьвету, у выніку буйнамаштабнай іміграцыі са шматлікіх краінаў сьвету<ref>{{Кніга|аўтар=Adams, J.Q.; Strother-Adams, Pearlie|год=2001|загаловак=Dealing with Diversity|месца=Chicago|выдавецтва=Kendall/Hunt|isbn=0-7872-8145-X}}.</ref>. Геаграфія й клімат Злучаных Штатаў таксама надзвычай разнастайныя, то бок яны зьяўляюцца домам для самых разнастайных відаў дзікіх жывёлаў. Злучаныя Штаты зьяўляюцца разьвітай краінай і маюць адну з самых вялікіх нацыянальных эканомік. [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] у 2020 годзе, паводле ацэнкі Міжнароднага валютнага фонду склаў $20,9 трлн, то бок каля 15% [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]]<ref name="СУПППЗ2020"/>. Эканоміка падсілкоўваецца багацьцем прыродных рэсурсаў і самай высокай у сьвеце прадукцыйнасьці працы<ref>{{Спасылка|url=http://www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|загаловак=U.S. Workers World’s Most Productive|выдавец=CBS|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20120331020846/www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|дата копіі=31 сакавіка 2012}}</ref>. Паводле велічыні СУП на душу насельніцтва ў 2020 годзе ЗША займалі 7-ы радок у сьвеце<ref>{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPRPPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|выдавец=Міжнародны валютны фонд|мова=en|дата=11 лістапада 2023}}</ref>. У той час як эканоміка ЗША лічыцца постіндустрыяльнай, яна працягвае заставацца адным з найбуйнейшых сусьветных вытворцаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20121013211628/http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy|загаловак=Manufacturing, Jobs and the U.S. Economy|выдавец=Alliance for American Manufacturing|дата публікацыі=2013|url=http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy}}</ref>. ЗША мае самы высокі сярэдні й мэдыяльны паказчык прыбытку хатняй гаспадаркі сярод краінаў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], а таксама самы высокі сярэдні заробак<ref>[http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ OECD Better Life Index]. OECD Publishing.</ref><ref>[http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2011/household-income_soc_glance-2011-6-en Household Income]. Society at a Glance 2011: OECD Social Indicators. OECD Publishing.</ref>, аднак займае чацьвёрты радок паводле нераўнамернага разьмеркаваньня даходаў сярод краінаў АЭСР<ref>[http://www.oecd.org/els/soc/OECD2013-Inequality-and-Poverty-8p.pdf Crisis squeezes income and puts pressure on inequality and poverty]. OECD</ref>. Прыкладна 16% насельніцтва жыве ў [[беднасьць|беднасьці]]<ref>[http://washington.cbslocal.com/2012/11/15/census-u-s-poverty-rate-spikes-nearly-50-million-americans-affected/ Census: U.S. Poverty Rate Spikes, Nearly 50 Million Americans Affected] CBS.</ref>. На краіну прыпадае 39% глябальных вайсковых выдаткаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130415232842/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458|загаловак=Trends in world military expenditure|дата публікацыі=2012|выдавец=Stockholm International Peace Research Institute|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458}}</ref>, што робіць ЗША найбольш эканамічна й вайскова моцнай дзяржавай у сьвеце, вядомай палітычнай і культурнай сілай, а таксама лідэрам у галіне навуковых дасьледаваньняў і тэхналягічных інавацыяў. == Гісторыя == {{Глядзіце таксама|Дзікі Захад}} Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню зьявіліся, паводле ацэнак архэолягаў, ад 12 да 40 тысячаў гадоў таму. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. === Заснаваньне === Гісторыя ангельскіх паселішчаў, зь якіх пасьля сфармаваліся ЗША, пачалася з заснаваньня [[Джэймстаўн]]у ў [[Вірджынія|Вірджыніі]] ў [[1607]] годзе. У 1696 годзе прыняцьце чарговага закону аб мараплаўстве і ўсталяваньне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імпэрскай сыстэмы. На працягу дзевяці дзесяцігодзьдзяў утварыліся [[трынаццаць калёніяў]], там разьвілася сыстэма рабаўладаньня, укараніліся ангельская культура, [[ангельская мова]] і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны пэрыяд каляніяльнай гісторыі (1696—1763) быў адзначаны малаважнымі зьменамі ў сыстэме імпэрскае адміністрацыі і пераўтварэньнем практычна ўсіх бакоў жыцьця калёніяў. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, разьвівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблеяў — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыцьцё калёніяў дзівіла сваёй разнастайнасьцю. Усе сем дзесяцігодзьдзяў былі апаленыя пажарамі эўрапейскіх войнаў, якія дакочваліся і да амэрыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калёніяў з мэтраполіяй у агульным змаганьні супраць французаў і гішпанцаў, што асталяваліся ў Амэрыцы. У выніку гэтых войнаў гішпанцаў выціснулі з [[Флорыда|Флорыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калёніяў была адведзена пагроза зьнешняй агрэсіі. === Нацыянальны рух === [[Файл:Declaration independence.jpg|міні|250пкс|зьлева|Падпісаньне [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША|дэклярацыі незалежнасьці]]]] Агульная колькасьць насельніцтва калёніяў перавысіла ў 1760-я гады 150 тысячаў чалавек<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва = Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі|год = |том = |старонкі =60|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1763 годзе брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амэрыканскімі паселішчамі. Новае імпэрскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калёніях. Сутыкнуўшыся з апазыцыяй, у 1770 годзе Вялікабрытанія адмяніла мыты на ўсё акрамя [[гарбата|гарбаты]], якая была прадметам раскошы ў калёніях. На працягу трохгадовага пэрыяду спакою адносна невялікая колькасьць радыкалаў прыкладалі намаганьні, каб працягнуць спрэчку. Найбольш уплывовым лідэрам сярод радыкалаў быў Сэм’юэл Адамз з [[Масачусэтс]]у, які строга прытрымліваўся адной мэты — незалежнасьці<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва =Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі |год = |том = |старонкі =66|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1773 годзе ўплывовая кампанія «Іст-Індыя» атрымала ад Вялікабрытаніі права на манапольны экспарт гарбаты да калёніяў. Па ўсім Атлянтычным узьбярэжжы агентаў кампаніі «Іст-Індыя» вымагалі пайсьці ў адстаўку, а новыя пастаўкі альбо вярталі ў Вялікабрытанію, альбо складавалі ў портах. Уночы 16 сьнежня 1773 году група мужчынаў на чале з Сэм’юэлам Адамзам, пераапранутая ў індзейцаў-магаўкаў, узышлі на борты трох брытанскіх суднаў, што стаялі на якары, і выкінулі ўвесь груз гарбаты ў Бостанскую бухту. Афіцыйныя колы Вялікабрытаніі амаль што аднадушна асудзілі гэтую падзею, што атрымала назву «[[Бостанскае чаяваньне]]», як акт вандалізму і патрабавалі заканадаўчых мераў, якія б паставілі каляністаў на месца. 5 верасьня 1774 году ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] пачаў сваю працу [[Першы Кантынэнтальны кангрэс]], на якім была прынятая дэклярацыя пра правы амэрыканскіх калёніяў на «жыцьцё, волю і ўласнасьць» і прынята рашэньне аб’явіць гандлёвы байкот Вялікабрытаніі. У [[1776]] годзе калёніі прынялі Дэклярацыю незалежнасьці. Да 1783 году мяцежныя калёніі заваявалі незалежнасьць сілай зброі і ўтварылі вольную канфэдэрацыю пад назовам Злучаныя Штаты Амэрыкі. У 1789 годзе сувэрэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхваленая [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыя]], якая заклала асновы новай дзяржавы. === Узбуйненьне === [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|міні|300пкс|Гістарычная храналёгія ЗША]] Паводле [[Перапіс насельніцтва ЗША 1790 году|першага перапісу 1790 году]] ў краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За пэрыяд з 1790 па 1815 гады колькасьць насельніцтва падвоілася, а да 1860 году дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы XIX стагодзьдзя адбывалася міграцыя амэрыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты [[Агаё]], [[Індыяна]], [[Іліной]], [[Мічыган]] і [[Вісконсін]], узрасло з 51 тысячаў у 1800 годзе да 6,9 млн у 1860 годзе. За той жа пэрыяд колькасьць насельніцтва [[Новая Ангельшчына|Новай Ангельшчыны]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 годзе ў складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў, як то [[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швайцарцы]], [[нідэрляндцы]]. Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязьменным да наплыву нямецкіх і [[ірляндцы|ірляндзкіх]] імігрантаў у 1840—1850-я гады. У 1790 годзе афрыканцы, якія былі дастаўленыя сюды ў якасьці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводзтва ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасьць у большасьці штатах увоз рабоў быў забаронены, і ў 1808 годзе Кангрэс ЗША заканадаўча замацаваў гэтую забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасьці паўночных штатаў здабылі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы. Імкненьне амэрыканцаў пашырыць тэрыторыі на захад прывяло да шэрагу доўгіх войнаў з [[індзейцы|індзейцамі]] і гішпанцамі. Купля тэрыторыі [[Луізыяна|Луізыяны]] ў французаў у 1803 годзе амаль удвая павялічыла памер краіны — гэтая тэрыторыя значна пераўзыходзіла сучасны аднайменны штат, распасьціраючыся да Канады<ref>[http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm Louisiana Purchase]. National Park Services.</ref>. Сэрыя амэрыканскіх ваенных уварваньняў у [[Флорыда|Флорыду]] прывяла да таго, што [[Гішпанія]] павінна была саступіць частку ўзьбярэжжа [[Мэксыканскі заліў|Мэксыканскага заліву]] ў 1819 годзе. У гэтыя часы шырока было пашырана будаўніцтва [[Чыгунка|чыгункі]]. З 1820 па 1850 гады Джэксанава дэмакратыя пачала падвяргацца шэрагу рэформаў, якія ўключалі пашырэньне выбарчага права для мужчынаў. Гэта прывяло да ўзьнікненьня дзьвюхпартыйнай сыстэмы з 1828 па 1854 гады. У 1845 годзе ЗША анэксавала [[Тэхас|Рэспубліку Тэхас]]. [[Арэгонская дамова]] 1846 году зь Вялікабрытаніяй прывяла да ўсталяваньня кантролю ЗША сучасным амэрыканскім паўночным захадам. Перамога ў амэрыкана-мэксыканскай вайне прывяла да саступкі Мэксыкай [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і вялікай часткі сучаснага паўднёвага захаду ЗША. [[Залатая ліхаманка]] 1848—1849 гадоў у Каліфорніі стымулявала міграцыю ў заходні рэгіён краіны і стварэньне дадатковых заходніх штатаў. Пасьля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] ў ЗША, новыя транскантынэнтальная чыгунка паскорыла [[перасяленьне]] на захад, і, тым самым, павелічэньнем канфліктаў з карэннымі народамі Амэрыкі. У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ў выніку працяглых спробаў [[Расейская імпэрыя|Расея]] прадае ЗША [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў 1959 годзе атрымала статус дадатковага штату краіны. Пазьней далучаныя Гаваі й Пуэрта-Рыка, пры гэтым апошняя тэрыторыя дагэтуль ня мае статусу штату (аднак у рэгіёне дзейнічаюць рухі, мэтаю якіх зьяўляецца здабыцьцё статусу штату для тэрыторыі). == Геаграфія == [[Файл:Barns grand tetons.jpg|міні|250пкс|Скалістыя горы]] Злучаныя Штаты ўтвараюць чацьвертую паводле плошчы краіну ў сьвеце пасьля [[Расея|Расеі]], [[Канада|Канады]] й [[Кітай|Кітаю]]. Кантынэнтальная частка ЗША займае тэрыторыю ад Атлянтычнага да Ціхага акіянаў, і пралягае паміж [[Канада]]й, [[Мэксыка]]й і Мэксыканскай затокай. [[Аляска (штат)|Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынэнтальнай часткі Канадай, берагі Аляскі — на Ціхім і Паўночным акіяне. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпэляг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амэрыкі. [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі, аднак выключэньне складае толькі тэрыторыя [[Гуам]]у і заходняя частка Аляскі. === Будова паверхні === [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|міні|250пкс|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША паводле асаблівасьцяў рэльефу дзеляць на восем правінцыяў: [[Апалачы (горы)|Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны, узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Міжгорныя плято і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і [[Гавайскія астравы]] таксама зьяўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[Дэналі]], якая месьціцца ў штаце Аляска і мае вышыню ў 6193 мэтры. === Клімат === ЗША адрозьніваюцца вялікай разнастайнасьцю кліматычных умоваў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзьве галоўныя кліматычныя вобласьці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мэрыдыяну 100° з. д. Усходняя вобласьць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам зь сярэдняй гадавой колькасьцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мэрыдыяну 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мэксіканскага заліву, і — у значна меншай ступені — з боку Атлянтычнага акіяну. Тэмпэратуры ў гэтай вобласьці больш залежаць ад шыраты мясцовасьці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Ўсходняй вобласьці зазнае частыя зьмены надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зьменлівае надвор’е ў Новай Ангельшчыне, дзе ветраныя дажджлівыя пэрыяды хутка зьмяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласьці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасфэры. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяну на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забясьпечаныя вільгацьцю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, разьмешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласьці ўласьцівыя арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні Санора да больш 2500 мм у некаторых мясцовасьцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпэратуры ў Заходняй вобласьці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасьці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўзьдзеяньне акіяну. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку году пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварваньня халодных паветраных мас з поўначы. === Гідраграфія === [[Файл:Miss R dam 27.jpg|міні|250пкс|зьлева|Рака [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] ў прадмесьцях [[Сэнт-Луіс]]у]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]] і [[Ціхі акіян]]ы. Вялікая частка рачнога сьцёку накіроўваецца ў [[Мэксыканскі заліў]], які зьяўляецца часткай Атлянтычнага акіяну. Ягоны вадазборны басэйн распасьціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, [[Апалачы (горы)|Апалачаў]] на ўсходзе і мяжы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыё-Грандэ]], працякаюць непасрэдна ў Мэксыканскі заліў. Большасьць рэк належыць да гіганцкай сыстэмы, сфармаванай ракой [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] (даўжыня — 3757 км) і ейным галоўным прытокам ракой [[Мізуры (рака)|Мізуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлянтычны акіян. Самыя доўгія зь іх, працягласьцю ў некалькі сотняў кілямэтраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сьцёк з вобласьці Вялікіх азёраў накіраваны на паўночны ўсход па рацэ [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|Сьвятога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлянтычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сыстэмы рэк [[Калумбія (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамэнта-Сан-Хоакін утвараюць асноўныя вадазборныя басэйны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і сэміарыдных раёнах, аддаленых ад узьбярэжжа акіяну, мноства перасыхаючых рэк і некалькі рэк са сталым сьцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінэсота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басэйну, сьцёк зь якога накіраваны да поўначы праз возера [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]], раку [[Нэлсан (рака)|Нэльсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Арктычны акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёраў. Самім вялікім зь іх зьяўляецца [[Мічыган (возера)|Мічыган]] (57 440 кв. км), адзінае зь пяці Вялікіх азёраў, цалкам зьмешчанае ў межах ЗША. Другое памерамі — [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 кв. км). == Палітыка == [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|значак|[[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоль]], у якім ладзіць свае паседжаньні [[Кангрэс ЗША]].]] Дзяржаўны лад ЗША — фэдэральная прэзыдэнцкая рэспубліка, якая складаецца з 50 штатаў і фэдэральнай сталічнай акругі [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]]. ЗША заяўляюць пра сувэрэнітэт над пяцьцю неінкарпараванымі тэрыторыямі і некалькімі ненаселенымі астраўнымі ўладаньнямі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.gao.gov/archive/1998/og98005.pdf|загаловак=U.S. Insular Areas: application of the U.S. Constitution|выдавецтва=U.S. General Accounting Office Report|дата публікацыі=11.1997|копія=https://web.archive.org/web/20131103093032/https://www.gao.gov/archive/1998/og98005.pdf|дата копіі=11.2013}}</ref>. Гэта найстарэйшая зь існых фэдэрацыяў у сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Desjardins, Jeff|спасылка=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/|загаловак=Mapped: The world's oldest democracies|выдавецтва=World Economic Forum|дата публікацыі=08.2019}}</ref>, а іхняя прэзыдэнцкая сыстэма фэдэральнага кіраваньня была цалкам або часткова прынятая многімі дзяржавамі пасьля дэкалянізацыі<ref>{{кніга|аўтар=Ryan, David|спасылка=https://link.springer.com/book/10.1057/9780333977958|загаловак=The United States and Decolonization|выдавецтва=Springer|год=2000|isbn=978-1-349-40644-9}}</ref>. [[Канстытуцыя ЗША]] ўважаецца за найвышэйшы прававы дакумэнт краіны{{Зноска|Burnham|2006|Burnham|41}}. Фэдэральны ўрад падзяляецца на тры галіны, усе яны разьмешчаныя ў Вашынгтоне. Канстытуцыя ЗША ўсталёўвае падзел уладаў, прызначаны дзеля забесьпячэньня сыстэмы стрымліваньняў і працівагаў, каб прадухіліць узьнікненьне перавагі любой з трох галінаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm|загаловак=Constitution of the United States|выдавецтва=The Office of the Secretary of the Senate}}</ref>. Трохгалінная сыстэма вядомая як прэзыдэнцкая сыстэма, у адрозьненьне ад парлямэнцкай сыстэмы, дзе выканаўчая ўлада ёсьць часткай заканадаўчага органу. Многія краіны сьвету перанялі гэты элемэнт канстытуцыі ЗША 1789 году, асабліва ў посткаляніяльных Амэрыках<ref>{{кніга|імя=James L.|прозьвішча=Sundquist|загаловак=Designs for Democratic Stability: Studies in Viable Constitutionalism|выдавецтва=Routledge|год=1997|старонкі=53–72|isbn=978-0-7656-0052-3}}</ref>. [[Файл:White House lawn (long tightly cropped).jpg|значак|зьлева|Рэзыдэнцыя прэзыдэнтаў ЗША вядомая як [[Белы дом]].]] [[Прэзыдэнт ЗША|Прэзыдэнт]] абіраецца на дзьвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партыяў спачатку павінны перамагчы ў [[праймэрыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ў веку ад 18 гадоў незалежна ад плоцевай ды расавай праналежнасьці. Кандыдаты на пасаду прэзыдэнта ладзяць выбарчую кампанію разам з кандыдатам на пасаду віцэ-прэзыдэнта. Абодва кандыдаты абіраюцца разам або разам трываюць паразу на прэзыдэнцкіх выбарах. Прэзыдэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнае сыстэмы, вядомай як [[калегія выбарцаў]]. На практыцы ж кожны з 50 штатаў выбірае групу прэзыдэнцкіх выбарнікаў, якія паводле закону штату абавязаныя зацьвердзіць пераможцу народнага галасаваньня ў гэтым штаце. Кожны штат вылучае двух выбарнікаў плюс адзінага дадатковага выбарніка ад кожнай выбарчай акругі ў штаце, што фактычна адпавядае колькасьці абраных прадстаўнікоў, якіх штат накіроўвае ў [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]]. Акруга Калюмбія, якая ня мае прадстаўнікоў або сэнатараў, атрымлівае тры выбарчыя галасы. І прэзыдэнт, і віцэ-прэзыдэнт займаюць пасаду на чатырохгадовы тэрмін, і прэзыдэнт можа быць пераабраны толькі адзін раз, яшчэ на адзін чатырохгадовы тэрмін. Прэзыдэнт прызначае сябраў кабінэту, пры ўмове зацьвярджэньня іх Сэнатам, і вызначае іншых службовых асобаў, якія кіруюць і забясьпечваюць выкананьне фэдэральнага заканадаўства і палітыкі праз адпаведныя ўстановы<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/|загаловак=The Executive Branch|выдавецтва=The White House}}</ref>. Таксама кіраўнік дзяржавы мае паўнамоцтвы накладаць вэта на заканадаўчыя праекты Кангрэсу ЗША да таго, як яны стануць законам. Аднак прэзыдэнцкае вэта можа быць пераадоленае двума трэцямі галасоў у абедзьвюх палатах Кангрэсу. Прэзыдэнт таксама валодае правам мілаваньня за фэдэральныя злачынствы. Нарэшце, прэзыдэнт мае паўнамоцтвы выдаваць шырокія «выканаўчыя загады» ў шэрагу палітычных сфэраў, якія падлягаюць судоваму перагляду. [[Файл:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|значак|Будынак [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда ЗША]].]] Заканадаўчую ўладу ў краіне чыніць [[Кангрэс ЗША]], які падзяляецца на дзьве палаты, як то з [[Сэнат ЗША|Сэнату]] і [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасьць месцаў у Кангрэсе абіраюцца сябры дзьвюх партыяў — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] ды [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амэрыканскую палітычную сыстэму дзьвюхпартыйнай. У Сэнаце засядаюць 100 сябраў, то бок два прадстаўнікі ад кожнага штату, якія абіраюцца выбарнікамі гэтага штату на шасьцігадовы тэрмін. Палата прадстаўнікоў мае 435 сябраў, якія абіраюцца на двухгадовы тэрмін выбарнікамі той кангрэснай акругі, у якой яны пражываюць. Заканадаўчы орган штату вызначае межы акругаў, якія мусяць быць суцэльнымі ў межах штату. Кожная кангрэсная акруга ЗША мае аднолькавую колькасьць насельніцтва і накіроўвае аднаго прадстаўніка ў Кангрэс<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.khanacademy.org/humanities/us-government-and-civics/us-gov-interactions-among-branches/us-gov-congress-the-senate-and-the-house-of-representatives/a/lesson-summary-the-senate-and-the-house-of-representatives|загаловак=The Senate and the House of Representatives: lesson overview (article)|выдавецтва=Khan Academy}}</ref>. Гады выбараў сэнатараў чаргуюцца такім чынам, што толькі адная траціна зь іх выстаўляецца на выбары кожныя два гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dw.com/en/us-midterm-election-what-you-need-to-know/a-63656210|загаловак=US midterm election: What you need to know – DW – 11/07/2022|выдавецтва=Deutsche Welle|копія=https://web.archive.org/web/20240216134445/https://www.dw.com/en/us-midterm-election-what-you-need-to-know/a-63656210|дата копіі=02.2024}}</ref>. Кангрэс ЗША зацьвярджае законы фэдэральнага ўзроўню, абвяшчае вайну, зацьвярджае міжнародныя дамовы, валодае «бюджэтнай уладай»<ref>{{спасылка|спасылка=https://usa.usembassy.de/government-legislative.htm|загаловак=The Legislative Branch|выдавецтва=United States Diplomatic Mission to Germany|копія=https://web.archive.org/web/20211115122604/https://usa.usembassy.de/government-legislative.htm|дата копіі=11.2021}}</ref> і можа высоўваць імпічмэнт дзейнаму прэзыдэнту<ref>{{спасылка|спасылка=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm|загаловак=The Process for impeachment|выдавецтва=ThinkQuest|копія=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm|дата копіі=04.2013}}</ref>. Адной з найважнейшых незаканадаўчых функцыяў гэтага органа ёсьць паўнамоцтвы расьсьледаваньня і нагляду за выканаўчай уладай<ref>{{навіна|аўтар=Broder, David S.|спасылка=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601989.html|загаловак=Congress’s Oversight Offensive|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=03.2007|копія=https://web.archive.org/web/20110501115602/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601989.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. Кангрэсны нагляд звычайна дэлегуецца камітэтам і робіцца дзякуючы паўнамоцтву Кангрэсу выдаваць позвы<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro|спасылка=https://www.reuters.com/article/idUSN2518728220070425|загаловак=House committee subpoenas Rice on Iraq|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2007|копія=https://web.archive.org/web/20210114214442/https://www.reuters.com/article/idUSN2518728220070425|дата копіі=01.2021}}</ref>. Значная частка працы Кангрэсу выконваецца праз сыстэму камітэтаў, кожны зь якіх прызначаецца дзеля пэўнай мэты або функцыі. Уладу ў штатах прадстаўляюць губэрнатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Фэдэральная судовая ўлада ЗША, судзьдзі якой прызначаюцца прэзыдэнтам пажыцьцёва пры зацьвярджэньні Сэнатам, улучае перадусім [[Вярхоўны суд ЗША]], фэдэральныя апэляцыйныя суды і фэдэральныя акруговыя суды. Найніжэйшым узроўнем у гэтай сыстэме ёсьць фэдэральны акруговы суд, які разглядае ўсе справы, што тычацца «першаснай юрысдыкцыі», то бок фэдэральных статутаў, канстытуцыйнага права або міжнародных дамоваў. Пасьля таго як фэдэральны акруговы суд выдасьць сваю пастанову па справе, яна можа быць аспрэчаная і перададзеная ў фэдэральны апэляцыйны суд. Дванаццаць фэдэральных акругаў судовай сыстэмы ЗША падзяляюць краіну на 12 асобных геаграфічных адміністрацыйных рэгіёнаў дзеля разгляду апэляцыяў. Наступным і найвышэйшым судом у сыстэме ёсьць Вярхоўны суд Злучаных Штатаў<ref>{{кніга|аўтар=Hall, Kermit L.; McGuire, Kevin T.|спасылка=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC|загаловак=Institutions of American Democracy: The Judicial Branch|выдавецтва=Oxford University Press|год=2005|isbn=978-0-19-988374-5}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=U.S. Citizenship and Immigration Services|спасылка=https://books.google.com/books?id=8X1CzvBXHksC&pg=PA4|загаловак=Learn about the United States: Quick Civics Lessons for the Naturalization Test|выдавецтва=Government Printing Office|isbn=978-0-16-091708-0}}</ref><ref>{{кніга|імя=Bryon|прозьвішча=Giddens-White|спасылка=https://books.google.com/books?id=mbZw3bJsWtUC|загаловак=The Supreme Court and the Judicial Branch|выдавецтва=Heinemann Library|год=2005|isbn=978-1-4034-6608-2}}</ref><ref>{{кніга|імя=Charles L.|прозьвішча=Zelden|спасылка=https://archive.org/details/judicialbranchof0000zeld|загаловак=The Judicial Branch of Federal Government: People, Process, and Politics|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2007|isbn=978-1-85109-702-9}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uscourts.gov/FederalCourts.aspx|загаловак=Federal Courts|выдавецтва=United States Courts}}</ref>. Вярхоўны суд ЗША тлумачыць законы і адмяняе тыя, якія прызнае неканстытуцыйнымі. У сярэднім Вярхоўны суд атрымлівае каля 7000 хадайніцтваў аб выдачы пісьмовага распараджэньня штогод, але задавальняе толькі блізу 80 зь іх<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scotusblog.com/supreme-court-procedure/|загаловак=Supreme Court Procedure|выдавецтва=SCOTUSblog}}</ref>. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Мапа ЗША з штатамі|float=right}} Дзяржава складаецца з 50 [[Штат ЗША|штатаў]], якія зьяўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі фэдэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі Калюмбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[акругі ЗША|акругі]] (у [[Луізыяна|Луізыяне]] гістарычна склаўся тэрмін «прыход» (''parish''); у [[Аляска (штат)|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (''borough''), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, якія звычайна ня маюць істотных урадавых функцыяў. Найболей вядомай функцыяй графстваў зьяўляецца кіраваньне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыцьцём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агаё]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдага]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклагома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска (штат)|Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вэрмонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлаўэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Іліной]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канэктыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізыяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусэтс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мізуры (штат)|Мізуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінэсота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрылэнд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэбраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэвада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрзі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мэксыка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пэнсыльванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айлэнд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнэсі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Флорыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Midtown Manhattan Skyline 004 (cropped).jpg|значак|зьлева|Сядзіба [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] ад 1952 году месьціцца ў [[Нью-Ёрк]]у. ЗША таксама былі аднымі з стваральнікаў гэтай арганізцыі.]] ЗША маюць шырокую сыстэму замежных дачыненьняў і, паводле стану на 2024 год, другую паводле велічыні дыпляматычную службу ў сьвеце. Краіна ёсьць сталым сябрам [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members|загаловак=Current Members|выдавецтва=United Nations Security Council}}</ref> і месцам, дзе месьціцца штаб-кватэра [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]<ref>{{артыкул|загаловак=United Nations Headquarters Agreement|выданьне=The American Journal of International Law|том=42|старонкі=445—447|год=04.1948|DOI=10.2307/2193692}}</ref>. ЗША ўваходзяць у міжурадавыя арганізацыі [[Група сямі|G7]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|загаловак=Where is the G7 Headed?|выдавецтва=Council on Foreign Relations|дата публікацыі=06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|дата копіі=07.2022}}</ref>, [[Група дваццаці|G20]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/|загаловак=The United States and G20: Building a More Peaceful, Stable, and Prosperous World Together|выдавецтва=United States Department of State|дата публікацыі=07.2022}}</ref> і [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.oecd.org/about/members-and-partners/|загаловак=Our global reach|выдавецтва=OECD}}</ref>. Амаль усе краіны маюць у ЗША амбасады, а многія таксама консульствы ці афіцыйныя прадстаўніцтвы. Аналягічна, амаль усе дзяржавы трымаюць афіцыйныя дыпляматычныя місіі ў Злучаных Штатах, за выключэньнем [[Іран]]у, [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]]<ref>{{навіна|аўтар=Oliver, Alex; Graham, Euan|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336|загаловак=Which are the countries still talking to North Korea?|выдавец=BBC News|дата публікацыі=12.2017}}</ref> і [[Бутан]]у<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro, Matthew F.|спасылка=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/|загаловак=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties|выдавец=The Diplomat|дата публікацыі=12.2014}}</ref>. Не хважаючы на тое, што Тайвань ня мае афіцыйных дыпляматычных дачыненьняў з ЗША, але краіны падтрымліваюць паміж сабою шчыльныя неафіцыйныя сувязі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice|загаловак=US will continue to strengthen 'unofficial ties' with Taiwan, says Harris|выдавецтва=South China Morning Post|дата публікацыі=09.2022}}</ref>. Злучаныя Штаты рэгулярна надаюць [[Тайвань|Тайваню]] вайсковую тэхніку дзеля стрымліваньня магчымай кітайскай агрэсіі<ref>{{навіна|аўтар=Ruwitch, John|спасылка=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister|загаловак=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister|выдавец=NPR|дата публікацыі=09.2020}}</ref>. Геапалітычная ўвага краіны ўсё больш скіроўваецца на Інда-Ціхаакіянскі рэгіён, дзе ЗША далучыліся да [[Чатырохбаковы дыялёг у сфэры бясьпекі|Чатырохбаковага дыялёгу ў сфэры бясьпекі]] і [[АУКУС]]<ref>{{спасылка|аўтар=Saaliq, Sheikh|спасылка=https://apnews.com/article/india-quad-rubio-1c7426e104b7663ed01a727f943c9715|загаловак=Quad ministers announce new Indo-Pacific initiatives on maritime security and energy|выдавецтва=Associated Press|дата публікацыі=26.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Li, Wentong|спасылка=https://www.thediplomaticaffairs.com/2025/12/05/aukus-and-the-reconfiguration-of-indo-pacific-security-an-analysis-of-the-trilateral-security-partnership/|загаловак=AUKUS and the Reconfiguration of Indo-Pacific Security: An Analysis of the Trilateral Security Partnership|выдавецтва=thediplomaticaffairs.com|дата публікацыі=05.12.2025}}</ref>. ЗША маюць асаблівыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й і моцныя сувязі з [[Канада]]ю<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|загаловак=Canada–U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=09.2010|копія=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Аўстралія]]й<ref>{{кніга|аўтар=Vaughn, Bruce|загаловак=Australia: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service}}</ref>, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|загаловак=New Zealand: Background and Bilateral Relations with the United States|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=05.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|дата копіі=01.2021}}</ref>, [[Філіпіны|Філіпінамі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|загаловак=The Republic of the Philippines and U.S. Interests|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=01.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|дата копіі=08.2021}}</ref>, [[Японія]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|загаловак=Japan-U.S. Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=06.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|загаловак=U.S.–South Korea Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Ізраіль|Ізраілем]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|загаловак=Israel: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|дата копіі=03.2019}}</ref> і шэрагам краінаў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], як то з [[Францыя]]й, [[Італія]]й, [[Нямеччына]]й, [[Гішпанія]]й і [[Польшча]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/|загаловак=U.S. Relations With Poland|выдавецтва=State.gov|дата публікацыі=01.2021}}</ref>. ЗША цесна супрацоўнічаюць з сваімі хаўрусьнікамі па [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] ў пытаньнях вайсковай і нацыянальнай бясьпекі, а таксама з краінамі Амэрыкі праз [[Арганізацыя амэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыю амэрыканскіх дзяржаваў]] і Пагадненьне аб свабодным гандлі паміж ЗША, Мэксыкай і Канадай. ЗША ажыцьцяўляюць поўную міжнародную абарончую юрысдыкцыю і адказнасьць за [[Мікранэзія|Мікранэзію]], [[Маршалавы астравы]] і [[Палаў]] праз Пагадненьне аб свабоднай асацыяцыі. Краіна ўсё больш разьвівае стратэгічнае супрацоўніцтва зь [[Індыя]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2022/02/U.S.-Indo-Pacific-Strategy.pdf|загаловак=INDO- PACIFIC STRATEGY OF THE UNITED STATES|выдавецтва=White House}}</ref>, у той час як ейныя дачыненьні з [[Кітай|Кітаем]] паступова пагаршаюцца<ref>{{спасылка|аўтар=Bala, Sumathi|спасылка=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html|загаловак=U.S.-China relations are going downhill with 'no trust' on either side, Stephen Roach says|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=03.2023}}</ref>. Пачынаючы з 2014 году, ЗША сталі ключавым хаўрусьнікам [[Украіна|Украіны]]<ref>{{навіна|аўтар=Rumer, Eugene; Sokolsky, Richard|спасылка=https://carnegieendowment.org/research/2019/06/thirty-years-of-us-policy-toward-russia-can-the-vicious-circle-be-broken?lang=en|загаловак=Thirty Years of U.S. Policy Toward Russia: Can the Vicious Circle Be Broken?|выдавец=Carnegie Endowment for International Peace|дата публікацыі=06.2019}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Macias, Amanda|спасылка=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html|загаловак=Here’s a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=06.2022}}</ref>. ==== Беларуска-амэрыканскія дачыненьні ==== Злучаныя Штаты прызналі незалежнасьць Беларусі 25 сьнежня 1991 году. Пасьля таго, як абедзьве краіны ўсталявалі дыпляматычныя стасункі, у Менску 31 студзеня 1992 году было афіцыйна адкрытая амбасада ЗША. Першы амбасадар ЗША ў Беларусі Дэйвід Сўорц прыступіў да выкананьня сваіх абавязкаў 25 жніўня 1992 году і завяршыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у студзені 1994 году. Наступнымі амбасадарамі ЗША ў Беларусі былі Кенэт Ялавіц, Дэніел Спэкгард, Майкл Козак і Джордж Крол. 21 ліпеня 2006 году прэзыдэнт Джордж Буш рэкамэндаваў на пасаду амбасадара ЗША ў Беларусі Карэн Ст’юарт. Яна прыбыла ў Менск 18 верасьня 2006 году і працавала там да 2008 году, калі беларускі ўрад у аднабаковым парадку ўвёў абмежаваньні на колькасьць амэрыканскіх дыпляматаў і вымусіў ЗША адклікаў зь Беларусі свайго амбасадара. Абедзьве краіны абмяняліся афіцыйнымі візытамі на найвышэйшым узроўні: [[Станіслаў Шушкевіч]], тагачасны Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, сустрэўся ў Вашынгтоне з прэзыдэнтам [[Біл Клінтан|Білам Клінтанам]] у ліпені 1993 году, а прэзыдэнт ЗША наведаў Беларусь 15 студзеня 1994 году. === Узброеныя сілы === [[Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|значак|Амэрыканскія жаўнеры ў [[Багдад]]зе.]] Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сілаў * Ваенна-марскіх сілаў * Ваенна-паветраных сілаў * Берагавой аховы Колькасьць на красавік 2007 году — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзэрве. Бюджэт 2007 году — $553 млрд. ЗША ўдзельнічае ў абаронным блёку [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], бярэцца ўдзел у хаўрусных міратворчых і антытэрарыстычных апэрацыях ([[Кувэйт]], [[Югаславія]], [[Аўганістан]], [[Ірак]]). У 2021 годзе на вайсковы бюджэт ЗША прыпала 40% сусьветных выдаткаў на войска<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экспэрт: ЗША страцілі поўнае дамінаваньне ў сусьветнай эканоміцы, таму разьвязваюць гандлёвыя войны|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/ekspert-zsha-stratsili-pounae-daminavanne-u-susvetnaj-ekanomitsy-tamu-razvjazvajuts-gandlevyja-vojny-120971-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2022|дата доступу=25 кастрычніка 2022}}</ref>. === Праваахоўныя органы === * [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]] (Цэнтральнае разьведвальнае ўпраўленьне) * [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў|ФБР]] (Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў) * [[Управа па барацьбе з наркотыкамі]] Па стане на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1% ад усяго насельніцтва краіны. Са зьняволеных 2,77 адсоткі лацінаамэрыканцы, 6,66 адсоткі — афраамэрыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, было затрачана 49 млрд доляраў ЗША, да 2011 году выдаткі дасягнулі прыкладна $74 млрд. == Эканоміка == [[Файл:United States Export Treemap (2011).png|значак|зьлева|Мапа экспарту ЗША ў 2011 годзе. ЗША зьяўляецца другой краінай у сьвеце паводле экспарту.]] Эканоміка Злучаных Штатаў абапіраецца на [[капіталізм|капіталістычныя]] прынцыпы і падсілкоўваецца багатымі [[карысныя выкапні|прыроднымі рэсурсамі]] і высокай прадукцыйнасьцю. Паводле зьвестак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], СУП ЗША складае $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020"/><ref name="the balance">{{спасылка|аўтар=Amadeo K.|url=https://www.thebalance.com/world-s-largest-economy-3306044|загаловак=Largest Economies in the World|выдавец=the balance|мова=en|дата публікацыі=21 ліпеня 2020}}</ref>. Нацыянальны СУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці быў прыкладна на 9% большым у параўнаньні з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязам]], насельніцтва якога больш на 62% за насельніцтва Злучаных Штатаў. Паводле Сусьветнага банку, намінальны СУП ЗША ацэньваецца ў $ 21,4 трлн па стане на 2019 год, што на траціну больш за паказчык Эўрапейскага зьвязу<ref name="the balance"/>. З 1983 па 2008 гады рэальны гадавы рост СУП складаў 3,3%, што больш у параўнаньні зь сярэднім паказчыкам астатніх краінаў [[G7]], які маюць каля 2,3%<ref>[https://web.archive.org/web/20140512123918/http://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 The Mismeasure of Inequality]. Policy Review.</ref>. Краіна займае дзявятае месца ў сьвеце па намінальным СУП на душу насельніцтва. [[Амэрыканскі даляр|Даляр ЗША]] зьяўляецца асноўнай рэзэрвовай валютай у сьвеце<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves]. International Monetary Fund.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым імпартэрам тавараў і другім паводле велічыні экспартэрам, не зважаючы на тое, што экспарт на душу насельніцтва зьяўляецца адносна нізкімі. У 2010 годзе агульны гандлёвы дэфіцыт ЗША складаў $635 млн<ref name="greyhill">[http://greyhill.com/trade-statistics Trade Statistics]. Greyhill Advisors.</ref>. [[Канада]], [[Кітай]], [[Мэксыка]], [[Японія]] й [[Нямеччына]] зьяўляюцца галоўнымі гандлёвымі партнэрамі краіны<ref>[http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html Top Ten Countries with which the U.S. Trades]. U.S. Census Bureau.</ref>. У 2010 годзе [[нафта]] была найбуйнейшай імпартным таварам, у той час як транспартнае абсталяваньне зьяўлялася найбуйнейшым экспартным таварам<ref name="greyhill"/>. Кітай зьяўляецца найбуйнейшым замежным трымальнікам дзяржаўнага доўгу ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe National debt: Whom does the US owe?]. The Christian Science Monitor.</ref>. Паводле справаздачы Міжнароднага энэргетычнага агенцтва (Парыж, Францыя), у ліпені 2013 году здабыча вуглевадародаў у ЗША перасягнула 22 млн [[Барэль|бочак]] (3,498 млрд літраў) за дзень у сувязі з распрацоўкай [[лупняк]]овых радовішчаў Бакен у [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоце]] і Ігл-Форд у Тэхасе. У выніку ЗША выперадзілі Расею па нафтаздабычы і занялі 2-е месца ў сьвеце пасьля Саудаўскай Арабіі. Рост нафтаздабычы з лупнякоў у ЗША ў наступныя гады істотна абнізіў цэны на нафту на сусьветным рынку, бо дагэтуль ЗША працяглы час былі аднымі з найбольшых імпартэраў нафты ў сьвеце<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=ЗША апярэджваюць Расею па нафтаздабычы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131004/1380836769-hronika-aposhnih-padzey|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 кастрычніка 2013|нумар=187 (27552)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1380836712_1.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>. У 2009 годзе прыватны сэктар, паводле ацэнак, складаў 86,4% ад эканомікі, з улікам фэдэральнай урадавай дзейнасьці ў 4,3% і дзйнасьці органаў мясцовага самакіраваньня і ўрадаў штатаў у 9,3%<ref>[http://greyhill.com/gdp-by-industry/ GDP by Industry]. Greyhill Advisors.</ref>. Не зважаючы на тое, што эканоміка краіны дасягнула постіндустрыяльнага ўзроўню разьвіцьця й ягоныя сэктары паслуг складаюць 67,8% ад СУП, Злучаныя Штаты па-ранейшаму зьяўляюцца буйной індустрыяльнай дзяржавай<ref name="usinfo-usa-economy">[https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html USA Economy in Brief]. U.S. Dept. of State, International Information Programs.</ref>. [[Хімічная прамысловасьць]] зьяўляецца асноўнай сфэрай прамысловасьці ў ЗША<ref>[http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006]. U.S. Census Bureau.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца трэцім паводле велічыні вытворцам нафты ў сьвеце, а таксама ейным найбуйнейшым імпартэрам. ЗША зьяўляюцца галоўным у сьвеце вытворцам [[электрычнасьць|электрычнай]] і [[ядзерная энэргія|ядзернай энэргіі]], а таксама вырабніцтва [[звадкаваны прыродны газ|звадкаванага прыроднага газу]], [[серка|серы]], [[фасфаты|фасфатаў]] і солі. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 19,6 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў ЗША<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. Акрамя таго іншымі асноўнымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], аэракасьмічная, электронная, харчовая і вайсковая прамысловасьці. У гэты ж час на [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]] прыходзіцца крыху менш за 1% СУП<ref name="usinfo-usa-economy"/> аднак Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым у сьвеце вытворцам [[кукуруза|кукурузы]] і [[Соя культурная|соевых бабоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn Corn]. U.S. Grains Council.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442 Soybean Demand Continues to Drive Production]. Worldwatch Institute.</ref>. Разам з тым для ЗША характэрныя высокі зьнешні доўг, вялікія карпаратыўныя даўгі і запазычанасьці па [[іпатэка|іпатэцы]], нізкі ўзровень ашчаджэньняў, падзеньне кошту на нерухомасьць, то бок праблема інвэставаньня, вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5% (травень 2009). Асноўныя сэктары: сельская гаспадарка (0,9%), прамысловасьць (20,6%), сфэра паслуг (78,5%). == Дэмаграфія == {{Глядзіце таксама|Greencard}} [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|міні|290пкс|Найбуйнейшыя групы паводле паходжаньня па акругах у 2000 годзе.]] Згодна са зьвесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за XX стагодзьдзе, ад прыкладна 76 мільёнаў у 1900 годзе да сёньняшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты зьяўляюцца трэцяй самай населенай краінай у сьвеце, пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША зьяўляецца адзінай буйной прамыслова разьвітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэньне колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам зьяўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з 1990 па 2000 год назіраўся ў штатах [[Нэвада]] (66,3%), [[Арызона]] (40%) і [[Каларада]] (30,6%). Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, то бок налічваецца 31 этнічная група паводле паходжаньня, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Нямецкія амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іхных шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні зьяўляюцца ірляндзкія амэрыканцы (каля 35 млн), наступныя — амэрыканцы мэксыканскага паходжаньня (каля 31 млн) і ангельскія амэрыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы эўрапейскага паходжаньня ўключаюць у сябе італьянцаў, швэдаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе зь пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. Прыбыцьцё прадстаўнікоў этнасаў эўрапейскага паходжаньня мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часьцяком у ХІХ або нават XVIII стагодзьдзі, некаторыя з іхніх сьвятаў укараніліся ў агульнаамэрыканскай культуры (напрыклад, [[дзень сьвятога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжаньне ад пурытанаў — першых эўрапейскіх насельнікаў сучаснае тэрыторыі ЗША. З канца ХІХ стагодзьдзя з эканамічных прычынаў узьнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагодзьдзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасьць, у прыватнасьці, беларусы былі прызнаныя ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжаньня, якая адзначылася вядомай дзейнасьцю ў ЗША, зьяўляецца [[Тадэвуш Касьцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамэрыканцы]] ёсьць найбуйнейшай у краіне расавай меншасьцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы азіяцкага паходжаньня зьяўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасьцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амэрыканскімі этнічнымі групамі зьяўляюцца амэрыканцы кітайскага паходжаньня, філіпінскія амэрыканцы і амэрыканцы індыйскага паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы індзейскага паходжаньня дагэтуль зьяўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзэрвацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] й [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзельлю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае празь дзейнасьць расейскіх даамэрыканскіх калянізатараў. У 2012 фінансавым годзе больш за адзін мільён імігрантаў атрымалі правы на законнае пражываньне ў краіне, пры гэтым большасьць зь іх атрымалі правы згодна з праграмай узьяднаньня сем’яў. З гістарычных прычынаў моваю большасьці насельніцтва, а таксама моваю міжнацыянальнае камунікацыі краіны стала [[ангельская мова]]. Ангельская мова зьяўляецца роднай для абсалютнае большасьці неангельскага эўрапейскага насельніцтва ЗША (за выключэньнем мігрантаў цяперашняга часу), гэтая ж мова дэ-факта мае статус дзяржаўнай (аднак заканадаўча панятак аб дзяржаўнай мове адсутнічае). На 2022 год у ЗША налічвалася звыш 4-х млн чалавек (1,2% насельніцтва), якія прымалі абязбольвальнікі ад [[гераін]]авай ломкі<ref>{{Артыкул|аўтар=Алена Кравец.|загаловак=Ключ, які «адкрываў» краіны|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220926/1664198354-yak-z-dapamogay-narkotykau-eurapeyskiya-ulady-zmyanyali-hod-gistoryi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=27 верасьня 2022|нумар=[https://zviazda.by/be/number/189-29811 189 (29811)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/27ver-2022-10.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref>. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амэрыканскі варыянт ангельскай мовы}} 1 сакавіка 2025 году прэзыдэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнаньне ангельскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іхную гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацьверджанай на фэдэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні ангельская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Паводле зьвестак ураду за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-ангельску. Відавочная большасьць зь іх гаварылі на гішпанскай мове: іх колькасьць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігія === Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША гарантуе свабоду веравызнаньня і забараняе кангрэсу прымаць законы, якія будуць тычацца рэлігійных справаў. [[Хрысьціянства]] на сёньняшні дзень зьяўляецца найбольш распаўсюджанай рэлігіяй, якая практыкуецца ў краіне, але вызнаюцца, таксама, і іншыя рэлігіі. Паводле апытаньня 2013 году 56% амэрыканцаў заявілі, што рэлігія адыгрывае «вельмі важную ролю ў іхным жыцьці», значна больш высокую лічбу, чым у любой іншай разьвітой краіне<ref>[http://www.gallup.com/poll/1690/Religion.aspx#1 Religion]. Gallup.</ref>. У 2009 годзе паводле апытаньня [[інстытут Гэлапа|інстытуту Гэлапа]] 42% амэрыканцаў заявілі, што яны наведваюць царкву штотыдзень або амаль штотыдзень, гэтыя лічбы вагаліся ад мінімуму ў 23% у штаце [[Вэрмонт]] да ўзроўню ў 63% у штаце [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]]<ref>[http://www.gallup.com/poll/125999/mississippians-go-church-most-vermonters-least.aspx Mississippians Go to Church the Most; Vermonters, Least]. Gallup.</ref>. Як і ў іншых заходніх краінах дзель [[атэізм|атэістаў]] у ЗША паступова павялічваецца. Бязьвер’е імкліва расьце сярод амэрыканцаў да 30 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20210513235057/https://religion.blogs.cnn.com/2012/06/12/pew-survey-doubt-of-god-growing-quickly-among-millennials/ Pew Survey: Doubt of God Growing Quickly among Millennials]. CNN.</ref>. Апытаньні паказваюць, што ў цэлым амэрыканская арганізаваная рэлігійная дзейнасьць зьніжаецца<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/07/12/us-confidence-in-organized-religion-at-low-point_n_1669100.html?utm_hp_ref=religion American Confidence In Organized Religion At All Time Low]. Huffington Post.</ref>, і, што больш маладых амэрыканцаў, у прыватнасьці, становяцца ўсё больш нерэлігійнымі<ref>[https://web.archive.org/web/20100326125354/http://www.pewforum.org/Age/Religion-Among-the-Millennials.aspx Religion Among the Millennials]. The Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>. Паводле апытаньня 2012 году 73% дарослых грамадзянаў ЗША вызнаюць сябе хрысьціянінамі<ref name="nones">[http://www.pewforum.org/2012/10/09/nones-on-the-rise/ «Nones» on the Rise]. Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>, што ў параўнаньні з 86,4% у 1990 годзе зьяўляецца меншым паказчыкам<ref>[https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf American Religious Identification Survey 2001]. CUNY Graduate Center.</ref>. На [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] дэнамінацыі прыпадала 48% ад колькасьці ўсяго насельніцтва, у той час як на вернікаў [[Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай царквы]] прыпадала 22%<ref name="nones"/>. На іншыя нехрысьціянскія рэлігіі ў 2012 годзе прыходзілася 6% насельніцтва. Гэты паказчык крыху павялічыўся ў параўнаньні з 4% у 2007 годзе<ref name="nones"/>. У ходзе апытаньня 19,6% амэрыканцаў назвалі сябе [[агнастыцызм|агностыкам]], атэістам ці проста, што ня маюць аніякай рэлігіі. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|міні|250пкс|Унівэрсытэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэфэрсанам у 1819 годзе, зьяўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных унівэрсытэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: фэдэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартамэнтам адукацыі ЗША шляхам увядзеньня абмежаваньняў на фэдэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сыстэма дзяржаўных школ. У большасьці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросьце ад шасьці або сямі гадоў, пакуль ім ня споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сыстэма з 12 клясаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучаньня ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12% дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2% дзяцей праходзяць хатняе навучаньне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў сьвеце, то бок на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за $11 тысячаў <ref>[https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows U.S. education spending tops global list, study shows]. CBS.</ref>. Каля 80% амэрыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўнівэрсытэты<ref>[https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good]. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасьць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных установаў. У адпаведнасьці зь міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амэрыканскіх каледжаў і ўнівэрсытэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных установаў сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Top Universities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97%, аднак паводле перапісу 2003 толькі 84,5% амэрыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычынаў адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя фэдэральныя стандарты для навучальных установаў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мэксыка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледжаў міжнароднай супольнасьці]] — Заходнеамэрыканскі. == Культура == === Літаратура === [[Файл:Mark Twain by AF Bradley.jpg|значак|зьлева|[[Марк Твэн]] быў названы [[Ўільям Фолкнэр|Ўільямам Фолкнэрам]] бацькам амэрыканскай літаратуры<ref>{{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Jelliffe|загаловак=Faulkner at Nagano|месца=Tokyo|выдавецтва=Kenkyusha, Ltd|год=1956}}</ref>.]] Каляніяльныя амэрыканскія аўтары былі пад уплывам [[Джон Лок|Джона Лока]] і іншых філёзафаў [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|157–159}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|503—509}}. Час [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]] (1765—1783) адзначаны палітычнымі творамі [[Бэнджамін Франклін|Бэнджаміна Франкліна]], [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Томас Пэйн|Томаса Пэйна]] і [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]]. Беспасярэдне перад і па [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайне за незалежнасьць]] газэты набылі вялікую папулярнасьць, задавальняючы попыт на антыбрытанскую нацыянальную літаратуру{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|163}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|705—707}}. Раьннім раманам уважаецца ''«[[Сіла спачуваньня]]»'' [[Ўільям Гіл Браўн|Ўільяма Гіла Браўна]], выдадзены ў 1791 годзе. Пісьменьнік і крытык [[Джон Ніл]] у першай палове XIX стагодзьдзя спрыяў фармаваньню ўнікальнай амэрыканскай літаратуры і культуры, крытыкуючы папярэднікаў, як то [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], за імітацыю брытанскіх узораў, і ўплываючы на аўтараў кшталту [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]<ref>{{кніга|імя=Benjamin|прозьвішча=Lease|загаловак=That Wild Fellow John Neal and the American Literary Revolution|месца=Chicago, Illinois|выдавецтва=University of Chicago Press|год=1972|isbn=978-0-226-46969-0}}</ref>, які скіраваў амэрыканскую паэзію і апавяданьні ў новае рэчышча. [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] і [[Маргарэт Фулер]] сталіся піянэрамі ўплывовага руху трансцэндэнталістаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://xroads.virginia.edu/~ma95/finseth/trans.html|загаловак=The Emergence of Transcendentalism|выдавецтва=The University of Virginia|копія=https://web.archive.org/web/20230718205554/http://xroads.virginia.edu/~MA95/finseth/trans.html|дата копіі=07.2023}}</ref><ref>{{кніга|імя=Peter|прозьвішча=Coviello|спасылка=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156539.001.0001/acref-9780195156539-e-0294?rskey=lw57LH&result=1|загаловак=The Oxford Encyclopedia of American Literature|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530772-6}}</ref>, а [[Гэнры Дэйвід Тора]], аўтар твору ''«[[Ўолдэн, альбо Жыцьцё ў лесе]]»'', таксама быў пад уплывам гэтага руху. Канфлікт вакол абаліцыянізму натхняў пісьменьнікаў, як то [[Гарыет Бічэр-Стоў]], і аўтараў рабскіх наратываў, напрыклад [[Фрэдэрык Дуглас|Фрэдэрыка Дугласа]]. Праца ''«[[Пунсовая літара]]»'' 1850 году [[Натаніель Готарн|Натаніеля Готарна]] выявіла цёмны бок амэрыканскай гісторыі, гэтак жа як вядомы твор ''«[[Мобі Дык]]»'' 1851 году [[Гэрман Мэлвіл|Гэрмана Мэлвіла]]. Найбольш значнымі паэтамі XIX стагодзьдзя, часу амэрыканскага Рэнэсансу, былі [[Ўолт Ўітмэн]], Мэлвіл і [[Эмілі Дыкінсан]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|444—447}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1228}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1233}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1260}}. [[Марк Твэн]] стаў першым буйным амэрыканскім пісьменьнікам, народжаным на Захадзе. [[Гэнры Джэймз]] атрымаў міжнародную ўхвалу дзякуючы раманам кшталту ''«[[Жаночы партрэт]]»'' (1881). Зь цягам пашырэньня пісьменнасьці сярод насельніцтва пэрыядычныя выданьні ўсё часьцей друкавалі гісторыі пра прамысловых рабочых, жанчынаў і сельскую беднату{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1269—1270}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|8—10}}. Натуралізм, рэгіяналізм і рэалізм былі галоўнымі літаратурнымі плынямі таго часу{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1271—1273}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|12}}. Хоць [[мадэрнізм]] агулам набыў міжнародны характар, мадэрністы ў ЗША часьцей укарэньвалі свае творы ў канкрэтных рэгіёнах, супольнасьцях і культурах{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1850—1851}}. Пасьля Вялікай міграцыі ў паўночныя гарады афраамэрыканскія і індзейскія аўтары Гарлемскага Рэнэсансу стварылі асобную літаратурную традыцыю, у якой асуджалі няроўнасьць. У эпоху пашырэньня джазу гэтыя творы распаўсюдзіліся па-за межы ЗША, што паўплывала на філязофію [[нэгрытуд]]у, што ўзьнікла ў 1930-я гады сярод франкамоўных пісьменьнікаў афрыканскай дыяспары{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1579—1585}}. У 1950-я гады ідэал аднастайнасьці падштурхнуў многіх аўтараў да спробы напісаць [[вялікі амэрыканскі раман]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2260—2261}}, у той час як [[разьбітае пакаленьне|пакаленьне бітнікаў]] адрынула канфармізм, выкарыстоўваючы стылі, якія надавалі большую вагу вуснаму слову, апісваючы ўжываньне наркотыкаў, сэксуальнасьць і недахопы грамадзтва{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2262}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1975—1977}}. Сучасная літаратура стала больш плюралістычнай, чым была ў мінулыя эпохі, а ейнай найбольш аб’яднальнай рысай можна назваць тэндэнцыю да самасьвядомых моўных экспэрымэнтаў{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2266—2267}}. Больш за дзясятак амэрыканскіх аўтараў у розныя гады атрымлівалі [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/all/|загаловак=All Nobel Prizes in Literature|выдавецтва=Nobel Prize Outreach AB 2024}}</ref>. === Масавыя мэдыі === [[Файл:Comcast Philly.JPG|значак|Гмах у [[Філадэлфія|Філадэлфіі]], дзе разьмяшчаецца сядзіба буйнога тэлекамунікацыйнага холдынгу [[Comcast]].]] Да чатырох галоўных вяшчальных сетак ЗША ставяцца [[NBC|National Broadcasting Company]] (NBC), [[CBS|Columbia Broadcasting System]] (CBS), [[ABC (тэлеканал)|American Broadcasting Company]] (ABC) і [[FOX|Fox Broadcasting Company]] (FOX). Усе чатыры буйныя тэлевізійныя сеткі ёсьць камэрцыйнымі. Галоўнай жа некамэрцыйнай грамадзкай тэлевізійнай сеткай ёсьць [[PBS|Public Broadcasting Service]] (PBS)<ref>{{спасылка|спасылка=http://pbs.org/about/about-pbs/overview/|загаловак=About PBS – Overview|выдавецтва=PBS|копія=https://web.archive.org/web/20180907224131/http://www.pbs.org/about/about-pbs/overview/|дата копіі=09.2018}}</ref>. Яна таксама забясьпечвае адукацыйныя праграмы празь мясцовыя тэлестанцыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|загаловак=Video Documentaries|выдавецтва=Tesla Memorial Society|копія=https://web.archive.org/web/20230326025950/http://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|дата копіі=03.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|загаловак=Ray Suarez|выдавецтва=Carnegie Council for Ethics in International Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20220612035410/https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|загаловак=PBS Television Broadcasts|выдавецтва=Inside Peace|копія=https://web.archive.org/web/20220628122359/https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|загаловак=Federal Funding for Public Broadcasting|выдавецтва=WFYI|копія=https://web.archive.org/web/20211111083755/https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|дата копіі=11.2021}}</ref>. Кабэльнае тэлебачаньне ў ЗША прапануе сотні каналаў, арыентаваных на розныя нішавыя інтарэсы<ref>{{навіна|спасылка=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|загаловак=Streaming TV Services: What They Cost, What You Get|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=10.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151015023520/https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|дата копіі=10.2015}}</ref>. У 2021 годзе блізу 83% амэрыканцаў у веку старэйшым за 12 гадоў слухалі радыё, а каля 40% былі слухачамі [[падкастынг|падкастаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.pewresearch.org/journalism/fact-sheet/audio-and-podcasting/|загаловак=Audio and Podcasting Fact Sheet|выдавецтва=Pew Research Center|дата публікацыі=06.2021}}</ref>. У папярэднім годзе ў ЗША налічвалася {{Лік|15460}} ліцэнзаваных радыёстанцыяў паводле зьвестак [[Фэдэральная камісія па сувязях|Фэдэральнай камісіі па сувязях]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-367270A1.pdf|загаловак=BROADCAST STATION TOTALS AS OF SEPTEMBER 30, 2020|выдавецтва=docs.fcc.gov}}</ref>. Грамадзкае радыёвяшчаньне перш за ўсё забясьпечваецца арганізацыяй [[NPR|National Public Radio]] (NPR), створаным у лютым 1970 году паводле Закону аб грамадзкім вяшчаньні 1967 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|загаловак=History: NPR|выдавец=NPR|дата публікацыі=06.2013|копія=http://web.archive.org/web/20130722235307/https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|дата копіі=22.07.2013}}</ref>. Газэты ЗША з сусьветнай вядомасьцю і рэпутацыяй улучаюць [[The Wall Street Journal]], [[The New York Times]], [[The Washington Post]] і [[USA Today]]<ref>{{кніга|імя=Brenda|прозьвішча=Shaffer|спасылка=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA116|загаловак=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|выдавецтва=MIT Press|год=2006|isbn=978-0-262-19529-4}}</ref>. Каля 800 выданьняў выходзяць па-гішпанскую<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.w3newspapers.com/usa/spanish|загаловак=Spanish Newspapers in United States|выдавецтва=W3newspapers}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|загаловак=Spanish Language Newspapers in the USA: Hispanic Newspapers: Periódiscos en Español en los EE.UU|выдавецтва=Onlinenewspapers.com|копія=https://web.archive.org/web/20140626114455/https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|дата копіі=06.2014}}</ref>. За малым выключэньнем, газэты трымаюцца ў прыватнай уласнасьці, то бок або ў буйных мэдыйных групаў, як то Gannett або McClatchy, якія валодаюць дзясяткамі ці нават сотнямі выданьняў, або ў невялікіх групаў, якія валодаюць толькі некалькімі газэтамі. Усё радзей газэты трымаюцца ў руках асобных людзей ці сем’яў. У буйных гарадах часта існуюць газэты, якія дапаўняюць асноўныя штодзённыя выданьні, як то [[The Village Voice]] у [[Нью-Ёрк]]у і [[LA Weekly]] у [[Лос-Анджэлес]]е. Пяць найбольш наведвальных вэб-сайтаў у сьвеце — [[Гугл|Google]], [[YouTube]], [[Facebook]], [[Instagram]] і [[ChatGPT]] — усе належаць кампаніям ЗША. Сярод іншых папулярных плятформаў, якія трымаюцца амэрыканцамі, ёсьць [[X (сацыяльная сетка)|X]] (раней Twitter) і [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.alexa.com/topsites/countries/US|загаловак=Top Sites in United States|выдавецтва=Alexa|копія=https://web.archive.org/web/20200621221154/https://www.alexa.com/topsites/countries/US|дата копіі=06.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.similarweb.com/top-websites/|загаловак=Similarweb Top Websites Ranking|выдавецтва=Similarweb|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. У 2025 годзе ЗША былі другім найбуйнейшым у сьвеце рынкам відэагульняў паводле прыбыткам пасьля Кітаю<ref>{{спасылка|спасылка=https://newzoo.com/resources/rankings/top-10-countries-by-game-revenues|загаловак=Top countries and markets by video game revenues|выдавецтва=Newzoo}}</ref>. У 2015 годзе індустрыя відэагульняў у ЗША ўлучала {{Лік|2457}} кампаніяў, якія забясьпечвалі блізу 220 тысячаў працоўных месцаў і зараблялі 30,4 млрд даляраў у якасьці прыбытку<ref>{{спасылка|аўтар=Takahashi, Dean|спасылка=https://gamesbeat.com/the-u-s-game-industry-has-2457-companies-supporting-220000-jobs/|загаловак=The U.S. game industry has 2,457 companies supporting 220,000 jobs|выдавецтва=GamesBeat|дата публікацыі=02.2017}}</ref>. Толькі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] налічваецца 444 выдаўцы, распрацоўшчыкі і вытворцы абсталяваньня для відэагульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theesa.com/video-game-impact-map/state/california/|загаловак=California (CA)|выдавецтва=ESA Impact Map|дата публікацыі=07.2017}}</ref>. Паводле зьвестак Game Developers Conference (GDC), ЗША ў 2025 годзе былі галоўным цэнтрам распрацоўкі відэагульняў у сьвеце, то бок на дзель ЗША прыпадала 58% ад ліку ўсіх распрацоўшчыкаў у сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://80.lv/articles/number-of-devs-aged-45-or-older-has-tripled-since-2015|загаловак=Number of Devs Aged 45 or Older Has Tripled Since 2015|выдавецтва=80.lv|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Свабода СМІ была ацэненая ў 2026 годзе арганізацыяй [[Рэпартэры бязь межаў]] як «праблемная». Дасьледнікі адзначаюць значны рост цэнзураваньня і самацэнзуры ў апошнія гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://rsf.org/en/index?year=2026|загаловак=Index 2026 – Global score|выдавецтва=Reporters Without Borders}}</ref>. === Тэатар === [[Файл:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|значак|зьлева|[[Брадўэйскі тэатар|Брадўэйскія тэатры]] на [[Мангэтан]]е ў [[Нью-Ёрк]]у.]] ЗША вядомыя сваім тэатрам. Тэатральныя традыцыі краіны сягаюць старой эўрапейскай тэатральнай школы з моцным уплывам брытанскага тэатра<ref>{{кніга|імя=Theresa|прозьвішча=Saxon|спасылка=https://books.google.com/books?id=2-AkDQAAQBAJ&pg=PA7|загаловак=American Theatre: History, Context, Form|выдавецтва=Edinburgh University Press|старонкі=7–|isbn=978-0-7486-3127-8}}</ref>. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя ЗША стварыла новыя адметныя драматычныя формы, як то плывучы тэатар і [[мінстрэль-шоў]]<ref>Meserve, Walter J. An Outline History of American Drama, New York: Feedback/Prospero, 1994.</ref>. Цэнтральным месцам амэрыканскага тэатральнага жыцьця ёсьць [[Тэатральны квартал]] на [[Мангэтан]]е, які падзяляецца на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэй]], [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]<ref>{{кніга|аўтар=Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J.|загаловак=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present|выдавецтва=Continuum|isbn=978-0-8264-1079-5}}</ref>. Шматлікія кіна- і тэлезоркі атрымалі свой першы вялікі посьпех, зьявіўшыся ў нью-ёрскіх пастаноўках. Па-за межамі Нью-Ёрку многія гарады маюць свае прафэсійныя рэгіянальныя тэатральныя трупы з шырокай уласнай праграмай пастановак. Найбольш дарагімі, але і папулярнымі тэатральнымі спэктаклямі ёсьць [[м’юзыкал|м’юзыклы]]. У ЗША існуе актыўны грамадзкі аматарскі тэатар<ref>Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».</ref>. Прэміяй [[Тоні]] адзначаюць выдатныя выступы на пастаноўках Брадўэйскага тэатру. Урачыстая цырымонія ўручэньня ладзіцца штогод на Мангэтане. Узнагароды прысуджаюцца за пастаноўкі і ролі. Адная ўзнагарода таксама прысуджаецца за вынікі ў жыцьці рэгіянальнага тэатру<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|загаловак=Who’s Who|копія=https://web.archive.org/web/20161223002914/http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|дата копіі=12.2016}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|значак|Карціна ''«[[Амэрыканская готыка]]»'' працы мастака [[Грант Ўуд|Гранта Ўуда]].]] Народнае мастацтва ў часы каляніяльнай Амэрыцы ў часы панаваньня ангельцаў паўстала з супольнасьцяў рамесьнікаў. У тыя часы традыцыі кардынальна розьніліся ад эўрапейскай традыцыі «высокага мастацтва», якая была менш дасяжнай ды звычайна менш актуальнай для раньніх амэрыканскіх пасяленцаў<ref>American folk art the art of the common man in America, 1750-1900. New York, N.Y.: The Museum of Modern Art. 1932.</ref>. Культурныя зрухі ў мастацтве і рамёствах у каляніяльнай Амэрыцы звычайна адставалі ад заходнеэўрапейскіх. Напрыклад, пануючы сярэднявечны стыль дрэваапрацоўкі і прымітыўнай скульптуры стаў неад’емнай часткаю раньняга амэрыканскага народнага мастацтва, не зважаючы на зьяўленьне рэнэсансных стыляў у [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] ў канцы XVI і пачатку XVII стагодзьдзяў. Новыя ангельскія стылі ня здолелі істотна паўплываць на амэрыканскае народнае мастацтва, бо амэрыканскія формы ўжо былі трывала замацаваныя. [[Школа ракі Гадсана]] паклала пачатак руху сярэдзіны XIX стагодзьдзя ў традыцыі эўрапейскага натуралізму ў выяўленчым мастацтве. Армурная выстава 1913 году ў Нью-Ёрку, якая прадставіла эўрапейскі [[мадэрнізм]], шакавала публіку і пераўтварыла мастацкую сцэну ЗША<ref>{{кніга|аўтар=Brown, Milton W.|спасылка=https://archive.org/details/storyofarmorysho00brow|загаловак=The Story of the Armory Show|месца=New York|выдавецтва=Abbeville Press|isbn=978-0-89659-795-2}}</ref>. Амэрыканскі рэалізм і амэрыканскі рэгіяналізм імкнуліся адлюстраваць краіну і даць ёй новыя спосабы самаўсьведамленьня. [[Джорджыя О’Кіф]], [[Марсдэн Гартлі]] і іншыя мастакі экспэрымэнтавалі з новымі індывідуалістычнымі стылямі, якія сталі вядомыя як амэрыканскі мадэрнізм. Вялікія мастацкія рухі, як то [[абстрактны экспрэсіянізм]] [[Джэксан Полак|Джэксана Полака]] і [[Вілем дэ Кунінг|Вілема дэ Кунінга]], а таксама [[поп-арт]] [[Эндзі Ўоргал]]а і [[Рой Ліхтэнштайн|Роя Ліхтэнштайна]], разьвіваліся ў значнай ступені ў ЗША. Сярод вядомых фатографаў вылучаліся [[Альфрэд Стыгліц]], [[Эдўард Стайкен]], [[Даратэя Ланг]], [[Эдўард Ўэстан]], [[Джэймз Ван Дэр Зээ]], [[Ансэл Адамз]] і [[Гордан Паркс]]<ref>{{кніга|імя=Alma|прозьвішча=Davenport|спасылка=https://books.google.com/books?id=hca5H_rJZnUC&pg=PA67|загаловак=The History of Photography: An Overview|выдавецтва=UNM Press|год=1991|isbn=978-0-8263-2076-6}}</ref>. Хваля мадэрнізму, а затым постмадэрнізму надала сусьветную вядомасьць амэрыканскім архітэктарам, у тым ліку [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнку Лойду Райту]], [[Філіп Джонсан|Філіпу Джонсану]] і [[Фрэнк Геры|Фрэнку Геры]]<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|спасылка=https://books.google.com/books?id=MMYHuvhWBH4C&pg=PT955|загаловак=History of Art: The Western Tradition|выдавецтва=Prentice Hall Professional|год=2003|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]] мастацтваў на Мангэтане ёсьць найбуйнейшым мастацкім музэем ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Lester|спасылка=https://www.independent.co.uk/voices/letter-the-louvre-tourism-on-the-grand-scale-1465736.html|загаловак=Letter: The Louvre: tourism on the grand scale|выдавец=The Independent|дата публікацыі=12.1993}}</ref> і чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-art-museums-in-the-world.html|загаловак=The Largest Art Museums In The World|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=05.2017}}</ref>. === Музыка === [[Файл:Country Music Hall of Fame 2022a.jpg|значак|зьлева|[[Заля славы і музэй кантры]] ў [[Нэшвіл]]е.]] Народная музыка ЗША ахоплівае мноства жанраў. Шматлікія народныя песьні перадаваліся ў межах адной сям’і або пэўнай супольнасьці цягам пакаленьняў і часам вядуць свой пачатак яшчэ з [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]], кантынэнтальнай Эўропы або [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.loc.gov/folklife/guide/folkmusicandsong.html|загаловак=Folk Music and Song: American Folklife Center: An Illustrated Guide (Library of Congress)|выдавецтва=Loc.gov}}</ref>. Асабліва моцны ўплыў на музыку ЗША зрабілі рытмічныя і лірычныя стылі афраамэрыканскай музыкі<ref>{{спасылка|спасылка=https://music.si.edu/story/musical-crossroads|загаловак=Musical Crossroads: African American Influence on American Music|выдавецтва=Smithsonian|дата публікацыі=09.2016}}</ref>. [[Банджа]] трапіла ў ЗША праз гандаль рабамі. Мінстрэль-шоў, якія традыцыйна ўлучаюць выкананьне нумароў з гэтым інструмэнтам, прывялі да росту папулярнасьці ў XIX стагодзьдзі<ref>{{артыкул|аўтар=Winans, Robert B.|загаловак=The Folk, the Stage, and the Five-String Banjo in the Nineteenth Century|выданьне=The Journal of American Folklore|том=89|нумар=354|старонкі=407—437|год=1976|DOI=10.2307/539294}}</ref>{{Зноска|Shi|2016|Shi|378}}. [[Электрагітара|Электрычная гітара]], вынайдзеная ў 1930-я і шырока прадукаваная з 1940-х гадоў, зрабіла велізарны ўплыў на папулярную музыку, асабліва дзякуючы разьвіцьцю [[рок-н-рол]]у<ref name="axe" >{{спасылка|спасылка=https://invention.si.edu/invention-electric-guitar|загаловак=The Invention of the Electric Guitar|выдавецтва=Smithsonian Institution|дата публікацыі=04.2014}}</ref>. [[Сынтэзатар]], [[дыджэінг]] і [[электронная музыка]] таксама ў значнай ступені былі распрацаваныя ў ЗША. Жанр [[блюз]] паўстаў з народнай музыкі, стаўшы папулярным жанрам з сусьветнай аўдыторыяй. [[Джаз]] зьявіўся з блюзу і [[рэгтайм]]у ў пачатку XX стагодзьдзя, разьвіваючыся дзякуючы інавацыям і запісам кампазытараў, такіх як [[Ўільям Крыстафэр Гэндзі]] і [[Джэлі Рол Мортан]]. [[Луіс Армстранг]] і [[Д’юк Элінгтан]] павялічылі папулярнасьць жанру ў першай палове XX стагодзьдзя<ref name="Biddle-2001" >{{кніга|аўтар=Biddle, Julian|спасылка=https://archive.org/details/whatwashotroller00bidd/page/|загаловак=What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America|месца=New York|выдавецтва=Citadel|isbn=978-0-8065-2311-8}}</ref>. [[кантры|Кантры-музыка]] сфармавалася ў 1920-я<ref>{{спасылка|аўтар=Stoia, Nicholas|спасылка=https://blog.oup.com/2014/10/early-blues-country-music/|загаловак=Early blues and country music|выдавецтва=Oxford University Press|дата публікацыі=10.2014}}</ref>, [[блюграс]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/art/bluegrass-music|загаловак=Bluegrass music|выдавецтва=Encyclopædia Britannica}}</ref> і [[рытм-энд-блюз]] — у 1940‑я, а рок-н-рол — у 1950-я<ref name="axe" />. У 1960-я гады [[Боб Дылан]] выйшаў з фольк-адраджэньня і стаў адным з найбольш вядомых аўтараў песьняў у краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/interactive/lists-100-greatest-songwriters/#bob-dylan|загаловак=No. 1 Bob Dylan|выданьне=Rolling Stone|год=04.2020}}</ref>. Музычныя формы панку і гіп-гопу таксама ўзьніклі ў ЗША ў 1970-я гады<ref>{{кніга|імя=Clayton|спасылка=https://ohiostate.pressbooks.pub/artandmusicbiographies/chapter/reading-9-neo-expressionism-and-music-reaching-into-the-1980s/|загаловак=A Quick and Dirty Guide to Art, Music, and Culture|выдавецтва=The Ohio State University}}</ref>. Злучаныя Штаты Амэрыкі маюць найбуйнейшы ў сьвеце музычны рынак з агульным раздробным аб’ёмам у 15,9 млрд даляраў у 2022 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/reports/2022-year-end-music-industry-revenue-report-riaa/|загаловак=2022 Year-End Music Industry Revenue Report|выдавецтва=Record Industry Association of America}}</ref>. Сучасная музыка ЗША папулярная ўва ўсім сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Posada, Susana Pérez|спасылка=https://www.bellinghamherald.com/entertainment/article312069840.html|загаловак=Made in the USA: American artists rule Spotify at home and abroad|выдавецтва=The Bellingham Herald|дата публікацыі=06.11.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Savage, Mark|спасылка=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-57486272|загаловак=British music exports reach a record high|выдавец=BBC|дата публікацыі=16.06.2021}}</ref>. Большасьць найбуйнейшых сусьветных гуказапісных кампаніяў базуецца ў ЗША. Інхыя інтарэсы абараняе [[Амэрыканская асацыяцыя гуказапісных кампаніяў]]<ref>{{спасылка|аўтар=Eoin|спасылка=https://universitytimes.ie/2014/03/how-american-music-took-over-the-world/|загаловак=How American Music Took Over the World|выдавецтва=The University Times|дата публікацыі=03.2014}}</ref>. Папулярныя амэрыканскія сьпевакі сярэдзіны XX стагодзьдзя, як то [[Фрэнк Сынатра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.usatoday.com/story/life/music/2015/12/08/10-ways-frank-sinatra-changed-world/76381754/|загаловак=10 ways that Frank Sinatra changed the world|выдавецтва=USA Today|дата публікацыі=12.2015}}</ref> і [[Элвіс Прэсьлі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-universal-music-elvis-idCAKCN2M40UH|загаловак=Universal Music can’t help falling for Elvis Presley, to manage song catalog|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2022}}</ref>, сталі сусьветнымі зоркам і аднымі з самых прадаваных выканаўцаў на Зямлі<ref name="Biddle-2001" />, як і артысты канца XX стагодзьдзя, сярод якіх вылучаліся [[Майкл Джэксан]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/michael-jacksons-thriller-first-ever-30x-multi-platinum-riaa-certification/|загаловак=Michael Jackson's 'Thriller' First Ever 30X Multi-Platinum RIAA Certification|выдавецтва=Recording Industry Association of America|дата публікацыі=12.2015}}</ref>, [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]]<ref>{{навіна|аўтар=Marcos, Carlos|спасылка=https://english.elpais.com/culture/2022-08-17/madonna-has-been-scandalizing-people-for-40-years-and-nobodys-going-to-stop-her.html|загаловак=Madonna has been scandalizing people for 40 years, and nobody's going to stop her|выдавец=El País|дата публікацыі=08.2022}}</ref>, [[Ўітні Г’юстан]]<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/whitney-houston-11-1234643211/|загаловак=The 200 Greatest Singers of All Time|выданьне=Rolling Stone|год=01.2023}}</ref> і [[Мэрая Кэры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|загаловак=Mariah Carey To Receive Global Impact Award At Recording Academy Honors Presented By The Black Music Collective|выдавецтва=Grammy Awards|копія=https://web.archive.org/web/20240202011657/https://www.grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|дата копіі=02.2024}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя вядомасьць набылі [[Эмінэм]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records|загаловак=11 Guinness World Records Eminem Still Holds|дата публікацыі=09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170914224707/http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records/|дата копіі=09.2017}}</ref>, [[Брытні Сьпірз]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Лэдзі Гага]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Кэці Пэры]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Тэйлар Сўіфт]] і [[Біёнсэй]]<ref>{{навіна|спасылка=https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|загаловак=Taylor Swift and Beyoncé reporters wanted by biggest newspaper chain in US|выдавец=Sky News|дата публікацыі=09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231109015600/https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|дата копіі=11.2023}}</ref>. == Спорт == {{Глядзіце таксама|Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальная хакейная ліга}} [[Файл:Arian Foster fumble.jpg|міні|[[Амэрыканскі футбол]] зьяўляецца самым папулярным відам спорту ў ЗША]] Рынак для прафэсійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна $69 млрд, прыкладна на 50% больш за ўсе краіны [[Эўропа|Эўропы]], [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit ,1 billion in 2012]. Reuters.</ref>. [[Бэйсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца XIX стагодзьдзя, не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША зьяўляецца [[амэрыканскі футбол]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. Менавіта Нацыянальная футбольная ліга (НФЛ) мае самую высокую сярэднюю наведвальнасьць сярод усіх спартовых ліаў у сьвеце, а за матчам Super Bowl назіраюць мільёны заўзятараў ва ўсім сьвеце. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] зьяўляюцца наступнымі двума вядучымі прафэсійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Коледжаўскі амэрыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust]. National Football Foundation.</ref>. Гэтыя чатыры асноўных відаў спорту ў прафэсійных лігах разьбіты на сэзоны, якія праводзяцца ў розныя часы году, але перакрываюць адзін аднаго. У [[футбол]]е краіна прымала [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянат сьвету 1994 году]]. [[Зборная ЗША па футболе|Мужчынская зборная па футболе]] зьяўляецца шматразовым удзельнікам чэмпіянатаў сьвету, а [[Жаночая зборная ЗША па футболе|жаночая каманда]] атрымлівала перамогі ў кубку сьвету па футболе сярод жанчынаў. Major League Soccer зьяўляецца галоўным футбольным спаборніцтвам краіны, якая, акрамя таго, мае ў сваім складзе некалькі клюбаў з суседняй [[Канада|Канады]]. Восем разоў [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] праходзілі на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амэрыкі, а [[летнія Алімпійскія гульні 2028 году]] будуць дзявятым такім разам. Па стане на 2017 год прадстаўнікі Злучаных Штатаў атрымалі 2522 мэдалёў на летніх Алімпійскіх гульнях, больш чым любая іншая краіна, і 305 мэдалёў у зімовых Алімпійскіх гульнях, саступіўшы месца толькі [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]<ref>Chase, Chris (February 7, 2014). [https://web.archive.org/web/20191215084716/https://ftw.usatoday.com/2014/02/winter-olympics-medal-count-sochi-all-time-facts «The 10 most fascinating facts about the all-time Winter Olympics medal standings»]. USA Today.</ref>. У той час як большасьць асноўных відаў спорту ў ЗША, як то бэйсбол і амэрыканскі футбол эвалюцыянавалі з эўрапейскай спартовых гульняў, баскетбол, [[валейбол]], [[скейтбордынг]] і [[сноўбордынг]] зьяўляюцца асабіста амэрыканскімі вынаходкамі, некаторыя зь якіх сталі папулярнымі па ўсім сьвеце. [[Лякрос]] і [[сэрфінг]] ўзьніклі зь індзейскіх традыцыяў і традыцыяў карэнных гавайскіх народнасьцяў. Сярод індывідуальных відаў спорту асаблівую папулярнасьць у ЗША маюць [[гольф]] і [[аўтаспорт]], як то [[NASCAR]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140309053431/http://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf «As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America’s Favorite Sport»]. Harris Interactive.</ref><ref>[http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football «What Would the End of Football Look Like?»] Grantland/ESPN.</ref>. [[Рэгбі]] лічыцца самым хуткарослым відам спорту ў ЗША, з зарэгістраванай колькасьцю гульцоў у 115,000+ чалавек<ref>[https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html «Will U.S. learn to love rugby?»] CNN.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Амэрыканска-беларускія адносіны]] * [[Дзядзька Сэм]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Baym, Nina; Levine, Robert S.|загаловак=The Norton Anthology of American Literature|месца=New York, New York|год=2013|выдавецтва=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-91885-4|ref=BaymLevine}} * {{кніга|імя=William|прозьвішча=Burnham|спасылка=https://archive.org/details/introductiontola0000burn|загаловак=Introduction to the Law and Legal System of the United States|месца=St. Paul, Minnesota|выдавецтва=Thomson West|год=2006|isbn=978-0-314-06661-9|ref=Burnham}} * {{кніга|імя=Jacqueline|прозьвішча=Edmondson|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=dRfOEAAAQBAJ&pg=PA556|загаловак=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture &#91;4 volumes&#93;: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture|выдавецтва=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39348-8|ref=Edmondson}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof00v1unse_e3d7|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994a|том=1|isbn=978-0-669-32972-8|ref=Lauter1994a}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof02laut/page/n2/mode/1up|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994b|том=2|isbn=978-0-669-32973-5|ref=Lauter1994b}} * {{кніга|імя=David Emory|прозьвішча=Shi|год=2016|спасылка=https://archive.org/details/americanarrative0001shid|загаловак=America: A Narrative History|месца=New York|выдавецтва=W.W. Norton|том=1|isbn=978-0-393-26594-1|ref=Shi}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Паўночная Амэрыка}} * [https://www.usa.gov/ Афіцыйная старонка]{{ref-en}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} {{NATO}} {{АЭСР}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] oy8gzupiv54i0b8k6kejxa5f3hjh7jk 2676461 2676460 2026-06-27T10:02:51Z Dymitr 10914 /* Палітыка */ дапаўненьне 2676461 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | Назва на мове краіны = United States of America |Краіна ў родным склоне=Злучаных Штатаў Амэрыкі | Код мовы назвы краіны = en | Катэгорыя = ЗША | СУП ППЗ = $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020">{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPGDP,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=0 |загаловак=Сьпіс краін паводле СУП|праект=База дадзеных Сусьветны экнамічны агляд (красавік 2021)|дата=28 жніўня 2021|мова=en|выдавец=Міжнародны валютны фонд}}</ref> | СУП ППЗ на чалавека = ${{лік|63416}}<ref>{{спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=111,&s=NGDPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|загаловак=Report|мова=en|праект=World Economic Outlook database: April 2021}}</ref> |Часавы пас=6 часавых пасаў|Лацінка=Złučanyja Štaty Ameryki}} '''Злу́чаныя Шта́ты Амэ́рыкі''' (скарочана '''ЗША''', {{мова-en|The United States of America}}, скарочана таксама ''USA'', ''US'') — фэдэратыўная рэспубліка<ref>{{Кніга|загаловак=The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind|выданьне=Second Edition|выдавецтва=St. Martin’s Press|год=2007|pages=632|isbn=978-0-312-37659-8}}.</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Onuf, Peter S.|год=1983|загаловак=The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775—1787|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-1167-2}}</ref> ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]], якая складаецца з 50 штатаў, адной [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі]] і некалькіх астраўных тэрыторыяў. 48 штатаў і фэдэральная акруга Калюмбія знаходзяцца ў цэнтральнай частцы Паўночнай Амэрыкі паміж [[Канада]]й і [[Мэксыка]]й. Штат [[Аляска (штат)|Аляска]] зьяўляецца самым паўночным зь іх і месьціцца ў паўночна-заходняй частцы мацерыка, у той час як 50-ы штат, [[Гаваі]], уяўляе сабой архіпэляг у сярэдзіне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяну]]. Дзяржава таксама мае пяць населеных і дзевяць незаселеных тэрыторыяў у Ціхім акіяне й [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]. Гістарычна склаўся падзел ЗША на тры галоўныя рэгіёны: Поўнач, Поўдзень і Захад. З агульнай плошчай у 9,83 млн км² у Злучаных Штатах пражываюць каля 322 млн чалавек (2016 год). Краіна зьяўляецца чацьвёртай паводле велічыні агульнай плошчы й трэцяй паводле колькасьці насельніцтва. ЗША зьяўляюцца аднымі з самых этнічна разнастайнымі й шматнацыянальнымі краінамі сьвету, у выніку буйнамаштабнай іміграцыі са шматлікіх краінаў сьвету<ref>{{Кніга|аўтар=Adams, J.Q.; Strother-Adams, Pearlie|год=2001|загаловак=Dealing with Diversity|месца=Chicago|выдавецтва=Kendall/Hunt|isbn=0-7872-8145-X}}.</ref>. Геаграфія й клімат Злучаных Штатаў таксама надзвычай разнастайныя, то бок яны зьяўляюцца домам для самых разнастайных відаў дзікіх жывёлаў. Злучаныя Штаты зьяўляюцца разьвітай краінай і маюць адну з самых вялікіх нацыянальных эканомік. [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] у 2020 годзе, паводле ацэнкі Міжнароднага валютнага фонду склаў $20,9 трлн, то бок каля 15% [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]]<ref name="СУПППЗ2020"/>. Эканоміка падсілкоўваецца багацьцем прыродных рэсурсаў і самай высокай у сьвеце прадукцыйнасьці працы<ref>{{Спасылка|url=http://www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|загаловак=U.S. Workers World’s Most Productive|выдавец=CBS|мова=en|копія=http://web.archive.org/web/20120331020846/www.cbsnews.com/2100-500395_162-3228735.html|дата копіі=31 сакавіка 2012}}</ref>. Паводле велічыні СУП на душу насельніцтва ў 2020 годзе ЗША займалі 7-ы радок у сьвеце<ref>{{Спасылка|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPRPPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|загаловак=Report for Selected Countries and Subjects|выдавец=Міжнародны валютны фонд|мова=en|дата=11 лістапада 2023}}</ref>. У той час як эканоміка ЗША лічыцца постіндустрыяльнай, яна працягвае заставацца адным з найбуйнейшых сусьветных вытворцаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20121013211628/http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy|загаловак=Manufacturing, Jobs and the U.S. Economy|выдавец=Alliance for American Manufacturing|дата публікацыі=2013|url=http://americanmanufacturing.org/category/issues/jobs-and-economy/manufacturing-jobs-and-us-economy}}</ref>. ЗША мае самы высокі сярэдні й мэдыяльны паказчык прыбытку хатняй гаспадаркі сярод краінаў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], а таксама самы высокі сярэдні заробак<ref>[http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/ OECD Better Life Index]. OECD Publishing.</ref><ref>[http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2011/household-income_soc_glance-2011-6-en Household Income]. Society at a Glance 2011: OECD Social Indicators. OECD Publishing.</ref>, аднак займае чацьвёрты радок паводле нераўнамернага разьмеркаваньня даходаў сярод краінаў АЭСР<ref>[http://www.oecd.org/els/soc/OECD2013-Inequality-and-Poverty-8p.pdf Crisis squeezes income and puts pressure on inequality and poverty]. OECD</ref>. Прыкладна 16% насельніцтва жыве ў [[беднасьць|беднасьці]]<ref>[http://washington.cbslocal.com/2012/11/15/census-u-s-poverty-rate-spikes-nearly-50-million-americans-affected/ Census: U.S. Poverty Rate Spikes, Nearly 50 Million Americans Affected] CBS.</ref>. На краіну прыпадае 39% глябальных вайсковых выдаткаў<ref>{{Спасылка|копія=https://web.archive.org/web/20130415232842/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458|загаловак=Trends in world military expenditure|дата публікацыі=2012|выдавец=Stockholm International Peace Research Institute|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=458}}</ref>, што робіць ЗША найбольш эканамічна й вайскова моцнай дзяржавай у сьвеце, вядомай палітычнай і культурнай сілай, а таксама лідэрам у галіне навуковых дасьледаваньняў і тэхналягічных інавацыяў. == Гісторыя == {{Глядзіце таксама|Дзікі Захад}} Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню зьявіліся, паводле ацэнак архэолягаў, ад 12 да 40 тысячаў гадоў таму. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. === Заснаваньне === Гісторыя ангельскіх паселішчаў, зь якіх пасьля сфармаваліся ЗША, пачалася з заснаваньня [[Джэймстаўн]]у ў [[Вірджынія|Вірджыніі]] ў [[1607]] годзе. У 1696 годзе прыняцьце чарговага закону аб мараплаўстве і ўсталяваньне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імпэрскай сыстэмы. На працягу дзевяці дзесяцігодзьдзяў утварыліся [[трынаццаць калёніяў]], там разьвілася сыстэма рабаўладаньня, укараніліся ангельская культура, [[ангельская мова]] і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны пэрыяд каляніяльнай гісторыі (1696—1763) быў адзначаны малаважнымі зьменамі ў сыстэме імпэрскае адміністрацыі і пераўтварэньнем практычна ўсіх бакоў жыцьця калёніяў. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, разьвівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблеяў — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыцьцё калёніяў дзівіла сваёй разнастайнасьцю. Усе сем дзесяцігодзьдзяў былі апаленыя пажарамі эўрапейскіх войнаў, якія дакочваліся і да амэрыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калёніяў з мэтраполіяй у агульным змаганьні супраць французаў і гішпанцаў, што асталяваліся ў Амэрыцы. У выніку гэтых войнаў гішпанцаў выціснулі з [[Флорыда|Флорыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калёніяў была адведзена пагроза зьнешняй агрэсіі. === Нацыянальны рух === [[Файл:Declaration independence.jpg|міні|250пкс|зьлева|Падпісаньне [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША|дэклярацыі незалежнасьці]]]] Агульная колькасьць насельніцтва калёніяў перавысіла ў 1760-я гады 150 тысячаў чалавек<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва = Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі|год = |том = |старонкі =60|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1763 годзе брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амэрыканскімі паселішчамі. Новае імпэрскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калёніях. Сутыкнуўшыся з апазыцыяй, у 1770 годзе Вялікабрытанія адмяніла мыты на ўсё акрамя [[гарбата|гарбаты]], якая была прадметам раскошы ў калёніях. На працягу трохгадовага пэрыяду спакою адносна невялікая колькасьць радыкалаў прыкладалі намаганьні, каб працягнуць спрэчку. Найбольш уплывовым лідэрам сярод радыкалаў быў Сэм’юэл Адамз з [[Масачусэтс]]у, які строга прытрымліваўся адной мэты — незалежнасьці<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан|выданьне = |месца = |выдавецтва =Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі |год = |том = |старонкі =66|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У 1773 годзе ўплывовая кампанія «Іст-Індыя» атрымала ад Вялікабрытаніі права на манапольны экспарт гарбаты да калёніяў. Па ўсім Атлянтычным узьбярэжжы агентаў кампаніі «Іст-Індыя» вымагалі пайсьці ў адстаўку, а новыя пастаўкі альбо вярталі ў Вялікабрытанію, альбо складавалі ў портах. Уночы 16 сьнежня 1773 году група мужчынаў на чале з Сэм’юэлам Адамзам, пераапранутая ў індзейцаў-магаўкаў, узышлі на борты трох брытанскіх суднаў, што стаялі на якары, і выкінулі ўвесь груз гарбаты ў Бостанскую бухту. Афіцыйныя колы Вялікабрытаніі амаль што аднадушна асудзілі гэтую падзею, што атрымала назву «[[Бостанскае чаяваньне]]», як акт вандалізму і патрабавалі заканадаўчых мераў, якія б паставілі каляністаў на месца. 5 верасьня 1774 году ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] пачаў сваю працу [[Першы Кантынэнтальны кангрэс]], на якім была прынятая дэклярацыя пра правы амэрыканскіх калёніяў на «жыцьцё, волю і ўласнасьць» і прынята рашэньне аб’явіць гандлёвы байкот Вялікабрытаніі. У [[1776]] годзе калёніі прынялі Дэклярацыю незалежнасьці. Да 1783 году мяцежныя калёніі заваявалі незалежнасьць сілай зброі і ўтварылі вольную канфэдэрацыю пад назовам Злучаныя Штаты Амэрыкі. У 1789 годзе сувэрэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхваленая [[Канстытуцыя ЗША|канстытуцыя]], якая заклала асновы новай дзяржавы. === Узбуйненьне === [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|міні|300пкс|Гістарычная храналёгія ЗША]] Паводле [[Перапіс насельніцтва ЗША 1790 году|першага перапісу 1790 году]] ў краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За пэрыяд з 1790 па 1815 гады колькасьць насельніцтва падвоілася, а да 1860 году дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы XIX стагодзьдзя адбывалася міграцыя амэрыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты [[Агаё]], [[Індыяна]], [[Іліной]], [[Мічыган]] і [[Вісконсін]], узрасло з 51 тысячаў у 1800 годзе да 6,9 млн у 1860 годзе. За той жа пэрыяд колькасьць насельніцтва [[Новая Ангельшчына|Новай Ангельшчыны]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 годзе ў складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў, як то [[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швайцарцы]], [[нідэрляндцы]]. Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязьменным да наплыву нямецкіх і [[ірляндцы|ірляндзкіх]] імігрантаў у 1840—1850-я гады. У 1790 годзе афрыканцы, якія былі дастаўленыя сюды ў якасьці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводзтва ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасьць у большасьці штатах увоз рабоў быў забаронены, і ў 1808 годзе Кангрэс ЗША заканадаўча замацаваў гэтую забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасьці паўночных штатаў здабылі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы. Імкненьне амэрыканцаў пашырыць тэрыторыі на захад прывяло да шэрагу доўгіх войнаў з [[індзейцы|індзейцамі]] і гішпанцамі. Купля тэрыторыі [[Луізыяна|Луізыяны]] ў французаў у 1803 годзе амаль удвая павялічыла памер краіны — гэтая тэрыторыя значна пераўзыходзіла сучасны аднайменны штат, распасьціраючыся да Канады<ref>[http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm Louisiana Purchase]. National Park Services.</ref>. Сэрыя амэрыканскіх ваенных уварваньняў у [[Флорыда|Флорыду]] прывяла да таго, што [[Гішпанія]] павінна была саступіць частку ўзьбярэжжа [[Мэксыканскі заліў|Мэксыканскага заліву]] ў 1819 годзе. У гэтыя часы шырока было пашырана будаўніцтва [[Чыгунка|чыгункі]]. З 1820 па 1850 гады Джэксанава дэмакратыя пачала падвяргацца шэрагу рэформаў, якія ўключалі пашырэньне выбарчага права для мужчынаў. Гэта прывяло да ўзьнікненьня дзьвюхпартыйнай сыстэмы з 1828 па 1854 гады. У 1845 годзе ЗША анэксавала [[Тэхас|Рэспубліку Тэхас]]. [[Арэгонская дамова]] 1846 году зь Вялікабрытаніяй прывяла да ўсталяваньня кантролю ЗША сучасным амэрыканскім паўночным захадам. Перамога ў амэрыкана-мэксыканскай вайне прывяла да саступкі Мэксыкай [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і вялікай часткі сучаснага паўднёвага захаду ЗША. [[Залатая ліхаманка]] 1848—1849 гадоў у Каліфорніі стымулявала міграцыю ў заходні рэгіён краіны і стварэньне дадатковых заходніх штатаў. Пасьля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] ў ЗША, новыя транскантынэнтальная чыгунка паскорыла [[перасяленьне]] на захад, і, тым самым, павелічэньнем канфліктаў з карэннымі народамі Амэрыкі. У сярэдзіне ХІХ стагодзьдзя ў выніку працяглых спробаў [[Расейская імпэрыя|Расея]] прадае ЗША [[Аляска (штат)|Аляску]], якая ў 1959 годзе атрымала статус дадатковага штату краіны. Пазьней далучаныя Гаваі й Пуэрта-Рыка, пры гэтым апошняя тэрыторыя дагэтуль ня мае статусу штату (аднак у рэгіёне дзейнічаюць рухі, мэтаю якіх зьяўляецца здабыцьцё статусу штату для тэрыторыі). == Геаграфія == [[Файл:Barns grand tetons.jpg|міні|250пкс|Скалістыя горы]] Злучаныя Штаты ўтвараюць чацьвертую паводле плошчы краіну ў сьвеце пасьля [[Расея|Расеі]], [[Канада|Канады]] й [[Кітай|Кітаю]]. Кантынэнтальная частка ЗША займае тэрыторыю ад Атлянтычнага да Ціхага акіянаў, і пралягае паміж [[Канада]]й, [[Мэксыка]]й і Мэксыканскай затокай. [[Аляска (штат)|Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынэнтальнай часткі Канадай, берагі Аляскі — на Ціхім і Паўночным акіяне. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпэляг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амэрыкі. [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі, аднак выключэньне складае толькі тэрыторыя [[Гуам]]у і заходняя частка Аляскі. === Будова паверхні === [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|міні|250пкс|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША паводле асаблівасьцяў рэльефу дзеляць на восем правінцыяў: [[Апалачы (горы)|Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны, узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Міжгорныя плято і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і [[Гавайскія астравы]] таксама зьяўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[Дэналі]], якая месьціцца ў штаце Аляска і мае вышыню ў 6193 мэтры. === Клімат === ЗША адрозьніваюцца вялікай разнастайнасьцю кліматычных умоваў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзьве галоўныя кліматычныя вобласьці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мэрыдыяну 100° з. д. Усходняя вобласьць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам зь сярэдняй гадавой колькасьцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мэрыдыяну 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мэксіканскага заліву, і — у значна меншай ступені — з боку Атлянтычнага акіяну. Тэмпэратуры ў гэтай вобласьці больш залежаць ад шыраты мясцовасьці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Ўсходняй вобласьці зазнае частыя зьмены надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зьменлівае надвор’е ў Новай Ангельшчыне, дзе ветраныя дажджлівыя пэрыяды хутка зьмяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласьці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасфэры. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяну на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забясьпечаныя вільгацьцю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, разьмешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласьці ўласьцівыя арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні Санора да больш 2500 мм у некаторых мясцовасьцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпэратуры ў Заходняй вобласьці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасьці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўзьдзеяньне акіяну. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку году пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварваньня халодных паветраных мас з поўначы. === Гідраграфія === [[Файл:Miss R dam 27.jpg|міні|250пкс|зьлева|Рака [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] ў прадмесьцях [[Сэнт-Луіс]]у]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлянтычны акіян|Атлянтычны]] і [[Ціхі акіян]]ы. Вялікая частка рачнога сьцёку накіроўваецца ў [[Мэксыканскі заліў]], які зьяўляецца часткай Атлянтычнага акіяну. Ягоны вадазборны басэйн распасьціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, [[Апалачы (горы)|Апалачаў]] на ўсходзе і мяжы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыё-Грандэ]], працякаюць непасрэдна ў Мэксыканскі заліў. Большасьць рэк належыць да гіганцкай сыстэмы, сфармаванай ракой [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]] (даўжыня — 3757 км) і ейным галоўным прытокам ракой [[Мізуры (рака)|Мізуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлянтычны акіян. Самыя доўгія зь іх, працягласьцю ў некалькі сотняў кілямэтраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сьцёк з вобласьці Вялікіх азёраў накіраваны на паўночны ўсход па рацэ [[Рака Сьвятога Лаўрэнція|Сьвятога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлянтычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сыстэмы рэк [[Калумбія (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамэнта-Сан-Хоакін утвараюць асноўныя вадазборныя басэйны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і сэміарыдных раёнах, аддаленых ад узьбярэжжа акіяну, мноства перасыхаючых рэк і некалькі рэк са сталым сьцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінэсота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басэйну, сьцёк зь якога накіраваны да поўначы праз возера [[Вініпэг (возера)|Вініпэг]], раку [[Нэлсан (рака)|Нэльсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Арктычны акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёраў. Самім вялікім зь іх зьяўляецца [[Мічыган (возера)|Мічыган]] (57 440 кв. км), адзінае зь пяці Вялікіх азёраў, цалкам зьмешчанае ў межах ЗША. Другое памерамі — [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 кв. км). == Палітыка == === Дзяржаўны лад === [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|значак|[[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоль]], у якім ладзіць свае паседжаньні [[Кангрэс ЗША]].]] Дзяржаўны лад ЗША — фэдэральная прэзыдэнцкая рэспубліка, якая складаецца з 50 штатаў і фэдэральнай сталічнай акругі [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]]. ЗША заяўляюць пра сувэрэнітэт над пяцьцю неінкарпараванымі тэрыторыямі і некалькімі ненаселенымі астраўнымі ўладаньнямі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.gao.gov/archive/1998/og98005.pdf|загаловак=U.S. Insular Areas: application of the U.S. Constitution|выдавецтва=U.S. General Accounting Office Report|дата публікацыі=11.1997|копія=https://web.archive.org/web/20131103093032/https://www.gao.gov/archive/1998/og98005.pdf|дата копіі=11.2013}}</ref>. Гэта найстарэйшая зь існых фэдэрацыяў у сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Desjardins, Jeff|спасылка=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/countries-are-the-worlds-oldest-democracies/|загаловак=Mapped: The world's oldest democracies|выдавецтва=World Economic Forum|дата публікацыі=08.2019}}</ref>, а іхняя прэзыдэнцкая сыстэма фэдэральнага кіраваньня была цалкам або часткова прынятая многімі дзяржавамі пасьля дэкалянізацыі<ref>{{кніга|аўтар=Ryan, David|спасылка=https://link.springer.com/book/10.1057/9780333977958|загаловак=The United States and Decolonization|выдавецтва=Springer|год=2000|isbn=978-1-349-40644-9}}</ref>. [[Канстытуцыя ЗША]] ўважаецца за найвышэйшы прававы дакумэнт краіны{{Зноска|Burnham|2006|Burnham|41}}. Фэдэральны ўрад падзяляецца на тры галіны, усе яны разьмешчаныя ў Вашынгтоне. Канстытуцыя ЗША ўсталёўвае падзел уладаў, прызначаны дзеля забесьпячэньня сыстэмы стрымліваньняў і працівагаў, каб прадухіліць узьнікненьне перавагі любой з трох галінаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm|загаловак=Constitution of the United States|выдавецтва=The Office of the Secretary of the Senate}}</ref>. Трохгалінная сыстэма вядомая як прэзыдэнцкая сыстэма, у адрозьненьне ад парлямэнцкай сыстэмы, дзе выканаўчая ўлада ёсьць часткай заканадаўчага органу. Многія краіны сьвету перанялі гэты элемэнт канстытуцыі ЗША 1789 году, асабліва ў посткаляніяльных Амэрыках<ref>{{кніга|імя=James L.|прозьвішча=Sundquist|загаловак=Designs for Democratic Stability: Studies in Viable Constitutionalism|выдавецтва=Routledge|год=1997|старонкі=53–72|isbn=978-0-7656-0052-3}}</ref>. [[Файл:White House lawn (long tightly cropped).jpg|значак|зьлева|Рэзыдэнцыя прэзыдэнтаў ЗША вядомая як [[Белы дом]].]] [[Прэзыдэнт ЗША|Прэзыдэнт]] абіраецца на дзьвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партыяў спачатку павінны перамагчы ў [[праймэрыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ў веку ад 18 гадоў незалежна ад плоцевай ды расавай праналежнасьці. Кандыдаты на пасаду прэзыдэнта ладзяць выбарчую кампанію разам з кандыдатам на пасаду віцэ-прэзыдэнта. Абодва кандыдаты абіраюцца разам або разам трываюць паразу на прэзыдэнцкіх выбарах. Прэзыдэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнае сыстэмы, вядомай як [[калегія выбарцаў]]. На практыцы ж кожны з 50 штатаў выбірае групу прэзыдэнцкіх выбарнікаў, якія паводле закону штату абавязаныя зацьвердзіць пераможцу народнага галасаваньня ў гэтым штаце. Кожны штат вылучае двух выбарнікаў плюс адзінага дадатковага выбарніка ад кожнай выбарчай акругі ў штаце, што фактычна адпавядае колькасьці абраных прадстаўнікоў, якіх штат накіроўвае ў [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]]. Акруга Калюмбія, якая ня мае прадстаўнікоў або сэнатараў, атрымлівае тры выбарчыя галасы. І прэзыдэнт, і віцэ-прэзыдэнт займаюць пасаду на чатырохгадовы тэрмін, і прэзыдэнт можа быць пераабраны толькі адзін раз, яшчэ на адзін чатырохгадовы тэрмін. Прэзыдэнт прызначае сябраў кабінэту, пры ўмове зацьвярджэньня іх Сэнатам, і вызначае іншых службовых асобаў, якія кіруюць і забясьпечваюць выкананьне фэдэральнага заканадаўства і палітыкі праз адпаведныя ўстановы<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/|загаловак=The Executive Branch|выдавецтва=The White House}}</ref>. Таксама кіраўнік дзяржавы мае паўнамоцтвы накладаць вэта на заканадаўчыя праекты Кангрэсу ЗША да таго, як яны стануць законам. Аднак прэзыдэнцкае вэта можа быць пераадоленае двума трэцямі галасоў у абедзьвюх палатах Кангрэсу. Прэзыдэнт таксама валодае правам мілаваньня за фэдэральныя злачынствы. Нарэшце, прэзыдэнт мае паўнамоцтвы выдаваць шырокія «выканаўчыя загады» ў шэрагу палітычных сфэраў, якія падлягаюць судоваму перагляду. [[Файл:Panorama of United States Supreme Court Building at Dusk.jpg|значак|Будынак [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда ЗША]].]] Заканадаўчую ўладу ў краіне чыніць [[Кангрэс ЗША]], які падзяляецца на дзьве палаты, як то з [[Сэнат ЗША|Сэнату]] і [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасьць месцаў у Кангрэсе абіраюцца сябры дзьвюх партыяў — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] ды [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амэрыканскую палітычную сыстэму дзьвюхпартыйнай. У Сэнаце засядаюць 100 сябраў, то бок два прадстаўнікі ад кожнага штату, якія абіраюцца выбарнікамі гэтага штату на шасьцігадовы тэрмін. Палата прадстаўнікоў мае 435 сябраў, якія абіраюцца на двухгадовы тэрмін выбарнікамі той кангрэснай акругі, у якой яны пражываюць. Заканадаўчы орган штату вызначае межы акругаў, якія мусяць быць суцэльнымі ў межах штату. Кожная кангрэсная акруга ЗША мае аднолькавую колькасьць насельніцтва і накіроўвае аднаго прадстаўніка ў Кангрэс<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.khanacademy.org/humanities/us-government-and-civics/us-gov-interactions-among-branches/us-gov-congress-the-senate-and-the-house-of-representatives/a/lesson-summary-the-senate-and-the-house-of-representatives|загаловак=The Senate and the House of Representatives: lesson overview (article)|выдавецтва=Khan Academy}}</ref>. Гады выбараў сэнатараў чаргуюцца такім чынам, што толькі адная траціна зь іх выстаўляецца на выбары кожныя два гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dw.com/en/us-midterm-election-what-you-need-to-know/a-63656210|загаловак=US midterm election: What you need to know – DW – 11/07/2022|выдавецтва=Deutsche Welle|копія=https://web.archive.org/web/20240216134445/https://www.dw.com/en/us-midterm-election-what-you-need-to-know/a-63656210|дата копіі=02.2024}}</ref>. Кангрэс ЗША зацьвярджае законы фэдэральнага ўзроўню, абвяшчае вайну, зацьвярджае міжнародныя дамовы, валодае «бюджэтнай уладай»<ref>{{спасылка|спасылка=https://usa.usembassy.de/government-legislative.htm|загаловак=The Legislative Branch|выдавецтва=United States Diplomatic Mission to Germany|копія=https://web.archive.org/web/20211115122604/https://usa.usembassy.de/government-legislative.htm|дата копіі=11.2021}}</ref> і можа высоўваць імпічмэнт дзейнаму прэзыдэнту<ref>{{спасылка|спасылка=https://library.thinkquest.org/25673/process.htm|загаловак=The Process for impeachment|выдавецтва=ThinkQuest|копія=https://web.archive.org/web/20130408102119/https://library.thinkquest.org/25673/process.htm|дата копіі=04.2013}}</ref>. Адной з найважнейшых незаканадаўчых функцыяў гэтага органа ёсьць паўнамоцтвы расьсьледаваньня і нагляду за выканаўчай уладай<ref>{{навіна|аўтар=Broder, David S.|спасылка=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601989.html|загаловак=Congress’s Oversight Offensive|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=03.2007|копія=https://web.archive.org/web/20110501115602/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601989.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. Кангрэсны нагляд звычайна дэлегуецца камітэтам і робіцца дзякуючы паўнамоцтву Кангрэсу выдаваць позвы<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro|спасылка=https://www.reuters.com/article/idUSN2518728220070425|загаловак=House committee subpoenas Rice on Iraq|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2007|копія=https://web.archive.org/web/20210114214442/https://www.reuters.com/article/idUSN2518728220070425|дата копіі=01.2021}}</ref>. Значная частка працы Кангрэсу выконваецца праз сыстэму камітэтаў, кожны зь якіх прызначаецца дзеля пэўнай мэты або функцыі. Уладу ў штатах прадстаўляюць губэрнатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Фэдэральная судовая ўлада ЗША, судзьдзі якой прызначаюцца прэзыдэнтам пажыцьцёва пры зацьвярджэньні Сэнатам, улучае перадусім [[Вярхоўны суд ЗША]], фэдэральныя апэляцыйныя суды і фэдэральныя акруговыя суды. Найніжэйшым узроўнем у гэтай сыстэме ёсьць фэдэральны акруговы суд, які разглядае ўсе справы, што тычацца «першаснай юрысдыкцыі», то бок фэдэральных статутаў, канстытуцыйнага права або міжнародных дамоваў. Пасьля таго як фэдэральны акруговы суд выдасьць сваю пастанову па справе, яна можа быць аспрэчаная і перададзеная ў фэдэральны апэляцыйны суд. Дванаццаць фэдэральных акругаў судовай сыстэмы ЗША падзяляюць краіну на 12 асобных геаграфічных адміністрацыйных рэгіёнаў дзеля разгляду апэляцыяў. Наступным і найвышэйшым судом у сыстэме ёсьць Вярхоўны суд Злучаных Штатаў<ref>{{кніга|аўтар=Hall, Kermit L.; McGuire, Kevin T.|спасылка=https://books.google.com/books?id=6rWCaMAdUzgC|загаловак=Institutions of American Democracy: The Judicial Branch|выдавецтва=Oxford University Press|год=2005|isbn=978-0-19-988374-5}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=U.S. Citizenship and Immigration Services|спасылка=https://books.google.com/books?id=8X1CzvBXHksC&pg=PA4|загаловак=Learn about the United States: Quick Civics Lessons for the Naturalization Test|выдавецтва=Government Printing Office|isbn=978-0-16-091708-0}}</ref><ref>{{кніга|імя=Bryon|прозьвішча=Giddens-White|спасылка=https://books.google.com/books?id=mbZw3bJsWtUC|загаловак=The Supreme Court and the Judicial Branch|выдавецтва=Heinemann Library|год=2005|isbn=978-1-4034-6608-2}}</ref><ref>{{кніга|імя=Charles L.|прозьвішча=Zelden|спасылка=https://archive.org/details/judicialbranchof0000zeld|загаловак=The Judicial Branch of Federal Government: People, Process, and Politics|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2007|isbn=978-1-85109-702-9}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.uscourts.gov/FederalCourts.aspx|загаловак=Federal Courts|выдавецтва=United States Courts}}</ref>. Вярхоўны суд ЗША тлумачыць законы і адмяняе тыя, якія прызнае неканстытуцыйнымі. У сярэднім Вярхоўны суд атрымлівае каля 7000 хадайніцтваў аб выдачы пісьмовага распараджэньня штогод, але задавальняе толькі блізу 80 зь іх<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scotusblog.com/supreme-court-procedure/|загаловак=Supreme Court Procedure|выдавецтва=SCOTUSblog}}</ref>. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Мапа ЗША з штатамі|float=right}} Дзяржава складаецца з 50 [[Штат ЗША|штатаў]], якія зьяўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі фэдэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|фэдэральнай акругі Калюмбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[акругі ЗША|акругі]] (у [[Луізыяна|Луізыяне]] гістарычна склаўся тэрмін «прыход» (''parish''); у [[Аляска (штат)|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (''borough''), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, якія звычайна ня маюць істотных урадавых функцыяў. Найболей вядомай функцыяй графстваў зьяўляецца кіраваньне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыцьцём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агаё]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдага]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклагома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска (штат)|Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вэрмонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлаўэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Іліной]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канэктыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізыяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусэтс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мізуры (штат)|Мізуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінэсота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрылэнд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэбраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нэвада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрзі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мэксыка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пэнсыльванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айлэнд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнэсі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Флорыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Midtown Manhattan Skyline 004 (cropped).jpg|значак|зьлева|Сядзіба [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] ад 1952 году месьціцца ў [[Нью-Ёрк]]у. ЗША таксама былі аднымі з стваральнікаў гэтай арганізцыі.]] ЗША маюць шырокую сыстэму замежных дачыненьняў і, паводле стану на 2024 год, другую паводле велічыні дыпляматычную службу ў сьвеце. Краіна ёсьць сталым сябрам [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members|загаловак=Current Members|выдавецтва=United Nations Security Council}}</ref> і месцам, дзе месьціцца штаб-кватэра [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]<ref>{{артыкул|загаловак=United Nations Headquarters Agreement|выданьне=The American Journal of International Law|том=42|старонкі=445—447|год=04.1948|DOI=10.2307/2193692}}</ref>. ЗША ўваходзяць у міжурадавыя арганізацыі [[Група сямі|G7]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|загаловак=Where is the G7 Headed?|выдавецтва=Council on Foreign Relations|дата публікацыі=06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220718145403/https://www.cfr.org/backgrounder/where-g7-headed|дата копіі=07.2022}}</ref>, [[Група дваццаці|G20]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/the-united-states-and-g20-building-a-more-peaceful-stable-and-prosperous-world-together/|загаловак=The United States and G20: Building a More Peaceful, Stable, and Prosperous World Together|выдавецтва=United States Department of State|дата публікацыі=07.2022}}</ref> і [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.oecd.org/about/members-and-partners/|загаловак=Our global reach|выдавецтва=OECD}}</ref>. Амаль усе краіны маюць у ЗША амбасады, а многія таксама консульствы ці афіцыйныя прадстаўніцтвы. Аналягічна, амаль усе дзяржавы трымаюць афіцыйныя дыпляматычныя місіі ў Злучаных Штатах, за выключэньнем [[Іран]]у, [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|КНДР]]<ref>{{навіна|аўтар=Oliver, Alex; Graham, Euan|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-42351336|загаловак=Which are the countries still talking to North Korea?|выдавец=BBC News|дата публікацыі=12.2017}}</ref> і [[Бутан]]у<ref>{{навіна|аўтар=Ferraro, Matthew F.|спасылка=https://thediplomat.com/2014/12/the-case-for-a-stronger-bhutanese-american-relationship/|загаловак=The Case for Stronger Bhutanese-American Ties|выдавец=The Diplomat|дата публікацыі=12.2014}}</ref>. Не хважаючы на тое, што Тайвань ня мае афіцыйных дыпляматычных дачыненьняў з ЗША, але краіны падтрымліваюць паміж сабою шчыльныя неафіцыйныя сувязі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3194126/us-will-continue-strengthen-unofficial-ties-taiwan-vice|загаловак=US will continue to strengthen 'unofficial ties' with Taiwan, says Harris|выдавецтва=South China Morning Post|дата публікацыі=09.2022}}</ref>. Злучаныя Штаты рэгулярна надаюць [[Тайвань|Тайваню]] вайсковую тэхніку дзеля стрымліваньня магчымай кітайскай агрэсіі<ref>{{навіна|аўтар=Ruwitch, John|спасылка=https://www.npr.org/2020/09/22/915818283/formal-ties-with-u-s-not-for-now-says-taiwan-foreign-minister|загаловак=Formal Ties With U.S.? Not For Now, Says Taiwan Foreign Minister|выдавец=NPR|дата публікацыі=09.2020}}</ref>. Геапалітычная ўвага краіны ўсё больш скіроўваецца на Інда-Ціхаакіянскі рэгіён, дзе ЗША далучыліся да [[Чатырохбаковы дыялёг у сфэры бясьпекі|Чатырохбаковага дыялёгу ў сфэры бясьпекі]] і [[АУКУС]]<ref>{{спасылка|аўтар=Saaliq, Sheikh|спасылка=https://apnews.com/article/india-quad-rubio-1c7426e104b7663ed01a727f943c9715|загаловак=Quad ministers announce new Indo-Pacific initiatives on maritime security and energy|выдавецтва=Associated Press|дата публікацыі=26.05.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Li, Wentong|спасылка=https://www.thediplomaticaffairs.com/2025/12/05/aukus-and-the-reconfiguration-of-indo-pacific-security-an-analysis-of-the-trilateral-security-partnership/|загаловак=AUKUS and the Reconfiguration of Indo-Pacific Security: An Analysis of the Trilateral Security Partnership|выдавецтва=thediplomaticaffairs.com|дата публікацыі=05.12.2025}}</ref>. ЗША маюць асаблівыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й і моцныя сувязі з [[Канада]]ю<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|загаловак=Canada–U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=09.2010|копія=https://web.archive.org/web/20200113064224/https://fas.org/sgp/crs/row/96-397.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Аўстралія]]й<ref>{{кніга|аўтар=Vaughn, Bruce|загаловак=Australia: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service}}</ref>, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|загаловак=New Zealand: Background and Bilateral Relations with the United States|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=05.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210122111903/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32876.pdf|дата копіі=01.2021}}</ref>, [[Філіпіны|Філіпінамі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|загаловак=The Republic of the Philippines and U.S. Interests|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=01.2011|копія=https://web.archive.org/web/20210813201651/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33233.pdf|дата копіі=08.2021}}</ref>, [[Японія]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|загаловак=Japan-U.S. Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=06.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113063914/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33436.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэяй]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|загаловак=U.S.–South Korea Relations: Issues for Congress|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2011|копія=https://web.archive.org/web/20200113064241/https://fas.org/sgp/crs/row/R41481.pdf|дата копіі=01.2020}}</ref>, [[Ізраіль|Ізраілем]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|загаловак=Israel: Background and U.S. Relations|выдавецтва=Congressional Research Service|дата публікацыі=07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20190305033453/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL33476.pdf|дата копіі=03.2019}}</ref> і шэрагам краінаў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], як то з [[Францыя]]й, [[Італія]]й, [[Нямеччына]]й, [[Гішпанія]]й і [[Польшча]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.state.gov/u-s-relations-with-poland/|загаловак=U.S. Relations With Poland|выдавецтва=State.gov|дата публікацыі=01.2021}}</ref>. ЗША цесна супрацоўнічаюць з сваімі хаўрусьнікамі па [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] ў пытаньнях вайсковай і нацыянальнай бясьпекі, а таксама з краінамі Амэрыкі праз [[Арганізацыя амэрыканскіх дзяржаваў|Арганізацыю амэрыканскіх дзяржаваў]] і Пагадненьне аб свабодным гандлі паміж ЗША, Мэксыкай і Канадай. ЗША ажыцьцяўляюць поўную міжнародную абарончую юрысдыкцыю і адказнасьць за [[Мікранэзія|Мікранэзію]], [[Маршалавы астравы]] і [[Палаў]] праз Пагадненьне аб свабоднай асацыяцыі. Краіна ўсё больш разьвівае стратэгічнае супрацоўніцтва зь [[Індыя]]й<ref>{{спасылка|спасылка=https://bidenwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2022/02/U.S.-Indo-Pacific-Strategy.pdf|загаловак=INDO- PACIFIC STRATEGY OF THE UNITED STATES|выдавецтва=White House}}</ref>, у той час як ейныя дачыненьні з [[Кітай|Кітаем]] паступова пагаршаюцца<ref>{{спасылка|аўтар=Bala, Sumathi|спасылка=https://www.cnbc.com/2023/03/28/us-china-ties-on-dangerous-path-with-no-trust-on-both-sides-roach-cohen.html|загаловак=U.S.-China relations are going downhill with 'no trust' on either side, Stephen Roach says|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=03.2023}}</ref>. Пачынаючы з 2014 году, ЗША сталі ключавым хаўрусьнікам [[Украіна|Украіны]]<ref>{{навіна|аўтар=Rumer, Eugene; Sokolsky, Richard|спасылка=https://carnegieendowment.org/research/2019/06/thirty-years-of-us-policy-toward-russia-can-the-vicious-circle-be-broken?lang=en|загаловак=Thirty Years of U.S. Policy Toward Russia: Can the Vicious Circle Be Broken?|выдавец=Carnegie Endowment for International Peace|дата публікацыі=06.2019}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Macias, Amanda|спасылка=https://www.cnbc.com/2022/06/17/russia-ukraine-war-summary-of-weapons-us-has-given-to-ukraine.html|загаловак=Here’s a look at the $5.6 billion in firepower the U.S. has committed to Ukraine in its fight against Russia|выдавецтва=CNBC|дата публікацыі=06.2022}}</ref>. ==== Беларуска-амэрыканскія дачыненьні ==== Злучаныя Штаты прызналі незалежнасьць Беларусі 25 сьнежня 1991 году. Пасьля таго, як абедзьве краіны ўсталявалі дыпляматычныя стасункі, у Менску 31 студзеня 1992 году было афіцыйна адкрытая амбасада ЗША. Першы амбасадар ЗША ў Беларусі Дэйвід Сўорц прыступіў да выкананьня сваіх абавязкаў 25 жніўня 1992 году і завяршыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у студзені 1994 году. Наступнымі амбасадарамі ЗША ў Беларусі былі Кенэт Ялавіц, Дэніел Спэкгард, Майкл Козак і Джордж Крол. 21 ліпеня 2006 году прэзыдэнт Джордж Буш рэкамэндаваў на пасаду амбасадара ЗША ў Беларусі Карэн Ст’юарт. Яна прыбыла ў Менск 18 верасьня 2006 году і працавала там да 2008 году, калі беларускі ўрад у аднабаковым парадку ўвёў абмежаваньні на колькасьць амэрыканскіх дыпляматаў і вымусіў ЗША адклікаў зь Беларусі свайго амбасадара. Абедзьве краіны абмяняліся афіцыйнымі візытамі на найвышэйшым узроўні: [[Станіслаў Шушкевіч]], тагачасны Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, сустрэўся ў Вашынгтоне з прэзыдэнтам [[Біл Клінтан|Білам Клінтанам]] у ліпені 1993 году, а прэзыдэнт ЗША наведаў Беларусь 15 студзеня 1994 году. === Узброеныя сілы === [[Файл:2ID Recon Baghdad.jpg|значак|Амэрыканскія жаўнеры ў [[Багдад]]зе.]] Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сілаў * Ваенна-марскіх сілаў * Ваенна-паветраных сілаў * Берагавой аховы Колькасьць на красавік 2007 году — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзэрве. Бюджэт 2007 году — $553 млрд. ЗША ўдзельнічае ў абаронным блёку [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], бярэцца ўдзел у хаўрусных міратворчых і антытэрарыстычных апэрацыях ([[Кувэйт]], [[Югаславія]], [[Аўганістан]], [[Ірак]]). У 2021 годзе на вайсковы бюджэт ЗША прыпала 40% сусьветных выдаткаў на войска<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Экспэрт: ЗША страцілі поўнае дамінаваньне ў сусьветнай эканоміцы, таму разьвязваюць гандлёвыя войны|спасылка=https://blr.belta.by/world/view/ekspert-zsha-stratsili-pounae-daminavanne-u-susvetnaj-ekanomitsy-tamu-razvjazvajuts-gandlevyja-vojny-120971-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=24 кастрычніка 2022|дата доступу=25 кастрычніка 2022}}</ref>. === Праваахоўныя органы === * [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]] (Цэнтральнае разьведвальнае ўпраўленьне) * [[Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў|ФБР]] (Фэдэральнае бюро расьсьледаваньняў) * [[Управа па барацьбе з наркотыкамі]] Па стане на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1% ад усяго насельніцтва краіны. Са зьняволеных 2,77 адсоткі лацінаамэрыканцы, 6,66 адсоткі — афраамэрыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, было затрачана 49 млрд доляраў ЗША, да 2011 году выдаткі дасягнулі прыкладна $74 млрд. == Эканоміка == [[Файл:United States Export Treemap (2011).png|значак|зьлева|Мапа экспарту ЗША ў 2011 годзе. ЗША зьяўляецца другой краінай у сьвеце паводле экспарту.]] Эканоміка Злучаных Штатаў абапіраецца на [[капіталізм|капіталістычныя]] прынцыпы і падсілкоўваецца багатымі [[карысныя выкапні|прыроднымі рэсурсамі]] і высокай прадукцыйнасьцю. Паводле зьвестак [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], СУП ЗША складае $20,9 трлн<ref name="СУПППЗ2020"/><ref name="the balance">{{спасылка|аўтар=Amadeo K.|url=https://www.thebalance.com/world-s-largest-economy-3306044|загаловак=Largest Economies in the World|выдавец=the balance|мова=en|дата публікацыі=21 ліпеня 2020}}</ref>. Нацыянальны СУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці быў прыкладна на 9% большым у параўнаньні з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязам]], насельніцтва якога больш на 62% за насельніцтва Злучаных Штатаў. Паводле Сусьветнага банку, намінальны СУП ЗША ацэньваецца ў $ 21,4 трлн па стане на 2019 год, што на траціну больш за паказчык Эўрапейскага зьвязу<ref name="the balance"/>. З 1983 па 2008 гады рэальны гадавы рост СУП складаў 3,3%, што больш у параўнаньні зь сярэднім паказчыкам астатніх краінаў [[G7]], які маюць каля 2,3%<ref>[https://web.archive.org/web/20140512123918/http://www.hoover.org/publications/policy-review/article/123566 The Mismeasure of Inequality]. Policy Review.</ref>. Краіна займае дзявятае месца ў сьвеце па намінальным СУП на душу насельніцтва. [[Амэрыканскі даляр|Даляр ЗША]] зьяўляецца асноўнай рэзэрвовай валютай у сьвеце<ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves]. International Monetary Fund.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым імпартэрам тавараў і другім паводле велічыні экспартэрам, не зважаючы на тое, што экспарт на душу насельніцтва зьяўляецца адносна нізкімі. У 2010 годзе агульны гандлёвы дэфіцыт ЗША складаў $635 млн<ref name="greyhill">[http://greyhill.com/trade-statistics Trade Statistics]. Greyhill Advisors.</ref>. [[Канада]], [[Кітай]], [[Мэксыка]], [[Японія]] й [[Нямеччына]] зьяўляюцца галоўнымі гандлёвымі партнэрамі краіны<ref>[http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html Top Ten Countries with which the U.S. Trades]. U.S. Census Bureau.</ref>. У 2010 годзе [[нафта]] была найбуйнейшай імпартным таварам, у той час як транспартнае абсталяваньне зьяўлялася найбуйнейшым экспартным таварам<ref name="greyhill"/>. Кітай зьяўляецца найбуйнейшым замежным трымальнікам дзяржаўнага доўгу ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe National debt: Whom does the US owe?]. The Christian Science Monitor.</ref>. Паводле справаздачы Міжнароднага энэргетычнага агенцтва (Парыж, Францыя), у ліпені 2013 году здабыча вуглевадародаў у ЗША перасягнула 22 млн [[Барэль|бочак]] (3,498 млрд літраў) за дзень у сувязі з распрацоўкай [[лупняк]]овых радовішчаў Бакен у [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоце]] і Ігл-Форд у Тэхасе. У выніку ЗША выперадзілі Расею па нафтаздабычы і занялі 2-е месца ў сьвеце пасьля Саудаўскай Арабіі. Рост нафтаздабычы з лупнякоў у ЗША ў наступныя гады істотна абнізіў цэны на нафту на сусьветным рынку, бо дагэтуль ЗША працяглы час былі аднымі з найбольшых імпартэраў нафты ў сьвеце<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=ЗША апярэджваюць Расею па нафтаздабычы|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131004/1380836769-hronika-aposhnih-padzey|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=4 кастрычніка 2013|нумар=187 (27552)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1380836712_1.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>. У 2009 годзе прыватны сэктар, паводле ацэнак, складаў 86,4% ад эканомікі, з улікам фэдэральнай урадавай дзейнасьці ў 4,3% і дзйнасьці органаў мясцовага самакіраваньня і ўрадаў штатаў у 9,3%<ref>[http://greyhill.com/gdp-by-industry/ GDP by Industry]. Greyhill Advisors.</ref>. Не зважаючы на тое, што эканоміка краіны дасягнула постіндустрыяльнага ўзроўню разьвіцьця й ягоныя сэктары паслуг складаюць 67,8% ад СУП, Злучаныя Штаты па-ранейшаму зьяўляюцца буйной індустрыяльнай дзяржавай<ref name="usinfo-usa-economy">[https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html USA Economy in Brief]. U.S. Dept. of State, International Information Programs.</ref>. [[Хімічная прамысловасьць]] зьяўляецца асноўнай сфэрай прамысловасьці ў ЗША<ref>[http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006]. U.S. Census Bureau.</ref>. Злучаныя Штаты зьяўляюцца трэцім паводле велічыні вытворцам нафты ў сьвеце, а таксама ейным найбуйнейшым імпартэрам. ЗША зьяўляюцца галоўным у сьвеце вытворцам [[электрычнасьць|электрычнай]] і [[ядзерная энэргія|ядзернай энэргіі]], а таксама вырабніцтва [[звадкаваны прыродны газ|звадкаванага прыроднага газу]], [[серка|серы]], [[фасфаты|фасфатаў]] і солі. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 19,6 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў ЗША<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. Акрамя таго іншымі асноўнымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], [[машынабудаваньне]], аэракасьмічная, электронная, харчовая і вайсковая прамысловасьці. У гэты ж час на [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]] прыходзіцца крыху менш за 1% СУП<ref name="usinfo-usa-economy"/> аднак Злучаныя Штаты зьяўляюцца найбуйнейшым у сьвеце вытворцам [[кукуруза|кукурузы]] і [[Соя культурная|соевых бабоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn Corn]. U.S. Grains Council.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442 Soybean Demand Continues to Drive Production]. Worldwatch Institute.</ref>. Разам з тым для ЗША характэрныя высокі зьнешні доўг, вялікія карпаратыўныя даўгі і запазычанасьці па [[іпатэка|іпатэцы]], нізкі ўзровень ашчаджэньняў, падзеньне кошту на нерухомасьць, то бок праблема інвэставаньня, вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5% (травень 2009). Асноўныя сэктары: сельская гаспадарка (0,9%), прамысловасьць (20,6%), сфэра паслуг (78,5%). == Дэмаграфія == {{Глядзіце таксама|Greencard}} [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|міні|290пкс|Найбуйнейшыя групы паводле паходжаньня па акругах у 2000 годзе.]] Згодна са зьвесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за XX стагодзьдзе, ад прыкладна 76 мільёнаў у 1900 годзе да сёньняшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты зьяўляюцца трэцяй самай населенай краінай у сьвеце, пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША зьяўляецца адзінай буйной прамыслова разьвітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэньне колькасьці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам зьяўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з 1990 па 2000 год назіраўся ў штатах [[Нэвада]] (66,3%), [[Арызона]] (40%) і [[Каларада]] (30,6%). Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, то бок налічваецца 31 этнічная група паводле паходжаньня, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Нямецкія амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іхных шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні зьяўляюцца ірляндзкія амэрыканцы (каля 35 млн), наступныя — амэрыканцы мэксыканскага паходжаньня (каля 31 млн) і ангельскія амэрыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы эўрапейскага паходжаньня ўключаюць у сябе італьянцаў, швэдаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе зь пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. Прыбыцьцё прадстаўнікоў этнасаў эўрапейскага паходжаньня мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часьцяком у ХІХ або нават XVIII стагодзьдзі, некаторыя з іхніх сьвятаў укараніліся ў агульнаамэрыканскай культуры (напрыклад, [[дзень сьвятога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжаньне ад пурытанаў — першых эўрапейскіх насельнікаў сучаснае тэрыторыі ЗША. З канца ХІХ стагодзьдзя з эканамічных прычынаў узьнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагодзьдзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасьць, у прыватнасьці, беларусы былі прызнаныя ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжаньня, якая адзначылася вядомай дзейнасьцю ў ЗША, зьяўляецца [[Тадэвуш Касьцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амэрыканцы зьяўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамэрыканцы]] ёсьць найбуйнейшай у краіне расавай меншасьцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы азіяцкага паходжаньня зьяўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасьцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амэрыканскімі этнічнымі групамі зьяўляюцца амэрыканцы кітайскага паходжаньня, філіпінскія амэрыканцы і амэрыканцы індыйскага паходжаньня<ref name="ancestry"/>. Амэрыканцы індзейскага паходжаньня дагэтуль зьяўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзэрвацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] й [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзельлю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае празь дзейнасьць расейскіх даамэрыканскіх калянізатараў. У 2012 фінансавым годзе больш за адзін мільён імігрантаў атрымалі правы на законнае пражываньне ў краіне, пры гэтым большасьць зь іх атрымалі правы згодна з праграмай узьяднаньня сем’яў. З гістарычных прычынаў моваю большасьці насельніцтва, а таксама моваю міжнацыянальнае камунікацыі краіны стала [[ангельская мова]]. Ангельская мова зьяўляецца роднай для абсалютнае большасьці неангельскага эўрапейскага насельніцтва ЗША (за выключэньнем мігрантаў цяперашняга часу), гэтая ж мова дэ-факта мае статус дзяржаўнай (аднак заканадаўча панятак аб дзяржаўнай мове адсутнічае). На 2022 год у ЗША налічвалася звыш 4-х млн чалавек (1,2% насельніцтва), якія прымалі абязбольвальнікі ад [[гераін]]авай ломкі<ref>{{Артыкул|аўтар=Алена Кравец.|загаловак=Ключ, які «адкрываў» краіны|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20220926/1664198354-yak-z-dapamogay-narkotykau-eurapeyskiya-ulady-zmyanyali-hod-gistoryi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=27 верасьня 2022|нумар=[https://zviazda.by/be/number/189-29811 189 (29811)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/27ver-2022-10.pdf 11]|issn=1990-763x}}</ref>. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амэрыканскі варыянт ангельскай мовы}} 1 сакавіка 2025 году прэзыдэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнаньне ангельскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іхную гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацьверджанай на фэдэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні ангельская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Паводле зьвестак ураду за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-ангельску. Відавочная большасьць зь іх гаварылі на гішпанскай мове: іх колькасьць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігія === Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША гарантуе свабоду веравызнаньня і забараняе кангрэсу прымаць законы, якія будуць тычацца рэлігійных справаў. [[Хрысьціянства]] на сёньняшні дзень зьяўляецца найбольш распаўсюджанай рэлігіяй, якая практыкуецца ў краіне, але вызнаюцца, таксама, і іншыя рэлігіі. Паводле апытаньня 2013 году 56% амэрыканцаў заявілі, што рэлігія адыгрывае «вельмі важную ролю ў іхным жыцьці», значна больш высокую лічбу, чым у любой іншай разьвітой краіне<ref>[http://www.gallup.com/poll/1690/Religion.aspx#1 Religion]. Gallup.</ref>. У 2009 годзе паводле апытаньня [[інстытут Гэлапа|інстытуту Гэлапа]] 42% амэрыканцаў заявілі, што яны наведваюць царкву штотыдзень або амаль штотыдзень, гэтыя лічбы вагаліся ад мінімуму ў 23% у штаце [[Вэрмонт]] да ўзроўню ў 63% у штаце [[Місысыпі (штат)|Місысыпі]]<ref>[http://www.gallup.com/poll/125999/mississippians-go-church-most-vermonters-least.aspx Mississippians Go to Church the Most; Vermonters, Least]. Gallup.</ref>. Як і ў іншых заходніх краінах дзель [[атэізм|атэістаў]] у ЗША паступова павялічваецца. Бязьвер’е імкліва расьце сярод амэрыканцаў да 30 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20210513235057/https://religion.blogs.cnn.com/2012/06/12/pew-survey-doubt-of-god-growing-quickly-among-millennials/ Pew Survey: Doubt of God Growing Quickly among Millennials]. CNN.</ref>. Апытаньні паказваюць, што ў цэлым амэрыканская арганізаваная рэлігійная дзейнасьць зьніжаецца<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/07/12/us-confidence-in-organized-religion-at-low-point_n_1669100.html?utm_hp_ref=religion American Confidence In Organized Religion At All Time Low]. Huffington Post.</ref>, і, што больш маладых амэрыканцаў, у прыватнасьці, становяцца ўсё больш нерэлігійнымі<ref>[https://web.archive.org/web/20100326125354/http://www.pewforum.org/Age/Religion-Among-the-Millennials.aspx Religion Among the Millennials]. The Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>. Паводле апытаньня 2012 году 73% дарослых грамадзянаў ЗША вызнаюць сябе хрысьціянінамі<ref name="nones">[http://www.pewforum.org/2012/10/09/nones-on-the-rise/ «Nones» on the Rise]. Pew Forum on Religion & Public Life.</ref>, што ў параўнаньні з 86,4% у 1990 годзе зьяўляецца меншым паказчыкам<ref>[https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf American Religious Identification Survey 2001]. CUNY Graduate Center.</ref>. На [[пратэстанцтва|пратэстанцкія]] дэнамінацыі прыпадала 48% ад колькасьці ўсяго насельніцтва, у той час як на вернікаў [[Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай царквы]] прыпадала 22%<ref name="nones"/>. На іншыя нехрысьціянскія рэлігіі ў 2012 годзе прыходзілася 6% насельніцтва. Гэты паказчык крыху павялічыўся ў параўнаньні з 4% у 2007 годзе<ref name="nones"/>. У ходзе апытаньня 19,6% амэрыканцаў назвалі сябе [[агнастыцызм|агностыкам]], атэістам ці проста, што ня маюць аніякай рэлігіі. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|міні|250пкс|Унівэрсытэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэфэрсанам у 1819 годзе, зьяўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных унівэрсытэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: фэдэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартамэнтам адукацыі ЗША шляхам увядзеньня абмежаваньняў на фэдэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сыстэма дзяржаўных школ. У большасьці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросьце ад шасьці або сямі гадоў, пакуль ім ня споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сыстэма з 12 клясаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучаньня ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12% дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2% дзяцей праходзяць хатняе навучаньне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў сьвеце, то бок на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за $11 тысячаў <ref>[https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows U.S. education spending tops global list, study shows]. CBS.</ref>. Каля 80% амэрыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўнівэрсытэты<ref>[https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good]. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасьць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных установаў. У адпаведнасьці зь міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амэрыканскіх каледжаў і ўнівэрсытэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных установаў сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Top Universities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97%, аднак паводле перапісу 2003 толькі 84,5% амэрыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычынаў адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя фэдэральныя стандарты для навучальных установаў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мэксыка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледжаў міжнароднай супольнасьці]] — Заходнеамэрыканскі. == Культура == === Літаратура === [[Файл:Mark Twain by AF Bradley.jpg|значак|зьлева|[[Марк Твэн]] быў названы [[Ўільям Фолкнэр|Ўільямам Фолкнэрам]] бацькам амэрыканскай літаратуры<ref>{{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Jelliffe|загаловак=Faulkner at Nagano|месца=Tokyo|выдавецтва=Kenkyusha, Ltd|год=1956}}</ref>.]] Каляніяльныя амэрыканскія аўтары былі пад уплывам [[Джон Лок|Джона Лока]] і іншых філёзафаў [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|157–159}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|503—509}}. Час [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]] (1765—1783) адзначаны палітычнымі творамі [[Бэнджамін Франклін|Бэнджаміна Франкліна]], [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]], [[Томас Пэйн|Томаса Пэйна]] і [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]]. Беспасярэдне перад і па [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайне за незалежнасьць]] газэты набылі вялікую папулярнасьць, задавальняючы попыт на антыбрытанскую нацыянальную літаратуру{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|163}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|705—707}}. Раьннім раманам уважаецца ''«[[Сіла спачуваньня]]»'' [[Ўільям Гіл Браўн|Ўільяма Гіла Браўна]], выдадзены ў 1791 годзе. Пісьменьнік і крытык [[Джон Ніл]] у першай палове XIX стагодзьдзя спрыяў фармаваньню ўнікальнай амэрыканскай літаратуры і культуры, крытыкуючы папярэднікаў, як то [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], за імітацыю брытанскіх узораў, і ўплываючы на аўтараў кшталту [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]<ref>{{кніга|імя=Benjamin|прозьвішча=Lease|загаловак=That Wild Fellow John Neal and the American Literary Revolution|месца=Chicago, Illinois|выдавецтва=University of Chicago Press|год=1972|isbn=978-0-226-46969-0}}</ref>, які скіраваў амэрыканскую паэзію і апавяданьні ў новае рэчышча. [[Ралф Ўолда Эмэрсан]] і [[Маргарэт Фулер]] сталіся піянэрамі ўплывовага руху трансцэндэнталістаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://xroads.virginia.edu/~ma95/finseth/trans.html|загаловак=The Emergence of Transcendentalism|выдавецтва=The University of Virginia|копія=https://web.archive.org/web/20230718205554/http://xroads.virginia.edu/~MA95/finseth/trans.html|дата копіі=07.2023}}</ref><ref>{{кніга|імя=Peter|прозьвішча=Coviello|спасылка=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195156539.001.0001/acref-9780195156539-e-0294?rskey=lw57LH&result=1|загаловак=The Oxford Encyclopedia of American Literature|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530772-6}}</ref>, а [[Гэнры Дэйвід Тора]], аўтар твору ''«[[Ўолдэн, альбо Жыцьцё ў лесе]]»'', таксама быў пад уплывам гэтага руху. Канфлікт вакол абаліцыянізму натхняў пісьменьнікаў, як то [[Гарыет Бічэр-Стоў]], і аўтараў рабскіх наратываў, напрыклад [[Фрэдэрык Дуглас|Фрэдэрыка Дугласа]]. Праца ''«[[Пунсовая літара]]»'' 1850 году [[Натаніель Готарн|Натаніеля Готарна]] выявіла цёмны бок амэрыканскай гісторыі, гэтак жа як вядомы твор ''«[[Мобі Дык]]»'' 1851 году [[Гэрман Мэлвіл|Гэрмана Мэлвіла]]. Найбольш значнымі паэтамі XIX стагодзьдзя, часу амэрыканскага Рэнэсансу, былі [[Ўолт Ўітмэн]], Мэлвіл і [[Эмілі Дыкінсан]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|444—447}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1228}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1233}}{{Зноска|Lauter1994a|1994a|Lauter|1260}}. [[Марк Твэн]] стаў першым буйным амэрыканскім пісьменьнікам, народжаным на Захадзе. [[Гэнры Джэймз]] атрымаў міжнародную ўхвалу дзякуючы раманам кшталту ''«[[Жаночы партрэт]]»'' (1881). Зь цягам пашырэньня пісьменнасьці сярод насельніцтва пэрыядычныя выданьні ўсё часьцей друкавалі гісторыі пра прамысловых рабочых, жанчынаў і сельскую беднату{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1269—1270}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|8—10}}. Натуралізм, рэгіяналізм і рэалізм былі галоўнымі літаратурнымі плынямі таго часу{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1271—1273}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|12}}. Хоць [[мадэрнізм]] агулам набыў міжнародны характар, мадэрністы ў ЗША часьцей укарэньвалі свае творы ў канкрэтных рэгіёнах, супольнасьцях і культурах{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|1850—1851}}. Пасьля Вялікай міграцыі ў паўночныя гарады афраамэрыканскія і індзейскія аўтары Гарлемскага Рэнэсансу стварылі асобную літаратурную традыцыю, у якой асуджалі няроўнасьць. У эпоху пашырэньня джазу гэтыя творы распаўсюдзіліся па-за межы ЗША, што паўплывала на філязофію [[нэгрытуд]]у, што ўзьнікла ў 1930-я гады сярод франкамоўных пісьменьнікаў афрыканскай дыяспары{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1579—1585}}. У 1950-я гады ідэал аднастайнасьці падштурхнуў многіх аўтараў да спробы напісаць [[вялікі амэрыканскі раман]]{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2260—2261}}, у той час як [[разьбітае пакаленьне|пакаленьне бітнікаў]] адрынула канфармізм, выкарыстоўваючы стылі, якія надавалі большую вагу вуснаму слову, апісваючы ўжываньне наркотыкаў, сэксуальнасьць і недахопы грамадзтва{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2262}}{{Зноска|Lauter1994b|1994b|Lauter|1975—1977}}. Сучасная літаратура стала больш плюралістычнай, чым была ў мінулыя эпохі, а ейнай найбольш аб’яднальнай рысай можна назваць тэндэнцыю да самасьвядомых моўных экспэрымэнтаў{{Зноска|BaymLevine|2013|Levine & Baym|2266—2267}}. Больш за дзясятак амэрыканскіх аўтараў у розныя гады атрымлівалі [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскую прэмію ў галіне літаратуры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/all/|загаловак=All Nobel Prizes in Literature|выдавецтва=Nobel Prize Outreach AB 2024}}</ref>. === Масавыя мэдыі === [[Файл:Comcast Philly.JPG|значак|Гмах у [[Філадэлфія|Філадэлфіі]], дзе разьмяшчаецца сядзіба буйнога тэлекамунікацыйнага холдынгу [[Comcast]].]] Да чатырох галоўных вяшчальных сетак ЗША ставяцца [[NBC|National Broadcasting Company]] (NBC), [[CBS|Columbia Broadcasting System]] (CBS), [[ABC (тэлеканал)|American Broadcasting Company]] (ABC) і [[FOX|Fox Broadcasting Company]] (FOX). Усе чатыры буйныя тэлевізійныя сеткі ёсьць камэрцыйнымі. Галоўнай жа некамэрцыйнай грамадзкай тэлевізійнай сеткай ёсьць [[PBS|Public Broadcasting Service]] (PBS)<ref>{{спасылка|спасылка=http://pbs.org/about/about-pbs/overview/|загаловак=About PBS – Overview|выдавецтва=PBS|копія=https://web.archive.org/web/20180907224131/http://www.pbs.org/about/about-pbs/overview/|дата копіі=09.2018}}</ref>. Яна таксама забясьпечвае адукацыйныя праграмы празь мясцовыя тэлестанцыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|загаловак=Video Documentaries|выдавецтва=Tesla Memorial Society|копія=https://web.archive.org/web/20230326025950/http://www.teslamemorialsociety.org/TMSud_Documentaries.htm|дата копіі=03.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|загаловак=Ray Suarez|выдавецтва=Carnegie Council for Ethics in International Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20220612035410/https://www.carnegiecouncil.org/people/ray-suarez|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|загаловак=PBS Television Broadcasts|выдавецтва=Inside Peace|копія=https://web.archive.org/web/20220628122359/https://www.insidepeacemovie.com/pbs/|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|загаловак=Federal Funding for Public Broadcasting|выдавецтва=WFYI|копія=https://web.archive.org/web/20211111083755/https://www.wfyi.org/federal-funding-for-public-broadcasting|дата копіі=11.2021}}</ref>. Кабэльнае тэлебачаньне ў ЗША прапануе сотні каналаў, арыентаваных на розныя нішавыя інтарэсы<ref>{{навіна|спасылка=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|загаловак=Streaming TV Services: What They Cost, What You Get|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=10.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151015023520/https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/12/business/ap-us-streaming-tv-options.html|дата копіі=10.2015}}</ref>. У 2021 годзе блізу 83% амэрыканцаў у веку старэйшым за 12 гадоў слухалі радыё, а каля 40% былі слухачамі [[падкастынг|падкастаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.pewresearch.org/journalism/fact-sheet/audio-and-podcasting/|загаловак=Audio and Podcasting Fact Sheet|выдавецтва=Pew Research Center|дата публікацыі=06.2021}}</ref>. У папярэднім годзе ў ЗША налічвалася {{Лік|15460}} ліцэнзаваных радыёстанцыяў паводле зьвестак [[Фэдэральная камісія па сувязях|Фэдэральнай камісіі па сувязях]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-367270A1.pdf|загаловак=BROADCAST STATION TOTALS AS OF SEPTEMBER 30, 2020|выдавецтва=docs.fcc.gov}}</ref>. Грамадзкае радыёвяшчаньне перш за ўсё забясьпечваецца арганізацыяй [[NPR|National Public Radio]] (NPR), створаным у лютым 1970 году паводле Закону аб грамадзкім вяшчаньні 1967 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|загаловак=History: NPR|выдавец=NPR|дата публікацыі=06.2013|копія=http://web.archive.org/web/20130722235307/https://www.npr.org/about-npr/192827079/overview-and-history|дата копіі=22.07.2013}}</ref>. Газэты ЗША з сусьветнай вядомасьцю і рэпутацыяй улучаюць [[The Wall Street Journal]], [[The New York Times]], [[The Washington Post]] і [[USA Today]]<ref>{{кніга|імя=Brenda|прозьвішча=Shaffer|спасылка=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA116|загаловак=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|выдавецтва=MIT Press|год=2006|isbn=978-0-262-19529-4}}</ref>. Каля 800 выданьняў выходзяць па-гішпанскую<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.w3newspapers.com/usa/spanish|загаловак=Spanish Newspapers in United States|выдавецтва=W3newspapers}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|загаловак=Spanish Language Newspapers in the USA: Hispanic Newspapers: Periódiscos en Español en los EE.UU|выдавецтва=Onlinenewspapers.com|копія=https://web.archive.org/web/20140626114455/https://www.onlinenewspapers.com/usstate/spanish-language-newspapers-usa.htm|дата копіі=06.2014}}</ref>. За малым выключэньнем, газэты трымаюцца ў прыватнай уласнасьці, то бок або ў буйных мэдыйных групаў, як то Gannett або McClatchy, якія валодаюць дзясяткамі ці нават сотнямі выданьняў, або ў невялікіх групаў, якія валодаюць толькі некалькімі газэтамі. Усё радзей газэты трымаюцца ў руках асобных людзей ці сем’яў. У буйных гарадах часта існуюць газэты, якія дапаўняюць асноўныя штодзённыя выданьні, як то [[The Village Voice]] у [[Нью-Ёрк]]у і [[LA Weekly]] у [[Лос-Анджэлес]]е. Пяць найбольш наведвальных вэб-сайтаў у сьвеце — [[Гугл|Google]], [[YouTube]], [[Facebook]], [[Instagram]] і [[ChatGPT]] — усе належаць кампаніям ЗША. Сярод іншых папулярных плятформаў, якія трымаюцца амэрыканцамі, ёсьць [[X (сацыяльная сетка)|X]] (раней Twitter) і [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.alexa.com/topsites/countries/US|загаловак=Top Sites in United States|выдавецтва=Alexa|копія=https://web.archive.org/web/20200621221154/https://www.alexa.com/topsites/countries/US|дата копіі=06.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.similarweb.com/top-websites/|загаловак=Similarweb Top Websites Ranking|выдавецтва=Similarweb|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. У 2025 годзе ЗША былі другім найбуйнейшым у сьвеце рынкам відэагульняў паводле прыбыткам пасьля Кітаю<ref>{{спасылка|спасылка=https://newzoo.com/resources/rankings/top-10-countries-by-game-revenues|загаловак=Top countries and markets by video game revenues|выдавецтва=Newzoo}}</ref>. У 2015 годзе індустрыя відэагульняў у ЗША ўлучала {{Лік|2457}} кампаніяў, якія забясьпечвалі блізу 220 тысячаў працоўных месцаў і зараблялі 30,4 млрд даляраў у якасьці прыбытку<ref>{{спасылка|аўтар=Takahashi, Dean|спасылка=https://gamesbeat.com/the-u-s-game-industry-has-2457-companies-supporting-220000-jobs/|загаловак=The U.S. game industry has 2,457 companies supporting 220,000 jobs|выдавецтва=GamesBeat|дата публікацыі=02.2017}}</ref>. Толькі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] налічваецца 444 выдаўцы, распрацоўшчыкі і вытворцы абсталяваньня для відэагульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theesa.com/video-game-impact-map/state/california/|загаловак=California (CA)|выдавецтва=ESA Impact Map|дата публікацыі=07.2017}}</ref>. Паводле зьвестак Game Developers Conference (GDC), ЗША ў 2025 годзе былі галоўным цэнтрам распрацоўкі відэагульняў у сьвеце, то бок на дзель ЗША прыпадала 58% ад ліку ўсіх распрацоўшчыкаў у сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://80.lv/articles/number-of-devs-aged-45-or-older-has-tripled-since-2015|загаловак=Number of Devs Aged 45 or Older Has Tripled Since 2015|выдавецтва=80.lv|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Свабода СМІ была ацэненая ў 2026 годзе арганізацыяй [[Рэпартэры бязь межаў]] як «праблемная». Дасьледнікі адзначаюць значны рост цэнзураваньня і самацэнзуры ў апошнія гады<ref>{{спасылка|спасылка=https://rsf.org/en/index?year=2026|загаловак=Index 2026 – Global score|выдавецтва=Reporters Without Borders}}</ref>. === Тэатар === [[Файл:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|значак|зьлева|[[Брадўэйскі тэатар|Брадўэйскія тэатры]] на [[Мангэтан]]е ў [[Нью-Ёрк]]у.]] ЗША вядомыя сваім тэатрам. Тэатральныя традыцыі краіны сягаюць старой эўрапейскай тэатральнай школы з моцным уплывам брытанскага тэатра<ref>{{кніга|імя=Theresa|прозьвішча=Saxon|спасылка=https://books.google.com/books?id=2-AkDQAAQBAJ&pg=PA7|загаловак=American Theatre: History, Context, Form|выдавецтва=Edinburgh University Press|старонкі=7–|isbn=978-0-7486-3127-8}}</ref>. Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя ЗША стварыла новыя адметныя драматычныя формы, як то плывучы тэатар і [[мінстрэль-шоў]]<ref>Meserve, Walter J. An Outline History of American Drama, New York: Feedback/Prospero, 1994.</ref>. Цэнтральным месцам амэрыканскага тэатральнага жыцьця ёсьць [[Тэатральны квартал]] на [[Мангэтан]]е, які падзяляецца на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэй]], [[Оф-Брадўэй]] і [[Оф-Оф-Брадўэй]]<ref>{{кніга|аўтар=Londré, Felicia Hardison; Watermeier, Daniel J.|загаловак=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present|выдавецтва=Continuum|isbn=978-0-8264-1079-5}}</ref>. Шматлікія кіна- і тэлезоркі атрымалі свой першы вялікі посьпех, зьявіўшыся ў нью-ёрскіх пастаноўках. Па-за межамі Нью-Ёрку многія гарады маюць свае прафэсійныя рэгіянальныя тэатральныя трупы з шырокай уласнай праграмай пастановак. Найбольш дарагімі, але і папулярнымі тэатральнымі спэктаклямі ёсьць [[м’юзыкал|м’юзыклы]]. У ЗША існуе актыўны грамадзкі аматарскі тэатар<ref>Watt, Stephen; Richardson, Gary A. (1994). «American Drama: Colonial to Contemporary».</ref>. Прэміяй [[Тоні]] адзначаюць выдатныя выступы на пастаноўках Брадўэйскага тэатру. Урачыстая цырымонія ўручэньня ладзіцца штогод на Мангэтане. Узнагароды прысуджаюцца за пастаноўкі і ролі. Адная ўзнагарода таксама прысуджаецца за вынікі ў жыцьці рэгіянальнага тэатру<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|загаловак=Who’s Who|копія=https://web.archive.org/web/20161223002914/http://www.tonyawards.com/en_US/about/index.html|дата копіі=12.2016}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Grant Wood - American Gothic - Google Art Project.jpg|значак|Карціна ''«[[Амэрыканская готыка]]»'' працы мастака [[Грант Ўуд|Гранта Ўуда]].]] Народнае мастацтва ў часы каляніяльнай Амэрыцы ў часы панаваньня ангельцаў паўстала з супольнасьцяў рамесьнікаў. У тыя часы традыцыі кардынальна розьніліся ад эўрапейскай традыцыі «высокага мастацтва», якая была менш дасяжнай ды звычайна менш актуальнай для раньніх амэрыканскіх пасяленцаў<ref>American folk art the art of the common man in America, 1750-1900. New York, N.Y.: The Museum of Modern Art. 1932.</ref>. Культурныя зрухі ў мастацтве і рамёствах у каляніяльнай Амэрыцы звычайна адставалі ад заходнеэўрапейскіх. Напрыклад, пануючы сярэднявечны стыль дрэваапрацоўкі і прымітыўнай скульптуры стаў неад’емнай часткаю раньняга амэрыканскага народнага мастацтва, не зважаючы на зьяўленьне рэнэсансных стыляў у [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] ў канцы XVI і пачатку XVII стагодзьдзяў. Новыя ангельскія стылі ня здолелі істотна паўплываць на амэрыканскае народнае мастацтва, бо амэрыканскія формы ўжо былі трывала замацаваныя. [[Школа ракі Гадсана]] паклала пачатак руху сярэдзіны XIX стагодзьдзя ў традыцыі эўрапейскага натуралізму ў выяўленчым мастацтве. Армурная выстава 1913 году ў Нью-Ёрку, якая прадставіла эўрапейскі [[мадэрнізм]], шакавала публіку і пераўтварыла мастацкую сцэну ЗША<ref>{{кніга|аўтар=Brown, Milton W.|спасылка=https://archive.org/details/storyofarmorysho00brow|загаловак=The Story of the Armory Show|месца=New York|выдавецтва=Abbeville Press|isbn=978-0-89659-795-2}}</ref>. Амэрыканскі рэалізм і амэрыканскі рэгіяналізм імкнуліся адлюстраваць краіну і даць ёй новыя спосабы самаўсьведамленьня. [[Джорджыя О’Кіф]], [[Марсдэн Гартлі]] і іншыя мастакі экспэрымэнтавалі з новымі індывідуалістычнымі стылямі, якія сталі вядомыя як амэрыканскі мадэрнізм. Вялікія мастацкія рухі, як то [[абстрактны экспрэсіянізм]] [[Джэксан Полак|Джэксана Полака]] і [[Вілем дэ Кунінг|Вілема дэ Кунінга]], а таксама [[поп-арт]] [[Эндзі Ўоргал]]а і [[Рой Ліхтэнштайн|Роя Ліхтэнштайна]], разьвіваліся ў значнай ступені ў ЗША. Сярод вядомых фатографаў вылучаліся [[Альфрэд Стыгліц]], [[Эдўард Стайкен]], [[Даратэя Ланг]], [[Эдўард Ўэстан]], [[Джэймз Ван Дэр Зээ]], [[Ансэл Адамз]] і [[Гордан Паркс]]<ref>{{кніга|імя=Alma|прозьвішча=Davenport|спасылка=https://books.google.com/books?id=hca5H_rJZnUC&pg=PA67|загаловак=The History of Photography: An Overview|выдавецтва=UNM Press|год=1991|isbn=978-0-8263-2076-6}}</ref>. Хваля мадэрнізму, а затым постмадэрнізму надала сусьветную вядомасьць амэрыканскім архітэктарам, у тым ліку [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнку Лойду Райту]], [[Філіп Джонсан|Філіпу Джонсану]] і [[Фрэнк Геры|Фрэнку Геры]]<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|спасылка=https://books.google.com/books?id=MMYHuvhWBH4C&pg=PT955|загаловак=History of Art: The Western Tradition|выдавецтва=Prentice Hall Professional|год=2003|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. [[Мэтраполітэн (музэй)|Мэтраполітэн-музэй]] мастацтваў на Мангэтане ёсьць найбуйнейшым мастацкім музэем ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Lester|спасылка=https://www.independent.co.uk/voices/letter-the-louvre-tourism-on-the-grand-scale-1465736.html|загаловак=Letter: The Louvre: tourism on the grand scale|выдавец=The Independent|дата публікацыі=12.1993}}</ref> і чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-art-museums-in-the-world.html|загаловак=The Largest Art Museums In The World|выдавецтва=WorldAtlas|дата публікацыі=05.2017}}</ref>. === Музыка === [[Файл:Country Music Hall of Fame 2022a.jpg|значак|зьлева|[[Заля славы і музэй кантры]] ў [[Нэшвіл]]е.]] Народная музыка ЗША ахоплівае мноства жанраў. Шматлікія народныя песьні перадаваліся ў межах адной сям’і або пэўнай супольнасьці цягам пакаленьняў і часам вядуць свой пачатак яшчэ з [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]], кантынэнтальнай Эўропы або [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.loc.gov/folklife/guide/folkmusicandsong.html|загаловак=Folk Music and Song: American Folklife Center: An Illustrated Guide (Library of Congress)|выдавецтва=Loc.gov}}</ref>. Асабліва моцны ўплыў на музыку ЗША зрабілі рытмічныя і лірычныя стылі афраамэрыканскай музыкі<ref>{{спасылка|спасылка=https://music.si.edu/story/musical-crossroads|загаловак=Musical Crossroads: African American Influence on American Music|выдавецтва=Smithsonian|дата публікацыі=09.2016}}</ref>. [[Банджа]] трапіла ў ЗША праз гандаль рабамі. Мінстрэль-шоў, якія традыцыйна ўлучаюць выкананьне нумароў з гэтым інструмэнтам, прывялі да росту папулярнасьці ў XIX стагодзьдзі<ref>{{артыкул|аўтар=Winans, Robert B.|загаловак=The Folk, the Stage, and the Five-String Banjo in the Nineteenth Century|выданьне=The Journal of American Folklore|том=89|нумар=354|старонкі=407—437|год=1976|DOI=10.2307/539294}}</ref>{{Зноска|Shi|2016|Shi|378}}. [[Электрагітара|Электрычная гітара]], вынайдзеная ў 1930-я і шырока прадукаваная з 1940-х гадоў, зрабіла велізарны ўплыў на папулярную музыку, асабліва дзякуючы разьвіцьцю [[рок-н-рол]]у<ref name="axe" >{{спасылка|спасылка=https://invention.si.edu/invention-electric-guitar|загаловак=The Invention of the Electric Guitar|выдавецтва=Smithsonian Institution|дата публікацыі=04.2014}}</ref>. [[Сынтэзатар]], [[дыджэінг]] і [[электронная музыка]] таксама ў значнай ступені былі распрацаваныя ў ЗША. Жанр [[блюз]] паўстаў з народнай музыкі, стаўшы папулярным жанрам з сусьветнай аўдыторыяй. [[Джаз]] зьявіўся з блюзу і [[рэгтайм]]у ў пачатку XX стагодзьдзя, разьвіваючыся дзякуючы інавацыям і запісам кампазытараў, такіх як [[Ўільям Крыстафэр Гэндзі]] і [[Джэлі Рол Мортан]]. [[Луіс Армстранг]] і [[Д’юк Элінгтан]] павялічылі папулярнасьць жанру ў першай палове XX стагодзьдзя<ref name="Biddle-2001" >{{кніга|аўтар=Biddle, Julian|спасылка=https://archive.org/details/whatwashotroller00bidd/page/|загаловак=What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America|месца=New York|выдавецтва=Citadel|isbn=978-0-8065-2311-8}}</ref>. [[кантры|Кантры-музыка]] сфармавалася ў 1920-я<ref>{{спасылка|аўтар=Stoia, Nicholas|спасылка=https://blog.oup.com/2014/10/early-blues-country-music/|загаловак=Early blues and country music|выдавецтва=Oxford University Press|дата публікацыі=10.2014}}</ref>, [[блюграс]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/art/bluegrass-music|загаловак=Bluegrass music|выдавецтва=Encyclopædia Britannica}}</ref> і [[рытм-энд-блюз]] — у 1940‑я, а рок-н-рол — у 1950-я<ref name="axe" />. У 1960-я гады [[Боб Дылан]] выйшаў з фольк-адраджэньня і стаў адным з найбольш вядомых аўтараў песьняў у краіне<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/interactive/lists-100-greatest-songwriters/#bob-dylan|загаловак=No. 1 Bob Dylan|выданьне=Rolling Stone|год=04.2020}}</ref>. Музычныя формы панку і гіп-гопу таксама ўзьніклі ў ЗША ў 1970-я гады<ref>{{кніга|імя=Clayton|спасылка=https://ohiostate.pressbooks.pub/artandmusicbiographies/chapter/reading-9-neo-expressionism-and-music-reaching-into-the-1980s/|загаловак=A Quick and Dirty Guide to Art, Music, and Culture|выдавецтва=The Ohio State University}}</ref>. Злучаныя Штаты Амэрыкі маюць найбуйнейшы ў сьвеце музычны рынак з агульным раздробным аб’ёмам у 15,9 млрд даляраў у 2022 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/reports/2022-year-end-music-industry-revenue-report-riaa/|загаловак=2022 Year-End Music Industry Revenue Report|выдавецтва=Record Industry Association of America}}</ref>. Сучасная музыка ЗША папулярная ўва ўсім сьвеце<ref>{{спасылка|аўтар=Posada, Susana Pérez|спасылка=https://www.bellinghamherald.com/entertainment/article312069840.html|загаловак=Made in the USA: American artists rule Spotify at home and abroad|выдавецтва=The Bellingham Herald|дата публікацыі=06.11.2025}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Savage, Mark|спасылка=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-57486272|загаловак=British music exports reach a record high|выдавец=BBC|дата публікацыі=16.06.2021}}</ref>. Большасьць найбуйнейшых сусьветных гуказапісных кампаніяў базуецца ў ЗША. Інхыя інтарэсы абараняе [[Амэрыканская асацыяцыя гуказапісных кампаніяў]]<ref>{{спасылка|аўтар=Eoin|спасылка=https://universitytimes.ie/2014/03/how-american-music-took-over-the-world/|загаловак=How American Music Took Over the World|выдавецтва=The University Times|дата публікацыі=03.2014}}</ref>. Папулярныя амэрыканскія сьпевакі сярэдзіны XX стагодзьдзя, як то [[Фрэнк Сынатра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.usatoday.com/story/life/music/2015/12/08/10-ways-frank-sinatra-changed-world/76381754/|загаловак=10 ways that Frank Sinatra changed the world|выдавецтва=USA Today|дата публікацыі=12.2015}}</ref> і [[Элвіс Прэсьлі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-universal-music-elvis-idCAKCN2M40UH|загаловак=Universal Music can’t help falling for Elvis Presley, to manage song catalog|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2022}}</ref>, сталі сусьветнымі зоркам і аднымі з самых прадаваных выканаўцаў на Зямлі<ref name="Biddle-2001" />, як і артысты канца XX стагодзьдзя, сярод якіх вылучаліся [[Майкл Джэксан]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.riaa.com/michael-jacksons-thriller-first-ever-30x-multi-platinum-riaa-certification/|загаловак=Michael Jackson's 'Thriller' First Ever 30X Multi-Platinum RIAA Certification|выдавецтва=Recording Industry Association of America|дата публікацыі=12.2015}}</ref>, [[Мадонна (сьпявачка)|Мадонна]]<ref>{{навіна|аўтар=Marcos, Carlos|спасылка=https://english.elpais.com/culture/2022-08-17/madonna-has-been-scandalizing-people-for-40-years-and-nobodys-going-to-stop-her.html|загаловак=Madonna has been scandalizing people for 40 years, and nobody's going to stop her|выдавец=El País|дата публікацыі=08.2022}}</ref>, [[Ўітні Г’юстан]]<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/whitney-houston-11-1234643211/|загаловак=The 200 Greatest Singers of All Time|выданьне=Rolling Stone|год=01.2023}}</ref> і [[Мэрая Кэры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|загаловак=Mariah Carey To Receive Global Impact Award At Recording Academy Honors Presented By The Black Music Collective|выдавецтва=Grammy Awards|копія=https://web.archive.org/web/20240202011657/https://www.grammy.com/news/mariah-carey-global-impact-award-recording-academy-honors-black-music-collective|дата копіі=02.2024}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя вядомасьць набылі [[Эмінэм]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records|загаловак=11 Guinness World Records Eminem Still Holds|дата публікацыі=09.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170914224707/http://www.southpawer.com/2017/09/12/eminem-guinness-world-records/|дата копіі=09.2017}}</ref>, [[Брытні Сьпірз]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Лэдзі Гага]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Кэці Пэры]]{{Зноска|Edmondson|2013|Edmondson|490}}, [[Тэйлар Сўіфт]] і [[Біёнсэй]]<ref>{{навіна|спасылка=https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|загаловак=Taylor Swift and Beyoncé reporters wanted by biggest newspaper chain in US|выдавец=Sky News|дата публікацыі=09.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231109015600/https://news.sky.com/story/taylor-swift-and-beyonce-reporters-wanted-by-biggest-newspaper-chain-in-us-12960828|дата копіі=11.2023}}</ref>. == Спорт == {{Глядзіце таксама|Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальная хакейная ліга}} [[Файл:Arian Foster fumble.jpg|міні|[[Амэрыканскі футбол]] зьяўляецца самым папулярным відам спорту ў ЗША]] Рынак для прафэсійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна $69 млрд, прыкладна на 50% больш за ўсе краіны [[Эўропа|Эўропы]], [[Блізкі Ўсход|Блізкага Ўсходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit ,1 billion in 2012]. Reuters.</ref>. [[Бэйсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца XIX стагодзьдзя, не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША зьяўляецца [[амэрыканскі футбол]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. Менавіта Нацыянальная футбольная ліга (НФЛ) мае самую высокую сярэднюю наведвальнасьць сярод усіх спартовых ліаў у сьвеце, а за матчам Super Bowl назіраюць мільёны заўзятараў ва ўсім сьвеце. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] зьяўляюцца наступнымі двума вядучымі прафэсійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Коледжаўскі амэрыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust]. National Football Foundation.</ref>. Гэтыя чатыры асноўных відаў спорту ў прафэсійных лігах разьбіты на сэзоны, якія праводзяцца ў розныя часы году, але перакрываюць адзін аднаго. У [[футбол]]е краіна прымала [[Чэмпіянат сьвету па футболе 1994 году|чэмпіянат сьвету 1994 году]]. [[Зборная ЗША па футболе|Мужчынская зборная па футболе]] зьяўляецца шматразовым удзельнікам чэмпіянатаў сьвету, а [[Жаночая зборная ЗША па футболе|жаночая каманда]] атрымлівала перамогі ў кубку сьвету па футболе сярод жанчынаў. Major League Soccer зьяўляецца галоўным футбольным спаборніцтвам краіны, якая, акрамя таго, мае ў сваім складзе некалькі клюбаў з суседняй [[Канада|Канады]]. Восем разоў [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] праходзілі на тэрыторыі Злучаных Штатаў Амэрыкі, а [[летнія Алімпійскія гульні 2028 году]] будуць дзявятым такім разам. Па стане на 2017 год прадстаўнікі Злучаных Штатаў атрымалі 2522 мэдалёў на летніх Алімпійскіх гульнях, больш чым любая іншая краіна, і 305 мэдалёў у зімовых Алімпійскіх гульнях, саступіўшы месца толькі [[Нарвэгія|Нарвэгіі]]<ref>Chase, Chris (February 7, 2014). [https://web.archive.org/web/20191215084716/https://ftw.usatoday.com/2014/02/winter-olympics-medal-count-sochi-all-time-facts «The 10 most fascinating facts about the all-time Winter Olympics medal standings»]. USA Today.</ref>. У той час як большасьць асноўных відаў спорту ў ЗША, як то бэйсбол і амэрыканскі футбол эвалюцыянавалі з эўрапейскай спартовых гульняў, баскетбол, [[валейбол]], [[скейтбордынг]] і [[сноўбордынг]] зьяўляюцца асабіста амэрыканскімі вынаходкамі, некаторыя зь якіх сталі папулярнымі па ўсім сьвеце. [[Лякрос]] і [[сэрфінг]] ўзьніклі зь індзейскіх традыцыяў і традыцыяў карэнных гавайскіх народнасьцяў. Сярод індывідуальных відаў спорту асаблівую папулярнасьць у ЗША маюць [[гольф]] і [[аўтаспорт]], як то [[NASCAR]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140309053431/http://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf «As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America’s Favorite Sport»]. Harris Interactive.</ref><ref>[http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football «What Would the End of Football Look Like?»] Grantland/ESPN.</ref>. [[Рэгбі]] лічыцца самым хуткарослым відам спорту ў ЗША, з зарэгістраванай колькасьцю гульцоў у 115,000+ чалавек<ref>[https://edition.cnn.com/2016/03/04/sport/usa-rugby-nigel-melville/index.html «Will U.S. learn to love rugby?»] CNN.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Амэрыканска-беларускія адносіны]] * [[Дзядзька Сэм]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Baym, Nina; Levine, Robert S.|загаловак=The Norton Anthology of American Literature|месца=New York, New York|год=2013|выдавецтва=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-91885-4|ref=BaymLevine}} * {{кніга|імя=William|прозьвішча=Burnham|спасылка=https://archive.org/details/introductiontola0000burn|загаловак=Introduction to the Law and Legal System of the United States|месца=St. Paul, Minnesota|выдавецтва=Thomson West|год=2006|isbn=978-0-314-06661-9|ref=Burnham}} * {{кніга|імя=Jacqueline|прозьвішча=Edmondson|год=2013|спасылка=https://books.google.com/books?id=dRfOEAAAQBAJ&pg=PA556|загаловак=Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture &#91;4 volumes&#93;: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture|выдавецтва=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39348-8|ref=Edmondson}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof00v1unse_e3d7|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994a|том=1|isbn=978-0-669-32972-8|ref=Lauter1994a}} * {{кніга|аўтар=Lauter, Paul|спасылка=https://archive.org/details/heathanthologyof02laut/page/n2/mode/1up|загаловак=The Heath Anthology of American Literature|месца=Lexington, Massachusetts|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1994b|том=2|isbn=978-0-669-32973-5|ref=Lauter1994b}} * {{кніга|імя=David Emory|прозьвішча=Shi|год=2016|спасылка=https://archive.org/details/americanarrative0001shid|загаловак=America: A Narrative History|месца=New York|выдавецтва=W.W. Norton|том=1|isbn=978-0-393-26594-1|ref=Shi}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Паўночная Амэрыка}} * [https://www.usa.gov/ Афіцыйная старонка]{{ref-en}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Краіны Паўночнай Амэрыкі}} {{NATO}} {{АЭСР}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 69dvhv7eu5oi80ekid1nv67rtd7do2g 0 4242 2676357 2582648 2026-06-26T15:07:48Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676357 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 163 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=960,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «Report for Selected Countries and Subjects»]. IMF.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2023 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 42 530 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2023 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 78 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2023 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 20 537 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2023 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Харва́тыя''' альбо '''Харва́тыя''' ({{мова-hr|Republika Hrvatska}}) — краіна на паўднёвым усходзе Эўропы. Мяжуе з [[Славенія]]й і [[Вугоршчына]]й на поўначы, [[Сэрбія]]й, [[Чарнагорыя]]й ды [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]] на ўсходзе. На захадзе мае выхад да [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Краіна паводле форме кіраваньня ёсьць [[рэспубліка]]й з парлямэнцкай лібэральнай [[дэмакратыя]]й. З 2009 году Харватыя ўваходзіць у [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 ліпеня 2013 году яна стала 28–й краінай [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Харваты прыбылі на тэрыторю сучаснае краіны ў канцы VI стагодзьдзя. Да VII стагодзьдзя яны ўтварылі два герцагствы. Першым карэнным харвацкім кіраўніком, прызнаным папам, стаў князь [[Бранімір]], а першым каралём Харватыі ў 925 годзе стаў [[Томіслаў]]. За часам крызы пераемнасьці Харватыя ўтварыла асабістую унію з [[Вугоршчына|Вугоршчынай]] у 1102 годзе. У 1527 годзе, сутыкнуўшыся з Асманскай навалай, [[Харвацкі сабар]] абраў аўстрыйскага кіраўніка [[Фэрдынанд I Габсбург|Фэрдынанда I]] на пасад дзяржавы. Пасьля Першай сусьветнай вайны краіна ўваходзіла ў склад [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]], а потым [[Каралеўства Югаславія]]. З сканчэньнем Другой сусьветнай вайны агульнай дзяржавай, якая больш ня была каралеўствам, стаў [[Ёсіп Броз Ціта]]. Толькі ў 1990-я гады Харватыя здолела здабыць незалежнасьць. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Харватыі}} === Старажытнасьць === Тэрыторыя, вядомая сёньня як Харватыя, была заселеная яшчэ ў дагістарычны час. Закамянеласьці часоў [[неандэртальцы|неандэртальцаў]], якія датуюцца сярэднім [[палеаліт]]ам, былі знойдзеныя ў паўночнай частцы краіны<ref>Salopek, Igor (2010). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=95232 «Krapina Neanderthal Museum as a Well of Medical Information»]. Acta Medico-Historica Adriatica. Hrvatsko znanstveno društvo za povijest zdravstvene kulture. 8 (2): 197—202. [[:PMID:21682056]]. </ref>. Значна пазьней гэты рэгіён засялілі [[ілірыйцы]] і [[лібурны]], а першыя грэцкія калёніі былі заснаваныя на астравах [[Хвар (востраў)|Хвар]]{{Зноска|Wilkes|1995|Wilkes|114}}, [[Корчула]] і [[Віс (востраў)|Віс]]{{Зноска|Wilkes|1995|Wilkes|115}}. У 9 годзе нашай эры тэрыторыя сучаснай Харватыі ўвайшла ў склад [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Імпэратар [[Дыяклетыян]] быў ураджэнцам рэгіёну. Менавіта ён загадаў пабудаваць вялікі палац у [[Спліт|Спліце]], дзе жыў пасьля адрачэньня ад трону ў 305 годзе<ref>Gibbon, Edward; John Bagnell Bury; Boorstin, Daniel J. (1995). [https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C «The Decline and Fall of the Roman Empire»]. New York: Modern Library. — С. 335. — ISBN 978-0-679-60148-7.</ref>. === Пачатак Сярэднявечча === [[Файл:Oton Ivekovic, Krunidba kralja Tomislava.jpg|значак|зьлева|Каранацыя караля [[Томіслаў|Томіслава]] працы [[Отан Івекавіч|Отана Івекавіча]].]] На працягу V стагодзьдзя апошні фактычны імпэратар [[Заходняя Рымская імпэрыя|Заходняй Рымскай імпэрыі]] [[Юліюс Нэпас]] кіраваў невялікім каралеўствам у роднай [[Далмацыя|Далмацыі]] пасьля ўцёкаў з Італіі ў 475 годзе<ref>J. B. Bury (1923). [https://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft «History of the later Roman empire from the death of Theodosius I. to the death of Justinian»]. Macmillan Publishers. — С. 408.</ref>. Пэрыяд заняпаду былой імпэрыі скончыўся ўварваньнямі [[авары|авараў]] і [[харваты|харватаў]] у канцы VI і першай палове VII стагодзьдзя і руйнаваньнем амаль усіх рымскіх гарадоў. Ацалелыя рымляне адступілі ў больш спрыяльныя месцы на ўзьбярэжжы, астравы і ў горы. Горад [[Дуброўнік]] быў закладзены такімі выжылымі жыхарамі [[Эпідаўр]]у<ref>Paton, Andrew Archibald (1861). [https://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ «Researches on the Danube and the Adriatic»]. Trübner. — С. 218—219.</ref>. У рэшце рэшт было ўтворанае герцагства Харватыя, якім кіраваў [[Борна (князь)|Борна]], як пацьвярджаюць кронікі [[Эйнгард]]а, пачынаючы з 818 году. Паводле запісаў выяўляецца, што харвацкая дзяржава было ў васальнай залежнасьці ад [[Франская дзяржава|Франкіі]] на той час{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|157—160}}. На поўнач ад герцагства існавала княства [[Ніжняя Панонія]], якім у той час кіраваў князь [[Людавіт Пасаўскі|Людавіт]]. Ягоныя землі займалі тэрыторыі паміж рэкамі [[Драва]] і [[Сава (рака)|Сава]]. Гэтае ўтварэньне на працягу доўгай часткі гісторыі было цесна зьвязанае з харватамі і Харватыяй{{Зноска|Budak|2018|Budak|178—185}}. Паводле розных крыніцаў [[хрысьціянства|хрысьціянізацыя]] харватаў адбылася ў VII альбо IX стагодзьдзях<ref>Ivandija, Antun (1968). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=64623 «Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima»]. Bogoslovska Smotra. University of Zagreb, Catholic Faculty of Theology. 37 (3—4): 440—444. ISSN 0352-3101.</ref>. Франскае панаваньне скончылася за часам панаваньня [[Міслаў|Міслава]]{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|169—170}} альбо ягонага пераемніка [[Трпімір I|Трпіміра I]]{{Зноска|Budak|2018|Budak|106}}. Карэнная харвацкая каралеўская дынастыя была заснаваная герцагам Трпімірам I у сярэдзіне IX стагоддзя, які разграміў бізантыйскія і баўгарскія войскі<ref>Brković, Milko (2001). [https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748 «Diplomatička analiza papinskih pisama druge polovice IX. stoljeća destinatarima u Hrvatskoj»]. Radovi. Zadar: HAZU (43): 29—44.</ref>. Першым карэнным харвацкім кіраўніком, прызнаным папам, стаў князь [[Бранімір]], які атрымаў папскае прызнаньне ад папы [[Ян VIII (папа рымскі)|Яна VIII]] 7 чэрвеня 879 году{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|195—198}}. === Унія з Вугоршчынай і Габсбурская манархія === Неўзабаве [[Харвацкае каралеўства]] стала адной з наймацнейшых дзяржаваў рэгіёну, але ў 1102 годзе ў выніку дынастычнага крызісу краіна трапіла ў залежнасьць ад [[Вугоршчына|Вугорскага Каралеўства]]. У сярэдзіне XV стагодзьдзя вугорскі ўплыў на поўначы краіны зьмяніўся турэцкім, у той час як Далмацыя трапіла пад кантроль [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]]. Пры гэтым [[Дуброўніцкая рэспубліка]] заставалася ў асноўным незалежнай. [[Файл:Dragutin Weingärtner, Hrvatski sabor 1848. god.jpg|значак|зьлева|Бан [[Ёсіп Елачыч]] на паседжаньні [[Харвацкі сабар|Харвацкага сабара]].]] У 1526 годзе Харватыя ўклала зьвяз з імпэрыяй [[Габсбурская манархія|Габсбургаў]] дзеля процідзеяньня [[Асманская імпэрыя|асманскай]] экспансіі. Асманскае прасоўваньне ў Харватыі працягвалася ажно да [[бітва пры Сісаку|бітвы пры Сісаку]] ў 1593 годзе, першай рашучай перамогі, пасьля якой межы стабілізаваліся{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. Падчас [[Вялікая турэцкая вайна|Вялікай турэцкай вайны]] 1683—1698 гадоў [[Славонія]] была павернутая, але заходняя [[Босьнія]], якая была часткай Харватыі да асманскай навалы, заставалася па-за кантролем Харватыі{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. Сучасная мяжа паміж Харватыяй і [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]] ёсьць вынікам вайны тых часоў. Войны з Асманскай імпэрыяй выклікалі дэмаграфічныя зьмены. У XVI стагодзьдзі харваты з заходняй і паўночнай Босьніі, [[Ліка|Лікі]], [[Крбава|Крбавы]], міжрэчча [[Уна (прыток Савы)|Уны]] і [[Купа (рака)|Купы]], і асабліва з заходняй Славоніі, перасяляліся бліжэй да Аўстрыі. Сучасныя бургенляндзкія харваты ёсьць прамымі нашчадкамі тых засяленцаў<ref>[https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=102&lang=hr «Povijest Gradišćanskih Hrvatov»]. Croatian Cultural Association in Burgenland.</ref>. Каб замяніць насельніцтва, якое бегла, Габсбургі заахвочвалі басьнійцаў несьці вайсковую службу на тэрыторыі [[Вайсковая мяжа|Вайсковай мяжы]]. На пачатку XVIII стагодзьдзя імпэратар Аўстрыйскай імпэрыі паабяцаў паважаць усе прывілеі і палітычныя правы каралеўства Харватыі, якая на той час была часткай імпэрыі, а каралева [[Марыя Тэрэзія]] зрабіла значны ўнёсак, калі ўсталявала абавязковую адукацыю на харвацкіх землях. У пэрыяд з 1797 да 1815 году [[Істрыя]], [[Далмацыя]] і [[Дуброўнік]] увайшлі ў склад Аўстрыйскай імпэрыі, такім чынам каралеўства Харватыі і ўзьбярэжная Харватыя былі аб’яднаныя пад адной каронай. 1830-я і 1840-я гады характарызаваліся рамантычным нацыяналізмам, які натхніў на харвацкае нацыянальнае адраджэньне, палітычную і культурную кампанію, якая выступала за адзінства паўднёвых славянаў у межах імпэрыі. Адной з асноўных мэтаў было стварэньне стандартнай мовы ў процівагу [[вугорская мова|вугорскай мове]]<ref>Stančić, Nikša (2009). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=80164 «Hrvatski narodni preporod — ciljevi i ostvarenja»]. Cris: Časopis Povijesnog društva Križevci. 10 (1): 6—17. — ISSN 1332-2567.</ref>. За часам [[Вугорская рэвалюцыя 1848 году|Вугорскай рэвалюцыі 1848 году]] Харватыя выступіла на баку Аўстрыі. Бан [[Ёсіп Елачыч]] дапамог перамагчы вугорцаў у 1849 годзе і распачаў палітыку [[германізацыя|германізацыі]]<ref>Čuvalo, Ante (2008). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=77559 «Josip Jelačić — Ban of Croatia»]. Review of Croatian History. Croatian Institute of History. 4 (1): 13—27. — ISSN 1845-4380.</ref>. Па рэарганізацыі Аўстрыйскай імпэрыі ў [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыну]], Харватыя і Славонія былі аб’яднаныя і далучыліся да вугорскай частцы імпэрыі, у той час як Далмацыя засталася пад аўстрыйскай каронай. Горад [[Рыека]] атрымаў асобны статус. Па заваёве Босьніі і Герцагаваны Вайсковая мяжа была ліквідаваная, а ейныя харвацкія і славонскія часткі далучаныя да Харватыі ў 1881 годзе{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. === Югаславія === [[Файл:Radic govori na skupstini.jpg|значак|зьлева|[[Сьцепан Радыч]] на асамблеі ў [[Дуброўнік]]у ў 1928 годзе.]] Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1918 годзе Харватыя ўвайшла ў склад [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]], дарма што Істрыя, [[Рыека]] і [[Задар]] знаходзіліся пад уладай [[Італія|Італіі]]. У 1921 годзе паводле [[Відаўданская канстытуцыя|Відаўданскай канстытуцыі]] аб’яднаная дзяржава славянаў была ухваленая за ўнітарную дзяржавы таму харвацкая аўтаномія, якая існавала стагодзьдзі была ліквідаваная, а Харвацкі сабар не зьбіраўся на паседжаньні да 1940-х гадоў<ref name="Scrinia">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31497 «Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine»]. Scrinia Slavonica.</ref>. Гэтая канстытуцыя выклікала супраціў, які падтрымала папулярная [[Харвацкая сялянская партыя]] на чале зь [[Сьцепан Радыч|Сьцепанам Радычам]]<ref name="Scrinia"/>. Палітычная становішча яшчэ больш пагоршылася, калі Радыч быў забіты ў Народнай скупшчыне ў 1928 годзе, што прывяло да таго, што кароль [[Аляксандар I Карагеоргіевіч|Аляксандар I]] усталяваў дыктатуру ў студзені 1929 года<ref>Begonja, Zlatko (2009). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=74560 «Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine»]. Radovi Zavoda Za Povijesne Znanosti HAZU U Zadru. Croatian Academy of Sciences and Arts (51): 203—218. — ISSN 1330-0474.</ref>. У тым жа годзе ён пераназваў дзяржаву ў [[Каралеўства Югаславія]]. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] пад кіраўніцтвам [[Антэ Павэліч]]а была створаная пранямецкая [[Незалежная Дзяржава Харватыя]] ([[усташы]]). Пад націскам [[камунізм|камуністычна]] настроеных партызанскіх аддзелаў [[Ёсіп Броз Ціта|Ёсіпа Броза Ціта]] рэжым Павэліча быў зрынуты і ўтвораная [[Сацыялістычная Фэдэрацыйная Рэспубліка Югаславія]], або СФРЮ, у склад якой увайшлі шэсьць фэдэрацыйных рэспублік: [[Сэрбія]], Харватыя, [[Славенія]], [[Паўночная Македонія|Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Босьнія і Герцагавіна]]. [[Файл:Nixontito19712.jpg|значак|[[Ёсіп Броз Ціта]] (другі зьлева) кіраваў Югаславіяй ад 1944 па 1980 год.]] У 1967 годзе харвацкія пісьменьнікі і лінгвісты апублікавалі [[Дэклярацыя аб статусе і назве харвацкай стандартнай мовы|Дэклярацыю аб статусе і назве харвацкай стандартнай мовы]] з патрабаваньнем роўнага стаўленьня да сваёй мовы разам зь іншымі мовамі дзяржавы<ref>Šute, Ivica (1999). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=76413&lang=en «Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika — Građa za povijest Deklaracije»]. Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest. 31 (1): 317—318. — ISSN 0353-295X.</ref>. Дэклярацыя спрыяла нацыянальнаму руху, які дамагаўся пашырэньня грамадзянскіх правоў і пераразьмеркаваньня югаслаўскай эканомікі, кульмінацыяй якога стала [[Харвацкая вясна]] 1971 году, якая была здушаная югаслаўскім кіраўніцтвам<ref>Vurušić, Vlado (6.08.2009). [https://web.archive.org/web/20120806045846/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ «Heroina Hrvatskog proljeća»]. Jutarnji list.</ref>. Тым ня менш, [[Канстытуцыя Югаславіі 1974 году]] надала фэдэральным адзінкам большую аўтаномію, таму фактычна Харвацкая вясна дасягнула сваёй мэты. Да таго ж гэтая канстытуцыя забясьпечыла юрыдычны падмурак незалежнасьці фэдэратыўных складнікаў пазьней<ref>Rich, Roland (1993). [https://web.archive.org/web/20210719043217/http://www.ejil.org/article.php?article=1207&issue=67 «Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union»]. European Journal of International Law. 4 (1): 36—65. [[doi]]:[https://doi.org/10.1093%2Foxfordjournals.ejil.a035834 10.1093/oxfordjournals.ejil.a035834].</ref>. Па сьмерці Ціта ў 1980 годзе палітычная сытуацыя ў Югаславіі пагоршылася. Нацыянальную напружанасьць узмацнілі [[Мэмарандум Сэрбскай акадэміі навук і мастацтваў]] 1986 году і гэтак званая [[Бюрактатычная рэвалюцыя]] 1989 годзе ў [[Ваяводзіна|Ваяводзіне]], [[Косава|Косаве]] і [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|433}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121106113747/http://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html «Leaders of a Republic in Yugoslavia Resign»]. The New York Times.</ref>. У студзені 1990 году камуністычная партыя падзялілася паводле нацыянальнай прыкметы, і харвацкая фракцыя запатрабавала большая свабоды ў рамках фэдэрацыі<ref>Pauković, Davor (1.06.2008). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=55640 «Posljednji kongres Saveza komunista Jugoslavije: uzroci, tijek i posljedice raspada»]. Časopis za Suvremenu Povijest. Centar za politološka istraživanja. 1 (1): 21—33. — ISSN 1847-2397.</ref>. У тым жа годзе ў Харватыі адбыліся першыя шматпартыйныя выбары, у выніку чаго перамога [[Франьё Туджман]]а абвастрыла нацыянальную напружанасьць<ref>Magas, Branka (13.12.1999). [https://web.archive.org/web/20121110024351/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html «Obituary: Franjo Tudjman»]. The Independent.</ref>. === Па здабыцьці незалежнасьці === У 1991 годзе Харватыя абвесьціла незалежнасьць, прызнаную міжнароднай супольнасьцю ў 1991—1992 гадах, пачалася [[Вайна Харватыі за незалежнасьць|вайна за незалежнасьць]], якая доўжылася да канца 1995 году. Абвяшчэньне незалежнасьці Харватыяй і [[Славенія]]й сталася пачаткам распаду СФРЮ. Канчаткова цэласнасьць краіны была адноўленая ў 1998 годзе. Большасьць крыніцаў ацэньвае колькасьць загінулых у вайне каля 20 тысяч чалавек<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm «Presidents apologise over Croatian war»]. BBC News.</ref><ref>[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/11/20/feature-01 «Serbia to respond to Croatian genocide charges with countersuit at ICJ»]. SETimes.</ref>. Першым [[прэзыдэнт]]ам новай незалежнай Харватыі быў [[Франьё Туджман]]. Пэрыяд пасьля 2000 году характарызуецца дэмакратызацыяй, эканамічным ростам, структурнымі і сацыяльнымі рэформамі, але ў той жа час існаваньнем беспрацоўя, карупцыі і неэфэктыўнасьці дзяржаўнага кіраваньня<ref>Puljiz, Vlado; Bežovan, Gojko; Matković, Teo; Šućur, dr Zoran; Zrinščak, Siniša (2008). [https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&q=hrvatska+nakon+2000&pg=PA43 «Socijalna politika Hrvatske»]. Zagreb: Pravni fakultet u Zagrebu. — С. 43—52. — ISBN 978-953-97320-9-5.</ref>. У лістападзе 2000 году і сакавіку 2001 году парлямэнт зрабіў праўкі ў канстытуцыю, змяніўшы былую дзьвюхпалатную структуру да гістарычнай аднапалатную формы і скараціўшы паўнамоцтвы прэзыдэнта<ref>[https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 «History and Development of Croatian Constitutional Judicature»]. Constitutional Court of the Republic of Croatia.</ref>. Харватыя далучылася да праграмы [[Партнэрства дзеля міру]] 25 траўня 2000 году<ref>[http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=46827 «Partnerstvo za mir»]. Hrvatska enciklopedija.</ref> і стала сябрам [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] 30 лістапада 2000 году. 29 кастрычніка 2001 году Харватыя склала Пагадненьне аб стабілізацыі і асацыяцыі з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязам]]<ref>[https://www.jutarnji.hr/arhiva/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu/3756672/ «Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU»]. Jutarnji List.</ref>, і зрабіла афіцыйную заяўку на далучэньне да ЭЗ у 2003 годзе, атрымаўшы статус краіны-кандыдата ў 2004 годзе. Перамовы аб далучэньні адбыліся ў 2005 годзе<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html «Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU!»]. Dnevnik.</ref>. 1 красавіка 2009 году Харватыя далучылася да [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]]<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html «Hrvatska postala članica NATO saveza»]. Dnevnik.</ref>. Хваля антыўрадавых пратэстаў у пачатку 2011 году выявіла агульную незадаволенасьць палітыкай і эканомікай<ref>[https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb «Et tu, Zagreb?»]. The Economist.</ref>. На наступны год большасьць грамадзянаў краіны выказалася на рэфэрэндуме за далучэньне да ЭЗ, што афіцыйна адбылося 1 ліпеня 2013 году<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-23118035 «Croatia celebrates on joining EU»]. BBC News.</ref>. У 2013 годзе адбыўся [[Рэфэрэндум у Харватыі 2013 году|рэфэндум аб пажыцьцёвым шлюбе мужчыны і жанчыны]]. == Геаграфія == [[Файл:Croatia topo.jpg|значак|зьлева|Тапаграфічная мапа Харватыі.]] Тэрыторыя краіны мае выгнутую форму і ахоплівае {{Лік|56594}} км². Адзін з бакоў, утвараемы рэкамі [[Мура]], [[Драва]] і [[Дунай]] на поўначы і [[Сава (рака)|Сава]] на поўдні, цягнецца на ўсход да [[Сэрбія|Сэрбіі]]. Другі бок, абмежаваны [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]] і заходнімі сьцягамі [[Дынарскае сугор’е|Дынарскіх Альпаў]], цягнецца па поўдзень да [[Каторская бухта|Каторскай бухты]]. Гістарычны край Славонія пераважна раўнінны. Ён месьціцца паміж рэкамі Драва, Дунай і Сава (зьяўляецца часткай [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай нізіны]]). Дунай, другая паводле даўжыні рака Эўропы, працякае праз горад [[Вукавар]] на скрайнім усходзе і ўтварае натуральную мяжу з сэрбскай [[Ваяводзіна]]й. На паўднёвы-захад ад Славоніі месьціцца горны ланцуг выпняковых Дынарскіх Альпаў, выцягнуты ўздоўж узьбярэжжа Адрыятычнага мора. Найвышэйшым пунктам краіны ёсьць гара [[Цынцар]], якая сягае да {{Лік|2085}} мэтраў. У Істрыі так жа сама пераважае раўнінны рэльеф. Здараюцца [[землятрус]]ы. Берагавая лінія Адрыятычнага мора значна перарэзаная. Уздоўж берагоў маюцца шмат скалістых астраўкоў, якіх налічваецца ажно {{Лік|1185}}, пры гэтым толькі 48 зь іх маюць сталае насельніцтва. Найвялікшымі з астравоў ёсьць [[Црэс]] і [[Крк]], кожны зь якіх маюць плошчу блізу 405 км². Частка тэрыторыі на скрайнім поўдні ў навакольлях [[Дуброўнік]]у практычна ёсьць эксклавам. Гэты рэгіён зьвязаны з астатняй часткай тэрытарыяльнымі водамі, але аддзелены невялічкай берагавой паласой, якая належыць [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі і Герцагавіны]]. [[Пэлешацкі мост]] лучыць гэты эксклаў з астатняй часткай Харватыі. Галоўныя рэкі — Сава, Драва, Дунай і Купа. Найвялікшае возера — [[Уранска|Ўранска]]. Азёры славяцца сваімі адметнымі колерамі, пачынаючы ад блакітнаватага да мятна зялёнага, шэрага ці сіняга<ref>[https://web.archive.org/web/20120701184734/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe «The best national parks of Europe»]. BBC.</ref>. === Клімат === У Славоніі і Малай Харватыі пераважае мерна-кантынэнтальны [[клімат]] зь цёплым летам ад +20°С да +23°С і прахалоднай зімой ад -1°С да +3°С. Самымі халоднымі часткамі Харватыі ёсьць рэгіёны [[Ліка]] і [[Горскі Котар]] зь сьнежным кліматам на вышынях вышэй 1200 мэтраў. У Далмацыі і Істрыі маецца іншы міжземнаморскі субтрапічны клімат зь цёплым амаль без дажджоў летам (+25°С) і мяккай даждлівай зімой (+8°С). Узімку пераважае халодны паўночна-ўсходні вецер бура. У Дынарскіх Альпах клімат горны, зь мерным цёплым летам, мерна халоднай зімой і шматлікімі ападкамі. На ўсходзе і поўначы выпадае каля 700—1000 мм, на Адрыятычным узьбярэжжы — 800—1500 мм ападкаў штогод. Найменшыя ападкі былі зафіксаваныя на астравах і ўсходняй частцы Славоніі. Аднак у апошнім выпадку дождж падае звычайна ў [[вэгетацыйны сэзон]]. Максымальны ўзровень ападкаў назіраецца ў горных сьцягу [[Дынара]] і ў Горскім Котары<ref>Ostroški, Ljiljana, ed. (2015). [https://web.archive.org/web/20160428052926/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2015/sljh2015.pdf «Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2015»]. Statistical Yearbook of the Republic of Croatia. Vol. 47. — С. 42.</ref>. Найніжэйшая рэкордная тэмпэратура складала −35,5 °C і была зафіксаваная 3 лютага 1919 году ў [[Чакавец|Чакаўцы]], а самая высокая тэмпэратура сягала +42,8 °C. Яе зафіксавалі 4 жніўня 1981 году ў [[Плочэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170802003217/http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&param=pr21072017 «Najviša izmjerena temperatura zraka u Hrvatskoj za razdoblje od kada postoje meteorološka motrenja»]. Klima.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Dugi otok island.jpg|значак|[[Тэлашчыца|Тэлашчыцкі нацыянальны парк]] — адзін з 444 ахоўных аб’екта ў Харватыі.]] Харватую насяляюць каля 37 тысячаў вядомых відаў расьлінаў і жывёлаў, але іхняя фактычная колькасьць ацэньваецца ад 50 тысячаў да 100 тысячаў<ref>Radović, Jasminka; Čivić, Kristijan; Topić, Ramona, eds. (2006). [http://www.dzzp.hr/dokumenti_upload/20120515/dzzp201205151608230.pdf «Biodiversity of Croatia»]. State Institute for Nature Protection, Ministry of Culture.</ref>. Больш за тысячу відаў эндэмічныя, асабліва ў горных рэгіёнах і астравах. З усіх відаў 1131 від знаходзяцца пад абаронай дзяржавы<ref>Radović, Jasminka; Čivić, Kristijan; Topić, Ramona, eds. (2006). [http://www.dzzp.hr/dokumenti_upload/20120515/dzzp201205151608230.pdf «Biodiversity of Croatia»]. State Institute for Nature Protection, Ministry of Culture. — ISBN 953-7169-20-0.</ref>. У паўночнай частцы краіны пераважаюць [[дуб]]овыя і [[ліпа]]выя лясы; у Славоніі — лесастэпы і [[стэп]]ы; на Адрыятычным узьбярэжжы і астравах — субтрапічная расьліннасьць; у гарах — дубова-[[граб]]авыя, [[бук]]авыя і [[Хвоя звычайная|хвойныя]] лясы. Апрацоўваемыя землі займаюць каля 25% тэрыторыі краіны, пасьвішчы — 22%. У лясах жывуць [[воўк]]і, [[Мядзьведзь буры|мядзьведзі]], [[алень|алені]], [[казуля|казулі]], [[дзік]]і, [[ліса|лісы]], [[фазан]]ы, [[дзікая качка|дзікія качкі]]. Лес ахоплівае амаль 44% харвацкай зямлі. Харватыя мае 444 ахоўныя тэрыторыі, якія ахопліваюць 9% краіны. Сюды ўваходзяць восем нацыянальных паркаў, два рэзэрвацыі і дзесяць прыродных паркаў. Самы вядомы ахоўны раён і найстарэйшы нацыянальны парк у Харватыі — [[Плітвіцкія азёры]], якія нават улучаны ў сьпіс аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Усе адмысловыя рэзэрвацыя, нацыянальныя і прыродныя паркі кіруюцца і абароняюцца цэнтральным урадам, у той час як іншыя ахоўныя рэгіёны знаходзяцца пад абаронай адміністрацыяў жупаніяй. == Палітыка == === Дзяржаўны лад === [[Файл:St. Mark's Square (13023806233).jpg|значак|зьлева|[[Банскія двары]] ёсьць месцам паседжаньняў ураду краіны.]] Харватыя — унітарная канстытуцыйная [[рэспубліка]], якая карыстае [[парлямэнт|парлямэнцкую]] сыстэму. Як у вялікай колькасьці іншых дзяржаваў у Харватыі існуе падзел на заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады<ref name="vlada">[https://web.archive.org/web/20130905201133/http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure «Political Structure»]. Government of Croatia.</ref>. Прэзыдэнт Харватыі ёсьць кіраўніком дзяржавы, які непасрэдна абіраецца на пяцігадовы тэрмін і абмежаваны канстытуцыяй дзьвюма кадэнцыямі. У дадатак да таго, што прэзыдэнт выконвае абавязкі вайскаводу ўзброеных сілаў, ён абавязаны прызначыць прэм’ер-міністра поруч з парлямэнтам і мае пэўны ўплыў на замежную палітыку<ref name="vlada"/>. Заканадаўчую ўладу мае аднапалатны парлямэнт званы [[Харвацкі сабар]]. Колькасьць дэпутатаў можа вагацца ад 100 да 160. Абіраюцца ўсеагульным народным галасаваньнем на тэрміну у чатыры гады. Заканадаўчыя паседжаньні ладзяцца з 15 студзеня па 15 ліпеня на пачатку год і з 15 верасьня па 15 сьнежня напрыканцы году<ref>[https://web.archive.org/web/20160706061905/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 «About the Parliament»]. Sabor.</ref>. Дзьвюма найбуйнейшымі палітычнымі партыямі краіны ёсьць [[Харвацкая дэмакратычная садружнасьць]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Харватыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160706062229/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 «Members of the 6th Parliament»]. Sabor.</ref>. Харватыя мае сыстэму [[кантынэнтальнае права|кантынэнтальнага права]], паводле якой крыніцай закону ў першую чаргу ёсьць пісьмовыя статуты, і судзьдзі служаць рэалізатарамі, а не стваральнікамі права. На яе на разьвіцьцё ў значнай ступені паўплывалі нямецкія і аўстрыйскія прававыя сыстэмы. Харвацкі закон падзелены на дзьве асноўныя сфэры — прыватнае і дзяржаўнае заканадаўства. Да таго, як былі скончаныя перамовы аб уступленьні ў [[Эўрапейскі Зьвяз]], заканадаўства краіны было цалкам гарманізавана з законамі эўрапейскае супольнасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20120326105744/http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&content=62 «Overview of EU–Croatia relations»]. Delegation of the European Union to the Republic of Croatia.</ref>. Галоўнымі судамі ў краю ёсьць Канстытуцыйны суд, які кантралюе адпаведнасьць законаў канстытуцыі, а таксама Вярхоўны суд, які ёсьць галоўным апэляцыйным судом. Маюццца таксама адміністрацыйныя, акруговыя, гарадзкія суды, які разглядаюць справы ў адпаведных сфэрах і тэрыторыях<ref>[https://www.vsrh.hr/ustavne-odredbe.aspx «Ustavne odredbe»]. Vrhovni sud Republike Hrvatske.</ref>. === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Visita del presidente del Gobierno Pedro Sánchez a Croacia en 2021 (1).jpg|значак|зьлева|Ганаровая варта сустракае прэм’ер-міністра Харватыі [[Андрай Пленкавіч|Андрая Пленкавіча]] і ягонага гішпанскага калегу [[Пэдра Санчэс]]а.]] Харватыя мае дыпляматычныя дачыненьні з 194 краінамі, маючы 57 амбасадаў, 30 консульстваў і 8 сталых дыпляматычных місіяў. У дадатак да гэтага ў самой Харватыі працуюць 56 замежных амбасадаў і 67 консульстваў, а таксама маюцца сядзібы міжнародных арганізацыяў, як то [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця|Эўрапейскага банку рэканструкцыі і разьвіцьця]], [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі|Міжнароднай арганізацыі па міграцыі]], [[Арганізацыя па бясьпецы і супрацы ў Эўропе|Арганізацыі па бясьпецы і супрацы ў Эўропе]], [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]], [[Сусьветная арганізацыя здароўя|Сусьветнай арганізацыі здароўя]], [[Міжнародны крымінальны трыбунал для былой Югаславіі|Міжнароднага крымінальнага трыбуналу для былой Югаславіі]], [[Праграма разьвіцьця ААН|Праграмы разьвіцьця ААН]], [[Управа Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў|Управы Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў]] і [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЭФ]]. Заяўленыя мэты харвацкай замежнай палітыкі ўключаюць пашырэньне дачыненьняў з суседнімі краінамі, распрацоўку міжнароднага супрацоўніцтва і прасоўваньне харвацкай эканомікі і самой Харватыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120127073846/http://un.mfa.hr/?mh=151&mv=840 «Foreign Policy Aims»]. Ministry of Foreign Affairs and European Integration</ref>. З 2013 году Харватыя ёсьць сябрам [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Паводле стану на 2021 год Харватыя ўсё яшчэ мела нявырашаныя памежныя спрэчкі з [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]], [[Чарнагорыя]]й, [[Сэрбія]]й і [[Славенія]]й<ref>[https://web.archive.org/web/20190327101217/https://www.total-croatia-news.com/politics/16084-overview-of-croatia-s-border-disputes-with-bij-montenegro-serbia-slovenia-liberland «Overview of Croatia’s Border Disputes with BiH, Montenegro, Serbia, Slovenia, Liberland»]. Total Croatia News.</ref>. Харватыя ўваходзіць у [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыю Паўночнаатлянтычнай дамовы]]<ref>Steven Lee Myers (5.04.2008). [https://www.nytimes.com/2008/04/05/world/europe/05cnd-prexy.html «Bush Champions Expansive Mission for NATO»]. The New York Times.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7977332.stm «Nato welcomes Albania and Croatia»]. BBC News.</ref>. 1 студзеня 2023 году Харватыя адначасова далучылася да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]] і [[эўразона|эўразоны]]<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-64144309 «Croatia begins new euro and Schengen zone era»]. BBC News.</ref>. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === [[Файл:Castle of Varazdin (17).jpg|значак|[[Вараждзін]] быў сталіцай Харватыі з 1767 па 1776 гады. На выяве [[Вараждзінскі замак]], які ўлучаны да [[Сьпіс аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў Харватыі|сьпісу аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]].]] Харватыя ўпершыню была падзеленая на паветы яшчэ ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]<ref>Mandić, Oleg (1952). [https://web.archive.org/web/20190808023945/http://www.historiografija.hr/hz/1952/HZ_5_11_MANDIC.pdf «O nekim pitanjima društvenog uređenja Hrvatske u srednjem vijeku»]. Historijski Zbornik. Školska knjiga. 5 (1–2): 131–138.</ref>. Падзелы зьмяняліся зь цягам часу, адлюстроўваюць страты тэрыторыяў праз [[Асманская імпэрыя|асманскую]] навалу і наступнае вызваленьне тэрыторыяў. Адбітак таксама рабілі і зьмены палітычнага статусу [[Далмацыя|Далмацыі]], [[Дуброўнік]]а і [[Істрыя|Істрыі]]. Традыцыйны падзел краіны быў адменены ў 1920-х гадах, калі ў [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў|Каралеўстве сэрбаў, харватаў і славенцаў]] і ягоным наступніку [[Каралеўства Югаславія|Каралеўстве Югаславіі]] быў створаны свой уласны падзел на вобласьці{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|429}}. За камуністычным часам адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краю быў перагледжаны. Папярэднія рэгіёны былі скасаваныя, а краіна была падзеленая амаль на сто грамадаў. Паводле стану на 1992 год, Харватыя падзялялася на 20 [[жупанія]]ў і сталічны рэгіён [[Заграб (сталічная акруга)|Заграбу]], апошні мае фактычна падвоены статус жупаніі і гораду. З тых часоў колькасьць жупаніяў і іхны склад не зьмяняўся, але межы рэгіёнаў некалькі разоў пераглядаліся. Апошнім разам граніцы між жупаніямі пераглядаліся ў 2006 годзе. {| class="sortable wikitable" cellspacing="2" style="margin-top:7px; margin-right:0; background:none; text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! <!--style="width:120/75/75/85px"--> [[Жупанія]] !! Сталіца !! Плошча (км²)!! Насельніцтва |- | [[Белаварска-Білагорская жупанія|Белавар-Білагора]] || [[Белавар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2652|| style="text-align:right;padding-right:2px"|119,743 |- | [[Бродзка-Пасаўская жупанія|Брод-Пасавіна]] || [[Славонскі-Брод]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2043|| style="text-align:right;padding-right:2px"|158,559 |- | [[Дуброўніцка-Нерэтванская жупанія|Дуброўнік-Нерэтва]] || [[Дуброўнік]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1783|| style="text-align:right;padding-right:2px"|122,783 |- | [[Істрыйская жупанія|Істрыя]] || [[Пазін]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2820|| style="text-align:right;padding-right:2px"|208,440 |- | [[Карлавацкая жупанія|Карлавац]] || [[Карлавац]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3622|| style="text-align:right;padding-right:2px"|128,749 |- | [[Капрыўніцка-Крыжэвацкая жупанія|Капрыўніца-Кружэўцы]] || [[Капрыўніца]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|1746|| style="text-align:right;padding-right:2px"|115,582 |- | [[Крапінска-Загорская жупанія|Крапіна-Загор’е]] || [[Крапіна]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1224|| style="text-align:right;padding-right:2px"|133,064 |- | [[Ліцка-Сенская жупанія|Ліка-Сенж]] || [[Госьпіч]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|5350|| style="text-align:right;padding-right:2px"|51,022 |- | [[Меджымурская жупанія|Медымур’е]] || [[Чакавец]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|730|| style="text-align:right;padding-right:2px"|114,414 |- | [[Осіецка-Баранская жупанія|Осіек-Баранья]] || [[Осіек]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4152|| style="text-align:right;padding-right:2px"|304,899 |- | [[Пожэска-Славонская жупанія|Пожэга-Славонія]] || [[Пожэга]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1845|| style="text-align:right;padding-right:2px"|78,031 |- | [[Прыморска-Горанская жупанія|Прымор’е-Горскі Котар]] || [[Рыека]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3582|| style="text-align:right;padding-right:2px"|296,123 |- | [[Шыбэнска-Кнінская жупанія|Шыбэнік-Кнін]] || [[Шыбэнік]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2939|| style="text-align:right;padding-right:2px"|109,320 |- | [[Сісацка-Маславінская жупанія|Сісак-Маславіна]] || [[Сісак]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|4463|| style="text-align:right;padding-right:2px"|172,977 |- | [[Спліцка-Далмацінская жупанія|Спліт-Далмацыя]] || [[Спліт]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4534|| style="text-align:right;padding-right:2px"|455,242 |- | [[Вараждзінская жупанія|Вараждзін]] || [[Вараждзін]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1261|| style="text-align:right;padding-right:2px"|176,046 |- | [[Віравіціцка-Падраўская жупанія|Віравіціца-Падравіна]] || [[Віравіціца]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2068|| style="text-align:right;padding-right:2px"|84,586 |- | [[Вукаварска-Срэмская жупанія|Вукавар-Сырмія]] || [[Вукавар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2448|| style="text-align:right;padding-right:2px"|180,117 |- | [[Задарская жупанія]] || [[Задар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3642|| style="text-align:right;padding-right:2px"|170,398 |- | [[Заграбская жупанія]] || [[Заграб]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3078|| style="text-align:right;padding-right:2px"|317,642 |- | [[Заграб (сталічная акруга)|Заграбская сталічная акруга]] || [[Заграб]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|641|| style="text-align:right;padding-right:2px"|792,875 |} == Насельніцтва == [[Файл:Religious belief in Croatia, 2011.svg|значак|Паказьнікі колькасьці вернікаў паводле жупаніяў.]] Паводле ацэнак на 2019 год колькасьць насельніцтва ў Харватыі складала 4,13 млн чалавек, дзякуючы чаму краіна займала 127-е месца ў сьвеце паводле згаданага паказьніка. У той жа час паводле шчыльнасьці насельніцтва Харватыя адная з самых маланаселеных дзяржаваў Эўропы, маючы 72,9 жыхароў на квадратны кілямэтар тэрыторыі<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/CroInFig/croinfig_2018.pdf «Croatia in Figures»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Агульная працягласьць жыцьця на 2018 год складала 76,3 гадоў. Агульны ўзровень нараджальнасьці сягае 1,41 дзяцей на жанчыны, стаючыся адной з найменшых у сьвеце, што значна ніжэйшы за ўзровень замяшчэньня ў 2,1. Пры гэтым у 1885 годзе гэты паказьнік складаў 6,18 дзяцей<ref>Roser, Max (2014). [https://web.archive.org/web/20180807185806/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=AUT «Total Fertility Rate around the world over the last two centuries»]. Our World in Data. Gapminder Foundation.</ref>. Сьмяротнасьць усё яшчэ перавышае нараджальнасьць з 1991 году<ref name="Statistics">[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2010/SLJH2010.pdf «2010 — Statistical Yearbook of the Republic of Croatia»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. У выніку Харватыя мае адно з самых найстарэйшых насельніцтваў у сьвеце, маючы сярэдні узрост 43,3 гады. Насельніцтва няўхільна павялічвалася з 2,1 мільёнаў у 1857 годзе да 1991 году, калі ягоная колькасьць дасягнула максымума у 4,7 мільёнаў чалавек<ref name="Statistics"/>. Зьніжэньне колькасьці насельніцтва павялічылася як вынік [[Вайна Харватыі за незалежнасьць|вайны за незалежнасьць]]. Гэтак у 1991 годзе каля 400 тысяч чалавек беглі з сваіх дамоў праз ваенные дзеяньні і гвалт<ref>[https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm «Summary of judgement for Milan Martić»]. United Nations.</ref>. Паводле справаздачы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] 2013 года, 17,6% насельніцтва Харватыі былі імігрантамі<ref>[https://web.archive.org/web/20230107123721/https://esa.un.org/unmigration/TIMSA2013/migrantstocks2013.htm «International Migration and Development»]. UN.</ref>. Паводле зьвестак 2021 году пераважную большасьць фармавалі [[харваты]] (91,6%). Наступнымі этнічнымі грамадамі былі [[сэрбы]] (3,2%), [[басьнійцы]] (0,62%), [[цыганы]] (0,46%) ды іншыя. Прыблізна 4 мільёны харватаў жывуць па-за мяжой<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-fenomen-vise-hrvata-zivi-u-inozemstvu-nego-u-domovini---465670.html «U Hrvatskoj je loše i preporučam svakom mladom čovjeku da ode u Njemačku»]. Dnevnik.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Šibenik, Katedrala sv. Jakova - sjeveroistok.jpg|значак|Відарыс [[Шыбэніцкая катэдра|Шыбэніцкай катэдры]].]] Харватыя ня мае афіцыйнай рэлігіі, бо паводле канстытуцыі грамадзянам гарантуецца свабода рэлігіі. Усе рэлігійныя грамады роўныя перад законам, а духоўная сфэра аддзеленая ад дзяржавы. Паводле перапісу 2011 году 91,36% харватаў ідэнтыфікуюць сябе [[хрысьціянства|хрысьціянскімі]] вернікамі. Зь іх найвялікшую групу складаюць [[каталіцтва|каталікі]], на якіх прыпадае 86,28% насельніцтва. Маюцца дэнамінацыі [[праваслаўная царква|праваслаўных]] (4,44%) і [[пратэстанцтва|пратэстантаў]] (0,34%). Найбольшай рэлігіяй пасьля хрысьціянства ў краіне ёсьць [[іслам]] (1,47%). Яшчэ 4,57% адзначылі што ня маюць рэлігійнай прыналежнасьці. Паводле апытанцы Эўрабаромэтру, якая ладзілася ў 2010 годзе, 69% насельніцтва лічаць, што Бог існуе<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/archives/ebs/ebs_341_en.pdf «Special Eurobarometer 341, Biotechnology»]. — С. 209.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:University of Zagreb.jpg|значак|зьлева|Адзін з кампусаў [[Заграбскі ўнівэрсытэт|Заграбскага ўнівэрсытэту]].]] Краіна мае выдатны ўзровень [[пісьменнасьць|пісьменнасьці]], то бок 99,2% насельніцтва маюць ўмеласьць чытаць і пісаць<ref>[https://web.archive.org/web/20160629133830/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/results/htm/e01_01_33/E01_01_33.html «Population aged 10 and over by sex and illiterates by age, 2011 census»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Пачатковая адукацыя ў Харватыі пачынаецца з шасьці ці сямі гадоў. Дзеці мусяць адвучыцца ў васьмі клясах. Сярэдняя адукацыя забясьпечваецца [[гімназія]]мі і прафэсійнымі школамі. Паводле стану на 2019 год, у дзяржаве працавалі 2103 пачатковыя школы і 738 сярэдніх школаў, якія забясьпечвалі розныя формы сярэдняй адукацыі<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/StatInfo/pdf/StatInfo2020.pdf «Statističke informacije 2020»]. Državni zavod za statistiku. 2019. — С. 33.</ref>. Пачатковая і сярэдняя адукацыя дасяжная на мовах вызнаных меншасьцяў, то бок заняткі могуць ладзяцца на чэскай, нямецкай, вугорскай, італьянскай і сэрбскай мовах<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Croatia#CITEREF2017_Statistical_Yearbook_of_the_Republic_of_Croatia «2017 Statistical Yearbook of the Republic of Croatia»]. — С. 488.</ref>. Таксама ў краіне ёсьць мажлівасьць атрымаць музычную адукацыю і навучыцца мастацтву. Харватыя мае восем дзяржаўных і два прыватныя ўнівэрсытэты<ref name="iro">[https://web.archive.org/web/20170306211642/http://www.iro.hr/hr/informiranje-i-savjetovanje-o-visokom-obrazovanju/studiranje-u-hrvatskoj/pregled-institucija/ «Pregled institucija»]. Institut za razvoj obrazovanja.</ref>. Найстарэйшым ёсьць [[Задарскі ўнівэрсытэт]], які паўстаў яшчэ ў 1396 годзе і працаваў да 1807 году. Пасьля доўгага часу адсутнасьці спадкаемца ўнівэрсытэту быў створаны нанова ў 2002 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20150615023030/http://www.unizd.hr/Onama/tabid/55/Default.aspx «O nama»]. Sveučilište u Zadru.</ref>. Самым жа старажытным бесьперапынна дзейным унівэрсытэтам краіны ёсьць сталічны [[Заграбскі ўнівэрсытэт]], закладзены ў 1669 годзе. Ён жа ёсьць найстарэйшым дзейным унівэрсытэтам усёй паўднёва-ўсходняй Эўропы<ref>[http://www.unizg.hr/homepage/about-university/history/ «University of Zagreb 1699—2005»]. University of Zagreb.</ref>. У краіне налічваюцца 15 політэхнічных установаў, зь якіх дзьве прыватныя, а таксама маюцца 30 найвышэйшых навучальных інстытуцыяў, зь якіх 27 ёсьць прыватнымі<ref name="iro"/>. Усяго ў Харватыі працуюць 55 інстытутаў найвышэйшай адукацыі, дзе навучаліся больш за 157 тысячаў студэнтаў<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2016/sljh2016.pdf «Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2016»]. Statistički Ljetopis Republike Hrvatske.</ref>. У дзяржаве дзеюць 205 кампаніяў, дзяржаўных установаў і некамэрцыйных арганізацыяў, якія займаюцца навуковымі дасьледаваньні і тэхналягічныя распрацоўкі. Гэтак агулам на гэтую сфэру ў 2008 годзе было выдаткавана 400 млн эўра. == Эканоміка == [[Файл:Brodosplit - juice carrier.JPG|значак|зьлева|Караблебудаўніцтва заўсёды было адной з значных галінаў прамысловасьці Харватыі.]] Харватыя мае разьвітую рынкавую [[Эканоміка|эканоміку]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180111190936/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#High_income «Country and Lending Groups»]. World Bank.</ref>. Зьвесткі [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] сьведчаць пра тое, што [[СУП]] краіны склаў у 2011 годзе 80,3 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў]], ці 18 191 даляраў на чалавека. Агенцтва Эўрастат сьведчыць, што ў 2010 годзе ў Харватыі СУП на чалавека складае каля 61% ад сярэдняга значэньня па [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. Сярэдні заробак ў краіне склаў у ліпені 2012 году 5492 куны (912 даляраў) за месяц, а [[Міжнародная прафсаюзная арганізацыя]] ацэньвае беспрацоўе ў Харватыі на ўзроўні 9,1%. У 2010 годзе большая частка эканомікі краіны складаецца з сэктара паслугаў (66%), [[прамысловасьць]] складае 27,2%, [[сельская гаспадарка]] — 6,8%. Прамысловасьць у асноўным прадстаўленая караблебудаўніцтвам, пераапрацоўкай ежы, фармацэўтыкай, інфармацыйнымі тэхналёгіямі, біяхіміяй і дрэваапрацоўкай. У 2010 годзе харвацкі экспарт склаў 64,9 млрд кунаў (8,65 млрд эўра), а імпарт 110,3 млрд кунаў (14,7 млрд эўра). Самым буйным зьнешнегандлёвы партнэрам краіны зьяўляецца Эўрапейскі Зьвяз, асабліва [[Нямеччына]], [[Італія]] і [[Славенія]]. [[Файл:1 dubrovnik pano - edit1.jpg|значак|[[Дуброўнік]] адзін з самых папулярных турыстычных гарадоў краіны.]] Прыватызацыя і разьвіцьцё эканомікі краіны пачалося з фармаваньня новага ўраду Харватыі, і канчаткам грамадзянскай вайны 1991 году. Наступствам вайны стала значнае разбурэньне інфраструктуры, асабліва турыстычнай галіны. У 1993 годзе, у параўнаньні з 1989 годам СУП краіны скараціўся на 40,5%. У наш час каля 40% валавага прыбытку Харватыі забясьпечваюць прадпрыемствы дзяржаўнай уласнасьці. Значнай праблемай застаецца карупцыйнасьць дзяржаўнай сыстэмы кіраваньня. У 2011 годзе Харватыя заняла 66 месца па ўзроўні карупцыі. Іншай буйной праблемай эканомікі краіны зьяўляецца буйныя замежныя запазычанасьці, якія складаюць на чэрвень 2020 году блізу 85,3% СУП краіны<ref>[https://novac.jutarnji.hr/novac/aktualno/javni-dug-dosegnuo-rekord-njegov-udjel-u-bdp-u-narastao-na-85-3-posto-15025143 «Javni dug dosegnuo rekord: njegov udjel u BDP-u narastao na 85,3 posto»]. Novac.</ref>. === Турызм === [[Турызм]] дамінуе ў харвацкім сэктары паслугаў і складае да 20% СУП. Паводле ацэнак, прыбытак ад турызму за 2019 год склаў 10,5 млрд эўра<ref>[https://www.vecernji.hr/vijesti/hrvatsku-posjetilo-68-milijuna-gostiju-otkrivamo-kolika-ce-ove-godine-biti-zarada-od-turizma-1428221 «Hrvatsku posjetilo 6,8 milijuna gostiju, otkrivamo kolika će biti zarada od turizma»]. Vecernji.</ref>. Турызм у сваю чаргу выступае як лякаматыў для некаторых іншых сфэрах, як то ён павелічвае раздробны гандаль, а таксама павелічвае сэзонную занятасьць насельніцтва. Турыстычная індустрыя хутка вырасла. Колькасьць турыстаў павялічылася ў чатыры разы пасьля здабыцьця незалежнасьці, сягнуўшы да паказьніку ў 11 млн наведвальнікаў штогод. Звычайна на курорты Харватыі прыязжаюць адпачываць грамадзяне [[Нямеччына|Нямеччыны]], [[Славенія|Славеніі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Польшча|Польшчы]]. На 2019 год у сярэднім турысты ў Харватыі бавілі час 4,7 дзён<ref>[https://web.archive.org/web/20210817055129/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2019/04-03-02_01_2019.htm «DOLASCI i NOĆENJA TURISTA u 2019»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Большая частка турыстычнага бізнэсу канцэнтруюцца ўздоўж узьбярэжжа. Лічыцца, што [[Апатыя (горад)|Апатыя]] стала першым курортным горадам. Упершыню места набыло папулярнасьць у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Да 1890-х гадоў горад стаў адным з найбуйнейшых эўрапейскіх курортаў<ref>[https://web.archive.org/web/20120429102936/http://www.opatija-tourism.hr/en/Home.aspx?PageID=5 «History of Opatija»]. Opatija Tourist Board.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Сьпіс харвацкіх літаратараў]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Аксёнова Л.А., Жидков М.П., Кайданова О.В., Конюшков Б.Д. Котляков В.М. Люри Д.И., Стрелецкий В.Н., Тархов В.А., Уткин А.И., Хропов А.Г.|частка = |загаловак = Страны мира|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = ОЛМА|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя = |isbn = 978-5-373-02764-9|тыраж = }} * {{Кніга |аўтар = Budak, Neven |частка = |загаловак = Hrvatska povijest od 550. do 1100 |арыгінал = |спасылка = http://www.leykam-international.hr/publikacija.php?id=167 |выданьне = |месца = |выдавецтва = Leykam international |год = 2018 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-953-340-061-7 |ref = Budak }} * {{Кніга |аўтар = Frucht, Richard C. |частка = |загаловак = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture |арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C |выданьне = |месца = |выдавецтва = ABC-CLIO |год = 2005 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-1-57607-800-6 |ref = Frucht }} * {{Кніга |аўтар = Mužić, Ivan |частка = |загаловак = Hrvatska povijest devetoga stoljeća |арыгінал = |спасылка = https://web.archive.org/web/20190808024028/http://www.muzic-ivan.info/hrvatska_povijest.pdf |выданьне = |месца = |выдавецтва = Naklada Bošković |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-953-263-034-3 |ref = Mužić }} * {{Кніга |аўтар = Wilkes, John |частка = |загаловак = The Illyrians |арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C |выданьне = |месца = Oxford |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 1995 |том = |старонкі = |старонак = 376 |isbn = 978-0-631-19807-9 |ref = Wilkes }} == Вонкавыя спасылкі == * {{Curlie|Regional/Europe/Croatia}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} i2odppzc9zo9qbdkl6loceh9a7qv9vt 0 14724 2676368 2675241 2026-06-26T20:08:39Z Kvrtkmrtyrr 91676 /* */ 2676368 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 3,752 трлн $ | Год падліку СУП ППЗ = 2022 | Месца паводле СУП ППЗ = 8 | СУП ППЗ на чалавека = 55 301 $ | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2022 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = 28 | СУП намінал = 3,376 трлн $ | Год падліку СУП намінал = 2022 | Месца паводле СУП намінал = 6 | СУП намінал на чалавека = 49 761 $ | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2022 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 25 }} '''Злу́чанае Карале́ўства Вялі́кай Брыта́ніі і Паўно́чнай Ірля́ндыі''' ({{мова-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}), скарочана — '''Вялікабрыта́нія''', '''Вялі́кая Брыта́нія''' — сувэрэнная [[краіна]] ў [[Эўропа|Эўропе]], якая месьціцца на паўночным захадзе Эўропы на архіпэлягу [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]]<ref>[https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines «Toponymic guidelines for the United Kingdom»]. GOV.uk.</ref>. Да складу каралеўства ўваходзяць [[Ангельшчына]], [[Валія]], [[Шатляндыя]] і [[Паўночная Ірляндыя]]<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 «Countries within a country»]. Prime Minister’s Office.</ref>, а таксама мноства меншых астравоў у межах Брытанскіх астравоў і шэраг заморскіх тэрыторыяў ва ўсім сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20160814114302/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/great-britain?q=Great+Britain «Definition of Great Britain in English»]. Oxford University Press.</ref>. Паўночная Ірляндыя мае сумесную сухаземную мяжу з [[Ірляндыя|Рэспублікай Ірляндыяй]], астатная асноўная частка дзяржавы ёсьць аточанай [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіянам]], [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], [[Ля-Манш]]ам, [[Кельцкае мора|Кельцкім]] і [[Ірляндзкае мора|Ірляндзкім марамі]]. Агульная плошча Злучанага Каралеўства складае каля 242 500 км². Паводле стану на 2020 год насельніцтва Вялікабрытаніі перавышала 67 мільёнаў чалавек<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ «Office for National Statistics»]. GOV.uk.</ref>. Краіна ёсьць унітарнай [[парлямэнт|парлямэнцкай]] [[дэмакратыя]]й і [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]<ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx «The British Monarchy, What is constitutional monarchy?»]. GOV.uk.</ref>. Пасаду манарха на сёньня займае кароль [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]. Да гэтага працяглы час з 1952<ref>[http://www.aol.co.uk/news/2016/10/13/queen-takes-over-longest-reign-mantle-after-thailands-king-bhumibol-dies/ «Queen takes over longest reign mantle after Thailand’s King Bhumibol dies»]. AOL.</ref> па 2022 гады пасаду займала каралева [[Лізавета II]]. Сталіцай і найбуйнейшым горадам ёсьць [[Лёндан]], сусьветны горад і фінансавы цэнтар з насельніцтвам больш за 14 млн чалавек. Да ліку іншых буйных гарадоў улучаюць [[Бірмінггэм]], [[Манчэстэр]], [[Глазга]], [[Лівэрпул]] і [[Лідс]]<ref>D. Clark (17 January 2022). [https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ «Largest UK cities 2020»]. Statista.</ref>. Шатляндыя, Ўэйлз і Паўночная Ірляндыя маюць уласныя ўрады, але кожны зь іх валодае рознымі паўнамоцтвамі<ref>[https://web.archive.org/web/20100404062853/http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm «Country Overviews: United Kingdom»]. Transport Research Knowledge Centre.</ref>. Найбліжэйшыя да Вялікабрытаніі астравы [[Мэн (востраў)|Мэн]], [[Гернсі]] і [[Джэрзі]] ня ёсьць часткай Вялікабрытаніі, але яны маюць статус залежных ад кароны, а брытанскі ўрад адказвае за іхнюю абарону і міжнароднае прадстаўніцтва<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 «Key facts about the United Kingdom»]. Directgov.</ref>. Таксама налічваецца 14 брытанскіх заморскіх тэрыторыяў<ref>[https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories «Supporting the Overseas Territories»]. Foreign and Commonwealth Office.</ref>, то бок апошнія рэшткі [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], якая ў сваім росквіце ў 1920-х гадах ахоплівала амаль чвэрць сушы і траціну насельніцтва сьвету, і была самай вялікай імпэрыяй у гісторыі. Брытанскі ўплыў можна назіраць у мове, культуры, прававых і палітычных сыстэмах, які ёсьць узорам для шматлікіх былых калёніяў<ref>Julian Go (2007). [https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 «A Globalizing Constitutionalism?, Views from the Postcolony, 1945—2000»]. In Arjomand, Saïd Amir (ed.). Constitutionalism and political reconstruction. Brill. — С. 92—94. — ISBN 978-90-04-15174-1.</ref>. == Гісторыя == === Даўнія часы === Засяленьне [[краманьёнец|краманьёнцамі]] тэрыторыі, якая пазьней стала Вялікабрытаніяй, адбывалася хвалямі, пачынаючы блізу 30 тысяч гадоў таму<ref>[https://web.archive.org/web/20210213081240/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm «Ancient skeleton was 'even older'»]. BBC News.</ref>. Востраў быў бесьперапынна заселены толькі з моманту апошняга адступленьня ледавікоў каля {{Лік|11500}} гадоў таму<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2018-02-09-12000-year-story-revealing-history-settlers-britain-end-ice-age-present-day «A 12,000-year story — revealing the history of settlers in Britain from the end of the Ice Age to the present day»]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. University of Oxford.</ref>. Да канца дагістарычнага пэрыяду рэгіёну насельніцтва, як мяркуецца, належала пераважна да культуры, якая вядомая як астраўная кельцкая<ref>Koch, John T. (2006). [https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 «Celtic culture: A historical encyclopedia»]. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. — С. 973. — ISBN 978-1-85109-440-0.</ref>. [[Файл:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|значак|зьлева|Помнік стааржытнай культуры [[Стоўнгэндж]] быў узьведзены ў 2400—2200 гадах да н. э.]] Заваёва [[Старажытны Рым|Старажытным Рымам]], якое пачалося ў 43 годзе нашай эры, і 400-гадовае панаваньне рымлянаў на поўдні Вялікабрытаніі суправаджаліся ўварваньнем германскіх англасаксонскіх пасяленцаў, у выніку чаго тэрыторыя [[брэтонцы|брэтонаў]] скарацілася перадусім да таго, што пазьней стала [[Валія|Ўэйлз]]ам і [[Корнўал]]ам<ref>Davies, John; Jenkins, Nigel; Baines, Menna; Lynch, Peredur I., eds. (2008). [https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclopaedia_of_Wales «The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales»]. Cardiff: University of Wales Press. — С. 915. — ISBN 978-0-7083-1953-6.</ref>. Большая частка рэгіёну, заселенага англасаксамі, была аб’яднаная ў каралеўства Ангельшчыны ў X стагодзьдзі<ref>[https://web.archive.org/web/20070213191353/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml «Short Athelstan biography»]. BBC History.</ref>. Тым часам носьбіты гэльскай мовы на паўночным захадзе Вялікабрытаніі, якія мелі сувязі з паўночным усходам [[Ірляндыя|Ірляндыі]] і, як традыцыйна мяркуецца, мігравалі адтуль у V стагодзьдзі<ref>Mackie, J. D. (1991). [https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 «A History of Scotland»]. London: Penguin. — С. 18—19. — ISBN 978-0-14-013649-4.</ref>, аб’ядналіся зь [[пікты|піктамі]], у выніку чаго паўстала каралеўства Шатляндыі ў IX стагодзьдзі<ref>Haigh, Christopher (1990). [https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8/page/30 «The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland»]. Cambridge University Press. — С. 30. — ISBN 978-0-521-39552-6.</ref>. === Па нармандзкім уварваньні === У 1066 годзе нарманы ўварваліся ў Ангельшчыну з паўночнай [[Францыя|Францыі]]. Па заваёве краіны яны захапілі значную частку Ўэйлзу ды значную частку Ірляндыі, а таксама былі запрошаныя пасяліцца ў [[Шатляндыя|Шатляндыі]], прыўнёсшы ў кожную краіну фэадалізм паўночнафранцускага ўзору і нарманска-францускую культуру<ref>Ganshof, F. L. (1996). [https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5 «Feudalism»]. University of Toronto. — С. 165. — ISBN 978-0-8020-7158-3.</ref>. Ангельска-нармандзкая кіроўная кляса моцна паўплывала на мясцовыя культуры, але ў рэшце рэшт асімілявалася зь імі<ref>Chibnall, Marjorie (1999). [https://web.archive.org/web/20230326164802/https://books.google.com/books?id=qJl5Jm-IndUC&pg=PA115 «The Debate on the Norman Conquest»]. Manchester University Press. — С. 115—122. — ISBN 978-0-7190-4913-2.</ref>. Наступныя сярэднявечныя ангельскія каралі скончылі заваяваньне Ўэйлзу і бесьпасьпяхова спрабавалі анэксаваць Шатляндыю. Заяўляючы пра сваю незалежнасьць у [[Арброцкая дэклярацыя|Арброцкай дэклярацыі]] 1320 году, Шатляндыя захавала сваю незалежнасьць пасьля гэтага, але ўсьцяж фактычна ўвесь час была ў канфлікце з Ангельшчынай<ref>[https://www.nms.ac.uk/past-exhibitions/the-declaration-of-arbroath «The Declaration of Arbroath»]. NMS.</ref>. У 1215 годзе [[Вялікая хартыя вольнасьцей]] стала першым дакумэнтам, у якім сьцьвярджалася, што аніякі ўрад не стаіць вышэй за закон, што грамадзяне маюць правы, якія іх абараняюць, і што яны маюць права на справядлівы суд<ref>[https://web.archive.org/web/20240527191804/https://www.britannica.com/summary/Magna-Carta-Key-Facts «Magna Carta Key Facts»]. Britannica.</ref>. [[Файл:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|значак|зьлева|[[Дыван з Баё]] ўтрымлівае ўрыўкі з [[Нармандзкае заваяваньне Ангельшчыны|нармандзкай заваёвы Ангельшчыны]] ў 1066 годзе.]] Ангельскія манархі, атрымаўшы ў спадчыну значныя тэрыторыі ў Францыі і прэтэнзіі на францускую карону, таксама былі актыўна ўцягнутыя ў канфлікты ў Францыі, найбольш вядомыя зь якіх былі [[Стогадовая вайна]], у той час як каралі Шатляндыі ў гэты час мелі хаўрус з французамі<ref>Keen, Maurice. [https://web.archive.org/web/20131214092949/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml «The Hundred Years’ War»]. BBC History.</ref>. Краіна сутыкнулася з рэлігійнымі канфліктамі ў выніку [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і стварэньня пратэстанцкіх дзяржаўных цэркваў як у Ангельшчыне, гэтак і Шатляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20150521133445/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/The-Reformation-period «Ireland: The Reformation Period & Ireland under Elizabeth I»]. Britannica.</ref>. Ангельская Рэфармацыя прывяла да палітычных, канстытуцыйных, сацыяльных і культурных зьменаў у XVI стагодзьдзі, у выніку чаго паўстала [[Англіканства|Англіканская царква]]. Яна вызначыла нацыянальную ідэнтычнасьць краіны і павольна, але глыбока зьмяніла рэлігійныя перакананьні людзей<ref>[https://web.archive.org/web/20221202002512/https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ «English Reformation c1527-1590»]. The National Archives.</ref>. Ўэйлз быў цалкам улучаны ў каралеўства Ангельшчыны<ref>[https://web.archive.org/web/20120207145836/http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml «British History in Depth — Wales under the Tudors»]. BBC History.</ref>, а Ірляндыя была аб’яўленая каралеўствам у асабістай уніі з ангельскай каронай<ref>Nicholls, Mark (1999). [https://archive.org/details/historyofmodernb0000nich «A history of the modern British Isles, 1529—1603: The two kingdoms»]. Oxford: Blackwell. — С. 171—172. — ISBN 978-0-631-19334-0.</ref>. У тым, што пазьней стала [[Паўночная Ірляндыя|Паўночнай Ірляндыяй]], землі незалежнай каталіцкай гэльскай шляхты былі канфіскаваныя і перададзеныя пратэстанцкім пасяленцам з Ангельшчыны і Шатляндыі<ref>Canny, Nicholas P. (2003). [https://archive.org/details/makingirelandbri00cann «Making Ireland British, 1580—1650»]. Oxford University Press. — С. 189—200. — ISBN 978-0-19-925905-2.</ref>. У 1603 годзе каралеўствы Ангельшчыны, Шатляндыі і Ірляндыі былі аб’яднаныя ў асабістую унію, калі [[Якаў I (кароль Ангельшчыны)|Якаў VI]] атрымаў у спадчыну кароны Ангельшчыны і Ірляндыі і перамясьціў свой двор з [[Эдынбург]]у ў [[Лёндан]]. Тым ня менш, кожная краіна заставалася асобнай палітычнай адзінкай і захоўвала свае асобныя палітычныя, прававыя і рэлігійныя інстытуты<ref>Ross, D. (2002). [https://archive.org/details/chronologyofscot0000ross «Chronology of Scottish History»]. Glasgow: Geddes & Grosset. — С. 56. — ISBN 978-1-85534-380-</ref><ref>Hearn, J. (2002). «Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture». Edinburgh University Press. — С. 104. — ISBN 978-1-902930-16-9.</ref>. У сярэдзіне XVII стагодзьдзя ўсе тры каралеўствы былі ўцягнутыя ў сэрыю павязаных паміж сабою войнаў, у тым ліку [[Ангельская рэвалюцыя|грамадзянскую вайну]], якія прывялі да часовага зрынаньня манархіі, пакараньня сьмерцю караля [[Карл І (кароль ангельскі)|Карла I]] і ўсталяваньня кароткачасовай унітарнай рэспублікі Садружнасьці Ангельшчыны, Шатляндыі і Ірляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20150502204708/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars «English Civil Wars»]. Britannica.</ref>. Пасьля гэтага манархія была адноўленая. З заснаваньнем [[Лёнданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]] ў 1660 годзе навука атрымала значнае разьвіцьцё. У гэты час, асабліва ў Ангельшчыне, разьвіцьцё вайскова-марской моцы і цікавасьць да геаграфічных адкрыцьцяў прывялі да набыцьця і засяленьня замежных калёніяў, асабліва ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]] і [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]<ref>Canny, Nicholas (1998). [https://web.archive.org/web/20230111135256/https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC «The Origins of Empire, The Oxford History of the British Empire Volume I»]. Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-924676-2.</ref>. === Кансалідацыя краіны === [[Файл:Articles of Union between England and Scotland 28 Jan 1707.png|значак|Акт аб уніі 1707 году, які аб’яднаў Ангельшчыну з Шатляндыяй.]] 1 траўня 1707 году было ўтворанае каралеўства Вялікабрытаніі ў выніку [[Акт аб уніі (1707)|Актаў аб уніі]] 1707 году паміж каралеўствамі Ангельшчыны і Шатляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120608152446/http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm «Articles of Union with Scotland 1707»]. UK Parliament.</ref>. У XVIII стагодзьдзі пад кіраўніцтвам [[Робэрт Ўолпал|Робэрта Ўолпала]], які стаў першым прэм’ер-міністрам, склаўся кабінэтны ўрад. Сэрыя паўстаньняў якабітаў імкнулася зрынуць пратэстанцкі дом Гановэраў з трона і аднавіць каталіцкі дом Ст’юартаў. [[Якабіты]] былі канчаткова разьбітыя ў [[Бітва пры Калодэне|бітве пры Калодэне]] ў 1746 годзе, пасьля чаго шатляндзкія горцы былі гвалтоўна асыміляваны ў Шатляндыю шляхам адмены фэадальнай незалежнасьці правадыроў кланаў. Брытанскія калёніі ў Паўночнай Амэрыцы, якія аддзяліліся ў выніку [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Амэрыканскай вайны за незалежнасьць]], сталі [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучанымі Штатамі]]. Брытанскія імпэрскія амбіцыі былі скіраваныя на [[Азія|Азію]], асабліва на [[Індыя|Індыю]]<ref>[https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73 «The Impact of the American Revolution Abroad»]. Library of Congress.</ref>. Брытанскія купцы адыгралі вядучую ролю ў [[Трансатлянтычны гандаль рабамі|атлянтычным гандлі рабамі]], галоўным чынам паміж 1662 і 1807 гадамі, калі брытанскія або брытанска-каляніяльныя караблі з рабамі перавезьлі амаль 3,3 мільёнаў рабоў з Афрыкі<ref>Morgan, Kenneth (2007). [https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12#v=onepage&q&f=false «Slavery and the British Empire: From Africa to America»]. Oxford University Press, USA. — С. 12. — ISBN 978-0-19-156627-1.</ref>. Рабоў везьлі на плянтацыі, галоўным чынам на астравах Карыбскага басэйну<ref>Morgan, Kenneth (2007). [https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA15#v=onepage&q&f=false «Slavery and the British Empire: From Africa to America»]. Oxford University Press, US. — С. 15. — ISBN 978-0-19-156627-1.</ref>. Аднак пад ціскам [[абаліцыянізм|абаліцыянісцкага руху]] парлямэнт забараніў гандаль у 1807 годзе, а рабства ў [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]] было скасаванае ў 1833 годзе. Пасьля гэтага Вялікабрытанія адыграла вядучую ролю ў руху за адмену рабства ва ўсім сьвеце праз блякаду Афрыкі і ціск на іншыя краіны, каб спыніць свой гандаль, шляхам складаньня шэрагу дагавораў<ref>[https://web.archive.org/web/20081103004954/https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml «Sailing against slavery»]. BBC Devon.</ref>. [[Файл:Charge of the French Cuirassiers at Waterloo.jpg|значак|зьлева|Брытанскія войскі ў [[Бітва пры Ватэрлёо|бітве пры Ватэрлёо]].]] У 1800 годзе парлямэнты Вялікабрытаніі і Ірляндыі зацьвердзілі Акт аб уніі, які аб’яднаў два каралеўствы і 1 студзеня 1801 году было створанае Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act «The Act of Union»]. Act of Union Virtual Library.</ref>. Пасьля паразы Францыі ў выніку [[Францускія рэвалюцыйныя войны|францускіх рэвалюцыйных войнаў]] і [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]] Вялікабрытанія стала галоўнай марской і імпэрскай дзяржавай, а Лёндан быў найбуйнейшым горадам у сьвеце прыкладна з 1830 году<ref>Tellier, L.-N. (2009). «Urban World History: an Economic and Geographical Perspective». Quebec: PUQ. — С. 463. — ISBN 978-2-7605-1588-8.</ref>. Непахіснае брытанскае дамінаваньне на моры пазьней было апісанае як «Брытанскі сьвет», то бок час адноснага міру паміж вялікімі дзяржавамі паміж 1815 і 1914 гадамі, за час якога Брытанская імпэрыя стала глябальным гегемонам і вядучай дзяржавай<ref>Ferguson, Niall (2004). [https://archive.org/details/empire00nial «Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power»]. New York: Basic Books. — ISBN 978-0-465-02328-8.</ref>, узяўшы на сябе ролю глябальнага паліцыянта<ref>Sondhaus, L. (2004). «Navies in Modern World History». London: Reaktion Books. — С. 9. — ISBN 978-1-86189-202-7.</ref><ref>Porter, Andrew (1998). [https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC «The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III»]. Oxford University Press. — С. 332. — ISBN 978-0-19-924678-6.</ref>. З 1853 па 1856 гады Вялікабрытанія брала ўдзел у [[Крымская вайна|Крымскай вайне]] ў хаўрусе з [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыяй]] супраць царскай [[Расейская імпэрыя|Расеі]]<ref>Benn, David Wedgwood (03.2012). «The Crimean War and its lessons for today». International Affairs. 88 (2). Oxford University Press: 387—391. — [[doi:10.1111/j.1468-2346.2012.01078.x]].</ref>. [[Файл:Victoria in her Coronation robes.jpg|значак|[[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыя]] кіравала як каралева Вялікабрытаніі і імпэратарка Індыі ў XIX стагодзьдзі.]] Цягам [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]] з 1837 па 1901 гады палітычныя погляды спрыялі свабоднаму гандлю і палітыцы неўмяшальніцтва ў эканоміцы. Пачынаючы з Закону аб Вялікай рэформе 1832 году, парлямэнт паступова пашыраў выбарчыя правы, а Закон аб рэформе 1884 году, падтрыманы [[Ўільям Гладстан|Ўільямам Гладстанам]], упершыню надаў выбарчае права большасьці мужчынаў. Насельніцтва краіны павялічвалася рэзкімі тэмпамі, што суправаджалася хуткай урбанізацыяй, што выклікала значныя сацыяльныя і эканамічныя цяжкасьці<ref>Tompson, Richard S. (2003). [https://books.google.com/books?id=H5kcJqmXk2oC&pg=PA63 «Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present»]. New York: Facts on File. — С. 63. — ISBN 978-0-8160-4474-0.</ref>. Да канца XIX стагодзьдзя [[Кансэрватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансэрватыўная партыя]], ачоленая [[Бэнджамін Дызраэлі|Бэнджамінам Дызраэлі]] і лордам Солсбэры, пачала час імпэрскай экспансіі ў Афрыцы, а таксама падтрымлівала палітыку «бліскучай ізаляцыі» ў Эўропе і спрабавала стрымаць уплыў Расейскай імпэрыі ў [[Аўганістан]]е і [[Пэрсія|Пэрсіі]], што пазьней стала вядомае як Вялікая гульня<ref>Fromkin, David (1980). [https://web.archive.org/web/20210412053528/https://www.jstor.org/stable/20040512 «The Great Game in Asia»]. Foreign Affairs. 58 (4): 936—951. — [[doi:10.2307/20040512]].</ref>. У гэты час [[Канада]], [[Аўстралія]] і [[Новая Зэляндыя]] набылі статус самакіраваных дамініёнаў<ref>Hosch, William L. (2009). «World War I: People, Politics, and Power». America at War. New York: Britannica Educational Publishing. — С. 21. — ISBN 978-1-61530-048-8.</ref>. На мяжы стагодзьдзяў прамысловае дамінаваньне Вялікабрытаніі было пастаўлена пад сумнеў [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] і ЗША<ref>Zarembka, Paul (2013). [https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1#v=onepage&q&f=false «Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid»]. Emerald Group Publishing. — ISBN 978-1-78190-670-5.</ref>. Кароткая [[Эдўардыянская эпоха]] (1901—1910) улучала сацыяльныя рэформы і наданьне самакіраваньня Ірляндыі. У гэты час узьнікла [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], якая была створаная з альянсу прафэсійных зьвязаў і невялікіх сацыялістычных групаў у 1900 годзе, а суфражысткі змагаліся за правы жанчынаў<ref>Sophia A. Van Wingerden (1999). «The women’s suffrage movement in Britain, 1866—1928». ch 1.</ref>. === Час сусьветных войнаў === Вялікабрытанія была адным з галоўных хаўрусьнікаў, якія перамаглі [[Цэнтральныя дзяржавы]] ў [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]. Разам з сваімі францускімі, расейскімі і (пасьля 1917 году) амэрыканскімі партнэрамі<ref>Turner, John (1988). «Britain and the First World War». London: Unwin Hyman. — С. 22—35. — ISBN 978-0-04-445109-9.</ref>, брытанскія ўзброеныя сілы бралі ўдзел у баявых дзеях на большай частцы Брытанскай імпэрыі і ў некалькіх рэгіёнах Эўропы, асабліва на [[Заходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Заходнім фронце]]<ref name="Westwell">Westwell, I.; Cove, D. (eds) (2002). «History of World War I, Volume 3». London: Marshall Cavendish. — С. 698, 705. — ISBN 978-0-7614-7231-5.</ref>. Высокая сьмяротнасьць у акопнай вайне прывяла да страты значнай часткі пакаленьня мужчынаў, што мела доўгатэрміновыя сацыяльныя наступствы для краіны і вялікае парушэньне грамадзкага ладу. Колькасьць брытанскіх ахвяраў сягала 2,5 мільёнаў чалавек, а вайна была скончаная зь велізарным нацыянальным доўгам<ref name="Westwell"/>. [[Файл:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|значак|зьлева|Ускладаньне вянкоў падчас службы памяці ў Лёндане. Гэтая штогадовая цырымонія мае на мэце ўшанаваньне памяці ахвяраў двух сусьветных войнаў і далейшых ваенных канфліктаў, дзе брала ўдзел Вялікабрытанія.]] Наступствы вайны пераканалі ўрад пашырыць права голасу на нацыянальных і мясцовых выбарах для ўсіх дарослых мужчынаў і большасьці дарослых жанчынаў з дапамогай Закону аб прадстаўніцтве народа 1918 году<ref name="Westwell"/>. Па вайне краіна стала сталым сябрам [[Выканаўчая рада Лігі народаў|Выканаўчай рады]] [[Ліга народаў|Лігі народаў]] і атрымала мандат на шэраг былых нямецкіх і асманскіх калёніяў. Пад кіраўніцтвам [[Дэйвід Лойд Джордж|Дэйвіда Лойда Джорджа]] Брытанская імпэрыя дасягнула свайго найбольшага памеру, ахопліваючы пятую частку сьвету і чвэрць ад усяго насельніцтва плянэты<ref>Turner, J. (1988). «Britain and the First World War». Abingdon: Routledge. — С. 41. — ISBN 978-0-04-445109-9.</ref>. [[Файл:British Empire 1921.png|значак|Мапа [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]] 1921 году ў час ейнага максымальнага пашырэньня.]] Да сярэдзіны 1920-х гадоў большая частка брытанскага насельніцтва магла слухаць радыёпраграмы [[Брытанская вяшчальная карпарацыя|Бі-Бі-Сі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200804031332/https://www.ofcom.org.uk/about-ofcom/latest/features-and-news/100-years-of-radio «100 years of radio since Marconi’s big breakthrough»]. Ofcom.</ref><ref>Linfoot, Matthew. [https://web.archive.org/web/20220920232207/https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ «History of the BBC: The origins of BBC Local Radio»]. BBC.</ref>. Экспэрымэнтальныя тэлевізійныя трансьляцыі пачаліся ў 1929 годзе, а першая плаяавая тэлевізійная служба Бі-Бі-Сі пачала вяшчаньне ў 1936 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220926064808/https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s «History of the BBC: 1920s»]. BBC.</ref>. Рост ірляндзкага нацыяналізму і спрэчкі ўнутры Ірляндыі з нагоды ўмоваў ірляндзкага самакіраваньня ў рэшце рэшт прывялі да падзелу вострава ў 1921 годзе. Час канфлікту на тэрыторыі сучаснай Паўночнай Ірляндыі цягнуўся з чэрвеня 1920 году па чэрвень 1922 году. Ірляндзкая Свабодная Дзяржава стала незалежнай, спачатку з статусам дамініёну ў 1922 годзе, а адназначна незалежнай у 1931 годзе. Паўночная Ірляндыя засталася часткай Злучанага Каралеўства<ref>[https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm «The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921»]. CAIN Web Service.</ref>. Закон аб роўных выбарчых правах 1928 году надаў жанчынам роўнае выбарчае права нароўні з мужчынамі на нацыянальных выбарах. Стачкі ў сярэдзіне 1920-х гадоў завяршыліся ўсеагульным страйкам 1926 году. Вялікабрытанія яшчэ не акрыяла ад наступстваў Першай сусьветнай вайны, калі [[Вялікая дэпрэсія]] прывяла да значнага беспрацоўя і цяжкасьцей у старых прамысловых раёнах, а таксама да палітычных і сацыяльных хваляваньняў з ростам колькасьці сябраў камуністычных і сацыялістычных партыяў. Тым ня менш, краіна працягвала ўважацца як вельмі заможная, вайскова моцная, бязьлітасная ў перасьледзе сваіх інтарэсаў ды вядучая ў глябальнай вытворчай сыстэме<ref>Edgerton, David (2012). [https://web.archive.org/web/20200428080558/https://www.penguin.co.uk/books/55731/britain-s-war-machine/9780141026107.html «Britain’s War Machine»]. Penguin.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200612173058/https://reviews.history.ac.uk/review/1114 «Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War»]. Reviews in History.</ref>. Пасьля таго, як нацысцкая [[Нацысцкая Нямеччына|Нямеччына]] ўварвалася ў [[Польшча|Польшчу]] ў 1939 годзе, краіна ўступіла ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]. [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстан Чэрчыл]] стаў прэм’ер-міністрам і кіраўніком кааліцыйнага ўраду ў 1940 годзе. Не зважаючы на паразу сваіх эўрапейскіх хаўрусьнікаў у першы год, Вялікабрытанія і ейныя калёніі працягвалі вайну супраць [[Адольф Гітлер|Гітлера]]. У 1940 годзе каралеўскія вайскова-паветраныя сілы разграмілі нямецкія сілы [[Люфтвафэ]] ў [[Бітва за Брытанію|бітве за Брытанію]], аднак гарадзкія раёны пацярпелі ад моцных бамбаваньняў. Альянс Вялікабрытаніі, ЗША і СССР быў сфармаваны ў 1941 годзе ў барацьбе супраць [[краіны Восі|дзяржаваў Восі]]. У выніку былі атрыманы цяжкія перамогі ў [[Бітва за Атлянтыку|бітве за Атлянтыку]], кампаніі ў Паўночнай Афрыцы і італьянскай кампаніі. Брытанскія войскі адыгралі важную ролю ў [[Высадка ў Нармандыі|высадцы ў Нармандыі]] ў 1944 годзе і вызваленьні часткі Эўропы. Брытанскае войска ачоліла кампанію супраць японцаў у [[М’янма|Бірме]], а брытанскі ціхаакіянскі флёт ваяваў зь [[Японія]]й на моры. Брытанскія навукоўцы зрабілі ўнёсак у працу [[Мангэтанскі праект|Мангэтанскага праекту]], задачай якога было стварэньне [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]]<ref>Septimus H. Paul (2000). [https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 «Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941—1952»]. Ohio State U.P. — С. 1—5. — ISBN 978-0-8142-0852-6.</ref>. Пасьля гэтага на згоду Вялікабрытаніі гэтая зброя была выкарыстаная супраць Японіі<ref>[https://web.archive.org/web/20170918063918/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv01/d619 «Minutes of a Meeting of the Combined Policy Committee, Washington, July 4, 1945»]. United States Department of State.</ref>. === Паваенны час === Вялікабрытанія была адной з трох вялікіх дзяржаваў поруч з ЗША і СССР, якія сфармавалі паваенны сьвет<ref>Doenecke, Justus D.; Stoler, Mark A. (2005). [https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62#v=onepage&q&f=false «Debating Franklin D. Roosevelt’s foreign policies, 1933—1945»]. Rowman & Littlefield. — ISBN 978-0-8476-9416-7.</ref><ref>Kelly, Brian. [https://web.archive.org/web/20151022125442/https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 «The Four Policemen and Postwar Planning, 1943—1945: The Collision of Realist and Idealist Perspectives»]. Indiana University of Pennsylvania.</ref>. Краіна падрыхтавала [[Дэклярацыя Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў|Дэклярацыю Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] разам з ЗША і стала адным зь пяці сталых сябраў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. Яна цесна супрацоўнічала з ЗША ў стварэньні [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180125021103/http://rooseveltinstitute.org/special-relationship-between-great-britain-and-united-states-began-fdr «The „Special Relationship“ between Great Britain and the United States Began with FDR»]. Roosevelt Institute.</ref>. Вайна моцна саслабіла Вялікабрытанію і зрабіла яе фінансава залежнай ад амэрыканскага [[Плян Маршала|пляну Маршала]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170820022220/http://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html «Britain to make its final payment on World War II loan from U.S.»]. The New York Times.</ref>, але краіна пазьбегла поўнамаштабнай вайны, якая спустошыла [[Усходняя Эўропа|Ўсходнюю Эўропу]]<ref>Reynolds, David (17.04.2011). [https://web.archive.org/web/20200612130213/https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review «Britain’s War Machine by David Edgerton — review»]. The Guardian.</ref>. [[Файл:Miners strike rally London 1984.jpg|значак|Дэманстрацыя ў падтрымку страйкоўцаў зь ліку шахтароў у Лёндане 1984 году.]] У першыя паваенныя гады лейбарысцкі ўрад, ачолены [[Клемэнт Этлі|Клемэнтам Этлі]], распачаў радыкальную праграму рэформаў, якія істотна паўплывалі на брытанскае грамадзтва ў наступныя дзесяцігодзьдзі<ref>Francis, Martin (1997). «Ideas and policies under Labour, 1945—1951: Building a new Britain». Manchester University Press. — С. 225—233. — ISBN 978-0-7190-4833-3.</ref>. Буйныя прамысловыя галіны і камунальныя службы былі нацыяналізаваныя, была створаная сацыяльная дзяржава і комплексная сыстэма аховы здароўя, якая фінансуецца дзяржавай, як то [[Нацыянальная служба аховы здароўя (Вялікабрытанія)|Нацыянальная служба аховы здароўя]]<ref>Lee, Stephen J. (1996). [https://archive.org/details/aspectsbritishpo00lees «Aspects of British political history, 1914—1995»]. London; New York: Routledge. — С. 173—199. — ISBN 978-0-415-13103-2.</ref>. Уздым нацыяналізму ў калёніях супаў з значным пагаршэньнем эканамічнага стану краіны пасьля ейнага ўдзелу ў Першай і Другой сусьветных войнах, таму палітыка дэкалянізацыі была непазьбежнай<ref>Brown, Judith (1998). [https://web.archive.org/web/20140103114315/http://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC «The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV»]. Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-924679-3.</ref><ref>Louis, Wm. Roger (2006). [https://web.archive.org/web/20170222045215/https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC «Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonization»]. I. B. Tauris. — ISBN 978-1-84511-347-6.</ref><ref>Abernethy, David (2000). [https://web.archive.org/web/20111214082531/http://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC «The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415—1980»]. Yale University Press. — ISBN 978-0-300-09314-8.</ref>. Незалежнасьць была надана [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]у ў 1947 годзе<ref>Larres, Klaus (2009). [https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 «A companion to Europe since 1945»]. Chichester: Wiley-Blackwell. — С. 118. — ISBN 978-1-4051-0612-2.</ref>. Цягам наступных трох дзесяцігодзьдзяў большасьць калёніяў Брытанскай імпэрыі атрымалі незалежнасьць, і шмат хто зь іх сталі сябрамі [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130506071236/http://www.thecommonwealth.org/Templates/System/YearbookHomePage.asp?NodeID=152099&load=countrylist «Country List»]. Commonwealth Secretariat.</ref>. Вялікабрытанія была трэцяй краінай, якая займела ядзерную зброю, выпрабаваўшы атамную бомбу ў рамках апэрацыі «Ўраган» у 1952 годзе, але паваенныя абмежаваньні міжнароднай ролі Вялікабрытаніі былі праілюстраваныя [[Суэцкі крызіс|Суэцкім крызісам]] 1956 году. Міжнародны распаўсюд [[ангельская мова|ангельскай мовы]], самай распаўсюджанай мовы ў сьвеце і трэцяй паводле распаўсюду роднай мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20230618053740/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ «What are the top 200 most spoken languages?»]. Ethnologue.</ref>, забясьпечыла працяг міжнароднага ўплыву ў літаратуры і культуры<ref>[https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf «The cultural superpower: British cultural projection abroad»]. British Politics Review. 6 (1). Norway: British Politics Society.</ref><ref>Sheridan, Greg (15.05.2010). [http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 «Cameron has chance to make UK great again»]. The Australian.</ref>. Празь недахоп рабочай сілы ў 1950-х гадах урад заахвочваў іміграцыю з краінаў Садружнасьці. У наступныя дзесяцігодзьдзі грамадзтва стала больш шматнацыянальным і мультыкультурным<ref>Julios, Christina (2008). [https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 «Contemporary British identity: English language, migrants, and public discourse»]. Studies in migration and diaspora. Aldershot: Ashgate. — С. 84. — ISBN 978-0-7546-7158-9.</ref>. Не зважаючы на павышэньне ўзроўню жыцьця ў канцы 1950-х і 1960-х гадоў, эканамічныя паказьнікі Вялікабрытаніі былі менш уражлівымі, чым у многіх ейных галоўных канкурэнтаў, як то [[Францыя|Францыі]], [[Нямеччына|ФРН]] і Японіі. Вялікабрытанія была першай дэмакратычнай краінай, якая зьнізіла свой узрост галасаваньня да 18 гадоў у 1969 годзе<ref>Loughran, Thomas; Mycock, Andrew; Tonge, Jonathan (3.04.2021). [https://web.archive.org/web/20230604093606/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2021.1890589 «A coming of age: how and why the UK became the first democracy to allow votes for 18-year-olds»]. Contemporary British History. 35 (2): 284—313. — [[doi:10.1080/13619462.2021]].</ref>. У 1960 годзе краіна была адной зь сямі заснавальніцаў [[Эўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|Эўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю]], але ў 1973 годзе выйшла зь яе, каб далучыцца да Эўрапейскай супольнасьці, якая ў 1992 годзе была пераўтвораная на [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Файл:South Belfast 1981.jpg|значак|зьлева|Брытанскія войскі ў [[Бэлфаст|Бэлфасьце]] ў 1981 годзе.]] З канца 1960-х гадоў Паўночная Ірляндыя перажывала міжусобны і паўваенны гвалт, які часам закранаў іншыя часткі Вялікабрытаніі. Звычайна лічыцца, што ён скончыўся Бэлфасцкім пагадненьнем «[[Бэлфасцкі дагавор|Вялікай пятніцы]]» 1998 году<ref>Aughey, Arthur (2005). [https://archive.org/details/politicsnorthern00augh «The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement»]. London: Routledge. — С. 7. — ISBN 978-0-415-32788-6.</ref>. Пасьля пэрыяду шырокамаштабнага эканамічнага спаду і беспарадкаў у 1970-х гадах кансэрватыўны ўрад 1980-х гадоў на чале з [[Маргарэт Тэтчэр]] распачаў радыкальную палітыку манэтарызму, дэрэгуляваньня, асабліва фінансавага сэктару і рынкаў працы, продажу дзяржаўных кампаніяў і адмены субсыдаваньня іншым<ref>Dorey, Peter (1995). «British politics since 1945». Making contemporary Britain. Oxford: Blackwell. — С. 164—223. — ISBN 978-0-631-19075-2.</ref>. У 1982 годзе [[Аргентына]] ўварвалася на брытанскія тэрыторыі Паўднёвай Георгіі і [[Фолклэндзкія астравы|Фолклэндзкіх астравоў]], што прывяло да 10-тыднёвай [[Фолклэндзкая вайна|Фолклэндзкай вайны]], у якой аргентынскія войскі зазналі паразу. Жыхары астравоў пераважна ёсьць нашчадкамі брытанскіх пасяленцаў і рашуча падтрымлівалі брытанскі сувэрэнітэт, што было выказана на рэфэрэндуме 2013 году. З 1984 году брытанская эканоміка атрымлівала падтрымку ад значных прыбыткаў ад нафты з [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]]<ref>Griffiths, Alan; Wall, Stuart (2007). [https://web.archive.org/web/20090823124048/http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf «Applied Economics»] (11th ed.). Harlow: Financial Times Press. — С. 6. — ISBN 978-0-273-70822-3.</ref>. Яшчэ адная брытанская заморская тэрыторыя, [[Гібральтар]], якая была перададзеная Вялікабрытаніі паводле Утрэхцкага дагавора 1713 году. Прыкладна ў канцы XX стагодзьдзя адбыліся істотныя зьмены ў кіраваньні Вялікабрытаніяй з стварэньнем дэцэнтралізаваных адміністрацыяў для Шатляндыі, Ўэйлзу і Паўночнай Ірляндыі<ref>Keating, Michael (1.01.1998). «Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom». Publius: The Journal of Federalism. 28 (1): 217—234. — [[doi:10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948]].</ref>. === XXI стагодзьдзе === [[Файл:Johnson signed Brexit Withdrawal Agreement.jpg|значак|Колішні прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі [[Борыс Джонсан]] падпісаў пагадненьне аб выхадзе Вялікабрытаніі з Эўрапейскага Зьвязу ў 2020 годзе.]] Вялікабрытанія шырока падтрымлівала падыход ЗША да [[Вайна з тэрарызмам|вайны з тэрарызмам]] на пачатку XXI стагодзьдзя<ref>McSmith, Andy (5.07.2016). [https://web.archive.org/web/20160704200931/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html «The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq»]. Independent.</ref>. Брытанскія войскі бралі ўдзел у вайне ў Аўганістане, але спрэчкі выклікалі вайсковае разгортваньне Вялікабрытаніі ў [[Ірак]]у, што прывяла да пратэстнаму выбуху супраць ураду на чале з [[Тоні Блэр]]ам<ref>Adams, Tim (11.02.2023). [https://web.archive.org/web/20230406052000/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/11/slugs-iraq-war-london-protest-2003-legacy «'A beautiful outpouring of rage': did Britain’s biggest ever protest change the world?»]. The Observer.</ref>. Вялікая рэцэсія сур’ёзна паўплывала на брытанскую эканоміку<ref>[https://web.archive.org/web/20150929150429/http://www.ons.gov.uk/ons/datasets-and-tables/data-selector.html?cdid=ABMI&dataset=qna&table-id=A2 «Quarterly National Accounts — National accounts aggregates (ABMI Gross Domestic Product: chained volume measures: Seasonally adjusted £m, constant prices)»]. Office for National Statistics.</ref>, а пасьля гэтага пачаўся час слабога росту і стагнацыі<ref>Harari, Daniel (16.07.2024). [https://commonslibrary.parliament.uk/low-growth-the-economys-biggest-challenge/#:~: «Low growth: The economy’s biggest challenge»]. House of Commons Library.</ref><ref>Rees, Tom; Atkinson, Andrew; Aldrick, Philip (12.03.2023). [https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-12/a-lost-decade-worse-than-japan-s-threatens-to-change-uk-forever «A Lost Decade Worse Than Japan’s Threatens to Change UK Forever»]. Bloomberg News.</ref>. Кааліцыйны ўрад [[Дэйвід Кэмэран|Кэмэрана]]—[[Нік Клэг|Клэга]] 2010 году ўвёў захады жорсткай эканоміі, скіраваныя на барацьбу з значным дзяржаўным дэфіцытам<ref>[https://web.archive.org/web/20230728105646/https://www.bbc.com/news/63304224 «What is austerity and where could 'eye-watering' cuts fall now?»]. BBC News.</ref>. Вынікам [[Рэфэрэндум аб незалежнасьці Шатляндыі (2014)|рэфэрэндуму аб незалежнасьці Шатляндыі]] ў 2014 годзе стала захаваньне Шатляндыі ў складзе каралеўства, але перавага была невялікай<ref>[https://web.archive.org/web/20140918212409/https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results «Scottish independence referendum — Results»]. BBC News.</ref>. У 2016 годзе 51,9% выбарнікаў краіны прагаласавалі за [[Брэкзыт|выхад з Эўрапейскага Зьвязу]]<ref>Witte, Griff; Adam, Karla; Balz, Dan (24.06.2016). [https://web.archive.org/web/20221130215030/https://www.washingtonpost.com/world/britons-head-to-the-polls-for-historic-vote-on-eu/2016/06/23/0d466fb0-34a7-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html «In stunning decision, Britain votes to leave the E.U.»]. The Washington Post.</ref>. Афіцыйна Вялікабрытанія выйшла з ЭЗ у 2020 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20210114212309/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 «Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union»]. BBC News.</ref>, 1 траўня 2021 году набыло сілу Пагадненьне аб гандлі і супрацы паміж ЭЗ і Вялікабрытаніяй, якое ўяўляла сабою пагадненьне аб свабодным гандлі паміж імі. [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|Пандэмія каранавірусу]] зрабіла сур’ёзны ўплыў на брытанскую эканоміку, выклікаўшы наступствы ў адукацыі ды ўладкаваньня грамадзтва і палітыкі ў наступныя гады<ref>[https://web.archive.org/web/20210501022145/https://coronavirus.data.gov.uk/ «Coronavirus (COVID-19) in the UK»]. Government of the United Kingdom.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200802031859/https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/articles/coronavirusandtheimpactonoutputintheukeconomy/april2020 «Coronavirus and the impact on output in the UK economy: April 2020»]. Government of the United Kingdom.</ref><ref>Walker, Andrew (10.06.2020). [https://web.archive.org/web/20200818031423/https://www.bbc.com/news/business-52991913 «Coronavirus: UK economy could be among worst hit of leading nations, says OECD»]. BBC News.</ref>. Вялікабрытанія была першай краінай у сьвеце, якая выкарыстала зацьверджаную вакцыну супраць каранавірусу, распрацаваўшы ўласную вакцыну ў рамках супрацоўніцтва паміж [[Оксфардзкі ўнівэрсытэт|Оксфардзкім унівэрсытэтам]] і кампаніяй [[AstraZeneca]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230225194320/https://www.england.nhs.uk/2020/12/landmark-moment-as-first-nhs-patient-receives-covid-19-vaccination/ «Landmark moment as first NHS patient receives COVID-19 vaccination»]. NHS.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230225194442/https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-covid-19-vaccine-approved «Oxford University/AstraZeneca COVID-19 vaccine approved»]. UK Government.</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Uk topo en.jpg|значак|зьлева|Фізычная мапа Вялікабрытаніі.]] Агульная плошча Вялікабрытыніі складае прыкладна 244 820 км². Краіна займае большую частку архіпэляга [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] і ўключае востраў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытанія]], паўночна-ўсходнюю шостую частку вострава [[Ірляндыя (востраў)|Ірляндыя]] і некаторыя меншыя прылеглыя астравы. Каралеўства знаходзіцца паміж паўночнай часткай [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]] і [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], а паўднёвае ўзьбярэжжа аддзеленае ад узьбярэжжа паўночнай [[Францыя|Францыі]] [[Ля-Манш]]ам (Ангельскім каналам)<ref>{{Спасылка|аўтар=Barr, Nicholas A., Colley, Linda J., Josephson, Paul R., Prestwich, Michael Charles, Joyce, Patrick, Kishlansky, Mark A., Briggs, Asa, Frere, Sheppard Sunderland, Whitelock, Dorothy, Gilbert, Bentley Brinkerhoff, Chaney, William A., Hastings, Margaret, Atkins, Ralph Charles, Smith, Lacey Baldwin, Ravenhill, William, Morrill, John S., Spencer, Ulric M., Kellner, Peter|загаловак=United Kingdom|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=10 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom|дата=11 лютага 2026}}</ref>. У 1993 годзе 10% тэрыторыі Вялікабрытаніі былі пакрытыя лясамі, 46% выкарыстоўваліся як [[выган]] для быдла і 25% апрацоўваліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]<ref name="atlapedia">Latimer Clarke Corporation Pty Ltd. [http://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm «United Kingdom»]. Atlapedia.</ref>. Каралеўская [[Грынвіцкая абсэрваторыя]] ў Лёндане была абраная ў якасьці вызначальнага пункту першага мэрыдыяну<ref>ROG Learning Team (23 August 2002). [https://web.archive.org/web/20151107023957/http://www.rmg.co.uk/explore/astronomy-and-time/astronomy-facts/history/the-prime-meridian-at-greenwich «The Prime Meridian at Greenwich»]. Royal Museums Greenwich.</ref> ў 1884 годзе, хоць дзякуючы больш дакладным сучасным вымярэньням мэрыдыян на самой справе знаходзіцца ў 100 мэтрах на ўсход ад абсэрваторыі<ref>[https://www.independent.co.uk/news/science/greenwich-royal-observatory-how-the-prime-meridian-line-is-actually-100-metres-away-from-where-it-10452386.html «Greenwich Royal Observatory: How the Prime Meridian line is actually 100 metres away from where it was believed to be»]. The Independent.</ref>. [[Файл:Keswick Panorama - Oct 2009.jpg|значак|Краявіды [[Азёрны край (Вялікабрытанія)|Азёрнага краю]].]] Вялікабрытанія знаходзіцца паміж шыротамі 49° і 61° пн. ш. і даўгатамі 9° з. д. і 2° у. д. [[Паўночная Ірляндыя]] мае сумежную мяжу з [[Ірляндыя|Рэспублікай Ірляндыяй]] працягласьцю 499 км<ref>{{Спасылка|мова=en|загаловак=Republic of Ireland–United Kingdom border|праект=Alchetron|url=https://alchetron.com/Republic-of-Ireland–United-Kingdom-border|дата=8 сакавіка 2026}}</ref>. Даўжыня берагавой лініі Вялікабрытаніі складае 17 820 км<ref>Darkes, Giles (January 2008). [https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 «How long is the UK coastline?»]. The British Cartographic Society.</ref>. Каралеўства злучанае з кантынэнтальнай [[Эўропа]]й тунэлем пад [[Ля-Манш]]ам, які ёсьць самым доўгім падводным тунэлем у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20101218114514/http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcTunnelInfrastructure/ukcInfrastructure «The Channel Tunnel»]. Eurotunnel.</ref>. На долю [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] прыпадае крыху больш за палову (дакладна 53%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 130 395 км²<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm «England — Profile»]. BBC News.</ref>. Большая частка тэрыторыі краіны складаецца зь нізіннай мясцовасьці<ref name="atlapedia"/> з большай колькасьцю ўзвышшаў і некаторымі горнымі рэльефамі на паўночным захадзе ад лініі [[Тыс-Экс]], у тым ліку [[Азёрны край (Вялікабрытанія)|Азёрны край]], [[Пэнінскія горы]], [[Эксмур]] і [[Дартмур]]. Асноўнымі рэкамі ёсьць [[Тэмза]], [[Сэвэрн]] і [[Гамбэр]]. Самай высокім пунктам Ангельшчыны ёсьць гара [[Скофэл-Пайк]], якая сягае ў вышыню на 978 мэтраў. На [[Шатляндыя|Шатляндыю]] прыпадае крыху менш за адну траціну (дакладна 32%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 78 772 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html «Scotland Facts»]. Scotland Online Gateway.</ref>. Шатляндыя ўлучае амаль 800 астравоў<ref>Winter, Jon (1 June 2000). [https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the--scottish-islands-633851.html «The complete guide to the… Scottish Islands»]. The Independent.</ref>, пераважна на захад і поўнач ад вострава, самымі вялікімі зь якіх ён [[Гэбрыдзкія астравы|Гэбрыдзкія]], [[Аркнэйскія астравы|Аркнэйскія]] і [[Шэтландзкія астравы]]. Шатляндыя ёсьць самым горным краем каралеўства, а ейны рэльеф адрозьніваецца геалягічным разломам горных пародаў, які праходзіць праз Шатляндыю ад вострава [[Аран (востраў)|Аран]] на захадзе краю да места [[Стоўнгэйвэн]] на ўсходзе<ref>[http://www.scottish-places.info/features/featurefirst7728.html «Overview of Highland Boundary Fault»]. Gazetteer for Scotland.</ref>. Разлом падзяляе Шатляндыю на два выразна адрозныя рэгіёны, як то высакагор’е на поўначы і захадзе і нізінны край на поўдні і ўсходзе. Больш суровы рэгіён [[Гайлэнд]] зьмяшчае большую частку горных сьцягоў Шатляндыі, у тым ліку [[Бэн-Нэвіс]] — найвышэйшы пункт ня толькі Шатляндыі, але і ўсёй Вялікабрытаніі, сягаючы да 1345 мэтраў<ref>[https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ «Great Britain’s tallest mountain is taller»]. Ordnance Survey.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180924202417/http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp «Ben Nevis Weather»]. Ben Nevis Weather.</ref>. У нізінным рэгіёне месьцяцца найбуйнейшыя гарады Шатляндыі, то бок [[Глазга]] і [[Эдынбург]]. На [[Ўэйлз]] прыпадае менш за адну дзясятую частку (дакладна 9%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 20 779 км²<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm «Profile: Wales»]. BBC News.</ref>. Ўэйлз у асноўным горны рэгіён, хоць ягоная паўднёвая частак ёсьць менш горнай чымсьці паўночная і сярэдняя частка краю. Асноўная частка насельніцтва і прамысловыя раёны знаходзяцца ў Паўднёвым Ўэйлзе, дзе мясьцяцца прыбярэжныя месты [[Кардыф]], [[Сўонсі]] і [[Ньюпарт]]. [[Паўночная Ірляндыя]], аддзеленая ад Вялікабрытаніі [[Ірляндзкае мора|Ірляндзкім морам]] і Паўночным каналам, мае плошчу 14 160 км² і ў асноўным ёсьць пагорыстым краем. Тутака месьціца найбуйнейшае возера Брытанскіх астравоў паводле плошчы [[Лох-Но]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120118133131/http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm «Geography of Northern Ireland»]. University of Ulster.</ref>. === Клімат === Большая частка каралеўства мае [[мерны клімат]], з звычайна мяккімі тэмпэратурамі і багатымі ападкамі круглы год<ref>{{Спасылка|мова=en|загаловак=Republic of Ireland–United Kingdom border|праект=Alchetron|url=https://alchetron.com/Republic-of-Ireland–United-Kingdom-border|дата=8 сакавіка 2026}}</ref>. Тэмпэратура зьмяняецца паводле сэзонаў, рэдка апускаючыся ніжэй за 0 °C або падымаючыся вышэй за 30°C<ref>[https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html «Hottest day of each year from 1900»]. Trevor Harley.</ref><ref>[https://www.trevorharley.com/coldest-days-of-each-year-from-1900.html «Coldest day of each year from 1900»]. Trevor Harley.</ref>. У некаторых частках, асабліва ўдалечыні ад узьбярэжжа, то бок у высакагорнай Ангельшчыне, Ўэйлзе, Паўночнай Ірляндыі і большай частцы Шатляндыі назіраецца субпалярны акіянічны клімат. На вышынях Шатляндыі таксама часам сустракаецца кантынэнтальны [[субарктычны клімат]], а ў горах — [[тундра]]вы. Атлянтычныя плыні, разагрэтыя [[Гальфстрым]]ам, прыносяць мяккую зіму<ref>[https://web.archive.org/web/20181017162552/http://ukclimateprojections.metoffice.gov.uk/23152 «Atlantic Ocean Circulation (Gulf Stream)»]. UK Climate Projections.</ref>, асабліва на захадзе краіны, дзе зіма ёсьць вільготнай. Лета ёсьць асабліва цёплым на паўднёвым усходзе Ангельшчыны, а самым прахалодным ёсьць на поўначы. Моцныя сьнегапады могуць выпадаць зімой і раньняй вясной на высотах. == Палітыка == {{Асноўны артыкул|Палітыка Вялікабрытаніі}} === Дзяржаўны лад === Адметнай характарыстыкай дзяржаўнага ладу Вялікабрытаніі ёсьць адсутнасьць якога-небудзь адзінага дакумэнта, які можна было б назваць асноўным законам краіны. Не існуе аніякай пісанай канстытуцыі, і больш за тое, не існуе нават дакладнага пераліку дакумэнтаў, якія адносіліся б да канстытуцыі. Дачыненьні паміж народам і ўрадам рэгулююцца заканадаўчымі актамі, няпісанымі законамі і канвэнцыямі. Важную ролю гуляюць статуты, пагадненьні і міжнародныя дамовы. Адсутнасьць канстытуцыі дазваляе парлямэнту вельмі лёгка зьмяняць старыя і прымаць новыя законы. Аніводзін закон, прыняты аднойчы парлямэнтам, ня мае недатыкальнасьці і можа быць зьменены будучым парлямэнтам. [[Файл:President Reagan and Queen Elizabeth II 1982.jpg|значак|зьлева|[[Лізавета II]] і [[Роналд Рэйган]] на сустрэчы ў 1982 годзе.]] Вялікабрытанія ёсьць [[парлямэнцкая манархія|парлямэнцкай манархія]] на чале з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам III]], які паходзіць з [[Ўіндзарская дынастыя|Ўіндзарскай дынастыі]]. Акрамя Вялікабрытаніі, Карл III дэ-юрэ кіруе яшчэ 15 дзяржавамі сьвету, як то [[Аўстралія]]й, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]] і іншымі, вядомымі як [[Каралеўствы Садружнасьці]]. Не зважаючы на тое, што кароль ня мае рэальнай улады, яму належыць права раіць, заахвочваць і папярэджваць. [[Файл:Palace of Westminster from the London Eye, August 2014 04.JPG|значак|[[Ўэстмінстэрскі палац]] ёсьць месцам паседжаньняў брытанскага парлямэнту.]] [[Парлямэнт Вялікабрытаніі|Парлямэнт]] ёсьць заканадаўчым органам і складаецца з двух палатаў — абіранай [[Палата грамадаў|Палаты грамадаў]] і прызначаемай [[Палата лордаў|Палаты лордаў]], якія маюць 650 і 780 крэслаў адпаведна. Закон, перад тым каб набыць статус ухваленага, мусіць прайсьці чытаньні ў абедзьвюх палатах і затым атрымаць каралеўскую санкцыю. Брытанская парлямэнцкая сыстэма вядомая як Ўэстмінстэрская, на ейны ўзор функцыянуюць усе парлямэнцкія дэмакратыі сьвету. Парлямэнт ёсьць найвышэйшым органам улады на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, не зважаючы на наяўнасьць у Шатляндыі, Ўэйлзе і Паўночнай Ірляндыі ўласных кіроўных адміністрацыйных структураў. Урад узначальвае [[прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністар]]. Крэсла прэм’ера звычайна займае лідэр партыі або кааліцыі, якой належыць бальшыня ў Палаце грамадаў. Ён, як правіла, прызначае кабінэт міністраў зь сьпісу сваёй партыі або кіроўнай кааліцыяй, што фармальна зацьвярджаецца манархам. Палата грамадаў — адзінае месца ў Брытаніі, куды ня можа ўвайсьці [[ангельскі кароль]], бо яна не зьяўляецца чальцом Палаты. Згодна з традыцыяй пасаду Першага лорда скарбніцы займае прэм’ер-міністар<ref>[https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister «The Institution of Prime Minister — History of government»]. GOV.uk.</ref>, а пасаду Першага лорда Адміралцейства — кароль. У канцы ХХ і пачатку ХХІ стагодзьдзяў галоўную ролю у палітычным жыцьці Вялікабрытаніі гуляюць партыі лэйбарыстаў і кансэрватараў. [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], якая прадстаўляе традыцыі брытанскага сацыялізму, знаходзілася ва ўладзе ў 2000-х гадах, а ейныя прадстаўнікі [[Тоні Блэр]] і [[Гордан Браўн]] пасьлядоўна займалі пасаду прэм’ер міністра. У 2010-х гадах ініцыятыву перахапілі прадстаўнікі [[Кансэрватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансэрватыўнай партыі]], калі з 2010 году [[Дэйвід Кэмэран]], [[Тэрэза Мэй]] і [[Борыс Джонсан]] займалі пасаду прэм’ера. [[Лібэральная партыя (Вялікабрытанія)|Лібэральная партыя]], якая была ўплывовай сілай з ХVIII стагодзьдзя па пачатак ХХ стагодзьдзя, на сёньня ў выніку аб’яданьня мае назоў [[Лібэральныя дэмакраты (Вялікабрытанія)|Лібэральныя дэмакраты]]. Тым ня менш, нават пасьля аб’яднаньня партыя мае няшмат прыхільнікаў, а паводле колькасьці крэслаў у парлямэнце нават саступае левацэнтрысцкай [[Шатляндзкая нацыянальная партыя|Шатляндзкай нацыянальнай партыі]]. Астатнія месцы займаюць партыі ўскраінаў, як то валійская партыя [[Партыя Ўэйлза]] і ірляндзкія [[Дэмакратычная юніянісцкая партыя]] і ўльтрарэспубліканская [[Шын Фэйн]], дэпутаты ад якой не займаюць сваіх крэслаў празь неабходнасьць прысягаць на вернасьць каралю. Дэпутаты займаюць пасаду да пяці гадоў і заўсёды могуць быць пераабраныя на ўсеагульных выбарах<ref>[https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general «General elections»]. Parliament.uk.</ref>. === Замежная === Астраўное геаграфічнае становішча паўплывала на ход брытанскай гісторыі ды на рысы брытанскага характару. У ХХІ стагодзьдзі Вялікабрытанія, хоць і рухаючыся ў агульнаэўрапейскім цывілізацыйным накірунку, часта назірае за гэтым рухам з узбочча. Не зважаючы на тое, што краіна была сябрам у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] з 1973 па 2019 год, Вялікабрытанія не перайшлі на [[эўра]] і не далучыліся да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. Міграцыйны крызіс сярэдзіны 2010-х і ўнутрыэўрапейскія супярэчнасьці падштурхнулі Вялікабрытанію да [[Brexit|выхаду з ЭЗ]]. Зь іншага боку, дзяржава захоўвае вельмі важную ролю ў сьвеце ў сілу гістарычнай інэрцыі як былая мэтраполія [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], ачольваючы [[Садружнасьць нацыяў]]. Да таго ж, лідэрскія пазыцыі краіна займае праз статус ангельскай мовы ў сучасным сьвеце, а таксама эканамічную, фінансавую, культурную і мэдыйную значнасьць. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === Вялікабрытанія складаецца з 4 адміністрацыйна-палітычных частак, вядомых у Вялікабрытаніі таксама як '''[[краіны Злучанага Каралеўства|краіны]]''': * '''[[Ангельшчына]]'''. Падзяляецца на 39 графстваў, 6 мэтрапалітэнскіх графстваў і [[Вялікі Лёндан]]. Адміністрацыйным цэнтрам ёсьць [[Лёндан]]; * '''[[Ўэйлз]]'''. Падзяляецца на 22 унітарных утварэньняў, як то 9 графстваў, 3 гарады і 10 гарадоў-графстваў. Адміністрацыйным цэнтрам ёсьць [[Кардыф]]; * '''[[Шатляндыя]]'''. Падзяляецца 32 дарадчыя акругі з адмінстрацыйным цэнтрам у [[Эдынбург]]у; * '''[[Паўночная Ірляндыя]]'''. Падзяляецца на 26 акругаў з адмінстрацыйным цэнтрам у [[Бэлфаст|Бэлфасьце]]. Пад кантролем Вялікабрытаніі застаюцца 3 тэрыторыі на Брытанскіх астравах і 12 заморскіх тэрыторыяў. Да залежных тэрыяторыяў адносяцца: * Брытанскія астравы: ** '''[[Мэн (востраў)|Мэн]]'''. Сталіца — Дуглас. ** [[Нармандзкія астравы]] *** '''[[Гернсі]]'''. Сталіца — Сэнт-Пітэр-Порт. *** '''[[Джэрзі]]'''. Сталіца — Сэнт-Гэліер. * Эўропа: ** Горад-дзяржава [[Гібральтар]]. * Амэрыка: ** [[Ангілья]]. Сталіца — Валі. ** [[Бэрмудзкія астравы|Бэрмуды]]. Сталіца — Гэмілтан. ** [[Брытанскія Віргінскія астравы]]. Сталіца — Род-Таўн. ** [[Кайманавы астравы]]. Сталіца — Джорджтаўн. ** [[Мантсэрат]]. Сталіца — Плімут. ** [[Тэркс і Кэйкас]]. Сталіца — Кукбэрнтаўн. ** [[Фолклэндзкія астравы]]. Сталіца — Порт-Стэнлі. ** [[Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сэндвічавыя астравы]] * Атлянтычны акіян: ** [[Востраў Сьвятая Гэлена]]. Сталіца — Джэймзтаўн. * [[Акіянія]]: ** [[Астравы Піткейрна|Піткейрн]]. Сталіца — Адамзтаўн. * Індыйскі акіян: ** [[Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне]], да якой адносіцца архіпэляг [[Чагос]]. Яна была створаная насуперак рашэньням [[Генэральная Асамблея ААН|Генэральнай Асамблеі ААН]]. === Узброеныя сілы === Намінальным галоўнакамандуючым Брытанскіх Узброеных сілаў ({{мова-en|British Armed Forces}}) ёсьць брытанскі манарх. Узброеныя сілы знаходзяцца пад кіраваньнем ураду Вялікабрытанііі непасрэдна — Міністэрства абароны. Асноўнай задачай Брытанскіх узброеных сілаў ёсьць абарона Злучанага Каралеўства і ягоных заморскіх тэрыторыяў, пасоўваньне інтарэсаў бясьпекі Вялікабрытаніі і падтрымка міжнародных міратворчых высілкаў. Таксама УС Вялікабрытаніі былі актыўнымі і сталымі ўдзельнікамі апэрацыяў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] і сілаў кааліцыі ў [[Ірак]]у і [[Аўганістан]]е. == Эканоміка == [[Файл:Banco de Inglaterra, Londres, Inglaterra, 2014-08-11, DD 141.JPG|значак|зьлева|Будынак [[Банк Ангельшчыны|Банку Ангельшчыны]], на ўзор якога працуюць большасьць цэнтрабанкаў сьвету.]] Вялікабрытанія мае часткова рэгуляваную [[рынкавая эканоміка|рынкавую эканоміку]]<ref>[http://www.bis.gov.uk/assets/biscore/better-regulation/docs/p/11-795-principles-for-economic-regulation «Principles for Economic Regulation»]. Department for Business, Innovation & Skills.</ref>. Зыходзячы з рынкавых абменных курсаў, Вялікабрытанія на сёньня ёсьць пятай паводле велічыні эканомікай у сьвеце і другой у Эўропе пасьля [[Нямеччына|Нямеччыны]]. Скарбнiца, ачоленая канцлерам скарбніцы, адказвае за распрацоўку і выкананьне ўрадавай палітыкі ў галіне дзяржаўных [[фінансы|фінансаў]] і эканамічнай палітыкі. [[Банк Ангельшчыны]] ёсьць цэнтральным банкам Вялікабрытаніі і адказвае за выпуск купюр і манэт нацыянальнай валюты [[фунт стэрлінгаў|фунту стэрлінгаў]]. Банкі Шатляндыі і Паўночнай Ірляндыі захоўваюць права выпускаць уласныя банкноты, пры ўмове ўтрыманьня дастатковай колькасьці банкнот Банка Ангельшчыны ў рэзэрве пакрыцьця іхняга выпуску. Фунт стэрлінгаў ёсьць чацьвёртай паводле папулярнасьці рэзэрвовай валютай у сьвеце, пасьля [[амэрыканскі даляр|даляра ЗША]], [[эўра]] і [[ена|японскай ены]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 «Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserve — At a Glance»]. International Monetary Fund.</ref>. З 1997 году Камітэт грашова-крэдытнай палітыкі Банка Ангельшчыны на чале з кіраўніком Банка Ангельшчыны адказвае за ўсталяваньне працэнтных ставак на ўзроўні, неабходным дзеля дасягненьня агульнага мэтавага паказчыка інфляцыі ў эканоміцы, які кожны год усталёўваецца канцлерам<ref>[https://web.archive.org/web/20080312060011/http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm «More About the Bank»]. Bank of England.</ref>. [[Файл:Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg|значак|Бізнэсовы раён [[Лёндан]]у [[Сіці]] ёсьць другім паводле велічыні фінансавым цэнтрам сьвету.]] [[Файл:British Airways A380-841 G-XLEA (16948377692).jpg|значак|Рухавікі і крылы [[Airbus A380]] распрацоўваюцца ў Вялікабрытаніі.]] [[Сэктар паслуг]] Вялікабрытаніі фармуе каля 79% СУП<ref>[https://www.ons.gov.uk/economy/economicoutputandproductivity/output/bulletins/indexofservices/october2017 «UK index of services: October 2017»]. Office for National Statistics.</ref>. Пры гэтым вядучую ролю ў брытанскай сфэры паслуг займае фінансавая дзейнасьць, якая вызначае спэцыялізацыю краіны ў сыстэме міжнародных эканамічных адносінаў. Лёндан ёсьць адным з найбуйнейшых фінансавых цэнтраў сьвету, займаючы другое месца ў сьвеце пасьля [[Нью-Ёрк]]у ў сусьветным індэксе фінансавых цэнтраў на 2020 год<ref>[https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-27-explore-data/gfci-27-rank/ «GFCI 27 Rank»]. Long Finance.</ref>. Лёндан таксама мае самы вялікі гарадзкі СУП у Эўропе<ref>[https://web.archive.org/web/20110428032945/http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx «Global city GDP rankings 2008—2025»]. PricewaterhouseCoopers.</ref>. Таксама важкім сэктарам эканомікі краіны ёсьць [[турызм]]. Да прыкладу, толькі за 2004 год краіну наведалі 27 млн турыстаў, абсалютная большасьць зь якіх наведалі Лёндан<ref>Bremner, Caroline (10 January 2010). [https://web.archive.org/web/20110305195249/http://www.euromonitor.com/Euromonitor_Internationals_Top_City_Destination_Ranking «Euromonitor International’s Top City Destination Ranking»]. Euromonitor International.</ref>. Творчая ці гэтак званая крэатыўная індустрыя, як то [[рэкляма]], [[дызайн]], [[мода]] ды іншыя, зрабіла ўнёсак у 7% у агульны СУП краіны, маючы сярэдні рост у пэрыяд з 1997 па 2005 гады ў 6% на год<ref>[https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx «From the Margins to the Mainstream — Government unveils new action plan for the creative industries»]. DCMS.</ref>. Пасьля выхаду Вялікабрытаніі з складу [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] функцыянаваньне ўнутранага эканамічнага рынку краіны было замацаванае Законам аб унутраным рынку Вялікабрытаніі 2020 году, які забясьпечвае працяг гандлю таварамі і паслугамі без унутраных бар’ераў у чатырох краінах Вялікабрытаніі<ref>[https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/internal-market-bill «UK Internal Market Bill»]. Institute for Government.</ref>. [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] пачалася ў Вялікабрытаніі, першапачаткова з галіны [[тэкстыль]]най прамысловасьці<ref>[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/unitedkingdom/index_en.htm «European Countries — United Kingdom»]. Europa.</ref>, а затым пашырыўшыся ў іншыя галіны цяжкай прамысловасьці, як то [[суднабудаваньне]], здабыча [[вугаль|вугалю]] і [[сталь|сталі]]<ref>Harrington, James W.; Warf, Barney (1995). [https://books.google.com/books?id=NBKjj5Wq6N0C&pg=PA121 «Industrial location: Principles, practices, and policy»]. London: Routledge. — С. 121. — ISBN 978-0-415-10479-1.</ref><ref>Spielvogel, Jackson J. (2008). [https://books.google.com/books?id=aAgi_5xIVBMC&pg=PT343 «Western Civilization: Alternative Volume: Since 1300»]. Belmont, CA: Thomson Wadsworth. — ISBN 978-0-495-55528-5.</ref>. Брытанскія гандляры, грузаадпраўнікі і банкіры атрымалі вялізныя перавагі ў параўнаньні зь іншымі краінамі, што дазволіла Вялікабрытаніі дамінаваць у міжнародным гандлі ў XIX стагодзьдзі<ref>Porter, Andrew (1998). [https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC «The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III»]. Oxford University Press. — С. 8. — ISBN 978-0-19-924678-6.</ref><ref>Marshall, PJ (1996). [https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC «The Cambridge Illustrated History of the British Empire»]. Cambridge University Press. — С. 156—157. — ISBN 978-0-521-00254-7.</ref>, зьяўляючыся самай [[прамысловасьць|прамыслова]] разьвітай і эканамічна магутнай краінай сьвету. Аднак паступова тэмпы росту запавольваліся, асабліва праз падзеі [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], [[дэкалянізацыя|дэкалянізацыі]] і індустрыялізацыі іншых краінаў сьвету. Пачынаючы з 1950-х гадоў і да самага нядаўняга часу [[гісторыя]] Каралеўства ёсьць прасякнутая барацьбой з стагнацыяй і эканамічным адставаньнем. За апошнія два дзесягігодзьдзі мінулага стагодзьдзя вартасьць фунту зьменшылася амаль на сорак адсоткаў. Вытворчасьць застаецца значнай часткай эканомікі, але ў 2003 годзе яна складала толькі 16,7% нацыянальнай эканомікі<ref>Hewitt, Patricia (15 July 2004). [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070603164510/http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html «TUC Manufacturing Conference»]. Department of Trade and Industry.</ref>. [[Файл:Mini Hatch (F56) Electric IMG 2679.jpg|значак|зьлева|Аўтамабіль [[Mini Electric]], выраблены ў Вялікабрытаніі.]] У аўтамабільнай прамысловасьці занята каля 800 тысячаў работнікаў, а абарот гэтае сфэры ў 2015 годзе складаў 70 млрд фунтаў стэрлінгаў. На экспарт аўтамабільнай вытворачасьці прыпала 34,6 млрд фунтаў стэрлінгаў альбо 11,8% ад агульнага аб’ёму экспартных тавараў Вялікабрытаніі. У 2015 годзе ў Вялікабрытаніі было выраблена каля 1,6 млн прыватных самаходаў і 94,5 тысяч камэрцыйных аўтамабіляў. Сярод славутых брытанскіх аўтамабільных брэндаў вылучаюцца [[Aston Martin]], [[Bentley]], [[Caterham Cars]], [[Daimler]], [[Jaguar]], [[Lagonda]], [[Land Rover]], [[Lotus]], [[McLaren]], [[MG]], [[Mini]], [[Morgan]] і [[Rolls-Royce]]. Вялікабрытанія ёсьць буйным цэнтрам вытворчасьці [[рухавік]]оў, то бок у 2015 годзе іх было выраблена каля 2,4 млн. У індустрыі [[аўтаспорт]]у Вялікабрытаніі занята каля 41 тысяч чалавек, 4,5 тысяч кампаніяў, а гадавы абарот гэтае індустрыі складае каля 6 млрд фунтаў стэрлінгаў<ref>[https://web.archive.org/web/20161014061717/http://www.smmt.co.uk/wp-content/uploads/sites/2/SMMT-Motor-Industry-Facts-2016.pdf «Motor Industry Facts 2016»]. Society of Motor Manufacturers and Traders.</ref>. Аэракасьмічная прамысловасьць Вялікабрытаніі ўваходзіць у лік найвялікшых у сьвеце і мае гадавы абарот каля 30 млрд фунтаў стэрлінгаў<ref>Tovey, Alan (29 June 2016). [https://www.telegraph.co.uk/business/2016/06/29/britains-aerospace-sector-soars-amid-fears-brexit-could-clip-its/ «Britain’s aerospace sector soars amid fears Brexit could clip its wings»]. The Daily Telegraph.</ref>. Кампанія [[BAE Systems]] займае вядучыя пазыцыі ў абарончай авіябудаўнічай прамысловасьці, вырабляючы кампанэнты [[самалёт-зьнішчальнік|зьнішчальнікаў]] [[Eurofighter Typhoon]] і [[F-35]], а таксама самы пасьпяховы ў сьвеце навучальны рэактыўны самалёты [[Hawk]]<ref>Robertson, David (9 January 2009). [https://web.archive.org/web/20150909172459/http://www.theengineer.co.uk/aerospace/in-depth/reasons-to-be-cheerful-about-the-uk-aerospace-sector/1017274.article «The Aerospace industry has thousands of jobs in peril»]. The Times.</ref>. [[Airbus UK]] таксама вырабляе крылы для вайсковага транспартэра [[A400 m]]. Rolls-Royce ёсьць другім паводле велічыні ў сьвеце вытворцам авіяцыйных рухавікоў. Ягонымі рухавікамі забясьпечваюцца каля 30 тыпаў камэрцыйных самалётаў. [[Сельская гаспадарка]] ёсьць інтэнсіўнай, высокамэханізаванай і працуе на высокаэфэктыўных эўрапейскіх стандартах, забясьпечваючы каля 60% харчовых патрэбаў пры менш чым 1,6% працоўнай сілы, то бок толькі паўмільёна чалавек працуюць у гэтае галіне<ref>[https://web.archive.org/web/20120105174314/http://archive.defra.gov.uk/evidence/statistics/foodfarm/general/auk/documents/AUK-2009.pdf «Agriculture in the United Kingdom»]. Department for Environment, Food and Rural Affairs.</ref>. Пераважае малочнае і мяса-малочная жывёлагадоўля і бэконная [[сьвінагадоўля]]; мяса-воўнавая [[авечкагадоўля]]. Выгадоўваюць пераважна [[ячмень]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[цукровы бурак]], [[авёс]], [[бульба|бульбу]]. Традыцыйна ёсьць пашыранай вытворчасьць [[віскі]], [[піва]]. У Вялікабрытаніі захоўваецца значная, хоць і значна скарочаная рыбалоўная прамысловасьць. Краіна таксама багатая на прыродныя рэсурсы, як то [[вугаль]], [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[цына|цыну]], [[вапняк]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[соль]], [[гліна|гліну]], [[крэйда|крэйду]], [[гіпс]], [[волава]], [[крэмн]], а таксама вялікую колькасьць ворных зямель. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 14,8% вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў Вялікабрытаніі<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. У 2012 годзе ў Вялікабрытаніі прадалі 3 млн [[ровар]]аў, што перавысіла лік прададзеных аўтамабіляў (2 млн)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Продажы ровараў перавысілі продажы аўтамабіляў|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131204/1386157688-prodazhy-rovarau-peravysili-prodazhy-autamabilyau|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=4 сьнежня 2013|дата доступу=11 верасьня 2020}}</ref>. У 2020 годзе праз захады ізаляцыі ў сувязі з [[пошасьць|пошасьцю]] [[Каранавірусная інфэкцыя (2019)|каранавіруса]] эканоміка Вялікабрытаніі моцна пацярпела, скараціўшыся на 20,4% ў пэрыяд з красавіка па чэрвень у параўнаньні зь першымі трыма месяцамі году, што афіцыйна падштурхнула яе да [[Рэцэсія|рэцэсіі]] ўпершыню за 11 гадоў<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-53748278 «UK officially in recession for first time in 11 years»]. BBC.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Population density UK 2011 census.png|значак|зьлева|Шчыльнасьць насельніцтва Вялікабрытаніі на 2011 год.]] Перапіс праводзіцца адначасова ва ўсіх частках Вялікабрытаніі кожныя 10 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20110604093106/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp «Census Geography»]. Office for National Statistics.</ref>. Паводле перапісу 2011 году агульная колькасьць насельніцтва Злучанага Каралеўства складала {{лік|63181775}} чалавек<ref name="ons2011">[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_292378.pdf «2011 Census: Population Estimates for the United Kingdom»]. Office for National Statistics.</ref>. Гэта чацьвертая паводле колькасьці насельніцтва краіна Эўропы пасьля [[Расея|Расеі]], [[Нямеччына|Нямеччыны]] і [[Францыя|Францыі]], і пятая паводле гэтага паказчыку ў [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]]. У пэрыяд з 2001 па 2011 год насельніцтва павялічвалася ў сярэднім у год прыкладна на 0,7%<ref name="ons2011"/>. Да параўнаньня гэты паказчык складаў 0,3% у год у пэрыяд з 1991 па 2001 год і 0,2% у дзесяцігодзьдзі з 1981 па 1991 год<ref>[https://web.archive.org/web/20160117063130/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2010-population-estimates/annual-mid-year-population-estimates--2010.pdf «Annual Mid-year Population Estimates, 2010»]. Office for National Statistics.</ref>. Перапіс 2011 году таксама выявіў, што ў параўнаньні за папярэднія 100 гадоў доля насельніцтва ва ўзросьце ад 0 да 14 гадоў скарацілася з 31% да 18%, а доля людзей ва ўзросьце ад 65 гадоў наадварот пашырылася з 5% да 16%<ref name="ons2011"/>. У 2018 годзе сярэдні ўзрост насельніцтва Вялікабрытаніі складаў 41,7 год. Насельніцтва Ангельшчыны на 2011 год складала 53 млн чалавек, што складае каля 84% ад агульнай колькасьці Вялікабрытаніі<ref name="ons2011"/>. Гэта ёсьць адна з самых густанаселеных краінаў у сьвеце, то бок на сярэдзіну 2015 году тутака пражывала 420 чалавек на км²<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest «Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland, Mid—2015»]. Office for National Statistics.</ref>. Асаблівай шчыльнасьцю вызначаецца [[Лёндан]] і паўднёвы ўсход Вялікабрытаніі<ref>Khan, Urmee (16 September 2008). [https://web.archive.org/web/20080918221002/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html «England is most crowded country in Europe»]. The Daily Telegraph.</ref>. Паводле перапісу 2011 году насельніцтва Шатляндыі складала 5,3 млн чалавек<ref>Carrell, Severin (17 December 2012). [https://www.theguardian.com/uk/2012/dec/17/scotland-population-record-high «Scotland’s population at record high»]. The Guardian.</ref>, ва Ўэйлзе налічвалася 3,06 млн жыхароў, а ў Паўночнай Ірляндыі жывуць 1,81 млн чалавек<ref name="ons2011"/>. У 2017 годзе сярэдні агульны каэфіцыент нараджальнасьці ў Вялікабрытаніі складаў 1,74 дзіцяці, народжанага на жанчыну<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables «Vital statistics: population and health reference tables»]. Office for National Statistics.</ref>. Не зважаючы на тое, што рост нараджальнасьці спрыяе росту насельніцтва, ён застаецца значна ніжэйшым за пік [[бэбі-бум]]у ў 2,95 дзіцяці на жанчыну на 1964 год або максымуму 6,02 дзіцяці, народжанага на жанчыну ў 1815 годзе. Сёньняшні паказчык ёсьць ніжэйшым за ўзровень замяшчэньня насельніцтва ў 2,1<ref>[https://web.archive.org/web/20140427033024/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/vital-statistics--population-and-health-reference-tables/spring-2014-update/annual-table.xls «Vital Statistics: Population and Health Reference Tables (February 2014 Update): Annual Time Series Data»]. Office for National Statistics.</ref>. У 2011 годзе 47,3% народжаных немаўлятаў прыпадалі на жанчынаў, якія ня мелі шлюбу<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=0&language=en&pcode=tps00018 «Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table»]. Eurostat.</ref>. === Этнічныя групы === Гістарычна лічылася, што карэнныя брытанцы паходзяць ад розных этнічных групаў, якія пасяліліся на востраве да XII стагодзьдзя, як то [[кельты|кельтаў]], [[старажытныя рымляны|рымлянаў]], [[англы|англаў]], [[саксы|саксаў]] і [[вікінгі|нарманаў]]. [[Валійцы]] лічацца найстарэйшай этнічнай групай у Вялікабрытаніі<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 «Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests»]. BBC News.</ref>. Генэтычнае дасьледаваньне 2006 году выявіла, што больш за 50% генафонду Ангельшчыны ўтрымліваюць германскія Y-храмасомы<ref>Thomas, Mark G.; et al. (October 2006). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1635457 «Evidence for a segregated social structure in early Anglo-Saxon England»]. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 273 (1601): 2651—2657. [[doi]]:[[doi:10.1098/rspb.2006.3627|10.1098/rspb.2006.3627]]. [[PMC:1635457|PMC 1635457]]. PMID 17002951.</ref>. Іншы генэтычны аналіз 2005 году выяўляе, што каля 75% адсочваемых продкаў сучаснага брытанскага насельніцтва прыбылі на Брытанскія астравы прыкладна 6200 гадоў таму, у пачатку брытанскага нэаліту альбо каменнага веку, і што брытанцы ў цэлым маюць агульнае паходжаньне з народам [[баскі|баскаў]]<ref>Owen, James (19 July 2005). [http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0719_050719_britishgene.html «Review of 'The Tribes of Britain'»]. National Geographic</ref>. Найстарэйшая дыяспара [[нэгроідная раса|мурынаў]] у каралеўстве месьціцца ў [[Лівэрпул]]і і ўзыходзіць прынамсі да 1730-х гадоў да пэрыяду афрыканскага гандлю рабамі. Паводле ацэнак, у гэты пэрыяд афра-карыбскае насельніцтва Вялікабрытаніі складала ад 10 тыяч да 15 тысяч чалавек<ref>[http://www.vam.ac.uk/content/articles/s/silver-service-slavery-the-black-presence-in-the-white-home/ «Black Presence»]. Victoria and Albert Museum.</ref>, якое пазьней скарацілася праз адмену рабства<ref>Winder, Robert (2010). [https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 «Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain»]. ISBN 978-0-7481-2396-4.</ref>. У Вялікабрытаніі таксама маецца найстарэйшая [[кітайцы|кітайская]] грамада ў Эўропе, якая датуецца прыбыцьцём кітайскіх маракоў у XIX стагодзьдзі<ref>[https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 «Culture and Ethnicity Differences in Liverpool — Chinese Community»]. Chambré Hardman Trust.</ref>. У 1950 годзе ў Вялікабрытаніі было, верагодна, менш за 20 тысячаў нябелых жыхароў, амаль усе яны нарадзіліся за мяжой<ref>Coleman, David; Compton, Paul; Salt, John (2002). [https://books.google.com/?id=mmaRpUa1oSoC&pg=PA505 «The demographic characteristics of immigrant populations»]. Council of Europe. — С. 505. — ISBN 978-92-871-4974-9.</ref>. У 1951 годзе ў краіне пражывала каля 94,5 тысячы чалавек, якія нарадзіліся ў [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], [[Кітай|Кітаі]], [[Афрыка|Афрыцы]] і краінах [[Карыбскі басэйн|Карыбскага басэйну]], што складала крыху менш за 0,2% насельніцтва Вялікабрытаніі. Да 1961 году гэтая колькасьць узрасла больш чым у чатыры разы і склала 384 тысячы чалавек, што сягала ўжо да крыху больш за 0,7% насельніцтва Злучанага Каралеўства. З 1948 году назіраецца значная іміграцыя з Афрыкі, рэгіёну Карыбскага басэйна і Паўднёвай Азіі, што абумоўлена сувязьзю былой мэтраполіі ўнутры [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/uk/2002/race/short_history_of_immigration.stm «Short History of Immigration»]. BBC News.</ref>. У часы знаходжаньня краіны ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] далучэньне да зьвязу новых дзяржаваў з Цэнтральнай і Усходняй Эўропы з 2004 году прывяло да росту гэтых групаў насельніцтва, хоць частка гэтай міграцыі была часовай<ref>Vargas-Silva, Carlos (10 April 2014). [https://web.archive.org/web/20150402192046/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/migration-flows-a8-and-other-eu-migrants-and-uk «Migration Flows of A8 and other EU Migrants to and from the UK»]. Migration Observatory, University of Oxford.</ref>. Найбольшая дыяспара з эўрапейскіх краінаў у Вялікабрытаніі належыць [[Польшча|Польшчы]]. === Мовы === [[Файл:Street sign, Ballywalter - geograph.org.uk - 344056.jpg|значак|Дзьвюхмоўная шыльда на доме ў [[Паўночная Ірляндыя|Паўночнай Ірляндыі]]. Подпіс зьверху па-ангельску, а зьнізу — на [[ольстэрска-шатляндзкая мова|ольстэрска-шатляндзкай мове]].]] Дэ-факта афіцыйнай мовай Вялікабрытаніі ёсьць [[ангельская мова|ангельская]]. Паводле ацэнак, 5,5% насельніцтва размаўляе на мовах адрозных ад традыцыйных моваў краіны, што тлумачыцца адносна нядаўняй іміграцыяй<ref>[https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml «Languages across Europe: United Kingdom»]. BBC.</ref>. У каралеўстве пашыраны паўднёваазіяцкія мовы, улучаючы [[панджабі]], [[урду]], [[бэнгальская мова|бэнгалі]], [[сылгэцкая мова|сылгэці]], [[гіндзі]] і [[гуджараці]]. Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, польская мова сталася другой паводле ўжыванасьці мовай у Ангельшчыне, то бок на ёй размаўляюць 546 тысяч чалавек<ref>Booth, Robert (30 January 2013). [https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language «Polish becomes England’s second language»]. The Guardian.</ref>. У 2019 годзе каля трох чвэрцяў мільёну чалавек крыху альбо зусім не гаварылі па-ангельску<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494/the-teenagers-who-translate-for-their-parents «The teenagers who translate for their parents»]. BBC News.</ref>. У каралеўстве карыстаюцца чатырма [[кельцкія мовы|кельцкімі мовамі]], як то [[валійская мова|валійская]], [[ірляндзкая мова|ірляндзкая]], [[шатляндзкая мова (кельцкая)|гэльская]] і [[корнская мова|корнская]]. Паводле зьвестак перапісу 2001 году каля 21% насельніцтва Ўэйлза сказалі, што яны здольныя размаўляць па-валійску<ref>[http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&Pos=6&ColRank=1&Rank=192 «Welsh Language»]. National Statistics Office.</ref>, што больш за 18% паводле перапісу 1991 году<ref>[https://web.archive.org/web/20090910114310/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf «Differences in estimates of Welsh Language Skills»]. Office for National Statistics.</ref>. Ва Ўэйлзе школьнікам да 16 гадоў альбо выкладаюць прадметы па-валійску, альбо навучаюць валійскай як другой мове<ref>[https://web.archive.org/web/20140415013542/http://www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml «Education in Welsh»]. BBC Wales.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Westminster abbey west.jpg|значак|[[Ўэстмінстэрскае абацтва]] ёсьць месцам каранаваньня брытанскіх манархаў — вярхоўных кіраўнікоў Царквы Ангельшчыны.]] На тэрыторыі Ангельшчыны існуе царква зь дзяржаўным статутам — Царква Ангельшчыны, сьвецкім кіраўніком якой ёсьць брытанскі манарх. Царква Ангельшчыны — адна з маёнткавых цэркваў, якія ўваходзяць у англіканскую супольнасьць, мае сваім духоўным лідэрам [[Арцыбіскуп Кэнтэрбэрыйскі|Арцыбіскупа Кэнтэрбэрыйскага]]. Паводле дасьледаваньняў, Злучанае Каралеўства ёсьць краінай зь пераважна сэкулярным насельніцтвам, то бок толькі 38% людзей заяўляюць аб сваёй веры ў Бога («''a God''»)<ref name=Eurobarometer>[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Апытаньне ''Eurobarometer'', праведзенае ў 2005 году|1.64&nbsp;MiB}} стар. 9.]</ref>, хоць, паводле перапісу насельніцтва 2011 году 60% насельніцтва Ангельшчыны паказалі сваю рэлігійную прыналежнасьць як хрысьціянскую<ref name=bigenc/>. Паводле апублікаванага ў красавіку 2008 году дасьледаваньня, праведзенага хрысьціянскім дабрачынным фондам ''Joseph Rowntree Foundation'', «пераважным меркаваньнем» ёсьць погляд на рэлігію як на «сацыяльнае зло»<ref>{{Спасылка|аўтар=William Crawley|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/ni/2008/04/is_religion_a_social_evil.html|загаловак=Will & Testament: Is religion a «social evil»?|выдавец=BBC|дата публікацыі=24 красавіка 2008|мова=en}}</ref>. == Культура == Культура Злучанага Каралеўства ёсьць багатай і разнастайнай. Яна ў значнай меры ўплывае на культуру ў сусьветным маштабе. Вялікабрытанія валодае моцнымі культурнымі сувязямі са сваімі былымі калёніямі, асабліва з тымі дзяржавамі, дзе ангельская мова зьяўляецца дзяржаўнай. Значны ўклад у брытанскую культуру за апошнія паўстагодзьдзя ўнесьлі імігранты з Індыйскага субкантынэнту і з краінаў Карыбскага басэйна. Падчас фармаваньня Злучанага Каралеўства ў ягоны склад увайшлі былыя незалежныя дзяржавы з адрознымі адзін ад аднаго культурамі, якія варта разглядаць у асобнасьці. У Вялікабрытаніі быў заснаваны першы [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледж міжнароднай супольнасьці]]. Нацыянальнымі газэтамі Вялікабрытаніі ёсьць ''[[The Times]]'', ''[[The Guardian]]'', ''[[The Independent]]'', ''[[The Daily Telegraph]]'', ''[[The Observer]]'', ''[[The Financial Times]]'', ''[[The Daily Express]]'', ''[[The Sun]]'', ''[[The Mirror]]'', ''[[The People]]''. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Брытанская літаратура}} [[Файл:Shakespeare.jpg|значак|Верагодны партрэт [[Ўільям Шэксьпір|Ўільяма Шэксьпіра]], які лічыцца, найлепшым драматургам сьвету.]] Пад паняткам брытанскай літаратуры разумеюць літаратуру, якая ёсьць зьвязанай з уласна Злучаным Каралеўствам Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірляндыі, востравам [[Мэн (востраў)|Мэн]] і [[Нармандзкія астравы|Нармандзкімі астравамі]]. Большасьць брытанскай літаратуры была створана і працягвае стварацца па-ангельску. У 2005 годзе ў Вялікабрытаніі было выдадзена каля 206 тысяч кніг, а ў 2006 годзе краіна была найбуйнейшай у сьвеце паводле колькасьці выдадзеных кніг у сьвеце<ref> Goldfarb, Jeffrey (10 May 2006). [https://web.archive.org/web/20080106093222/http://www.redorbit.com/news/entertainment/499053/bookish_britain_overtakes_america_as_top_publisher/ «Bookish Britain overtakes America as top publisher»]. RedOrbit.</ref>. [[Файл:Dickens by Watkins 1858.png|значак|зьлева|Ангельскі драматург віктарыянскае эпохі [[Чарлз Дыкенз]].]] Ангельскі драматург і паэт [[Ўільям Шэксьпір]] шырока лічыцца найвялікшым драматургам усіх часоў<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare «William Shakespeare»]. Britannica Encyclopedia.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html «Shakespeare»]. MSN Encarta.</ref><ref>[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William «William Shakespeare»]. Columbia Electronic Encyclopedia.</ref>. Ангельская літаратарка XX стагодзьдзя [[Агата Крысьці]], якая спэцыялізавалася на напісаньні дэтэктываў, ёсьць самай прадаванай раманісткай усіх часоў<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html «Mystery of Christie’s success is solved»]. The Daily Telegraph.</ref>. Сярод выбітных пісьменьнікаў Вялікабрытаніі ёсьць шмат жанчынаў, акрамя ўзгаданай Агаты Крысьці, яшчэ вылучаюцца [[Джордж Эліёт]], [[Вірджынія Ўулф]], [[Шарлота Бронтэ|Шарлота]] і [[Эмілі Бронтэ]], [[Мэры Шэлі]], [[Джэйн Остын]], [[Дорыс Лэсінг]] і [[Задзі Сьміт]]<ref>Ciabattari, Jane (December 2015). [https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels «The 25 greatest British novels»]. BBC.</ref>. Унёсак Шатляндыі ў брытанскую літаратуру ўлучае працы стваральніка [[Шэрлак Голмз|Шэрлака Голмза]] [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]], сэра [[Ўолтэр Скот|Ўолтэра Скота]], [[Джэймз Мэт’ю Бары|Джэймза Мэт’ю Бары]], [[Робэрт Луіс Стывэнсан|Робэрта Луіса Стывэнсана]] і паэта [[Робэрт Бэрнз|Робэрта Бэрнза]]. Трохі пазьней [[Г’ю Макдэрмід]] і [[Ніл Мілер Ган]] зрабілі ўнёсак у шатляндзкае Адраджэньне разам з больш змрочнымі творамі [[Ен Рэнкін|Ена Рэнкіна]] і [[Ен Бэнкс|Ена Бэнкса]]. Сталіца Шатляндыі [[Эдынбург]] стаў першым сусьветным [[Горад літаратуры ЮНЭСКО|горадам літаратуры ЮНЭСКО]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130528152834/http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/creativity/creative-industries/creative-cities-network/literature/edinburgh/ «Edinburgh, UK appointed first UNESCO City of Literature»]. UNESCO.</ref>. Найстарэйшая вядомая брытанская паэма ''«[[І Гадодын]]»'' была напісаная, хутчэй за ўсё, у канцы VI стагодзьдзя. Яна была створана на [[кумбрыйская мова|кумбрыйскай]] альбо [[старавалійская мова|старавалійскай мовах]] і зьмяшчае самае раньняе вядомае згадваньне пра [[Кароль Артур|караля Артура]]<ref>[https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/language_poetry.shtml «Early Welsh poetry»]. BBC Wales.</ref>. Легенда аб Артуры атрымала далейшае разьвіцьцё дзякуючы [[Гальфрыд Монмуцкі|Гальфрыду Монмуцкаму]]<ref>Lang, Andrew (2003) [1913]. [https://books.google.com/books?id=dKJiPyyTevgC «History of English Literature from Beowulf to Swinburne»]. Holicong, PA: Wildside Press. — С. 42. — ISBN 978-0-8095-3229-2.</ref>. Паэт [[Давід ап Гвілім]] лічыцца адным з самых выбітных эўрапейскіх паэтаў свайго часу. [[Дэніел Оўэн]] лічыцца першым раманістам на [[валійская мова|валійскай мове]], які апублікаваў ''«[[Рыс Льюіс|Рыса Льюіса]]»'' ў 1885 годзе. Вядучыя ўэйлскія раманісты XX стагодзьдзя ўключаюць [[Рычард Льюэлін|Рычарда Льюэліна]] і [[Кейт Робэртс]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200316173733/http://newscdn.bbc.net.uk/2/hi/uk_news/wales/551486.stm «True birthplace of Wales’s literary hero»]. BBC News.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130308000646/http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/halloffame/arts/kateroberts.shtml «Kate Roberts: Biography»]. BBC Wales.</ref>. Ірляндзкія пісьменьнікі, якія жылі ў той час, калі ўся Ірляндыя была часткай Вялікабрытаніі, уключаюць [[Оскар Ўайлд|Оскара Ўайлда]]<ref>Varty, Anne (2014). [https://books.google.com/books?id=A9YFBAAAQBAJ&pg=PA231 «A Preface to Oscar Wilde»]. Routledge. — С. 231—232. — ISBN 978-1-317-89231-1.</ref><ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/english-literature-19th-cent-biographies/oscar-wilde «Oscar Wilde»]. Encyclopedia.</ref>, [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]]<ref>Moss, Joyce (2001). [[iarchive:isbn_9780787637286|«British and Irish Literature and Its Times: The Victorian Era to the Present (1837—)»]]. Gale Group. — С. 107. — ISBN 978-0-7876-3729-3.</ref> і [[Джордж Бэрнард Шоў|Джорджа Бэрнарда Шоў]]<ref>Holroyd, Michael (1989). [[iarchive:bernardshaw00holr/page/384|«Bernard Shaw, Volume 2: 1898—1918: The Pursuit of Power»]]. Chatto & Windus. — С. 384. — ISBN 978-0-7011-3350-4.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200809155152/https://www.bl.uk/people/g-b-shaw «G B Shaw»]. Discovering Literature: 20th century. British Library.</ref>. === Музыка === {{Асноўны артыкул|Музыка Вялікабрытаніі}} [[Файл:The Fabs.JPG|значак|зьлева|Гурт [[The Beatles]] ёсьць адным з найбольш камэрцыйна пасьпяховых гуртоў у гісторыі, маючы больш за мільярд рэалізаваных асобнікаў ва ўсім сьвеце<ref name="Beatles sales">[https://web.archive.org/web/20120510234310/http://www.emimusic.com/about/history/1960-1969/ «1960-1969»]. EMI Group Ltd.</ref><ref name=McCartney>[https://web.archive.org/web/20130518221715/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,975715-2,00.html «Paul At Fifty: Paul McCartney»]. The Time.</ref>.]] [[Файл:David-Bowie Chicago 2002-08-08 photoby Adam-Bielawski-cropped.jpg|значак|[[Дэйвід Боўі]] быў адным з найбольш вядомых брытанскіх сьпевакоў. У апытанцы [[Бі-бі-сі]] заняў 29 месца ў сьпісе «[[100 найвялікшых брытанцаў]]».]] У Вялікабрытаніі маюць папулярнасьць розныя музычныя стылі, пачынаючы ад мясцовай [[Народная музыка|народнай музыкі]] [[Народная музыка Ангельшчыны|Ангельшчыны]], [[Кельцкая народная музыка|Шатляндыі]], Ўэйлза, Ірляндыі і скончваючы [[гэві-мэтал]]ам, [[трып-поп]]ам. Сярод клясычных кампазытараў Вялікабрытаніі і іхных папярэднікаў ёсьць такія асобы, як то [[Ўільям Бэрд]], [[Гэнры Пэрсэл]], [[Эдўард Элгар]], [[Густаў Голст]], [[Артур Саліван]] (вядомы дзякуючы сваёй супрацы зь лібрэтыстам [[Ўільям Гілбэрт|Ўільямам Гілбэртам]]), [[Ралф Вон-Ўільямз]] і [[Бэнджамін Брытэн]], піянэр сучаснае брытанскае опэры. [[Пітэр Макўвэл]] ёсьць адным з найбольш выбітных жывых кампазытараў і цяперашні [[Майстар каралеўскай музыкі]]. Вялікабрытанія таксама ёсьць радзімай сусьветна вядомага [[Сымфанічны аркестар Бі-бі-сі|Сымфанічнага аркестра Бі-бі-сі]]. Сярод вядомых брытанскіх дырыгентаў ёсьць такія імёны, як то [[Сайман Рэтл]], [[Джон Барбіролі]], [[Малкалм Сарджэнт]]. Знакамітымі кампазытарамі ёсьць [[Джон Бары]], [[Клінт Мэнсэл]], [[Майк Олдфілд]], [[Джон Паўэл (кінакампазытар)|Джон Паўэл]], [[Крэйг Армстранг]], [[Дэйвід Арналд]], [[Джон Мэрфі]] і [[Гэры Грэгсан]]. Зважаючы на тое, што [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] і нарадзіўся ў [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]], быў натуралізаваным брытанскім грамадзянінам<ref name="Handel">[https://www.theguardian.com/music/2020/nov/04/handel-where-to-start-with-his-music «Handel: where to start with his music»]. The Guardian</ref>. [[Эндру Лойд Ўэбэр]] дасягнуў выбітнасьці і сусьветнага посьпеху і ёсьць аўтарам музыкі для м’юзыклаў, а ягоныя працы цягам многіх гадоў дамінавалі ў [[лёндан]]скім [[Ўэст-Энд]]зе і часта выкарыстоўваліся на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэі]] ў [[Нью-Ёрк]]у<ref>Citron, Stephen (2001). [http://books.google.com/books?id=AWaZ1LAFAZEC «Sondheim and Lloyd-Webber: The new musical»]. Chatto & Windus. London. — ISBN 9781856192736.</ref>. Творы гурта [[The Beatles]] разыйшліся колькасьцю болей за мільярд асобнікаў, што робіць гэты калектыў самым камэрцыйна пасьпяховым у гісторыі музыкі. Дзякуючы такой папулярнасьці гурт зрабіў вялізны ўплыў на разьвіцьцё папулярнай музыкі<ref name="Beatles sales"/><ref name=McCartney/>. Сярод іншых вядомых прадстаўнікоў брытанскае папулярнай музыкі цягам апошніх 50 гадоў можна вылучыць [[Queen]], [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]], [[Iron Maiden]], [[The Who]], [[Кліф Рычард|Кліфа Рычарда]], [[Bee Gees]], [[Элтан Джон|Элтана Джона]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]] і [[The Rolling Stones]], кожны зь якіх пераадолеў мяжу ў больш за 200 мільёнаў прададзеных асобнікаў<ref>[https://web.archive.org/web/20140423012539/http://www.emimusic.com/news/2009/singstar%C2%AE-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe/ «British rock legends get their own music title for PlayStation3 and PlayStation2»]. EMI.</ref><ref>Khan, Urmee (17 July 2008). [https://web.archive.org/web/20080730164432/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html «Sir Elton John honoured in Ben and Jerry ice cream»]. The Daily Telegraph.</ref><ref>Alleyne, Richard (19 April 2008). [https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html «Rock group Led Zeppelin to reunite»]. The Daily Telegraph.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5170644.stm «Floyd 'true to Barrett’s legacy'»]. BBC News.</ref><ref>Holton, Kate (17 January 2008). [https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117 «Rolling Stones sign Universal album deal»]. Reuters.</ref><ref>Walker, Tim (12 May 2008). [https://web.archive.org/web/20111013215157/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/jive-talkin-why-robin-gibb-wants-more-respect-for-the-bee-gees-826116.html «Jive talkin’: Why Robin Gibb wants more respect for the Bee Gees»]. The Independent.</ref>. Паводле дасьледваньня [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]], 8 з 10 гуртоў і сьпевакоў з найвялікшай колькасьцю перамог у [[Брытанскі чарт|Брытанскім чарце]] нарадзіліся ў Вялікабрытаніі, як то [[Status Quo]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4259312.stm «Status Quo hold UK singles record»]. BBC News.</ref>, Queen, The Rolling Stones, [[UB40]], [[Depeche Mode]], Bee Gees, [[Pet Shop Boys]] і [[Manic Street Preachers]]. Іншымі выбітнымі і шырока знанымі ў сьвеце выканаўцамі ёсьць [[Джордж Майкл]], [[Oasis]], [[Spice Girls]], [[Radiohead]], [[Coldplay]], [[Робі Ўільямз]], [[Адэль]], [[Эд Шыран]], [[One Direction]], [[Muse]], [[Род Ст’юарт]], [[Duran Duran]] ды іншыя. === Спорт === [[Файл:Wembley-Stadion 2013.jpg|значак|зьлева|Стадыён «[[Ўэмблі]]» ў Лёндане, які звычайна прымае хатнія матчы [[Зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны па футболе]].]] [[Футбол]], [[тэніс]], [[настольны тэніс]], [[бадмінтон]], [[рэгбі-зьвяз]], [[рэгбі-ліга]], [[рэгбі-7]], [[гольф]], [[бокс]], [[нэтбол]], [[воднае пола]], [[хакей на траве]], [[більярд]], [[дартс]], [[веславаньне]], [[раўндэрз]] і [[крыкет]] зьявіліся ці атрымалі істотнае разьвіцьцё ў Вялікабрытаніі, а правілы многіх сучасных відаў спорту, былі вынайдзеныя і кадыфікаваныя ў віктарыянскай Брытаніі ў канцы XIX стагодзьдзя. У 2012 годзе прэзыдэнт [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] [[Жак Роге]] заявіў, што Вялікабрытанія ёсьць вялікай краінай, якая любіць спорт, і ёсьць шырока прызнанай радзімай сучаснага спорту. Менавіта тут панятак спартовага майстэрства і сумленнай гульні былі ўпершыню кадыфікаваныя ў ясныя правілы і палажэньні. У Вялікабрытаніі спорт быў уключаны ў школьную праграму як выхаваўчы сродак<ref>[http://www.olympic.org/Documents/Games_London_2012/London_2012_Opening_ceremony_Speech_Jacques_Rogge.pdf «Opening ceremony of the games of the XXX Olympiad»]. Olympic.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170525164121/http://uk.reuters.com/article/uk-oly-preview-ad-idUKBRE86M0I720120723 «Unparalleled Sporting History»]. Reuters.</ref>. Апытанка 2003 году выявіла, што футбол ёсьць найпапулярнейшым відам спорту ў краіне<ref name="ipsos-research">[http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/928/Rugby-Union-Britains-Second-Most-Popular-Sport.aspx «Rugby Union 'Britain’s Second Most Popular Sport'»]. Ipsos-Mori.</ref>. Ангельшчына ёсьць прызнаная [[ФІФА]] радзімай клюбнага футболу, а [[Футбольная асацыяцыя]] ёсьць найстарэйшай асацыяцыяй свайго кшталту. Футбольныя правілы былі ўпершыню распрацаваныя і кадыфікаваныя ў 1863 годзе [[Эбэнэзэр Коб Морлі|Эбэнэзэрам Кобам Морлі]]<ref>Rudd, Alyson (7 April 2008). [https://web.archive.org/web/20110604183514/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article3694775.ece «The father of football deserves much more»]. The Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071025033006/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html «Sheffield FC: 150 years of history»]. FIFA.</ref>. Кожная з нацыяў у складзе Вялікабрытаніі мае сваю ўласную футбольную асацыяцыю, нацыянальную каманду і сыстэму ліг, і паасобку ўваходзяць да [[Рада Міжнароднай футбольнай асацыяцыі|Рады Міжнароднай футбольнай асацыяцыі]] разам з ФІФА. Вышэйшы дывізіён Ангельшчыны, які мае назоў [[Прэм’ер-Ліга]], ёсьць найпапулярнейшай футбольнай лігай у сьвеце<ref>Ebner, Sarah (2 July 2013). [http://www.thetimes.co.uk/tto/public/ceo-summit/article3804923.ece «History and time are key to power of football, says Premier League chief»]. The Times.</ref>. Першым міжнародным футбольным матчам быў зладжаны паядынак паміж [[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчынай]] і [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыяй]], які быў згуляны 30 лістапада 1872 году<ref>Mitchell, Paul (November 2005). [https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml «The first international football match»]. BBC Sport Scotland.</ref>. Ангельшчына, Шатляндыя, Ўэйлз і Паўночная Ірляндыя звычайна спаборнічаюць як асобныя краіны ў міжнародных спаборніцтвах<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7529807.stm «Why is there no GB Olympics football team?»]. BBC Sport.</ref>. [[Файл:Saville vs Broady – Wimbledon Boys Singles Final 2011.jpg|значак|[[Ўімбэлданскі турнір]] ёсьць найстарэйшым тэнісным турнірам у сьвеце. Ён ладзіца штолета.]] У 2003 годзе рэгбі-зьвяз быў прызнаны другім паводле папулярнасьці відам спорту ў Вялікабрытаніі<ref name="ipsos-research"/>. Яго вынайшлі ў школе рэгбі ў графстве [[Ўорўікшыр]], і першы міжнародны матч рэгбі ладзіўся 27 сакавіка 1871 году, дзе таксама як і ў першым футбольным матчы сустракаліся зборныя Ангельшчыны і Шатляндыяй<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-coventry-warwickshire-25946757 «Six ways the town of Rugby helped change the world»]. BBC.</ref><ref>Godwin, Terry; Rhys, Chris (1981). «The Guinness Book of Rugby Facts & Feats». — С. 10. Enfield: Guinness Superlatives Ltd.</ref>. Ангельшчына, Шатляндыя, Ўэйлз, Ірляндыя, Францыя і Італія ўдзельнічаюць у розыгрышу [[Кубак шасьці нацыяў|Кубка шасьці нацыяў]], які ёсьць галоўным міжнародным турнірам у паўночным паўшар’і. Спартовыя кіроўныя ворганы ў Ангельшчыне, Шатляндыі, Ўэйлзе і Ірляндыі ладзяць і рэгулююць гульні асобна<ref>Louw, Jaco; Nesbit, Derrick (2008). [https://books.google.com/books?id=0-IiowvNomMC&pg=PA95 «The Girlfriends Guide to Rugby»]. Johannesburg: South Publishers. — ISBN 978-0-620-39541-0.</ref>. Кожныя чатыры гады Ангельшчына, Ірляндыя, Шатляндыя і Ўэйлз ствараюць аб’яднаную дружыну, вядомую як Брытанскія і Ірляндзкія Ільвы, якая наведвае [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]] і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Крыкет таксама быў вынайдзены ў Ангельшчыне. Ягоныя правілы былі кадыфікаваныя крыкетным клюбам «[[Мэрылебон (крыкетны клюб)|Мэрылебон]]» у 1788 годзе<ref>Colin White (2010). «Projectile Dynamics in Sport: Principles and Applications». Routledge. — С. 222.</ref>. У адрозьненьні ад вышэй узгаданных відах спорту ў крыкеце Ангельшчына і Ўэйлз маюць толькі адзіную зборную, у той час ірляндзкая і шатляндзкая дружыны кіруюцца ўласнымі асобнымі арганізацыямі. Сучасная гульня ў тэніс зарадзілася ў ангельскім [[Бірмінггэм]]е ў 1860-х гадах, перш чым распаўсюдзілася ва ўсім сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20100322195507/http://www.itftennis.com/abouttheitf/worldwide/history.asp «History of Tennis»]. International Tennis Federation.</ref>. Найстарэйшы ў сьвеце тэнісны турнір, [[Ўімбэлданскі турнір]], упершыню ладзіўся ў 1877 годзе, а сёньня гэтае спаборніцтва доўжыцца штогод на працягу двух тыдняў у канцы чэрвеня і пачатку ліпеня<ref>Morley, Gary (22 June 2011). [https://web.archive.org/web/20200218114004/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/tennis/06/14/tennis.wimbledon.125th.anniversary.museum/index.html «125 years of Wimbledon: From birth of lawn tennis to modern marvels»]. CNN.</ref>. Таксама ў Вялікабрытаніі папулярны [[аўтаспорт]], то бок многія каманды і гоначнікі [[Формула-1|Формулы-1]] базуюцца ў краіне, а ейныя прадстаўнікі часьцяком здабываюць перамогі ў гонках. Аўтадром у [[Сылвэрстоўн (аўтадром)|Сылвэрстоўне]] штогод прымае этап гэтае прэстыжнае гонкі<ref>[http://www.silverstone.co.uk/about/history/1950s/ «The History of British Motorsport and Motor Racing at Silverstone — The 1950s»]. Silverstone.</ref>. Гольф ёсьць шостым паводле папулярнасьці відам спорту ў Вялікабрытаніі. Сярод іншых папулярных відаў спорту трэба вылучыць [[бокс]], [[снукер]], [[гэльскі футбол]] і [[шынці]]. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] Вялікабрытанія спаборнічае, як адзіная краіна, не падзяляючыся на нацыі. Акрамя таго, Вялікабрытанія стала ўдзельнічае ў [[Гульні Садружнасьці нацыяў|Гульнях Садружнасьці нацыяў]], дзе прымаюць ўдзел краіны, якія раней уваходзілі ў склад [[Брытанская імпэрыя|Брытанскае імпэрыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|4}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.royal.gov.uk/ Афіцыйны сайт манархіі]. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18023389 Вялікабрытаніі]. BBC News. * {{Curlie|Regional/Europe/United_Kingdom}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Эўропы}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вялікабрытанія| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] idisqykvann2c372zxyfiahfbcb8cey 2676372 2676368 2026-06-26T20:35:29Z Dymitr 10914 незразумела куды спасылаецца 2676372 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 3,752 трлн $ | Год падліку СУП ППЗ = 2022 | Месца паводле СУП ППЗ = 8 | СУП ППЗ на чалавека = 55 301 $ | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2022 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = 28 | СУП намінал = 3,376 трлн $ | Год падліку СУП намінал = 2022 | Месца паводле СУП намінал = 6 | СУП намінал на чалавека = 49 761 $ | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2022 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 25 }} '''Злу́чанае Карале́ўства Вялі́кай Брыта́ніі і Паўно́чнай Ірля́ндыі''' ({{мова-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}), скарочана — '''Вялікабрыта́нія''', '''Вялі́кая Брыта́нія''' — сувэрэнная [[краіна]] ў [[Эўропа|Эўропе]], якая месьціцца на паўночным захадзе Эўропы на архіпэлягу [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]]<ref>[https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines «Toponymic guidelines for the United Kingdom»]. GOV.uk.</ref>. Да складу каралеўства ўваходзяць [[Ангельшчына]], [[Валія]], [[Шатляндыя]] і [[Паўночная Ірляндыя]]<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 «Countries within a country»]. Prime Minister’s Office.</ref>, а таксама мноства меншых астравоў у межах Брытанскіх астравоў і шэраг заморскіх тэрыторыяў ва ўсім сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20160814114302/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/great-britain?q=Great+Britain «Definition of Great Britain in English»]. Oxford University Press.</ref>. Паўночная Ірляндыя мае сумесную сухаземную мяжу з [[Ірляндыя|Рэспублікай Ірляндыяй]], астатная асноўная частка дзяржавы ёсьць аточанай [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіянам]], [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], [[Ля-Манш]]ам, [[Кельцкае мора|Кельцкім]] і [[Ірляндзкае мора|Ірляндзкім марамі]]. Агульная плошча Злучанага Каралеўства складае каля 242 500 км². Паводле стану на 2020 год насельніцтва Вялікабрытаніі перавышала 67 мільёнаў чалавек<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ «Office for National Statistics»]. GOV.uk.</ref>. Краіна ёсьць унітарнай [[парлямэнт|парлямэнцкай]] [[дэмакратыя]]й і [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]]<ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx «The British Monarchy, What is constitutional monarchy?»]. GOV.uk.</ref>. Пасаду манарха на сёньня займае кароль [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]. Да гэтага працяглы час з 1952<ref>[http://www.aol.co.uk/news/2016/10/13/queen-takes-over-longest-reign-mantle-after-thailands-king-bhumibol-dies/ «Queen takes over longest reign mantle after Thailand’s King Bhumibol dies»]. AOL.</ref> па 2022 гады пасаду займала каралева [[Лізавета II]]. Сталіцай і найбуйнейшым горадам ёсьць [[Лёндан]], сусьветны горад і фінансавы цэнтар з насельніцтвам больш за 14 млн чалавек. Да ліку іншых буйных гарадоў улучаюць [[Бірмінггэм]], [[Манчэстэр]], [[Глазга]], [[Лівэрпул]] і [[Лідс]]<ref>D. Clark (17 January 2022). [https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ «Largest UK cities 2020»]. Statista.</ref>. Шатляндыя, Ўэйлз і Паўночная Ірляндыя маюць уласныя ўрады, але кожны зь іх валодае рознымі паўнамоцтвамі<ref>[https://web.archive.org/web/20100404062853/http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm «Country Overviews: United Kingdom»]. Transport Research Knowledge Centre.</ref>. Найбліжэйшыя да Вялікабрытаніі астравы [[Мэн (востраў)|Мэн]], [[Гернсі]] і [[Джэрзі]] ня ёсьць часткай Вялікабрытаніі, але яны маюць статус залежных ад кароны, а брытанскі ўрад адказвае за іхнюю абарону і міжнароднае прадстаўніцтва<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 «Key facts about the United Kingdom»]. Directgov.</ref>. Таксама налічваецца 14 брытанскіх заморскіх тэрыторыяў<ref>[https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories «Supporting the Overseas Territories»]. Foreign and Commonwealth Office.</ref>, то бок апошнія рэшткі [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], якая ў сваім росквіце ў 1920-х гадах ахоплівала амаль чвэрць сушы і траціну насельніцтва сьвету, і была самай вялікай імпэрыяй у гісторыі. Брытанскі ўплыў можна назіраць у мове, культуры, прававых і палітычных сыстэмах, які ёсьць узорам для шматлікіх былых калёніяў<ref>Julian Go (2007). [https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 «A Globalizing Constitutionalism?, Views from the Postcolony, 1945—2000»]. In Arjomand, Saïd Amir (ed.). Constitutionalism and political reconstruction. Brill. — С. 92—94. — ISBN 978-90-04-15174-1.</ref>. == Гісторыя == === Даўнія часы === Засяленьне [[краманьёнец|краманьёнцамі]] тэрыторыі, якая пазьней стала Вялікабрытаніяй, адбывалася хвалямі, пачынаючы блізу 30 тысяч гадоў таму<ref>[https://web.archive.org/web/20210213081240/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm «Ancient skeleton was 'even older'»]. BBC News.</ref>. Востраў быў бесьперапынна заселены толькі з моманту апошняга адступленьня ледавікоў каля {{Лік|11500}} гадоў таму<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2018-02-09-12000-year-story-revealing-history-settlers-britain-end-ice-age-present-day «A 12,000-year story — revealing the history of settlers in Britain from the end of the Ice Age to the present day»]{{Недаступная спасылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. University of Oxford.</ref>. Да канца дагістарычнага пэрыяду рэгіёну насельніцтва, як мяркуецца, належала пераважна да культуры, якая вядомая як астраўная кельцкая<ref>Koch, John T. (2006). [https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 «Celtic culture: A historical encyclopedia»]. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. — С. 973. — ISBN 978-1-85109-440-0.</ref>. [[Файл:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|значак|зьлева|Помнік стааржытнай культуры [[Стоўнгэндж]] быў узьведзены ў 2400—2200 гадах да н. э.]] Заваёва [[Старажытны Рым|Старажытным Рымам]], якое пачалося ў 43 годзе нашай эры, і 400-гадовае панаваньне рымлянаў на поўдні Вялікабрытаніі суправаджаліся ўварваньнем германскіх англасаксонскіх пасяленцаў, у выніку чаго тэрыторыя [[брэтонцы|брэтонаў]] скарацілася перадусім да таго, што пазьней стала [[Валія|Ўэйлз]]ам і [[Корнўал]]ам<ref>Davies, John; Jenkins, Nigel; Baines, Menna; Lynch, Peredur I., eds. (2008). [https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclopaedia_of_Wales «The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales»]. Cardiff: University of Wales Press. — С. 915. — ISBN 978-0-7083-1953-6.</ref>. Большая частка рэгіёну, заселенага англасаксамі, была аб’яднаная ў каралеўства Ангельшчыны ў X стагодзьдзі<ref>[https://web.archive.org/web/20070213191353/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml «Short Athelstan biography»]. BBC History.</ref>. Тым часам носьбіты гэльскай мовы на паўночным захадзе Вялікабрытаніі, якія мелі сувязі з паўночным усходам [[Ірляндыя|Ірляндыі]] і, як традыцыйна мяркуецца, мігравалі адтуль у V стагодзьдзі<ref>Mackie, J. D. (1991). [https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 «A History of Scotland»]. London: Penguin. — С. 18—19. — ISBN 978-0-14-013649-4.</ref>, аб’ядналіся зь [[пікты|піктамі]], у выніку чаго паўстала каралеўства Шатляндыі ў IX стагодзьдзі<ref>Haigh, Christopher (1990). [https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8/page/30 «The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland»]. Cambridge University Press. — С. 30. — ISBN 978-0-521-39552-6.</ref>. === Па нармандзкім уварваньні === У 1066 годзе нарманы ўварваліся ў Ангельшчыну з паўночнай [[Францыя|Францыі]]. Па заваёве краіны яны захапілі значную частку Ўэйлзу ды значную частку Ірляндыі, а таксама былі запрошаныя пасяліцца ў [[Шатляндыя|Шатляндыі]], прыўнёсшы ў кожную краіну фэадалізм паўночнафранцускага ўзору і нарманска-францускую культуру<ref>Ganshof, F. L. (1996). [https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5 «Feudalism»]. University of Toronto. — С. 165. — ISBN 978-0-8020-7158-3.</ref>. Ангельска-нармандзкая кіроўная кляса моцна паўплывала на мясцовыя культуры, але ў рэшце рэшт асімілявалася зь імі<ref>Chibnall, Marjorie (1999). [https://web.archive.org/web/20230326164802/https://books.google.com/books?id=qJl5Jm-IndUC&pg=PA115 «The Debate on the Norman Conquest»]. Manchester University Press. — С. 115—122. — ISBN 978-0-7190-4913-2.</ref>. Наступныя сярэднявечныя ангельскія каралі скончылі заваяваньне Ўэйлзу і бесьпасьпяхова спрабавалі анэксаваць Шатляндыю. Заяўляючы пра сваю незалежнасьць у [[Арброцкая дэклярацыя|Арброцкай дэклярацыі]] 1320 году, Шатляндыя захавала сваю незалежнасьць пасьля гэтага, але ўсьцяж фактычна ўвесь час была ў канфлікце з Ангельшчынай<ref>[https://www.nms.ac.uk/past-exhibitions/the-declaration-of-arbroath «The Declaration of Arbroath»]. NMS.</ref>. У 1215 годзе [[Вялікая хартыя вольнасьцей]] стала першым дакумэнтам, у якім сьцьвярджалася, што аніякі ўрад не стаіць вышэй за закон, што грамадзяне маюць правы, якія іх абараняюць, і што яны маюць права на справядлівы суд<ref>[https://web.archive.org/web/20240527191804/https://www.britannica.com/summary/Magna-Carta-Key-Facts «Magna Carta Key Facts»]. Britannica.</ref>. [[Файл:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|значак|зьлева|[[Дыван з Баё]] ўтрымлівае ўрыўкі з [[Нармандзкае заваяваньне Ангельшчыны|нармандзкай заваёвы Ангельшчыны]] ў 1066 годзе.]] Ангельскія манархі, атрымаўшы ў спадчыну значныя тэрыторыі ў Францыі і прэтэнзіі на францускую карону, таксама былі актыўна ўцягнутыя ў канфлікты ў Францыі, найбольш вядомыя зь якіх былі [[Стогадовая вайна]], у той час як каралі Шатляндыі ў гэты час мелі хаўрус з французамі<ref>Keen, Maurice. [https://web.archive.org/web/20131214092949/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml «The Hundred Years’ War»]. BBC History.</ref>. Краіна сутыкнулася з рэлігійнымі канфліктамі ў выніку [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і стварэньня пратэстанцкіх дзяржаўных цэркваў як у Ангельшчыне, гэтак і Шатляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20150521133445/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/The-Reformation-period «Ireland: The Reformation Period & Ireland under Elizabeth I»]. Britannica.</ref>. Ангельская Рэфармацыя прывяла да палітычных, канстытуцыйных, сацыяльных і культурных зьменаў у XVI стагодзьдзі, у выніку чаго паўстала [[Англіканства|Англіканская царква]]. Яна вызначыла нацыянальную ідэнтычнасьць краіны і павольна, але глыбока зьмяніла рэлігійныя перакананьні людзей<ref>[https://web.archive.org/web/20221202002512/https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ «English Reformation c1527-1590»]. The National Archives.</ref>. Ўэйлз быў цалкам улучаны ў каралеўства Ангельшчыны<ref>[https://web.archive.org/web/20120207145836/http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml «British History in Depth — Wales under the Tudors»]. BBC History.</ref>, а Ірляндыя была аб’яўленая каралеўствам у асабістай уніі з ангельскай каронай<ref>Nicholls, Mark (1999). [https://archive.org/details/historyofmodernb0000nich «A history of the modern British Isles, 1529—1603: The two kingdoms»]. Oxford: Blackwell. — С. 171—172. — ISBN 978-0-631-19334-0.</ref>. У тым, што пазьней стала [[Паўночная Ірляндыя|Паўночнай Ірляндыяй]], землі незалежнай каталіцкай гэльскай шляхты былі канфіскаваныя і перададзеныя пратэстанцкім пасяленцам з Ангельшчыны і Шатляндыі<ref>Canny, Nicholas P. (2003). [https://archive.org/details/makingirelandbri00cann «Making Ireland British, 1580—1650»]. Oxford University Press. — С. 189—200. — ISBN 978-0-19-925905-2.</ref>. У 1603 годзе каралеўствы Ангельшчыны, Шатляндыі і Ірляндыі былі аб’яднаныя ў асабістую унію, калі [[Якаў I (кароль Ангельшчыны)|Якаў VI]] атрымаў у спадчыну кароны Ангельшчыны і Ірляндыі і перамясьціў свой двор з [[Эдынбург]]у ў [[Лёндан]]. Тым ня менш, кожная краіна заставалася асобнай палітычнай адзінкай і захоўвала свае асобныя палітычныя, прававыя і рэлігійныя інстытуты<ref>Ross, D. (2002). [https://archive.org/details/chronologyofscot0000ross «Chronology of Scottish History»]. Glasgow: Geddes & Grosset. — С. 56. — ISBN 978-1-85534-380-</ref><ref>Hearn, J. (2002). «Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture». Edinburgh University Press. — С. 104. — ISBN 978-1-902930-16-9.</ref>. У сярэдзіне XVII стагодзьдзя ўсе тры каралеўствы былі ўцягнутыя ў сэрыю павязаных паміж сабою войнаў, у тым ліку [[Ангельская рэвалюцыя|грамадзянскую вайну]], якія прывялі да часовага зрынаньня манархіі, пакараньня сьмерцю караля [[Карл І (кароль ангельскі)|Карла I]] і ўсталяваньня кароткачасовай унітарнай рэспублікі Садружнасьці Ангельшчыны, Шатляндыі і Ірляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20150502204708/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars «English Civil Wars»]. Britannica.</ref>. Пасьля гэтага манархія была адноўленая. З заснаваньнем [[Лёнданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]] ў 1660 годзе навука атрымала значнае разьвіцьцё. У гэты час, асабліва ў Ангельшчыне, разьвіцьцё вайскова-марской моцы і цікавасьць да геаграфічных адкрыцьцяў прывялі да набыцьця і засяленьня замежных калёніяў, асабліва ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]] і [[Карыбскае мора|Карыбскім басэйне]]<ref>Canny, Nicholas (1998). [https://web.archive.org/web/20230111135256/https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC «The Origins of Empire, The Oxford History of the British Empire Volume I»]. Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-924676-2.</ref>. === Кансалідацыя краіны === [[Файл:Articles of Union between England and Scotland 28 Jan 1707.png|значак|Акт аб уніі 1707 году, які аб’яднаў Ангельшчыну з Шатляндыяй.]] 1 траўня 1707 году было ўтворанае каралеўства Вялікабрытаніі ў выніку [[Акт аб уніі (1707)|Актаў аб уніі]] 1707 году паміж каралеўствамі Ангельшчыны і Шатляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120608152446/http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm «Articles of Union with Scotland 1707»]. UK Parliament.</ref>. У XVIII стагодзьдзі пад кіраўніцтвам [[Робэрт Ўолпал|Робэрта Ўолпала]], які стаў першым прэм’ер-міністрам, склаўся кабінэтны ўрад. Сэрыя паўстаньняў якабітаў імкнулася зрынуць пратэстанцкі дом Гановэраў з трона і аднавіць каталіцкі дом Ст’юартаў. [[Якабіты]] былі канчаткова разьбітыя ў [[Бітва пры Калодэне|бітве пры Калодэне]] ў 1746 годзе, пасьля чаго шатляндзкія горцы былі гвалтоўна асыміляваны ў Шатляндыю шляхам адмены фэадальнай незалежнасьці правадыроў кланаў. Брытанскія калёніі ў Паўночнай Амэрыцы, якія аддзяліліся ў выніку [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Амэрыканскай вайны за незалежнасьць]], сталі [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучанымі Штатамі]]. Брытанскія імпэрскія амбіцыі былі скіраваныя на [[Азія|Азію]], асабліва на [[Індыя|Індыю]]<ref>[https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73 «The Impact of the American Revolution Abroad»]. Library of Congress.</ref>. Брытанскія купцы адыгралі вядучую ролю ў [[Трансатлянтычны гандаль рабамі|атлянтычным гандлі рабамі]], галоўным чынам паміж 1662 і 1807 гадамі, калі брытанскія або брытанска-каляніяльныя караблі з рабамі перавезьлі амаль 3,3 мільёнаў рабоў з Афрыкі<ref>Morgan, Kenneth (2007). [https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12#v=onepage&q&f=false «Slavery and the British Empire: From Africa to America»]. Oxford University Press, USA. — С. 12. — ISBN 978-0-19-156627-1.</ref>. Рабоў везьлі на плянтацыі, галоўным чынам на астравах Карыбскага басэйну<ref>Morgan, Kenneth (2007). [https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA15#v=onepage&q&f=false «Slavery and the British Empire: From Africa to America»]. Oxford University Press, US. — С. 15. — ISBN 978-0-19-156627-1.</ref>. Аднак пад ціскам [[абаліцыянізм|абаліцыянісцкага руху]] парлямэнт забараніў гандаль у 1807 годзе, а рабства ў [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]] было скасаванае ў 1833 годзе. Пасьля гэтага Вялікабрытанія адыграла вядучую ролю ў руху за адмену рабства ва ўсім сьвеце праз блякаду Афрыкі і ціск на іншыя краіны, каб спыніць свой гандаль, шляхам складаньня шэрагу дагавораў<ref>[https://web.archive.org/web/20081103004954/https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml «Sailing against slavery»]. BBC Devon.</ref>. [[Файл:Charge of the French Cuirassiers at Waterloo.jpg|значак|зьлева|Брытанскія войскі ў [[Бітва пры Ватэрлёо|бітве пры Ватэрлёо]].]] У 1800 годзе парлямэнты Вялікабрытаніі і Ірляндыі зацьвердзілі Акт аб уніі, які аб’яднаў два каралеўствы і 1 студзеня 1801 году было створанае Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act «The Act of Union»]. Act of Union Virtual Library.</ref>. Пасьля паразы Францыі ў выніку [[Францускія рэвалюцыйныя войны|францускіх рэвалюцыйных войнаў]] і [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]] Вялікабрытанія стала галоўнай марской і імпэрскай дзяржавай, а Лёндан быў найбуйнейшым горадам у сьвеце прыкладна з 1830 году<ref>Tellier, L.-N. (2009). «Urban World History: an Economic and Geographical Perspective». Quebec: PUQ. — С. 463. — ISBN 978-2-7605-1588-8.</ref>. Непахіснае брытанскае дамінаваньне на моры пазьней было апісанае як «Брытанскі сьвет», то бок час адноснага міру паміж вялікімі дзяржавамі паміж 1815 і 1914 гадамі, за час якога Брытанская імпэрыя стала глябальным гегемонам і вядучай дзяржавай<ref>Ferguson, Niall (2004). [https://archive.org/details/empire00nial «Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power»]. New York: Basic Books. — ISBN 978-0-465-02328-8.</ref>, узяўшы на сябе ролю глябальнага паліцыянта<ref>Sondhaus, L. (2004). «Navies in Modern World History». London: Reaktion Books. — С. 9. — ISBN 978-1-86189-202-7.</ref><ref>Porter, Andrew (1998). [https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC «The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III»]. Oxford University Press. — С. 332. — ISBN 978-0-19-924678-6.</ref>. З 1853 па 1856 гады Вялікабрытанія брала ўдзел у [[Крымская вайна|Крымскай вайне]] ў хаўрусе з [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыяй]] супраць царскай [[Расейская імпэрыя|Расеі]]<ref>Benn, David Wedgwood (03.2012). «The Crimean War and its lessons for today». International Affairs. 88 (2). Oxford University Press: 387—391. — [[doi:10.1111/j.1468-2346.2012.01078.x]].</ref>. [[Файл:Victoria in her Coronation robes.jpg|значак|[[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыя]] кіравала як каралева Вялікабрытаніі і імпэратарка Індыі ў XIX стагодзьдзі.]] Цягам [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]] з 1837 па 1901 гады палітычныя погляды спрыялі свабоднаму гандлю і палітыцы неўмяшальніцтва ў эканоміцы. Пачынаючы з Закону аб Вялікай рэформе 1832 году, парлямэнт паступова пашыраў выбарчыя правы, а Закон аб рэформе 1884 году, падтрыманы [[Ўільям Гладстан|Ўільямам Гладстанам]], упершыню надаў выбарчае права большасьці мужчынаў. Насельніцтва краіны павялічвалася рэзкімі тэмпамі, што суправаджалася хуткай урбанізацыяй, што выклікала значныя сацыяльныя і эканамічныя цяжкасьці<ref>Tompson, Richard S. (2003). [https://books.google.com/books?id=H5kcJqmXk2oC&pg=PA63 «Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present»]. New York: Facts on File. — С. 63. — ISBN 978-0-8160-4474-0.</ref>. Да канца XIX стагодзьдзя [[Кансэрватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансэрватыўная партыя]], ачоленая [[Бэнджамін Дызраэлі|Бэнджамінам Дызраэлі]] і лордам Солсбэры, пачала час імпэрскай экспансіі ў Афрыцы, а таксама падтрымлівала палітыку «бліскучай ізаляцыі» ў Эўропе і спрабавала стрымаць уплыў Расейскай імпэрыі ў [[Аўганістан]]е і [[Пэрсія|Пэрсіі]], што пазьней стала вядомае як Вялікая гульня<ref>Fromkin, David (1980). [https://web.archive.org/web/20210412053528/https://www.jstor.org/stable/20040512 «The Great Game in Asia»]. Foreign Affairs. 58 (4): 936—951. — [[doi:10.2307/20040512]].</ref>. У гэты час [[Канада]], [[Аўстралія]] і [[Новая Зэляндыя]] набылі статус самакіраваных дамініёнаў<ref>Hosch, William L. (2009). «World War I: People, Politics, and Power». America at War. New York: Britannica Educational Publishing. — С. 21. — ISBN 978-1-61530-048-8.</ref>. На мяжы стагодзьдзяў прамысловае дамінаваньне Вялікабрытаніі было пастаўлена пад сумнеў [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] і ЗША<ref>Zarembka, Paul (2013). [https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1#v=onepage&q&f=false «Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid»]. Emerald Group Publishing. — ISBN 978-1-78190-670-5.</ref>. Кароткая [[Эдўардыянская эпоха]] (1901—1910) улучала сацыяльныя рэформы і наданьне самакіраваньня Ірляндыі. У гэты час узьнікла [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], якая была створаная з альянсу прафэсійных зьвязаў і невялікіх сацыялістычных групаў у 1900 годзе, а суфражысткі змагаліся за правы жанчынаў<ref>Sophia A. Van Wingerden (1999). «The women’s suffrage movement in Britain, 1866—1928». ch 1.</ref>. === Час сусьветных войнаў === Вялікабрытанія была адным з галоўных хаўрусьнікаў, якія перамаглі [[Цэнтральныя дзяржавы]] ў [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]. Разам з сваімі францускімі, расейскімі і (пасьля 1917 году) амэрыканскімі партнэрамі<ref>Turner, John (1988). «Britain and the First World War». London: Unwin Hyman. — С. 22—35. — ISBN 978-0-04-445109-9.</ref>, брытанскія ўзброеныя сілы бралі ўдзел у баявых дзеях на большай частцы Брытанскай імпэрыі і ў некалькіх рэгіёнах Эўропы, асабліва на [[Заходні фронт (Першая сусьветная вайна)|Заходнім фронце]]<ref name="Westwell">Westwell, I.; Cove, D. (eds) (2002). «History of World War I, Volume 3». London: Marshall Cavendish. — С. 698, 705. — ISBN 978-0-7614-7231-5.</ref>. Высокая сьмяротнасьць у акопнай вайне прывяла да страты значнай часткі пакаленьня мужчынаў, што мела доўгатэрміновыя сацыяльныя наступствы для краіны і вялікае парушэньне грамадзкага ладу. Колькасьць брытанскіх ахвяраў сягала 2,5 мільёнаў чалавек, а вайна была скончаная зь велізарным нацыянальным доўгам<ref name="Westwell"/>. [[Файл:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|значак|зьлева|Ускладаньне вянкоў падчас службы памяці ў Лёндане. Гэтая штогадовая цырымонія мае на мэце ўшанаваньне памяці ахвяраў двух сусьветных войнаў і далейшых ваенных канфліктаў, дзе брала ўдзел Вялікабрытанія.]] Наступствы вайны пераканалі ўрад пашырыць права голасу на нацыянальных і мясцовых выбарах для ўсіх дарослых мужчынаў і большасьці дарослых жанчынаў з дапамогай Закону аб прадстаўніцтве народа 1918 году<ref name="Westwell"/>. Па вайне краіна стала сталым сябрам [[Выканаўчая рада Лігі народаў|Выканаўчай рады]] [[Ліга народаў|Лігі народаў]] і атрымала мандат на шэраг былых нямецкіх і асманскіх калёніяў. Пад кіраўніцтвам [[Дэйвід Лойд Джордж|Дэйвіда Лойда Джорджа]] Брытанская імпэрыя дасягнула свайго найбольшага памеру, ахопліваючы пятую частку сьвету і чвэрць ад усяго насельніцтва плянэты<ref>Turner, J. (1988). «Britain and the First World War». Abingdon: Routledge. — С. 41. — ISBN 978-0-04-445109-9.</ref>. [[Файл:British Empire 1921.png|значак|Мапа [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]] 1921 году ў час ейнага максымальнага пашырэньня.]] Да сярэдзіны 1920-х гадоў большая частка брытанскага насельніцтва магла слухаць радыёпраграмы [[Брытанская вяшчальная карпарацыя|Бі-Бі-Сі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200804031332/https://www.ofcom.org.uk/about-ofcom/latest/features-and-news/100-years-of-radio «100 years of radio since Marconi’s big breakthrough»]. Ofcom.</ref><ref>Linfoot, Matthew. [https://web.archive.org/web/20220920232207/https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ «History of the BBC: The origins of BBC Local Radio»]. BBC.</ref>. Экспэрымэнтальныя тэлевізійныя трансьляцыі пачаліся ў 1929 годзе, а першая плаяавая тэлевізійная служба Бі-Бі-Сі пачала вяшчаньне ў 1936 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20220926064808/https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s «History of the BBC: 1920s»]. BBC.</ref>. Рост ірляндзкага нацыяналізму і спрэчкі ўнутры Ірляндыі з нагоды ўмоваў ірляндзкага самакіраваньня ў рэшце рэшт прывялі да падзелу вострава ў 1921 годзе. Час канфлікту на тэрыторыі сучаснай Паўночнай Ірляндыі цягнуўся з чэрвеня 1920 году па чэрвень 1922 году. Ірляндзкая Свабодная Дзяржава стала незалежнай, спачатку з статусам дамініёну ў 1922 годзе, а адназначна незалежнай у 1931 годзе. Паўночная Ірляндыя засталася часткай Злучанага Каралеўства<ref>[https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm «The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921»]. CAIN Web Service.</ref>. Закон аб роўных выбарчых правах 1928 году надаў жанчынам роўнае выбарчае права нароўні з мужчынамі на нацыянальных выбарах. Стачкі ў сярэдзіне 1920-х гадоў завяршыліся ўсеагульным страйкам 1926 году. Вялікабрытанія яшчэ не акрыяла ад наступстваў Першай сусьветнай вайны, калі [[Вялікая дэпрэсія]] прывяла да значнага беспрацоўя і цяжкасьцей у старых прамысловых раёнах, а таксама да палітычных і сацыяльных хваляваньняў з ростам колькасьці сябраў камуністычных і сацыялістычных партыяў. Тым ня менш, краіна працягвала ўважацца як вельмі заможная, вайскова моцная, бязьлітасная ў перасьледзе сваіх інтарэсаў ды вядучая ў глябальнай вытворчай сыстэме<ref>Edgerton, David (2012). [https://web.archive.org/web/20200428080558/https://www.penguin.co.uk/books/55731/britain-s-war-machine/9780141026107.html «Britain’s War Machine»]. Penguin.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200612173058/https://reviews.history.ac.uk/review/1114 «Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War»]. Reviews in History.</ref>. Пасьля таго, як нацысцкая [[Нацысцкая Нямеччына|Нямеччына]] ўварвалася ў [[Польшча|Польшчу]] ў 1939 годзе, краіна ўступіла ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]. [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстан Чэрчыл]] стаў прэм’ер-міністрам і кіраўніком кааліцыйнага ўраду ў 1940 годзе. Не зважаючы на паразу сваіх эўрапейскіх хаўрусьнікаў у першы год, Вялікабрытанія і ейныя калёніі працягвалі вайну супраць [[Адольф Гітлер|Гітлера]]. У 1940 годзе каралеўскія вайскова-паветраныя сілы разграмілі нямецкія сілы [[Люфтвафэ]] ў [[Бітва за Брытанію|бітве за Брытанію]], аднак гарадзкія раёны пацярпелі ад моцных бамбаваньняў. Альянс Вялікабрытаніі, ЗША і СССР быў сфармаваны ў 1941 годзе ў барацьбе супраць [[краіны Восі|дзяржаваў Восі]]. У выніку былі атрыманы цяжкія перамогі ў [[Бітва за Атлянтыку|бітве за Атлянтыку]], кампаніі ў Паўночнай Афрыцы і італьянскай кампаніі. Брытанскія войскі адыгралі важную ролю ў [[Высадка ў Нармандыі|высадцы ў Нармандыі]] ў 1944 годзе і вызваленьні часткі Эўропы. Брытанскае войска ачоліла кампанію супраць японцаў у [[М’янма|Бірме]], а брытанскі ціхаакіянскі флёт ваяваў зь [[Японія]]й на моры. Брытанскія навукоўцы зрабілі ўнёсак у працу [[Мангэтанскі праект|Мангэтанскага праекту]], задачай якога было стварэньне [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]]<ref>Septimus H. Paul (2000). [https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 «Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941—1952»]. Ohio State U.P. — С. 1—5. — ISBN 978-0-8142-0852-6.</ref>. Пасьля гэтага на згоду Вялікабрытаніі гэтая зброя была выкарыстаная супраць Японіі<ref>[https://web.archive.org/web/20170918063918/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv01/d619 «Minutes of a Meeting of the Combined Policy Committee, Washington, July 4, 1945»]. United States Department of State.</ref>. === Паваенны час === Вялікабрытанія была адной з трох вялікіх дзяржаваў поруч з ЗША і СССР, якія сфармавалі паваенны сьвет<ref>Doenecke, Justus D.; Stoler, Mark A. (2005). [https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62#v=onepage&q&f=false «Debating Franklin D. Roosevelt’s foreign policies, 1933—1945»]. Rowman & Littlefield. — ISBN 978-0-8476-9416-7.</ref><ref>Kelly, Brian. [https://web.archive.org/web/20151022125442/https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 «The Four Policemen and Postwar Planning, 1943—1945: The Collision of Realist and Idealist Perspectives»]. Indiana University of Pennsylvania.</ref>. Краіна падрыхтавала [[Дэклярацыя Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў|Дэклярацыю Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] разам з ЗША і стала адным зь пяці сталых сябраў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. Яна цесна супрацоўнічала з ЗША ў стварэньні [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180125021103/http://rooseveltinstitute.org/special-relationship-between-great-britain-and-united-states-began-fdr «The „Special Relationship“ between Great Britain and the United States Began with FDR»]. Roosevelt Institute.</ref>. Вайна моцна саслабіла Вялікабрытанію і зрабіла яе фінансава залежнай ад амэрыканскага [[Плян Маршала|пляну Маршала]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170820022220/http://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html «Britain to make its final payment on World War II loan from U.S.»]. The New York Times.</ref>, але краіна пазьбегла поўнамаштабнай вайны, якая спустошыла [[Усходняя Эўропа|Ўсходнюю Эўропу]]<ref>Reynolds, David (17.04.2011). [https://web.archive.org/web/20200612130213/https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review «Britain’s War Machine by David Edgerton — review»]. The Guardian.</ref>. [[Файл:Miners strike rally London 1984.jpg|значак|Дэманстрацыя ў падтрымку страйкоўцаў зь ліку шахтароў у Лёндане 1984 году.]] У першыя паваенныя гады лейбарысцкі ўрад, ачолены [[Клемэнт Этлі|Клемэнтам Этлі]], распачаў радыкальную праграму рэформаў, якія істотна паўплывалі на брытанскае грамадзтва ў наступныя дзесяцігодзьдзі<ref>Francis, Martin (1997). «Ideas and policies under Labour, 1945—1951: Building a new Britain». Manchester University Press. — С. 225—233. — ISBN 978-0-7190-4833-3.</ref>. Буйныя прамысловыя галіны і камунальныя службы былі нацыяналізаваныя, была створаная сацыяльная дзяржава і комплексная сыстэма аховы здароўя, якая фінансуецца дзяржавай, як то [[Нацыянальная служба аховы здароўя (Вялікабрытанія)|Нацыянальная служба аховы здароўя]]<ref>Lee, Stephen J. (1996). [https://archive.org/details/aspectsbritishpo00lees «Aspects of British political history, 1914—1995»]. London; New York: Routledge. — С. 173—199. — ISBN 978-0-415-13103-2.</ref>. Уздым нацыяналізму ў калёніях супаў з значным пагаршэньнем эканамічнага стану краіны пасьля ейнага ўдзелу ў Першай і Другой сусьветных войнах, таму палітыка дэкалянізацыі была непазьбежнай<ref>Brown, Judith (1998). [https://web.archive.org/web/20140103114315/http://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC «The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV»]. Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-924679-3.</ref><ref>Louis, Wm. Roger (2006). [https://web.archive.org/web/20170222045215/https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC «Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonization»]. I. B. Tauris. — ISBN 978-1-84511-347-6.</ref><ref>Abernethy, David (2000). [https://web.archive.org/web/20111214082531/http://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC «The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415—1980»]. Yale University Press. — ISBN 978-0-300-09314-8.</ref>. Незалежнасьць была надана [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]у ў 1947 годзе<ref>Larres, Klaus (2009). [https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 «A companion to Europe since 1945»]. Chichester: Wiley-Blackwell. — С. 118. — ISBN 978-1-4051-0612-2.</ref>. Цягам наступных трох дзесяцігодзьдзяў большасьць калёніяў Брытанскай імпэрыі атрымалі незалежнасьць, і шмат хто зь іх сталі сябрамі [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130506071236/http://www.thecommonwealth.org/Templates/System/YearbookHomePage.asp?NodeID=152099&load=countrylist «Country List»]. Commonwealth Secretariat.</ref>. Вялікабрытанія была трэцяй краінай, якая займела ядзерную зброю, выпрабаваўшы атамную бомбу ў рамках апэрацыі «Ўраган» у 1952 годзе, але паваенныя абмежаваньні міжнароднай ролі Вялікабрытаніі былі праілюстраваныя [[Суэцкі крызіс|Суэцкім крызісам]] 1956 году. Міжнародны распаўсюд [[ангельская мова|ангельскай мовы]], самай распаўсюджанай мовы ў сьвеце і трэцяй паводле распаўсюду роднай мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20230618053740/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ «What are the top 200 most spoken languages?»]. Ethnologue.</ref>, забясьпечыла працяг міжнароднага ўплыву ў літаратуры і культуры<ref>[https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf «The cultural superpower: British cultural projection abroad»]. British Politics Review. 6 (1). Norway: British Politics Society.</ref><ref>Sheridan, Greg (15.05.2010). [http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 «Cameron has chance to make UK great again»]. The Australian.</ref>. Празь недахоп рабочай сілы ў 1950-х гадах урад заахвочваў іміграцыю з краінаў Садружнасьці. У наступныя дзесяцігодзьдзі грамадзтва стала больш шматнацыянальным і мультыкультурным<ref>Julios, Christina (2008). [https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 «Contemporary British identity: English language, migrants, and public discourse»]. Studies in migration and diaspora. Aldershot: Ashgate. — С. 84. — ISBN 978-0-7546-7158-9.</ref>. Не зважаючы на павышэньне ўзроўню жыцьця ў канцы 1950-х і 1960-х гадоў, эканамічныя паказьнікі Вялікабрытаніі былі менш уражлівымі, чым у многіх ейных галоўных канкурэнтаў, як то [[Францыя|Францыі]], [[Нямеччына|ФРН]] і Японіі. Вялікабрытанія была першай дэмакратычнай краінай, якая зьнізіла свой узрост галасаваньня да 18 гадоў у 1969 годзе<ref>Loughran, Thomas; Mycock, Andrew; Tonge, Jonathan (3.04.2021). [https://web.archive.org/web/20230604093606/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2021.1890589 «A coming of age: how and why the UK became the first democracy to allow votes for 18-year-olds»]. Contemporary British History. 35 (2): 284—313. — [[doi:10.1080/13619462.2021]].</ref>. У 1960 годзе краіна была адной зь сямі заснавальніцаў [[Эўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|Эўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю]], але ў 1973 годзе выйшла зь яе, каб далучыцца да Эўрапейскай супольнасьці, якая ў 1992 годзе была пераўтвораная на [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Файл:South Belfast 1981.jpg|значак|зьлева|Брытанскія войскі ў [[Бэлфаст|Бэлфасьце]] ў 1981 годзе.]] З канца 1960-х гадоў Паўночная Ірляндыя перажывала міжусобны і паўваенны гвалт, які часам закранаў іншыя часткі Вялікабрытаніі. Звычайна лічыцца, што ён скончыўся Бэлфасцкім пагадненьнем «[[Бэлфасцкі дагавор|Вялікай пятніцы]]» 1998 году<ref>Aughey, Arthur (2005). [https://archive.org/details/politicsnorthern00augh «The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement»]. London: Routledge. — С. 7. — ISBN 978-0-415-32788-6.</ref>. Пасьля пэрыяду шырокамаштабнага эканамічнага спаду і беспарадкаў у 1970-х гадах кансэрватыўны ўрад 1980-х гадоў на чале з [[Маргарэт Тэтчэр]] распачаў радыкальную палітыку манэтарызму, дэрэгуляваньня, асабліва фінансавага сэктару і рынкаў працы, продажу дзяржаўных кампаніяў і адмены субсыдаваньня іншым<ref>Dorey, Peter (1995). «British politics since 1945». Making contemporary Britain. Oxford: Blackwell. — С. 164—223. — ISBN 978-0-631-19075-2.</ref>. У 1982 годзе [[Аргентына]] ўварвалася на брытанскія тэрыторыі Паўднёвай Георгіі і [[Фолклэндзкія астравы|Фолклэндзкіх астравоў]], што прывяло да 10-тыднёвай [[Фолклэндзкая вайна|Фолклэндзкай вайны]], у якой аргентынскія войскі зазналі паразу. Жыхары астравоў пераважна ёсьць нашчадкамі брытанскіх пасяленцаў і рашуча падтрымлівалі брытанскі сувэрэнітэт, што было выказана на рэфэрэндуме 2013 году. З 1984 году брытанская эканоміка атрымлівала падтрымку ад значных прыбыткаў ад нафты з [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]]<ref>Griffiths, Alan; Wall, Stuart (2007). [https://web.archive.org/web/20090823124048/http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf «Applied Economics»] (11th ed.). Harlow: Financial Times Press. — С. 6. — ISBN 978-0-273-70822-3.</ref>. Яшчэ адная брытанская заморская тэрыторыя, [[Гібральтар]], якая была перададзеная Вялікабрытаніі паводле Утрэхцкага дагавора 1713 году. Прыкладна ў канцы XX стагодзьдзя адбыліся істотныя зьмены ў кіраваньні Вялікабрытаніяй з стварэньнем дэцэнтралізаваных адміністрацыяў для Шатляндыі, Ўэйлзу і Паўночнай Ірляндыі<ref>Keating, Michael (1.01.1998). «Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom». Publius: The Journal of Federalism. 28 (1): 217—234. — [[doi:10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948]].</ref>. === XXI стагодзьдзе === [[Файл:Johnson signed Brexit Withdrawal Agreement.jpg|значак|Колішні прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі [[Борыс Джонсан]] падпісаў пагадненьне аб выхадзе Вялікабрытаніі з Эўрапейскага Зьвязу ў 2020 годзе.]] Вялікабрытанія шырока падтрымлівала падыход ЗША да [[Вайна з тэрарызмам|вайны з тэрарызмам]] на пачатку XXI стагодзьдзя<ref>McSmith, Andy (5.07.2016). [https://web.archive.org/web/20160704200931/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html «The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq»]. Independent.</ref>. Брытанскія войскі бралі ўдзел у вайне ў Аўганістане, але спрэчкі выклікалі вайсковае разгортваньне Вялікабрытаніі ў [[Ірак]]у, што прывяла да пратэстнаму выбуху супраць ураду на чале з [[Тоні Блэр]]ам<ref>Adams, Tim (11.02.2023). [https://web.archive.org/web/20230406052000/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/11/slugs-iraq-war-london-protest-2003-legacy «'A beautiful outpouring of rage': did Britain’s biggest ever protest change the world?»]. The Observer.</ref>. Вялікая рэцэсія сур’ёзна паўплывала на брытанскую эканоміку<ref>[https://web.archive.org/web/20150929150429/http://www.ons.gov.uk/ons/datasets-and-tables/data-selector.html?cdid=ABMI&dataset=qna&table-id=A2 «Quarterly National Accounts — National accounts aggregates (ABMI Gross Domestic Product: chained volume measures: Seasonally adjusted £m, constant prices)»]. Office for National Statistics.</ref>, а пасьля гэтага пачаўся час слабога росту і стагнацыі<ref>Harari, Daniel (16.07.2024). [https://commonslibrary.parliament.uk/low-growth-the-economys-biggest-challenge/#:~: «Low growth: The economy’s biggest challenge»]. House of Commons Library.</ref><ref>Rees, Tom; Atkinson, Andrew; Aldrick, Philip (12.03.2023). [https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-12/a-lost-decade-worse-than-japan-s-threatens-to-change-uk-forever «A Lost Decade Worse Than Japan’s Threatens to Change UK Forever»]. Bloomberg News.</ref>. Кааліцыйны ўрад [[Дэйвід Кэмэран|Кэмэрана]]—[[Нік Клэг|Клэга]] 2010 году ўвёў захады жорсткай эканоміі, скіраваныя на барацьбу з значным дзяржаўным дэфіцытам<ref>[https://web.archive.org/web/20230728105646/https://www.bbc.com/news/63304224 «What is austerity and where could 'eye-watering' cuts fall now?»]. BBC News.</ref>. Вынікам [[Рэфэрэндум аб незалежнасьці Шатляндыі (2014)|рэфэрэндуму аб незалежнасьці Шатляндыі]] ў 2014 годзе стала захаваньне Шатляндыі ў складзе каралеўства, але перавага была невялікай<ref>[https://web.archive.org/web/20140918212409/https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results «Scottish independence referendum — Results»]. BBC News.</ref>. У 2016 годзе 51,9% выбарнікаў краіны прагаласавалі за [[Брэкзыт|выхад з Эўрапейскага Зьвязу]]<ref>Witte, Griff; Adam, Karla; Balz, Dan (24.06.2016). [https://web.archive.org/web/20221130215030/https://www.washingtonpost.com/world/britons-head-to-the-polls-for-historic-vote-on-eu/2016/06/23/0d466fb0-34a7-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html «In stunning decision, Britain votes to leave the E.U.»]. The Washington Post.</ref>. Афіцыйна Вялікабрытанія выйшла з ЭЗ у 2020 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20210114212309/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 «Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union»]. BBC News.</ref>, 1 траўня 2021 году набыло сілу Пагадненьне аб гандлі і супрацы паміж ЭЗ і Вялікабрытаніяй, якое ўяўляла сабою пагадненьне аб свабодным гандлі паміж імі. [[Пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|Пандэмія каранавірусу]] зрабіла сур’ёзны ўплыў на брытанскую эканоміку, выклікаўшы наступствы ў адукацыі ды ўладкаваньня грамадзтва і палітыкі ў наступныя гады<ref>[https://web.archive.org/web/20210501022145/https://coronavirus.data.gov.uk/ «Coronavirus (COVID-19) in the UK»]. Government of the United Kingdom.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200802031859/https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/articles/coronavirusandtheimpactonoutputintheukeconomy/april2020 «Coronavirus and the impact on output in the UK economy: April 2020»]. Government of the United Kingdom.</ref><ref>Walker, Andrew (10.06.2020). [https://web.archive.org/web/20200818031423/https://www.bbc.com/news/business-52991913 «Coronavirus: UK economy could be among worst hit of leading nations, says OECD»]. BBC News.</ref>. Вялікабрытанія была першай краінай у сьвеце, якая выкарыстала зацьверджаную вакцыну супраць каранавірусу, распрацаваўшы ўласную вакцыну ў рамках супрацоўніцтва паміж [[Оксфардзкі ўнівэрсытэт|Оксфардзкім унівэрсытэтам]] і кампаніяй [[AstraZeneca]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230225194320/https://www.england.nhs.uk/2020/12/landmark-moment-as-first-nhs-patient-receives-covid-19-vaccination/ «Landmark moment as first NHS patient receives COVID-19 vaccination»]. NHS.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230225194442/https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-covid-19-vaccine-approved «Oxford University/AstraZeneca COVID-19 vaccine approved»]. UK Government.</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Uk topo en.jpg|значак|зьлева|Фізычная мапа Вялікабрытаніі.]] Агульная плошча Вялікабрытыніі складае прыкладна 244 820 км². Краіна займае большую частку архіпэляга [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] і ўключае востраў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытанія]], паўночна-ўсходнюю шостую частку вострава [[Ірляндыя (востраў)|Ірляндыя]] і некаторыя меншыя прылеглыя астравы. Каралеўства знаходзіцца паміж паўночнай часткай [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]] і [[Паўночнае мора|Паўночным морам]], а паўднёвае ўзьбярэжжа аддзеленае ад узьбярэжжа паўночнай [[Францыя|Францыі]] [[Ля-Манш]]ам (Ангельскім каналам)<ref>{{Спасылка|аўтар=Barr, Nicholas A., Colley, Linda J., Josephson, Paul R., Prestwich, Michael Charles, Joyce, Patrick, Kishlansky, Mark A., Briggs, Asa, Frere, Sheppard Sunderland, Whitelock, Dorothy, Gilbert, Bentley Brinkerhoff, Chaney, William A., Hastings, Margaret, Atkins, Ralph Charles, Smith, Lacey Baldwin, Ravenhill, William, Morrill, John S., Spencer, Ulric M., Kellner, Peter|загаловак=United Kingdom|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=10 лютага 2026|url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom|дата=11 лютага 2026}}</ref>. У 1993 годзе 10% тэрыторыі Вялікабрытаніі былі пакрытыя лясамі, 46% выкарыстоўваліся як [[выган]] для быдла і 25% апрацоўваліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]<ref name="atlapedia">Latimer Clarke Corporation Pty Ltd. [http://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm «United Kingdom»]. Atlapedia.</ref>. Каралеўская [[Грынвіцкая абсэрваторыя]] ў Лёндане была абраная ў якасьці вызначальнага пункту першага мэрыдыяну<ref>ROG Learning Team (23 August 2002). [https://web.archive.org/web/20151107023957/http://www.rmg.co.uk/explore/astronomy-and-time/astronomy-facts/history/the-prime-meridian-at-greenwich «The Prime Meridian at Greenwich»]. Royal Museums Greenwich.</ref> ў 1884 годзе, хоць дзякуючы больш дакладным сучасным вымярэньням мэрыдыян на самой справе знаходзіцца ў 100 мэтрах на ўсход ад абсэрваторыі<ref>[https://www.independent.co.uk/news/science/greenwich-royal-observatory-how-the-prime-meridian-line-is-actually-100-metres-away-from-where-it-10452386.html «Greenwich Royal Observatory: How the Prime Meridian line is actually 100 metres away from where it was believed to be»]. The Independent.</ref>. [[Файл:Keswick Panorama - Oct 2009.jpg|значак|Краявіды [[Азёрны край (Вялікабрытанія)|Азёрнага краю]].]] Вялікабрытанія знаходзіцца паміж шыротамі 49° і 61° пн. ш. і даўгатамі 9° з. д. і 2° у. д. [[Паўночная Ірляндыя]] мае сумежную мяжу з [[Ірляндыя|Рэспублікай Ірляндыяй]] працягласьцю 499 км<ref>{{Спасылка|мова=en|загаловак=Republic of Ireland–United Kingdom border|праект=Alchetron|url=https://alchetron.com/Republic-of-Ireland–United-Kingdom-border|дата=8 сакавіка 2026}}</ref>. Даўжыня берагавой лініі Вялікабрытаніі складае 17 820 км<ref>Darkes, Giles (January 2008). [https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 «How long is the UK coastline?»]. The British Cartographic Society.</ref>. Каралеўства злучанае з кантынэнтальнай [[Эўропа]]й тунэлем пад [[Ля-Манш]]ам, які ёсьць самым доўгім падводным тунэлем у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20101218114514/http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcTunnelInfrastructure/ukcInfrastructure «The Channel Tunnel»]. Eurotunnel.</ref>. На долю [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] прыпадае крыху больш за палову (дакладна 53%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 130 395 км²<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm «England — Profile»]. BBC News.</ref>. Большая частка тэрыторыі краіны складаецца зь нізіннай мясцовасьці<ref name="atlapedia"/> з большай колькасьцю ўзвышшаў і некаторымі горнымі рэльефамі на паўночным захадзе ад лініі [[Тыс-Экс]], у тым ліку [[Азёрны край (Вялікабрытанія)|Азёрны край]], [[Пэнінскія горы]], [[Эксмур]] і [[Дартмур]]. Асноўнымі рэкамі ёсьць [[Тэмза]], [[Сэвэрн]] і [[Гамбэр]]. Самай высокім пунктам Ангельшчыны ёсьць гара [[Скофэл-Пайк]], якая сягае ў вышыню на 978 мэтраў. На [[Шатляндыя|Шатляндыю]] прыпадае крыху менш за адну траціну (дакладна 32%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 78 772 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html «Scotland Facts»]. Scotland Online Gateway.</ref>. Шатляндыя ўлучае амаль 800 астравоў<ref>Winter, Jon (1 June 2000). [https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the--scottish-islands-633851.html «The complete guide to the… Scottish Islands»]. The Independent.</ref>, пераважна на захад і поўнач ад вострава, самымі вялікімі зь якіх ён [[Гэбрыдзкія астравы|Гэбрыдзкія]], [[Аркнэйскія астравы|Аркнэйскія]] і [[Шэтландзкія астравы]]. Шатляндыя ёсьць самым горным краем каралеўства, а ейны рэльеф адрозьніваецца геалягічным разломам горных пародаў, які праходзіць праз Шатляндыю ад вострава [[Аран (востраў)|Аран]] на захадзе краю да места [[Стоўнгэйвэн]] на ўсходзе<ref>[http://www.scottish-places.info/features/featurefirst7728.html «Overview of Highland Boundary Fault»]. Gazetteer for Scotland.</ref>. Разлом падзяляе Шатляндыю на два выразна адрозныя рэгіёны, як то высакагор’е на поўначы і захадзе і нізінны край на поўдні і ўсходзе. Больш суровы рэгіён [[Гайлэнд]] зьмяшчае большую частку горных сьцягоў Шатляндыі, у тым ліку [[Бэн-Нэвіс]] — найвышэйшы пункт ня толькі Шатляндыі, але і ўсёй Вялікабрытаніі, сягаючы да 1345 мэтраў<ref>[https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ «Great Britain’s tallest mountain is taller»]. Ordnance Survey.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180924202417/http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp «Ben Nevis Weather»]. Ben Nevis Weather.</ref>. У нізінным рэгіёне месьцяцца найбуйнейшыя гарады Шатляндыі, то бок [[Глазга]] і [[Эдынбург]]. На [[Ўэйлз]] прыпадае менш за адну дзясятую частку (дакладна 9%) агульнай плошчы Вялікабрытаніі ці 20 779 км²<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm «Profile: Wales»]. BBC News.</ref>. Ўэйлз у асноўным горны рэгіён, хоць ягоная паўднёвая частак ёсьць менш горнай чымсьці паўночная і сярэдняя частка краю. Асноўная частка насельніцтва і прамысловыя раёны знаходзяцца ў Паўднёвым Ўэйлзе, дзе мясьцяцца прыбярэжныя месты [[Кардыф]], [[Сўонсі]] і [[Ньюпарт]]. [[Паўночная Ірляндыя]], аддзеленая ад Вялікабрытаніі [[Ірляндзкае мора|Ірляндзкім морам]] і Паўночным каналам, мае плошчу 14 160 км² і ў асноўным ёсьць пагорыстым краем. Тутака месьціца найбуйнейшае возера Брытанскіх астравоў паводле плошчы [[Лох-Но]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120118133131/http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm «Geography of Northern Ireland»]. University of Ulster.</ref>. === Клімат === Большая частка каралеўства мае [[мерны клімат]], з звычайна мяккімі тэмпэратурамі і багатымі ападкамі круглы год<ref>{{Спасылка|мова=en|загаловак=Republic of Ireland–United Kingdom border|праект=Alchetron|url=https://alchetron.com/Republic-of-Ireland–United-Kingdom-border|дата=8 сакавіка 2026}}</ref>. Тэмпэратура зьмяняецца паводле сэзонаў, рэдка апускаючыся ніжэй за 0 °C або падымаючыся вышэй за 30°C<ref>[https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html «Hottest day of each year from 1900»]. Trevor Harley.</ref><ref>[https://www.trevorharley.com/coldest-days-of-each-year-from-1900.html «Coldest day of each year from 1900»]. Trevor Harley.</ref>. У некаторых частках, асабліва ўдалечыні ад узьбярэжжа, то бок у высакагорнай Ангельшчыне, Ўэйлзе, Паўночнай Ірляндыі і большай частцы Шатляндыі назіраецца субпалярны акіянічны клімат. На вышынях Шатляндыі таксама часам сустракаецца кантынэнтальны [[субарктычны клімат]], а ў горах — [[тундра]]вы. Атлянтычныя плыні, разагрэтыя [[Гальфстрым]]ам, прыносяць мяккую зіму<ref>[https://web.archive.org/web/20181017162552/http://ukclimateprojections.metoffice.gov.uk/23152 «Atlantic Ocean Circulation (Gulf Stream)»]. UK Climate Projections.</ref>, асабліва на захадзе краіны, дзе зіма ёсьць вільготнай. Лета ёсьць асабліва цёплым на паўднёвым усходзе Ангельшчыны, а самым прахалодным ёсьць на поўначы. Моцныя сьнегапады могуць выпадаць зімой і раньняй вясной на высотах. == Палітыка == {{Асноўны артыкул|Палітыка Вялікабрытаніі}} === Дзяржаўны лад === Адметнай характарыстыкай дзяржаўнага ладу Вялікабрытаніі ёсьць адсутнасьць якога-небудзь адзінага дакумэнта, які можна было б назваць асноўным законам краіны. Не існуе аніякай пісанай канстытуцыі, і больш за тое, не існуе нават дакладнага пераліку дакумэнтаў, якія адносіліся б да канстытуцыі. Дачыненьні паміж народам і ўрадам рэгулююцца заканадаўчымі актамі, няпісанымі законамі і канвэнцыямі. Важную ролю гуляюць статуты, пагадненьні і міжнародныя дамовы. Адсутнасьць канстытуцыі дазваляе парлямэнту вельмі лёгка зьмяняць старыя і прымаць новыя законы. Аніводзін закон, прыняты аднойчы парлямэнтам, ня мае недатыкальнасьці і можа быць зьменены будучым парлямэнтам. [[Файл:President Reagan and Queen Elizabeth II 1982.jpg|значак|зьлева|[[Лізавета II]] і [[Роналд Рэйган]] на сустрэчы ў 1982 годзе.]] Вялікабрытанія ёсьць [[парлямэнцкая манархія|парлямэнцкай манархія]] на чале з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам III]], які паходзіць з [[Ўіндзарская дынастыя|Ўіндзарскай дынастыі]]. Акрамя Вялікабрытаніі, Карл III дэ-юрэ кіруе яшчэ 15 дзяржавамі сьвету, як то [[Аўстралія]]й, [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]] і іншымі, вядомымі як [[Каралеўствы Садружнасьці]]. Не зважаючы на тое, што кароль ня мае рэальнай улады, яму належыць права раіць, заахвочваць і папярэджваць. [[Файл:Palace of Westminster from the London Eye, August 2014 04.JPG|значак|[[Ўэстмінстэрскі палац]] ёсьць месцам паседжаньняў брытанскага парлямэнту.]] [[Парлямэнт Вялікабрытаніі|Парлямэнт]] ёсьць заканадаўчым органам і складаецца з двух палатаў — абіранай [[Палата грамадаў|Палаты грамадаў]] і прызначаемай [[Палата лордаў|Палаты лордаў]], якія маюць 650 і 780 крэслаў адпаведна. Закон, перад тым каб набыць статус ухваленага, мусіць прайсьці чытаньні ў абедзьвюх палатах і затым атрымаць каралеўскую санкцыю. Брытанская парлямэнцкая сыстэма вядомая як Ўэстмінстэрская, на ейны ўзор функцыянуюць усе парлямэнцкія дэмакратыі сьвету. Парлямэнт ёсьць найвышэйшым органам улады на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, не зважаючы на наяўнасьць у Шатляндыі, Ўэйлзе і Паўночнай Ірляндыі ўласных кіроўных адміністрацыйных структураў. Урад узначальвае [[прэм’ер-міністар Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністар]]. Крэсла прэм’ера звычайна займае лідэр партыі або кааліцыі, якой належыць бальшыня ў Палаце грамадаў. Ён, як правіла, прызначае кабінэт міністраў зь сьпісу сваёй партыі або кіроўнай кааліцыяй, што фармальна зацьвярджаецца манархам. Палата грамадаў — адзінае месца ў Брытаніі, куды ня можа ўвайсьці [[ангельскі кароль]], бо яна не зьяўляецца чальцом Палаты. Згодна з традыцыяй пасаду Першага лорда скарбніцы займае прэм’ер-міністар<ref>[https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister «The Institution of Prime Minister — History of government»]. GOV.uk.</ref>, а пасаду Першага лорда Адміралцейства — кароль. У канцы ХХ і пачатку ХХІ стагодзьдзяў галоўную ролю у палітычным жыцьці Вялікабрытаніі гуляюць партыі лэйбарыстаў і кансэрватараў. [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], якая прадстаўляе традыцыі брытанскага сацыялізму, знаходзілася ва ўладзе ў 2000-х гадах, а ейныя прадстаўнікі [[Тоні Блэр]] і [[Гордан Браўн]] пасьлядоўна займалі пасаду прэм’ер міністра. У 2010-х гадах ініцыятыву перахапілі прадстаўнікі [[Кансэрватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансэрватыўнай партыі]], калі з 2010 году [[Дэйвід Кэмэран]], [[Тэрэза Мэй]] і [[Борыс Джонсан]] займалі пасаду прэм’ера. [[Лібэральная партыя (Вялікабрытанія)|Лібэральная партыя]], якая была ўплывовай сілай з ХVIII стагодзьдзя па пачатак ХХ стагодзьдзя, на сёньня ў выніку аб’яданьня мае назоў [[Лібэральныя дэмакраты (Вялікабрытанія)|Лібэральныя дэмакраты]]. Тым ня менш, нават пасьля аб’яднаньня партыя мае няшмат прыхільнікаў, а паводле колькасьці крэслаў у парлямэнце нават саступае левацэнтрысцкай [[Шатляндзкая нацыянальная партыя|Шатляндзкай нацыянальнай партыі]]. Астатнія месцы займаюць партыі ўскраінаў, як то валійская партыя [[Партыя Ўэйлза]] і ірляндзкія [[Дэмакратычная юніянісцкая партыя]] і ўльтрарэспубліканская [[Шын Фэйн]], дэпутаты ад якой не займаюць сваіх крэслаў празь неабходнасьць прысягаць на вернасьць каралю. Дэпутаты займаюць пасаду да пяці гадоў і заўсёды могуць быць пераабраныя на ўсеагульных выбарах<ref>[https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general «General elections»]. Parliament.uk.</ref>. === Замежная === Астраўное геаграфічнае становішча паўплывала на ход брытанскай гісторыі ды на рысы брытанскага характару. У ХХІ стагодзьдзі Вялікабрытанія, хоць і рухаючыся ў агульнаэўрапейскім цывілізацыйным накірунку, часта назірае за гэтым рухам з узбочча. Не зважаючы на тое, што краіна была сябрам у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] з 1973 па 2019 год, Вялікабрытанія не перайшлі на [[эўра]] і не далучыліся да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. Міграцыйны крызіс сярэдзіны 2010-х і ўнутрыэўрапейскія супярэчнасьці падштурхнулі Вялікабрытанію да [[Brexit|выхаду з ЭЗ]]. Зь іншага боку, дзяржава захоўвае вельмі важную ролю ў сьвеце ў сілу гістарычнай інэрцыі як былая мэтраполія [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], ачольваючы [[Садружнасьць нацыяў]]. Да таго ж, лідэрскія пазыцыі краіна займае праз статус ангельскай мовы ў сучасным сьвеце, а таксама эканамічную, фінансавую, культурную і мэдыйную значнасьць. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === Вялікабрытанія складаецца з 4 адміністрацыйна-палітычных частак, вядомых у Вялікабрытаніі таксама як '''[[краіны Злучанага Каралеўства|краіны]]''': * '''[[Ангельшчына]]'''. Падзяляецца на 39 графстваў, 6 мэтрапалітэнскіх графстваў і [[Вялікі Лёндан]]. Адміністрацыйным цэнтрам ёсьць [[Лёндан]]; * '''[[Ўэйлз]]'''. Падзяляецца на 22 унітарных утварэньняў, як то 9 графстваў, 3 гарады і 10 гарадоў-графстваў. Адміністрацыйным цэнтрам ёсьць [[Кардыф]]; * '''[[Шатляндыя]]'''. Падзяляецца 32 дарадчыя акругі з адмінстрацыйным цэнтрам у [[Эдынбург]]у; * '''[[Паўночная Ірляндыя]]'''. Падзяляецца на 26 акругаў з адмінстрацыйным цэнтрам у [[Бэлфаст|Бэлфасьце]]. Пад кантролем Вялікабрытаніі застаюцца 3 тэрыторыі на Брытанскіх астравах і 12 заморскіх тэрыторыяў. Да залежных тэрыяторыяў адносяцца: * Брытанскія астравы: ** '''[[Мэн (востраў)|Мэн]]'''. Сталіца — Дуглас. ** [[Нармандзкія астравы]] *** '''[[Гернсі]]'''. Сталіца — Сэнт-Пітэр-Порт. *** '''[[Джэрзі]]'''. Сталіца — Сэнт-Гэліер. * Эўропа: ** Горад-дзяржава [[Гібральтар]]. * Амэрыка: ** [[Ангілья]]. Сталіца — Валі. ** [[Бэрмудзкія астравы|Бэрмуды]]. Сталіца — Гэмілтан. ** [[Брытанскія Віргінскія астравы]]. Сталіца — Род-Таўн. ** [[Кайманавы астравы]]. Сталіца — Джорджтаўн. ** [[Мантсэрат]]. Сталіца — Плімут. ** [[Тэркс і Кэйкас]]. Сталіца — Кукбэрнтаўн. ** [[Фолклэндзкія астравы]]. Сталіца — Порт-Стэнлі. ** [[Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сэндвічавыя астравы]] * Атлянтычны акіян: ** [[Востраў Сьвятая Гэлена]]. Сталіца — Джэймзтаўн. * [[Акіянія]]: ** [[Астравы Піткейрна|Піткейрн]]. Сталіца — Адамзтаўн. * Індыйскі акіян: ** [[Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне]], да якой адносіцца архіпэляг [[Чагос]]. Яна была створаная насуперак рашэньням [[Генэральная Асамблея ААН|Генэральнай Асамблеі ААН]]. === Узброеныя сілы === Намінальным галоўнакамандуючым Брытанскіх Узброеных сілаў ({{мова-en|British Armed Forces}}) ёсьць брытанскі манарх. Узброеныя сілы знаходзяцца пад кіраваньнем ураду Вялікабрытанііі непасрэдна — Міністэрства абароны. Асноўнай задачай Брытанскіх узброеных сілаў ёсьць абарона Злучанага Каралеўства і ягоных заморскіх тэрыторыяў, пасоўваньне інтарэсаў бясьпекі Вялікабрытаніі і падтрымка міжнародных міратворчых высілкаў. Таксама УС Вялікабрытаніі былі актыўнымі і сталымі ўдзельнікамі апэрацыяў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]] і сілаў кааліцыі ў [[Ірак]]у і [[Аўганістан]]е. == Эканоміка == [[Файл:Banco de Inglaterra, Londres, Inglaterra, 2014-08-11, DD 141.JPG|значак|зьлева|Будынак [[Банк Ангельшчыны|Банку Ангельшчыны]], на ўзор якога працуюць большасьць цэнтрабанкаў сьвету.]] Вялікабрытанія мае часткова рэгуляваную [[рынкавая эканоміка|рынкавую эканоміку]]<ref>[http://www.bis.gov.uk/assets/biscore/better-regulation/docs/p/11-795-principles-for-economic-regulation «Principles for Economic Regulation»]. Department for Business, Innovation & Skills.</ref>. Зыходзячы з рынкавых абменных курсаў, Вялікабрытанія на сёньня ёсьць пятай паводле велічыні эканомікай у сьвеце і другой у Эўропе пасьля [[Нямеччына|Нямеччыны]]. Скарбнiца, ачоленая канцлерам скарбніцы, адказвае за распрацоўку і выкананьне ўрадавай палітыкі ў галіне дзяржаўных [[фінансы|фінансаў]] і эканамічнай палітыкі. [[Банк Ангельшчыны]] ёсьць цэнтральным банкам Вялікабрытаніі і адказвае за выпуск купюр і манэт нацыянальнай валюты [[фунт стэрлінгаў|фунту стэрлінгаў]]. Банкі Шатляндыі і Паўночнай Ірляндыі захоўваюць права выпускаць уласныя банкноты, пры ўмове ўтрыманьня дастатковай колькасьці банкнот Банка Ангельшчыны ў рэзэрве пакрыцьця іхняга выпуску. Фунт стэрлінгаў ёсьць чацьвёртай паводле папулярнасьці рэзэрвовай валютай у сьвеце, пасьля [[амэрыканскі даляр|даляра ЗША]], [[эўра]] і [[ена|японскай ены]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 «Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserve — At a Glance»]. International Monetary Fund.</ref>. З 1997 году Камітэт грашова-крэдытнай палітыкі Банка Ангельшчыны на чале з кіраўніком Банка Ангельшчыны адказвае за ўсталяваньне працэнтных ставак на ўзроўні, неабходным дзеля дасягненьня агульнага мэтавага паказчыка інфляцыі ў эканоміцы, які кожны год усталёўваецца канцлерам<ref>[https://web.archive.org/web/20080312060011/http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm «More About the Bank»]. Bank of England.</ref>. [[Файл:Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg|значак|Бізнэсовы раён [[Лёндан]]у [[Сіці]] ёсьць другім паводле велічыні фінансавым цэнтрам сьвету.]] [[Файл:British Airways A380-841 G-XLEA (16948377692).jpg|значак|Рухавікі і крылы [[Airbus A380]] распрацоўваюцца ў Вялікабрытаніі.]] [[Сэктар паслуг]] Вялікабрытаніі фармуе каля 79% СУП<ref>[https://www.ons.gov.uk/economy/economicoutputandproductivity/output/bulletins/indexofservices/october2017 «UK index of services: October 2017»]. Office for National Statistics.</ref>. Пры гэтым вядучую ролю ў брытанскай сфэры паслуг займае фінансавая дзейнасьць, якая вызначае спэцыялізацыю краіны ў сыстэме міжнародных эканамічных адносінаў. Лёндан ёсьць адным з найбуйнейшых фінансавых цэнтраў сьвету, займаючы другое месца ў сьвеце пасьля [[Нью-Ёрк]]у ў сусьветным індэксе фінансавых цэнтраў на 2020 год<ref>[https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-27-explore-data/gfci-27-rank/ «GFCI 27 Rank»]. Long Finance.</ref>. Лёндан таксама мае самы вялікі гарадзкі СУП у Эўропе<ref>[https://web.archive.org/web/20110428032945/http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx «Global city GDP rankings 2008—2025»]. PricewaterhouseCoopers.</ref>. Таксама важкім сэктарам эканомікі краіны ёсьць [[турызм]]. Да прыкладу, толькі за 2004 год краіну наведалі 27 млн турыстаў, абсалютная большасьць зь якіх наведалі Лёндан<ref>Bremner, Caroline (10 January 2010). [https://web.archive.org/web/20110305195249/http://www.euromonitor.com/Euromonitor_Internationals_Top_City_Destination_Ranking «Euromonitor International’s Top City Destination Ranking»]. Euromonitor International.</ref>. Творчая ці гэтак званая крэатыўная індустрыя, як то [[рэкляма]], [[дызайн]], [[мода]] ды іншыя, зрабіла ўнёсак у 7% у агульны СУП краіны, маючы сярэдні рост у пэрыяд з 1997 па 2005 гады ў 6% на год<ref>[https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx «From the Margins to the Mainstream — Government unveils new action plan for the creative industries»]. DCMS.</ref>. Пасьля выхаду Вялікабрытаніі з складу [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] функцыянаваньне ўнутранага эканамічнага рынку краіны было замацаванае Законам аб унутраным рынку Вялікабрытаніі 2020 году, які забясьпечвае працяг гандлю таварамі і паслугамі без унутраных бар’ераў у чатырох краінах Вялікабрытаніі<ref>[https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainers/internal-market-bill «UK Internal Market Bill»]. Institute for Government.</ref>. [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] пачалася ў Вялікабрытаніі, першапачаткова з галіны [[тэкстыль]]най прамысловасьці<ref>[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/unitedkingdom/index_en.htm «European Countries — United Kingdom»]. Europa.</ref>, а затым пашырыўшыся ў іншыя галіны цяжкай прамысловасьці, як то [[суднабудаваньне]], здабыча [[вугаль|вугалю]] і [[сталь|сталі]]<ref>Harrington, James W.; Warf, Barney (1995). [https://books.google.com/books?id=NBKjj5Wq6N0C&pg=PA121 «Industrial location: Principles, practices, and policy»]. London: Routledge. — С. 121. — ISBN 978-0-415-10479-1.</ref><ref>Spielvogel, Jackson J. (2008). [https://books.google.com/books?id=aAgi_5xIVBMC&pg=PT343 «Western Civilization: Alternative Volume: Since 1300»]. Belmont, CA: Thomson Wadsworth. — ISBN 978-0-495-55528-5.</ref>. Брытанскія гандляры, грузаадпраўнікі і банкіры атрымалі вялізныя перавагі ў параўнаньні зь іншымі краінамі, што дазволіла Вялікабрытаніі дамінаваць у міжнародным гандлі ў XIX стагодзьдзі<ref>Porter, Andrew (1998). [https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC «The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III»]. Oxford University Press. — С. 8. — ISBN 978-0-19-924678-6.</ref><ref>Marshall, PJ (1996). [https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC «The Cambridge Illustrated History of the British Empire»]. Cambridge University Press. — С. 156—157. — ISBN 978-0-521-00254-7.</ref>, зьяўляючыся самай [[прамысловасьць|прамыслова]] разьвітай і эканамічна магутнай краінай сьвету. Аднак паступова тэмпы росту запавольваліся, асабліва праз падзеі [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], [[дэкалянізацыя|дэкалянізацыі]] і індустрыялізацыі іншых краінаў сьвету. Пачынаючы з 1950-х гадоў і да самага нядаўняга часу [[гісторыя]] Каралеўства ёсьць прасякнутая барацьбой з стагнацыяй і эканамічным адставаньнем. За апошнія два дзесягігодзьдзі мінулага стагодзьдзя вартасьць фунту зьменшылася амаль на сорак адсоткаў. Вытворчасьць застаецца значнай часткай эканомікі, але ў 2003 годзе яна складала толькі 16,7% нацыянальнай эканомікі<ref>Hewitt, Patricia (15 July 2004). [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070603164510/http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html «TUC Manufacturing Conference»]. Department of Trade and Industry.</ref>. [[Файл:Mini Hatch (F56) Electric IMG 2679.jpg|значак|зьлева|Аўтамабіль [[Mini Electric]], выраблены ў Вялікабрытаніі.]] У аўтамабільнай прамысловасьці занята каля 800 тысячаў работнікаў, а абарот гэтае сфэры ў 2015 годзе складаў 70 млрд фунтаў стэрлінгаў. На экспарт аўтамабільнай вытворачасьці прыпала 34,6 млрд фунтаў стэрлінгаў альбо 11,8% ад агульнага аб’ёму экспартных тавараў Вялікабрытаніі. У 2015 годзе ў Вялікабрытаніі было выраблена каля 1,6 млн прыватных самаходаў і 94,5 тысяч камэрцыйных аўтамабіляў. Сярод славутых брытанскіх аўтамабільных брэндаў вылучаюцца [[Aston Martin]], [[Bentley]], [[Caterham Cars]], [[Daimler]], [[Jaguar]], [[Lagonda]], [[Land Rover]], [[Lotus]], [[McLaren]], [[MG]], [[Mini]], [[Morgan]] і [[Rolls-Royce]]. Вялікабрытанія ёсьць буйным цэнтрам вытворчасьці [[рухавік]]оў, то бок у 2015 годзе іх было выраблена каля 2,4 млн. У індустрыі [[аўтаспорт]]у Вялікабрытаніі занята каля 41 тысяч чалавек, 4,5 тысяч кампаніяў, а гадавы абарот гэтае індустрыі складае каля 6 млрд фунтаў стэрлінгаў<ref>[https://web.archive.org/web/20161014061717/http://www.smmt.co.uk/wp-content/uploads/sites/2/SMMT-Motor-Industry-Facts-2016.pdf «Motor Industry Facts 2016»]. Society of Motor Manufacturers and Traders.</ref>. Аэракасьмічная прамысловасьць Вялікабрытаніі ўваходзіць у лік найвялікшых у сьвеце і мае гадавы абарот каля 30 млрд фунтаў стэрлінгаў<ref>Tovey, Alan (29 June 2016). [https://www.telegraph.co.uk/business/2016/06/29/britains-aerospace-sector-soars-amid-fears-brexit-could-clip-its/ «Britain’s aerospace sector soars amid fears Brexit could clip its wings»]. The Daily Telegraph.</ref>. Кампанія [[BAE Systems]] займае вядучыя пазыцыі ў абарончай авіябудаўнічай прамысловасьці, вырабляючы кампанэнты [[самалёт-зьнішчальнік|зьнішчальнікаў]] [[Eurofighter Typhoon]] і [[F-35]], а таксама самы пасьпяховы ў сьвеце навучальны рэактыўны самалёты [[Hawk]]<ref>Robertson, David (9 January 2009). [https://web.archive.org/web/20150909172459/http://www.theengineer.co.uk/aerospace/in-depth/reasons-to-be-cheerful-about-the-uk-aerospace-sector/1017274.article «The Aerospace industry has thousands of jobs in peril»]. The Times.</ref>. [[Airbus UK]] таксама вырабляе крылы для вайсковага транспартэра [[A400 m]]. Rolls-Royce ёсьць другім паводле велічыні ў сьвеце вытворцам авіяцыйных рухавікоў. Ягонымі рухавікамі забясьпечваюцца каля 30 тыпаў камэрцыйных самалётаў. [[Сельская гаспадарка]] ёсьць інтэнсіўнай, высокамэханізаванай і працуе на высокаэфэктыўных эўрапейскіх стандартах, забясьпечваючы каля 60% харчовых патрэбаў пры менш чым 1,6% працоўнай сілы, то бок толькі паўмільёна чалавек працуюць у гэтае галіне<ref>[https://web.archive.org/web/20120105174314/http://archive.defra.gov.uk/evidence/statistics/foodfarm/general/auk/documents/AUK-2009.pdf «Agriculture in the United Kingdom»]. Department for Environment, Food and Rural Affairs.</ref>. Пераважае малочнае і мяса-малочная жывёлагадоўля і бэконная [[сьвінагадоўля]]; мяса-воўнавая [[авечкагадоўля]]. Выгадоўваюць пераважна [[ячмень]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[цукровы бурак]], [[авёс]], [[бульба|бульбу]]. Традыцыйна ёсьць пашыранай вытворчасьць [[віскі]], [[піва]]. У Вялікабрытаніі захоўваецца значная, хоць і значна скарочаная рыбалоўная прамысловасьць. Краіна таксама багатая на прыродныя рэсурсы, як то [[вугаль]], [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[цына|цыну]], [[вапняк]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[соль]], [[гліна|гліну]], [[крэйда|крэйду]], [[гіпс]], [[волава]], [[крэмн]], а таксама вялікую колькасьць ворных зямель. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 14,8% вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў Вялікабрытаніі<ref>{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}</ref>. У 2012 годзе ў Вялікабрытаніі прадалі 3 млн [[ровар]]аў, што перавысіла лік прададзеных аўтамабіляў (2 млн)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Продажы ровараў перавысілі продажы аўтамабіляў|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131204/1386157688-prodazhy-rovarau-peravysili-prodazhy-autamabilyau|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=4 сьнежня 2013|дата доступу=11 верасьня 2020}}</ref>. У 2020 годзе праз захады ізаляцыі ў сувязі з [[пошасьць|пошасьцю]] [[Каранавірусная інфэкцыя (2019)|каранавіруса]] эканоміка Вялікабрытаніі моцна пацярпела, скараціўшыся на 20,4% ў пэрыяд з красавіка па чэрвень у параўнаньні зь першымі трыма месяцамі году, што афіцыйна падштурхнула яе да [[Рэцэсія|рэцэсіі]] ўпершыню за 11 гадоў<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-53748278 «UK officially in recession for first time in 11 years»]. BBC.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Population density UK 2011 census.png|значак|зьлева|Шчыльнасьць насельніцтва Вялікабрытаніі на 2011 год.]] Перапіс праводзіцца адначасова ва ўсіх частках Вялікабрытаніі кожныя 10 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20110604093106/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp «Census Geography»]. Office for National Statistics.</ref>. Паводле перапісу 2011 году агульная колькасьць насельніцтва Злучанага Каралеўства складала {{лік|63181775}} чалавек<ref name="ons2011">[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_292378.pdf «2011 Census: Population Estimates for the United Kingdom»]. Office for National Statistics.</ref>. Гэта чацьвертая паводле колькасьці насельніцтва краіна Эўропы пасьля [[Расея|Расеі]], [[Нямеччына|Нямеччыны]] і [[Францыя|Францыі]], і пятая паводле гэтага паказчыку ў [[Садружнасьць нацыяў|Садружнасьці нацыяў]]. У пэрыяд з 2001 па 2011 год насельніцтва павялічвалася ў сярэднім у год прыкладна на 0,7%<ref name="ons2011"/>. Да параўнаньня гэты паказчык складаў 0,3% у год у пэрыяд з 1991 па 2001 год і 0,2% у дзесяцігодзьдзі з 1981 па 1991 год<ref>[https://web.archive.org/web/20160117063130/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2010-population-estimates/annual-mid-year-population-estimates--2010.pdf «Annual Mid-year Population Estimates, 2010»]. Office for National Statistics.</ref>. Перапіс 2011 году таксама выявіў, што ў параўнаньні за папярэднія 100 гадоў доля насельніцтва ва ўзросьце ад 0 да 14 гадоў скарацілася з 31% да 18%, а доля людзей ва ўзросьце ад 65 гадоў наадварот пашырылася з 5% да 16%<ref name="ons2011"/>. У 2018 годзе сярэдні ўзрост насельніцтва Вялікабрытаніі складаў 41,7 год. Насельніцтва Ангельшчыны на 2011 год складала 53 млн чалавек, што складае каля 84% ад агульнай колькасьці Вялікабрытаніі<ref name="ons2011"/>. Гэта ёсьць адна з самых густанаселеных краінаў у сьвеце, то бок на сярэдзіну 2015 году тутака пражывала 420 чалавек на км²<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest «Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland, Mid—2015»]. Office for National Statistics.</ref>. Асаблівай шчыльнасьцю вызначаецца [[Лёндан]] і паўднёвы ўсход Вялікабрытаніі<ref>Khan, Urmee (16 September 2008). [https://web.archive.org/web/20080918221002/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html «England is most crowded country in Europe»]. The Daily Telegraph.</ref>. Паводле перапісу 2011 году насельніцтва Шатляндыі складала 5,3 млн чалавек<ref>Carrell, Severin (17 December 2012). [https://www.theguardian.com/uk/2012/dec/17/scotland-population-record-high «Scotland’s population at record high»]. The Guardian.</ref>, ва Ўэйлзе налічвалася 3,06 млн жыхароў, а ў Паўночнай Ірляндыі жывуць 1,81 млн чалавек<ref name="ons2011"/>. У 2017 годзе сярэдні агульны каэфіцыент нараджальнасьці ў Вялікабрытаніі складаў 1,74 дзіцяці, народжанага на жанчыну<ref>[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables «Vital statistics: population and health reference tables»]. Office for National Statistics.</ref>. Не зважаючы на тое, што рост нараджальнасьці спрыяе росту насельніцтва, ён застаецца значна ніжэйшым за пік [[бэбі-бум]]у ў 2,95 дзіцяці на жанчыну на 1964 год або максымуму 6,02 дзіцяці, народжанага на жанчыну ў 1815 годзе. Сёньняшні паказчык ёсьць ніжэйшым за ўзровень замяшчэньня насельніцтва ў 2,1<ref>[https://web.archive.org/web/20140427033024/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/vsob1/vital-statistics--population-and-health-reference-tables/spring-2014-update/annual-table.xls «Vital Statistics: Population and Health Reference Tables (February 2014 Update): Annual Time Series Data»]. Office for National Statistics.</ref>. У 2011 годзе 47,3% народжаных немаўлятаў прыпадалі на жанчынаў, якія ня мелі шлюбу<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=0&language=en&pcode=tps00018 «Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table»]. Eurostat.</ref>. === Этнічныя групы === Гістарычна лічылася, што карэнныя брытанцы паходзяць ад розных этнічных групаў, якія пасяліліся на востраве да XII стагодзьдзя, як то [[кельты|кельтаў]], [[старажытныя рымляны|рымлянаў]], [[англы|англаў]], [[саксы|саксаў]] і [[вікінгі|нарманаў]]. [[Валійцы]] лічацца найстарэйшай этнічнай групай у Вялікабрытаніі<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 «Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests»]. BBC News.</ref>. Генэтычнае дасьледаваньне 2006 году выявіла, што больш за 50% генафонду Ангельшчыны ўтрымліваюць германскія Y-храмасомы<ref>Thomas, Mark G.; et al. (October 2006). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1635457 «Evidence for a segregated social structure in early Anglo-Saxon England»]. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 273 (1601): 2651—2657. [[doi]]:[[doi:10.1098/rspb.2006.3627|10.1098/rspb.2006.3627]]. [[PMC:1635457|PMC 1635457]]. PMID 17002951.</ref>. Іншы генэтычны аналіз 2005 году выяўляе, што каля 75% адсочваемых продкаў сучаснага брытанскага насельніцтва прыбылі на Брытанскія астравы прыкладна 6200 гадоў таму, у пачатку брытанскага нэаліту альбо каменнага веку, і што брытанцы ў цэлым маюць агульнае паходжаньне з народам [[баскі|баскаў]]<ref>Owen, James (19 July 2005). [http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0719_050719_britishgene.html «Review of 'The Tribes of Britain'»]. National Geographic</ref>. Найстарэйшая дыяспара [[нэгроідная раса|мурынаў]] у каралеўстве месьціцца ў [[Лівэрпул]]і і ўзыходзіць прынамсі да 1730-х гадоў да пэрыяду афрыканскага гандлю рабамі. Паводле ацэнак, у гэты пэрыяд афра-карыбскае насельніцтва Вялікабрытаніі складала ад 10 тыяч да 15 тысяч чалавек<ref>[http://www.vam.ac.uk/content/articles/s/silver-service-slavery-the-black-presence-in-the-white-home/ «Black Presence»]. Victoria and Albert Museum.</ref>, якое пазьней скарацілася праз адмену рабства<ref>Winder, Robert (2010). [https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 «Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain»]. ISBN 978-0-7481-2396-4.</ref>. У Вялікабрытаніі таксама маецца найстарэйшая [[кітайцы|кітайская]] грамада ў Эўропе, якая датуецца прыбыцьцём кітайскіх маракоў у XIX стагодзьдзі<ref>[https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 «Culture and Ethnicity Differences in Liverpool — Chinese Community»]. Chambré Hardman Trust.</ref>. У 1950 годзе ў Вялікабрытаніі было, верагодна, менш за 20 тысячаў нябелых жыхароў, амаль усе яны нарадзіліся за мяжой<ref>Coleman, David; Compton, Paul; Salt, John (2002). [https://books.google.com/?id=mmaRpUa1oSoC&pg=PA505 «The demographic characteristics of immigrant populations»]. Council of Europe. — С. 505. — ISBN 978-92-871-4974-9.</ref>. У 1951 годзе ў краіне пражывала каля 94,5 тысячы чалавек, якія нарадзіліся ў [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], [[Кітай|Кітаі]], [[Афрыка|Афрыцы]] і краінах [[Карыбскі басэйн|Карыбскага басэйну]], што складала крыху менш за 0,2% насельніцтва Вялікабрытаніі. Да 1961 году гэтая колькасьць узрасла больш чым у чатыры разы і склала 384 тысячы чалавек, што сягала ўжо да крыху больш за 0,7% насельніцтва Злучанага Каралеўства. З 1948 году назіраецца значная іміграцыя з Афрыкі, рэгіёну Карыбскага басэйна і Паўднёвай Азіі, што абумоўлена сувязьзю былой мэтраполіі ўнутры [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/uk/2002/race/short_history_of_immigration.stm «Short History of Immigration»]. BBC News.</ref>. У часы знаходжаньня краіны ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] далучэньне да зьвязу новых дзяржаваў з Цэнтральнай і Усходняй Эўропы з 2004 году прывяло да росту гэтых групаў насельніцтва, хоць частка гэтай міграцыі была часовай<ref>Vargas-Silva, Carlos (10 April 2014). [https://web.archive.org/web/20150402192046/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/migration-flows-a8-and-other-eu-migrants-and-uk «Migration Flows of A8 and other EU Migrants to and from the UK»]. Migration Observatory, University of Oxford.</ref>. Найбольшая дыяспара з эўрапейскіх краінаў у Вялікабрытаніі належыць [[Польшча|Польшчы]]. === Мовы === [[Файл:Street sign, Ballywalter - geograph.org.uk - 344056.jpg|значак|Дзьвюхмоўная шыльда на доме ў [[Паўночная Ірляндыя|Паўночнай Ірляндыі]]. Подпіс зьверху па-ангельску, а зьнізу — на [[ольстэрска-шатляндзкая мова|ольстэрска-шатляндзкай мове]].]] Дэ-факта афіцыйнай мовай Вялікабрытаніі ёсьць [[ангельская мова|ангельская]]. Паводле ацэнак, 5,5% насельніцтва размаўляе на мовах адрозных ад традыцыйных моваў краіны, што тлумачыцца адносна нядаўняй іміграцыяй<ref>[https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml «Languages across Europe: United Kingdom»]. BBC.</ref>. У каралеўстве пашыраны паўднёваазіяцкія мовы, улучаючы [[панджабі]], [[урду]], [[бэнгальская мова|бэнгалі]], [[сылгэцкая мова|сылгэці]], [[гіндзі]] і [[гуджараці]]. Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, польская мова сталася другой паводле ўжыванасьці мовай у Ангельшчыне, то бок на ёй размаўляюць 546 тысяч чалавек<ref>Booth, Robert (30 January 2013). [https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language «Polish becomes England’s second language»]. The Guardian.</ref>. У 2019 годзе каля трох чвэрцяў мільёну чалавек крыху альбо зусім не гаварылі па-ангельску<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494/the-teenagers-who-translate-for-their-parents «The teenagers who translate for their parents»]. BBC News.</ref>. У каралеўстве карыстаюцца чатырма [[кельцкія мовы|кельцкімі мовамі]], як то [[валійская мова|валійская]], [[ірляндзкая мова|ірляндзкая]], [[шатляндзкая мова (кельцкая)|гэльская]] і [[корнская мова|корнская]]. Паводле зьвестак перапісу 2001 году каля 21% насельніцтва Ўэйлза сказалі, што яны здольныя размаўляць па-валійску<ref>[http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&Pos=6&ColRank=1&Rank=192 «Welsh Language»]. National Statistics Office.</ref>, што больш за 18% паводле перапісу 1991 году<ref>[https://web.archive.org/web/20090910114310/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf «Differences in estimates of Welsh Language Skills»]. Office for National Statistics.</ref>. Ва Ўэйлзе школьнікам да 16 гадоў альбо выкладаюць прадметы па-валійску, альбо навучаюць валійскай як другой мове<ref>[https://web.archive.org/web/20140415013542/http://www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml «Education in Welsh»]. BBC Wales.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Westminster abbey west.jpg|значак|[[Ўэстмінстэрскае абацтва]] ёсьць месцам каранаваньня брытанскіх манархаў — вярхоўных кіраўнікоў Царквы Ангельшчыны.]] На тэрыторыі Ангельшчыны існуе царква зь дзяржаўным статутам — Царква Ангельшчыны, сьвецкім кіраўніком якой ёсьць брытанскі манарх. Царква Ангельшчыны — адна з маёнткавых цэркваў, якія ўваходзяць у англіканскую супольнасьць, мае сваім духоўным лідэрам [[Арцыбіскуп Кэнтэрбэрыйскі|Арцыбіскупа Кэнтэрбэрыйскага]]. Паводле дасьледаваньняў, Злучанае Каралеўства ёсьць краінай зь пераважна сэкулярным насельніцтвам, то бок толькі 38% людзей заяўляюць аб сваёй веры ў Бога («''a God''»)<ref name=Eurobarometer>[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Апытаньне ''Eurobarometer'', праведзенае ў 2005 году|1.64&nbsp;MiB}} стар. 9.]</ref>, хоць, паводле перапісу насельніцтва 2011 году 60% насельніцтва Ангельшчыны паказалі сваю рэлігійную прыналежнасьць як хрысьціянскую. Паводле апублікаванага ў красавіку 2008 году дасьледаваньня, праведзенага хрысьціянскім дабрачынным фондам ''Joseph Rowntree Foundation'', «пераважным меркаваньнем» ёсьць погляд на рэлігію як на «сацыяльнае зло»<ref>{{Спасылка|аўтар=William Crawley|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/ni/2008/04/is_religion_a_social_evil.html|загаловак=Will & Testament: Is religion a «social evil»?|выдавец=BBC|дата публікацыі=24 красавіка 2008|мова=en}}</ref>. == Культура == Культура Злучанага Каралеўства ёсьць багатай і разнастайнай. Яна ў значнай меры ўплывае на культуру ў сусьветным маштабе. Вялікабрытанія валодае моцнымі культурнымі сувязямі са сваімі былымі калёніямі, асабліва з тымі дзяржавамі, дзе ангельская мова зьяўляецца дзяржаўнай. Значны ўклад у брытанскую культуру за апошнія паўстагодзьдзя ўнесьлі імігранты з Індыйскага субкантынэнту і з краінаў Карыбскага басэйна. Падчас фармаваньня Злучанага Каралеўства ў ягоны склад увайшлі былыя незалежныя дзяржавы з адрознымі адзін ад аднаго культурамі, якія варта разглядаць у асобнасьці. У Вялікабрытаніі быў заснаваны першы [[Каледжы аб’яднанага сьвету|каледж міжнароднай супольнасьці]]. Нацыянальнымі газэтамі Вялікабрытаніі ёсьць ''[[The Times]]'', ''[[The Guardian]]'', ''[[The Independent]]'', ''[[The Daily Telegraph]]'', ''[[The Observer]]'', ''[[The Financial Times]]'', ''[[The Daily Express]]'', ''[[The Sun]]'', ''[[The Mirror]]'', ''[[The People]]''. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Брытанская літаратура}} [[Файл:Shakespeare.jpg|значак|Верагодны партрэт [[Ўільям Шэксьпір|Ўільяма Шэксьпіра]], які лічыцца, найлепшым драматургам сьвету.]] Пад паняткам брытанскай літаратуры разумеюць літаратуру, якая ёсьць зьвязанай з уласна Злучаным Каралеўствам Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірляндыі, востравам [[Мэн (востраў)|Мэн]] і [[Нармандзкія астравы|Нармандзкімі астравамі]]. Большасьць брытанскай літаратуры была створана і працягвае стварацца па-ангельску. У 2005 годзе ў Вялікабрытаніі было выдадзена каля 206 тысяч кніг, а ў 2006 годзе краіна была найбуйнейшай у сьвеце паводле колькасьці выдадзеных кніг у сьвеце<ref> Goldfarb, Jeffrey (10 May 2006). [https://web.archive.org/web/20080106093222/http://www.redorbit.com/news/entertainment/499053/bookish_britain_overtakes_america_as_top_publisher/ «Bookish Britain overtakes America as top publisher»]. RedOrbit.</ref>. [[Файл:Dickens by Watkins 1858.png|значак|зьлева|Ангельскі драматург віктарыянскае эпохі [[Чарлз Дыкенз]].]] Ангельскі драматург і паэт [[Ўільям Шэксьпір]] шырока лічыцца найвялікшым драматургам усіх часоў<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare «William Shakespeare»]. Britannica Encyclopedia.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html «Shakespeare»]. MSN Encarta.</ref><ref>[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William «William Shakespeare»]. Columbia Electronic Encyclopedia.</ref>. Ангельская літаратарка XX стагодзьдзя [[Агата Крысьці]], якая спэцыялізавалася на напісаньні дэтэктываў, ёсьць самай прадаванай раманісткай усіх часоў<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html «Mystery of Christie’s success is solved»]. The Daily Telegraph.</ref>. Сярод выбітных пісьменьнікаў Вялікабрытаніі ёсьць шмат жанчынаў, акрамя ўзгаданай Агаты Крысьці, яшчэ вылучаюцца [[Джордж Эліёт]], [[Вірджынія Ўулф]], [[Шарлота Бронтэ|Шарлота]] і [[Эмілі Бронтэ]], [[Мэры Шэлі]], [[Джэйн Остын]], [[Дорыс Лэсінг]] і [[Задзі Сьміт]]<ref>Ciabattari, Jane (December 2015). [https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels «The 25 greatest British novels»]. BBC.</ref>. Унёсак Шатляндыі ў брытанскую літаратуру ўлучае працы стваральніка [[Шэрлак Голмз|Шэрлака Голмза]] [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]], сэра [[Ўолтэр Скот|Ўолтэра Скота]], [[Джэймз Мэт’ю Бары|Джэймза Мэт’ю Бары]], [[Робэрт Луіс Стывэнсан|Робэрта Луіса Стывэнсана]] і паэта [[Робэрт Бэрнз|Робэрта Бэрнза]]. Трохі пазьней [[Г’ю Макдэрмід]] і [[Ніл Мілер Ган]] зрабілі ўнёсак у шатляндзкае Адраджэньне разам з больш змрочнымі творамі [[Ен Рэнкін|Ена Рэнкіна]] і [[Ен Бэнкс|Ена Бэнкса]]. Сталіца Шатляндыі [[Эдынбург]] стаў першым сусьветным [[Горад літаратуры ЮНЭСКО|горадам літаратуры ЮНЭСКО]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130528152834/http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/creativity/creative-industries/creative-cities-network/literature/edinburgh/ «Edinburgh, UK appointed first UNESCO City of Literature»]. UNESCO.</ref>. Найстарэйшая вядомая брытанская паэма ''«[[І Гадодын]]»'' была напісаная, хутчэй за ўсё, у канцы VI стагодзьдзя. Яна была створана на [[кумбрыйская мова|кумбрыйскай]] альбо [[старавалійская мова|старавалійскай мовах]] і зьмяшчае самае раньняе вядомае згадваньне пра [[Кароль Артур|караля Артура]]<ref>[https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/language_poetry.shtml «Early Welsh poetry»]. BBC Wales.</ref>. Легенда аб Артуры атрымала далейшае разьвіцьцё дзякуючы [[Гальфрыд Монмуцкі|Гальфрыду Монмуцкаму]]<ref>Lang, Andrew (2003) [1913]. [https://books.google.com/books?id=dKJiPyyTevgC «History of English Literature from Beowulf to Swinburne»]. Holicong, PA: Wildside Press. — С. 42. — ISBN 978-0-8095-3229-2.</ref>. Паэт [[Давід ап Гвілім]] лічыцца адным з самых выбітных эўрапейскіх паэтаў свайго часу. [[Дэніел Оўэн]] лічыцца першым раманістам на [[валійская мова|валійскай мове]], які апублікаваў ''«[[Рыс Льюіс|Рыса Льюіса]]»'' ў 1885 годзе. Вядучыя ўэйлскія раманісты XX стагодзьдзя ўключаюць [[Рычард Льюэлін|Рычарда Льюэліна]] і [[Кейт Робэртс]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200316173733/http://newscdn.bbc.net.uk/2/hi/uk_news/wales/551486.stm «True birthplace of Wales’s literary hero»]. BBC News.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130308000646/http://www.bbc.co.uk/wales/northwest/halloffame/arts/kateroberts.shtml «Kate Roberts: Biography»]. BBC Wales.</ref>. Ірляндзкія пісьменьнікі, якія жылі ў той час, калі ўся Ірляндыя была часткай Вялікабрытаніі, уключаюць [[Оскар Ўайлд|Оскара Ўайлда]]<ref>Varty, Anne (2014). [https://books.google.com/books?id=A9YFBAAAQBAJ&pg=PA231 «A Preface to Oscar Wilde»]. Routledge. — С. 231—232. — ISBN 978-1-317-89231-1.</ref><ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/english-literature-19th-cent-biographies/oscar-wilde «Oscar Wilde»]. Encyclopedia.</ref>, [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]]<ref>Moss, Joyce (2001). [[iarchive:isbn_9780787637286|«British and Irish Literature and Its Times: The Victorian Era to the Present (1837—)»]]. Gale Group. — С. 107. — ISBN 978-0-7876-3729-3.</ref> і [[Джордж Бэрнард Шоў|Джорджа Бэрнарда Шоў]]<ref>Holroyd, Michael (1989). [[iarchive:bernardshaw00holr/page/384|«Bernard Shaw, Volume 2: 1898—1918: The Pursuit of Power»]]. Chatto & Windus. — С. 384. — ISBN 978-0-7011-3350-4.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200809155152/https://www.bl.uk/people/g-b-shaw «G B Shaw»]. Discovering Literature: 20th century. British Library.</ref>. === Музыка === {{Асноўны артыкул|Музыка Вялікабрытаніі}} [[Файл:The Fabs.JPG|значак|зьлева|Гурт [[The Beatles]] ёсьць адным з найбольш камэрцыйна пасьпяховых гуртоў у гісторыі, маючы больш за мільярд рэалізаваных асобнікаў ва ўсім сьвеце<ref name="Beatles sales">[https://web.archive.org/web/20120510234310/http://www.emimusic.com/about/history/1960-1969/ «1960-1969»]. EMI Group Ltd.</ref><ref name=McCartney>[https://web.archive.org/web/20130518221715/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,975715-2,00.html «Paul At Fifty: Paul McCartney»]. The Time.</ref>.]] [[Файл:David-Bowie Chicago 2002-08-08 photoby Adam-Bielawski-cropped.jpg|значак|[[Дэйвід Боўі]] быў адным з найбольш вядомых брытанскіх сьпевакоў. У апытанцы [[Бі-бі-сі]] заняў 29 месца ў сьпісе «[[100 найвялікшых брытанцаў]]».]] У Вялікабрытаніі маюць папулярнасьць розныя музычныя стылі, пачынаючы ад мясцовай [[Народная музыка|народнай музыкі]] [[Народная музыка Ангельшчыны|Ангельшчыны]], [[Кельцкая народная музыка|Шатляндыі]], Ўэйлза, Ірляндыі і скончваючы [[гэві-мэтал]]ам, [[трып-поп]]ам. Сярод клясычных кампазытараў Вялікабрытаніі і іхных папярэднікаў ёсьць такія асобы, як то [[Ўільям Бэрд]], [[Гэнры Пэрсэл]], [[Эдўард Элгар]], [[Густаў Голст]], [[Артур Саліван]] (вядомы дзякуючы сваёй супрацы зь лібрэтыстам [[Ўільям Гілбэрт|Ўільямам Гілбэртам]]), [[Ралф Вон-Ўільямз]] і [[Бэнджамін Брытэн]], піянэр сучаснае брытанскае опэры. [[Пітэр Макўвэл]] ёсьць адным з найбольш выбітных жывых кампазытараў і цяперашні [[Майстар каралеўскай музыкі]]. Вялікабрытанія таксама ёсьць радзімай сусьветна вядомага [[Сымфанічны аркестар Бі-бі-сі|Сымфанічнага аркестра Бі-бі-сі]]. Сярод вядомых брытанскіх дырыгентаў ёсьць такія імёны, як то [[Сайман Рэтл]], [[Джон Барбіролі]], [[Малкалм Сарджэнт]]. Знакамітымі кампазытарамі ёсьць [[Джон Бары]], [[Клінт Мэнсэл]], [[Майк Олдфілд]], [[Джон Паўэл (кінакампазытар)|Джон Паўэл]], [[Крэйг Армстранг]], [[Дэйвід Арналд]], [[Джон Мэрфі]] і [[Гэры Грэгсан]]. Зважаючы на тое, што [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] і нарадзіўся ў [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]], быў натуралізаваным брытанскім грамадзянінам<ref name="Handel">[https://www.theguardian.com/music/2020/nov/04/handel-where-to-start-with-his-music «Handel: where to start with his music»]. The Guardian</ref>. [[Эндру Лойд Ўэбэр]] дасягнуў выбітнасьці і сусьветнага посьпеху і ёсьць аўтарам музыкі для м’юзыклаў, а ягоныя працы цягам многіх гадоў дамінавалі ў [[лёндан]]скім [[Ўэст-Энд]]зе і часта выкарыстоўваліся на [[Брадўэйскі тэатар|Брадўэі]] ў [[Нью-Ёрк]]у<ref>Citron, Stephen (2001). [http://books.google.com/books?id=AWaZ1LAFAZEC «Sondheim and Lloyd-Webber: The new musical»]. Chatto & Windus. London. — ISBN 9781856192736.</ref>. Творы гурта [[The Beatles]] разыйшліся колькасьцю болей за мільярд асобнікаў, што робіць гэты калектыў самым камэрцыйна пасьпяховым у гісторыі музыкі. Дзякуючы такой папулярнасьці гурт зрабіў вялізны ўплыў на разьвіцьцё папулярнай музыкі<ref name="Beatles sales"/><ref name=McCartney/>. Сярод іншых вядомых прадстаўнікоў брытанскае папулярнай музыкі цягам апошніх 50 гадоў можна вылучыць [[Queen]], [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]], [[Iron Maiden]], [[The Who]], [[Кліф Рычард|Кліфа Рычарда]], [[Bee Gees]], [[Элтан Джон|Элтана Джона]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]] і [[The Rolling Stones]], кожны зь якіх пераадолеў мяжу ў больш за 200 мільёнаў прададзеных асобнікаў<ref>[https://web.archive.org/web/20140423012539/http://www.emimusic.com/news/2009/singstar%C2%AE-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe/ «British rock legends get their own music title for PlayStation3 and PlayStation2»]. EMI.</ref><ref>Khan, Urmee (17 July 2008). [https://web.archive.org/web/20080730164432/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html «Sir Elton John honoured in Ben and Jerry ice cream»]. The Daily Telegraph.</ref><ref>Alleyne, Richard (19 April 2008). [https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html «Rock group Led Zeppelin to reunite»]. The Daily Telegraph.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5170644.stm «Floyd 'true to Barrett’s legacy'»]. BBC News.</ref><ref>Holton, Kate (17 January 2008). [https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117 «Rolling Stones sign Universal album deal»]. Reuters.</ref><ref>Walker, Tim (12 May 2008). [https://web.archive.org/web/20111013215157/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/jive-talkin-why-robin-gibb-wants-more-respect-for-the-bee-gees-826116.html «Jive talkin’: Why Robin Gibb wants more respect for the Bee Gees»]. The Independent.</ref>. Паводле дасьледваньня [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]], 8 з 10 гуртоў і сьпевакоў з найвялікшай колькасьцю перамог у [[Брытанскі чарт|Брытанскім чарце]] нарадзіліся ў Вялікабрытаніі, як то [[Status Quo]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4259312.stm «Status Quo hold UK singles record»]. BBC News.</ref>, Queen, The Rolling Stones, [[UB40]], [[Depeche Mode]], Bee Gees, [[Pet Shop Boys]] і [[Manic Street Preachers]]. Іншымі выбітнымі і шырока знанымі ў сьвеце выканаўцамі ёсьць [[Джордж Майкл]], [[Oasis]], [[Spice Girls]], [[Radiohead]], [[Coldplay]], [[Робі Ўільямз]], [[Адэль]], [[Эд Шыран]], [[One Direction]], [[Muse]], [[Род Ст’юарт]], [[Duran Duran]] ды іншыя. === Спорт === [[Файл:Wembley-Stadion 2013.jpg|значак|зьлева|Стадыён «[[Ўэмблі]]» ў Лёндане, які звычайна прымае хатнія матчы [[Зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны па футболе]].]] [[Футбол]], [[тэніс]], [[настольны тэніс]], [[бадмінтон]], [[рэгбі-зьвяз]], [[рэгбі-ліга]], [[рэгбі-7]], [[гольф]], [[бокс]], [[нэтбол]], [[воднае пола]], [[хакей на траве]], [[більярд]], [[дартс]], [[веславаньне]], [[раўндэрз]] і [[крыкет]] зьявіліся ці атрымалі істотнае разьвіцьцё ў Вялікабрытаніі, а правілы многіх сучасных відаў спорту, былі вынайдзеныя і кадыфікаваныя ў віктарыянскай Брытаніі ў канцы XIX стагодзьдзя. У 2012 годзе прэзыдэнт [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]] [[Жак Роге]] заявіў, што Вялікабрытанія ёсьць вялікай краінай, якая любіць спорт, і ёсьць шырока прызнанай радзімай сучаснага спорту. Менавіта тут панятак спартовага майстэрства і сумленнай гульні былі ўпершыню кадыфікаваныя ў ясныя правілы і палажэньні. У Вялікабрытаніі спорт быў уключаны ў школьную праграму як выхаваўчы сродак<ref>[http://www.olympic.org/Documents/Games_London_2012/London_2012_Opening_ceremony_Speech_Jacques_Rogge.pdf «Opening ceremony of the games of the XXX Olympiad»]. Olympic.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170525164121/http://uk.reuters.com/article/uk-oly-preview-ad-idUKBRE86M0I720120723 «Unparalleled Sporting History»]. Reuters.</ref>. Апытанка 2003 году выявіла, што футбол ёсьць найпапулярнейшым відам спорту ў краіне<ref name="ipsos-research">[http://www.ipsos-mori.com/researchpublications/researcharchive/928/Rugby-Union-Britains-Second-Most-Popular-Sport.aspx «Rugby Union 'Britain’s Second Most Popular Sport'»]. Ipsos-Mori.</ref>. Ангельшчына ёсьць прызнаная [[ФІФА]] радзімай клюбнага футболу, а [[Футбольная асацыяцыя]] ёсьць найстарэйшай асацыяцыяй свайго кшталту. Футбольныя правілы былі ўпершыню распрацаваныя і кадыфікаваныя ў 1863 годзе [[Эбэнэзэр Коб Морлі|Эбэнэзэрам Кобам Морлі]]<ref>Rudd, Alyson (7 April 2008). [https://web.archive.org/web/20110604183514/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article3694775.ece «The father of football deserves much more»]. The Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071025033006/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=621801.html «Sheffield FC: 150 years of history»]. FIFA.</ref>. Кожная з нацыяў у складзе Вялікабрытаніі мае сваю ўласную футбольную асацыяцыю, нацыянальную каманду і сыстэму ліг, і паасобку ўваходзяць да [[Рада Міжнароднай футбольнай асацыяцыі|Рады Міжнароднай футбольнай асацыяцыі]] разам з ФІФА. Вышэйшы дывізіён Ангельшчыны, які мае назоў [[Прэм’ер-Ліга]], ёсьць найпапулярнейшай футбольнай лігай у сьвеце<ref>Ebner, Sarah (2 July 2013). [http://www.thetimes.co.uk/tto/public/ceo-summit/article3804923.ece «History and time are key to power of football, says Premier League chief»]. The Times.</ref>. Першым міжнародным футбольным матчам быў зладжаны паядынак паміж [[Зборная Ангельшчыны па футболе|Ангельшчынай]] і [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыяй]], які быў згуляны 30 лістапада 1872 году<ref>Mitchell, Paul (November 2005). [https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml «The first international football match»]. BBC Sport Scotland.</ref>. Ангельшчына, Шатляндыя, Ўэйлз і Паўночная Ірляндыя звычайна спаборнічаюць як асобныя краіны ў міжнародных спаборніцтвах<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7529807.stm «Why is there no GB Olympics football team?»]. BBC Sport.</ref>. [[Файл:Saville vs Broady – Wimbledon Boys Singles Final 2011.jpg|значак|[[Ўімбэлданскі турнір]] ёсьць найстарэйшым тэнісным турнірам у сьвеце. Ён ладзіца штолета.]] У 2003 годзе рэгбі-зьвяз быў прызнаны другім паводле папулярнасьці відам спорту ў Вялікабрытаніі<ref name="ipsos-research"/>. Яго вынайшлі ў школе рэгбі ў графстве [[Ўорўікшыр]], і першы міжнародны матч рэгбі ладзіўся 27 сакавіка 1871 году, дзе таксама як і ў першым футбольным матчы сустракаліся зборныя Ангельшчыны і Шатляндыяй<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-coventry-warwickshire-25946757 «Six ways the town of Rugby helped change the world»]. BBC.</ref><ref>Godwin, Terry; Rhys, Chris (1981). «The Guinness Book of Rugby Facts & Feats». — С. 10. Enfield: Guinness Superlatives Ltd.</ref>. Ангельшчына, Шатляндыя, Ўэйлз, Ірляндыя, Францыя і Італія ўдзельнічаюць у розыгрышу [[Кубак шасьці нацыяў|Кубка шасьці нацыяў]], які ёсьць галоўным міжнародным турнірам у паўночным паўшар’і. Спартовыя кіроўныя ворганы ў Ангельшчыне, Шатляндыі, Ўэйлзе і Ірляндыі ладзяць і рэгулююць гульні асобна<ref>Louw, Jaco; Nesbit, Derrick (2008). [https://books.google.com/books?id=0-IiowvNomMC&pg=PA95 «The Girlfriends Guide to Rugby»]. Johannesburg: South Publishers. — ISBN 978-0-620-39541-0.</ref>. Кожныя чатыры гады Ангельшчына, Ірляндыя, Шатляндыя і Ўэйлз ствараюць аб’яднаную дружыну, вядомую як Брытанскія і Ірляндзкія Ільвы, якая наведвае [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]] і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Крыкет таксама быў вынайдзены ў Ангельшчыне. Ягоныя правілы былі кадыфікаваныя крыкетным клюбам «[[Мэрылебон (крыкетны клюб)|Мэрылебон]]» у 1788 годзе<ref>Colin White (2010). «Projectile Dynamics in Sport: Principles and Applications». Routledge. — С. 222.</ref>. У адрозьненьні ад вышэй узгаданных відах спорту ў крыкеце Ангельшчына і Ўэйлз маюць толькі адзіную зборную, у той час ірляндзкая і шатляндзкая дружыны кіруюцца ўласнымі асобнымі арганізацыямі. Сучасная гульня ў тэніс зарадзілася ў ангельскім [[Бірмінггэм]]е ў 1860-х гадах, перш чым распаўсюдзілася ва ўсім сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20100322195507/http://www.itftennis.com/abouttheitf/worldwide/history.asp «History of Tennis»]. International Tennis Federation.</ref>. Найстарэйшы ў сьвеце тэнісны турнір, [[Ўімбэлданскі турнір]], упершыню ладзіўся ў 1877 годзе, а сёньня гэтае спаборніцтва доўжыцца штогод на працягу двух тыдняў у канцы чэрвеня і пачатку ліпеня<ref>Morley, Gary (22 June 2011). [https://web.archive.org/web/20200218114004/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/tennis/06/14/tennis.wimbledon.125th.anniversary.museum/index.html «125 years of Wimbledon: From birth of lawn tennis to modern marvels»]. CNN.</ref>. Таксама ў Вялікабрытаніі папулярны [[аўтаспорт]], то бок многія каманды і гоначнікі [[Формула-1|Формулы-1]] базуюцца ў краіне, а ейныя прадстаўнікі часьцяком здабываюць перамогі ў гонках. Аўтадром у [[Сылвэрстоўн (аўтадром)|Сылвэрстоўне]] штогод прымае этап гэтае прэстыжнае гонкі<ref>[http://www.silverstone.co.uk/about/history/1950s/ «The History of British Motorsport and Motor Racing at Silverstone — The 1950s»]. Silverstone.</ref>. Гольф ёсьць шостым паводле папулярнасьці відам спорту ў Вялікабрытаніі. Сярод іншых папулярных відаў спорту трэба вылучыць [[бокс]], [[снукер]], [[гэльскі футбол]] і [[шынці]]. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] Вялікабрытанія спаборнічае, як адзіная краіна, не падзяляючыся на нацыі. Акрамя таго, Вялікабрытанія стала ўдзельнічае ў [[Гульні Садружнасьці нацыяў|Гульнях Садружнасьці нацыяў]], дзе прымаюць ўдзел краіны, якія раней уваходзілі ў склад [[Брытанская імпэрыя|Брытанскае імпэрыі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы|4}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.royal.gov.uk/ Афіцыйны сайт манархіі]. * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18023389 Вялікабрытаніі]. BBC News. * {{Curlie|Regional/Europe/United_Kingdom}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Эўропы}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Вайна з тэрарызмам}} [[Катэгорыя:Вялікабрытанія| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] tw1nnh4hvfvc7yomfq6h0uw6wsncf1i 0 14887 2676373 2606095 2026-06-26T20:40:10Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак, артаграфія 2676373 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Франкфурт-на-Майне |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Франкфурту-на-Майне |Назва на мове краіны = Frankfurt am Main |Код мовы назвы краіны = de |Краіна = Нямеччына |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Зямля |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Гэсэн]] |Колькасьць насельніцтва = 749 596 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2023 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 50 |Шырата хвілінаў = 7 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 8 |Даўгата хвілінаў = 41 |Даўгата сэкундаў = }} '''Фра́нкфурт-на-Ма́йне''' ({{мова-de|Frankfurt am Main}}) — горад у [[Нямеччына|Нямеччыне]], месьціцца ў зямлі [[Гэсэн]] на рацэ [[Майн]]. Паводле колькасьці жыхароў гэта пяты горад у краіне пасьля [[Бэрлін]]у, [[Гамбург]]у, [[Мюнхэн]]у і [[Кёльн]]у. Насельніцтва каля 750 тысячаў жыхароў паводле стану на 31 сьнежня 2023 году. Места ёсьць сэрцам буйной мэтрапольнага рэгіёну [[Райн-Майн]]у з насельніцтвам 5,5 мільёнаў чалавек, што ставіць яго на другі радок у краіне пасьля рэгіёну [[Райн-Рур]]у. Асаблівасьцю Франкфурту-на-Майне ёсьць вялікая колькасьць хмарачосаў, якія адносяцца да найвышэйшых у [[Эўропа|Эўропе]]. Цэнтральны бізнэсовы раён места месьціцца прыкладна ў 90 км на паўночны захад да геаграфічнага цэнтру [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўразьвязу]]. Як Францыя і Франконія, горад названы ў гонар племені [[Франкі|франкаў]]. Франкфурт быў вольным горадам-дзяржавай, на працягу амаль пяці стагодзьдзяў, і быў адным з найважнейшых гарадоў [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]], як месца дзе ладзілася каранацыя імпэратараў. Свой сувэрэнітэт места страціла пасьля зьнішчэньня імпэрыі ў 1806 годзе. Незалежнасьць горад аднавіў у 1815 годзе, але затым зноўку страціў у 1866 годзе, калі Франкфурт быў далучаны да [[Прусія|Прускага каралеўства]]. Да зямлі Гэсэн места належыць з 1945 году. Франкфурт вылучаецца культурнай, этнічнай і рэлігійнай разнастайнасьцю, бо палова насельніцтва і большасьць маладых людзей ёсьць нашчадкамі мігрантаў. Чвэрць насельніцтва складаюць замежныя грамадзяне, у тым ліку шмат экспатрыянтаў. У Франкфурце пражывае 1909 асобаў з звышвысокім капіталам<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-10/maps-of-where-the-global-super-rich-live «Mapping the Global Super-Rich»]. Bloomberg.</ref>. Франкфурт ёсьць сусьветным цэнтрам гандлю, культуры, адукацыі, турызму і транспарту, і належыць да ліку альфа-гарадоў сьвету. Тут месьцяцца штаб-кватэры многіх сусьветных і эўрапейскіх карпарацыяў. Акрамя таго, [[Франкфурт-на-Майне (аэрапорт)|аэрапорт Франкфурта]] ёсьць самым загружаным у Нямеччыне і адным з самых загружаных як у Эўропе, гэтак і ў сьвеце. Аэрапорт мае найбольшую прамую сетку маршрутаў у сьвеце, і ёсьць базавым дзеля нацыянальнага нямецкага авіяперавозьнікам кампаніі [[Lufthansa]]. == Геаграфія == Горад ляжыць ва ўмеранай кліматычнай зоне. Сярэднегадавая тэмпература складае 9,4° С, сярэднегадавая колькасьць ападкаў 663 мм. == Насельніцтва == Маючы 763 380 чалавек у адміністрацыйных межах паводле 2019 году<ref>[https://de.statista.com/statistik/daten/studie/322491/umfrage/entwicklung-der-gesamtbevoelkerung-in-frankfurt-am-main/ «Frankfurt am Main — Einwohnerzahl bis 2019»]. Statista</ref> і 2,3 млн жыхароў у гарадзкой аглямэрацыі<ref name="staedtestatistik">[https://web.archive.org/web/20110719085823/http://www.staedtestatistik.de/fileadmin/urban-audit/pdf/EU_stateofcities_2007.pdf «European Union: State of European Cities Report»]. Städtestatistik.</ref>, Франкфурт ёсьць пятым паводле велічыні горадам Нямеччыны пасьля Бэрліну, Гамбургу, Мюнхэну і Кёльну. Гордам мае ня менш за 100 тысяч жыхароў яшчэ з 1875 году. Яшчэ ў 1910 годзе насельніцтва Франфурта складала 414,5 тысяч жыхароў, што ставіла яго на дзявяты радок у сьпісе самых населеных местаў [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], да пачатку [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] колькасьць мяшчанаў падвысілася да 553,4 тысяч чалавек. Праз пакуты вайны насельніцтва скарацілася да 358 тысяч чалавек паводле стану на сканчэньне 19145 году. У наступныя гады колькасьць жыхароў зноў павялічвалася і дасягнула гістарычнага максымуму ў 691 257 чалавек у 1963 годзе. Да 1986 году жыхароў паменшыла да 592 411 чалавек, але з тых часоў толькі павялічылася. Паводле дэмаграфічных прагнозаў у 2035 годзе ў адміністрацыйных межах гораду будзе пражываць да 813 тысяч чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20201120121538/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2020-11%2F20%2Fprognose-frankfurt-gewinnt-weiter-viele-einwohner «Prognose: Frankfurt gewinnt weiter viele Einwohner»]. ZEIT Online.</ref> і больш за 2,5 мільёнаў жыхароў у гарадзкой аглямэрацыі. У 1970-я гады ўрад зямлі Гэсэну хацеў пашырыць адміністрацыйныя межы гораду, каб уключыць усю гарадзкую тэрыторыю. Гэта зрабіла б Франкфурт афіцыйна другім паводле велічыні горадам Нямеччыны пасьля Бэрліна. Аднак, паколькі мясцовыя ўлады не пагадзіліся, адміністрацыйная тэрыторыя па-ранейшаму значна меншая за ейную фактычную гарадзкую тэрыторыю. === Рэлігія === Франкфурт гістарычна быў горадам, дзе пераважалі [[Пратэстанцтва|пратэстанты]]. Аднак на працягу XIX стагодзьдзя сюды пераязджала ўсё большая колькасьць [[Каталіцтва|каталікоў]]. [[Юдаізм|Юдэйская]] суполка адлічвае сваю гісторыю зь сярэднявечных часоў і заўсёды ўваходзіла ў лік найбуйнейшых у Нямеччыне. У месцы дзеюць дзьве сынагогі. У сувязі з ростам іміграцыі людзей з мусульманскіх краінаў, пачынаючы з 1960-х гадоў, Франкфурт мае вялікую [[іслам|мусульманскую]] суполку. Мячэт [[Агмадыя-Нур]], пабудаваны ў 1959 годзе, ёсьць самым вялікім мячэтам гораду і трэцім паводле велічыні ў Нямеччыне<ref>[https://web.archive.org/web/20141113110948/http://www.fr-online.de/rhein-main/50-jahre-nuur-moschee-integrationsminister-hahn-feiert-mit,1472796,3271430.html «50 Jahre Nuur-Moschee»]. Frankfurter Rundschau.</ref>. Паводле стану на 2013 год найбольшымі хрысьціянскімі канфэсіямі былі каталіцызм (22,7% насельніцтва) і пратэстантызм, асабліва [[лютэранства]] (19,4%)<ref>[https://web.archive.org/web/20150521061911/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/J2014K02x.pdf «Frankfurter Statistisches Jahrbuch 2014, Kapitel 2: Bevölkerung»]. Stadt Frankfurt am Main.</ref>. Паводле ацэнак, доля мусульманскіх жыхароў гораду складае прыкладна 12% паводле стану на 2006 год<ref>[https://web.archive.org/web/20150924122035/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/muslime_ergebnisse_einer_schaetzung_fsb2007_4.pdf «Muslime in Frankfurt am Main — Ergebnisse einer Schätzung»]. Stadt Frankfurt am Main.</ref>. Згодна з падлікамі, якія грунтуюцца на зьвестках перапісу насельніцтва, колькасьць мусульманскіх мігрантаў у Франкфурце на 2011 год дасягала каля 84 тысячаў чалавек, што складала 12,6% ад агульнага насельніцтва. Значная частка іх паходзіць з [[Турэччына|Турэччыны]] і [[Марока]]. Больш за 7 тысяч жыхароў адносілі сябе да юдэйскай суполкі, што складае прыкладна 1% насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20150426070510/http://www.jg-ffm.de/index.php/wir-ueber-uns «Wir über uns»]. Jüdische Gemeinde Frankfurt.</ref>. == Эканоміка == [[Файл:European Central Bank - building under construction - Frankfurt - Germany - 14.jpg|значак|зьлева|Штаб-кватэра [[Эўрапейскі цэнтральны банк|Эўрапейскага цэнтральнага банку]] ў Франкфурце-на-Майне.]] [[Файл:Deutsche Bank Taunusanlage.jpg|значак|Хмарачосы [[Deutsche Bank]].]] Франкфурт ёсьць адным з найважнейшых фінансавых цэнтраў сьвету і фінансавай сталіцай краіны, апярэджваючы [[Гамбург]] і [[Штутгарт]]. Горад заняў восьмае месца ў індэксе разьвіцьця міжнародных фінансавых цэнтраў на 2013 год, восьмы радок у сусьветным індэксе гандлёвых цэнтраў на 2008 год, дзявятае месца ў сусьветным індэксе фінансавых цэнтраў на верасень 2013 году<ref>[https://web.archive.org/web/20130123231140/http://www.longfinance.net/Publications/GFCI%2012.5.pdf «The Global Financial Centres Index 12.5»]. Long Finance.</ref>, дзясяты радок у сусьветным індэксе гарадзкой моцы на 2011 год, 11-е месца ў глябальным індэксе канкурэнтаздольнасьці гарадоў на 2012 год, 12-е месца ў індэксе інавацыйных гарадоў на 2011 год<ref>[https://web.archive.org/web/20120422200713/http://www.innovation-cities.com/de/innovation-cities-index-top-cities-for-innovation-2011/ «Innovation Cities Index 2011»]. Innovation Cities.</ref>, 14-е месца ў сусьветным апытаньні гарадоў на 2011 год і 23-ы радок у сусьветным індэксе гарадоў на 2012 год<ref>[https://web.archive.org/web/20131020223227/http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a «The 2012 Global Cities Index»]. Foreign Policy.</ref>. Значэньне гораду як фінансавага цэнтру хначна падвысілася пасьля [[Эўрапейскі пазыковы крызіс|крызісу эўразоны]]. Прыкметамі гэтага ёсьць фундацыя ў 2011 годзе двух інстытуцыяў, як то [[Эўрапейская сыстэма фінансавага нагляду|Эўрапейскай сыстэмы фінансавага нагляду]] ў 2011 годзе і [[Адзіны наглядны мэханізм|Адзінага нагляднага мэханізму,]] з дапамогай якога [[Эўрапейскі цэнтральны банк]] павінен узяць на сябе адказнасьць за канкрэтныя наглядныя задачы, зьвязаныя зь фінансавай стабільнасьцю найбуйнейшых і найважнейшых банкаў эўразоны. Паводле штогадовага дасьледаваньня, якое ладзіцца [[Cushman & Wakefield]], Франкфурт з моманту пачатку правядзеньня апытаньняў у 1990 годзе ўвайшоў у тройку міжнародназначных гарадоў Эўропы дзеля кампаніяў пасьля [[Лёндан]]у і [[Парыж]]у<ref>[https://web.archive.org/web/20110922030005/http://www.cushwake.com/sites/landing/citiesmonitor/European-cities-monitor-2009-holding.pdf «ECM 2009v1:V1»]. Cushman & Wakefield.</ref>. У Франкфурце месьцяцца два важныя цэнтральныя банкі, як то нямецкі [[Бундэсбанк]] і Эўрапейскаі цэнтральны банк, апошні зь якіх фактычна кіруе агульнаэўрапейскай валютай эўра<ref>[https://www.politico.eu/article/tower-envy-frankfurt-may-be-home-to-one-central-bank-too-many/ «Tower envy: Frankfurt may be home to one central bank too many»]. Politico.</ref>. Акрамя таго, свае штаб-кватэры ў месцы разьмясьцілі буйныя нямецкія банкі, як то [[Deutsche Bank]], [[DZ Bank]], [[KfW Bankengruppe]], [[Commerzbank]], [[Helaba]], [[DekaBank]] і [[ING Diba]]. Шматлікія міжнародныя банкі маюць рэгістрацыю тут ці прадстаўнічыя офісы, як то [[Credit Suisse]], [[UBS]], [[Bank of America]], [[Morgan Stanley]], [[Goldman Sachs]], [[Merrill Lynch]], [[JPMorgan Chase & Co.]], [[Bank of China]], [[Banco do Brasil]], [[Itaú Unibanco Société Générale]], [[BNP Paribas]], [[SEB]], [[Royal Bank of Scotland]] і [[Barclays]]. [[Франкфурцкая фондавая біржа]] была закладзеная ў IX стагодзьдзі. Да XVI стагодзьдзя Франкфурт ператварыўся ў важны эўрапейскі цэнтар гандлю і фінансавых паслуг. Сёньня Франкфурцкая фондавая біржа ёсьць найвялікшай у Нямеччыне, ахопліваючы больш за 90% нямецкага фондавага рынку. Яна ёсьць трэцяй паводле велічыні ў Эўропе пасьля [[Лёнданская фондавая біржа|Лёнданскай фондавай біржы]] і эўрапейскай філіі [[NYSE Euronext]]. Найбольш важным індэксам фондавага рынку ёсьць DAX, які ўлучае індэкс 30 найбуйнейшых нямецкіх бізнэс-кампаніяў. 1 лютага 2012 году Эўрапейская камісія заблякавала прапанаванае зьліцьцё біржы разам з NYSE Euronext, што магло прывесьці да стварэньня манаполіі на эўрапейскія вытворныя фінансавыя інструмэнты. Тры буйныя міжнародныя рэйтынгавыя агенцыі, як то [[Standard & Poor’s]], [[Moody’s]] і [[Fitch Ratings]], маюць свае нямецкія штаб-кватэры ў Франкфурце. У Франкфурце назіраецца самая высокая канцэнтрацыя праўнікаў на душу насельніцтва ў Нямеччыне, то бок на 97 жыхароз прыпадае адзін праўнікпаводле зьвестак на 2005 год<ref>[https://web.archive.org/web/20111116050546/http://www.juraforum.de/fuer-anwaelte/kanzleigruendung/anwaltsdichte-in-deutschland «Anwaltsdichte in Deutschland»]. Juraforum.</ref>. == Гарады-сябры == * [[Ліён]], [[Францыя]] (1960) * [[Бірмінггэм]], [[Вялікабрытанія]] (1966) * [[Мілян]], [[Італія]] (1971) * [[Каір]], [[Эгіпет]] (1979) * [[Тэль-Авіў]], [[Ізраіль]] (1980) * [[Гуанчжоў]], [[Кітай]] (1988) * [[Таронта]], [[Канада]] (1989) * [[Будапэшт]], [[Вугоршчына]] (1990) * [[Прага]], [[Чэхія]] (1990) * [[Ляйпцыг]], [[Нямеччына]] (1991) * [[Гранада (Нікарагуа)|Гранада]], [[Нікарагуа]] (1991) * [[Кракаў]], [[Польшча]] (1991) * [[Дубай]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] (2002) * [[Філадэлфія]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (2015) == Глядзіце таксама == * [[Штэдэль]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120716223653/http://www.frankfurt.de/ Афіцыйны сайт] {{ref-de}} {{Гэсэн}} [[Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне| ]] shhiyjrb02khqha4egu95oda704qsuq 0 19499 2676432 2618462 2026-06-27T05:44:50Z Ліцьвін 847 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2676432 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Роскі Сялец |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Роскага Сяльцу |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Віцебская вобласьць|Віцебская]] |Раён = [[Аршанскі раён|Аршанскі]] |Сельсавет = [[Задроўеўскі сельсавет|Задроўеўскі]] |Пасялковы савет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 256 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 33 |Шырата сэкундаў = 7.2 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 8 |Даўгата сэкундаў = 30.4 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ро́скі Сяле́ц'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласьць}}</ref> — вёска ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Задроўеўскі сельсавет|Задроўеўскага сельсавету]]. Маецца агульнаадукацыйная школа. == Гісторыя == У 1676 згадваецца як вёска Сялец у [[Аршанскі павет|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]].<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1875, воп. 1, спр. 6</ref> == Насельніцтва == * 1999 год — 308 чалавек * 2010 год — 256 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Задроўеўскі сельсавет}} {{Аршанскі раён}} [[Катэгорыя:Задроўеўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] n903jehs0crdr9hn9kskf9wqc6pmosb 0 41905 2676382 2657622 2026-06-26T22:06:13Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2676382 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Выступовічы|Выступовічах|uk|Виступовичі}} на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-3к}}. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя … усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезде Валкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за размеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя ў сама сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. У [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] bt4knzsiw230yo7886p3sg477fpj591 2676383 2676382 2026-06-26T22:08:49Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2676383 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Выступовічы|Выступовічах|uk|Виступовичі}} на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}}. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя … усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезде Валкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за размеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя ў сама сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. У [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] tpfey07bz7ew34noacjn42e3mrqvajg 2676384 2676383 2026-06-26T22:10:27Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2676384 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Выступовічы|Выступовічах|uk|Виступовичі}} на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}}. Nr. 81. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя … усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезде Валкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за размеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя ў сама сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. У [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] fa9kcvuutfq3lu8gem3fyqizhzav5bv 2676385 2676384 2026-06-26T22:11:30Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2676385 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Выступовічы|Выступовічах|uk|Виступовичі}} на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}}. Nr. 81. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя <…> усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезде Валкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за размеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя ў сама сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. У [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] gh6avw2lizsevaysspje3ntw6qz10ku 2676386 2676385 2026-06-26T22:13:43Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2676386 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Выступовічы|Выступовічах|uk|Виступовичі}} на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}}. Nr. 81. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя <…> усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезьдзе Ваўкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за размеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя ў сама сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. У [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] mizr8r0f6rxo6l4p5osb9ijkvc1t2bl 2676387 2676386 2026-06-26T22:15:56Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2676387 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Выступовічы|Выступовічах|uk|Виступовичі}} на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}}. Nr. 81. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя <…> усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезьдзе Ваўкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за разьмеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя ў сама сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. У [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] g84n9wki4mxjdgnq6b5ewsemp3dgkpz 2676388 2676387 2026-06-26T22:35:25Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Славянская літоўская мова */ 2676388 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Выступовічы|Выступовічах|uk|Виступовичі}} на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}}. Nr. 81. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя <…> усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезьдзе Ваўкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за разьмеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя ў сама сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] mtooivffdpi43yi7fcshit8ozou751z 2676389 2676388 2026-06-26T22:38:18Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 /* Славянская літоўская мова */ 2676389 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Выступовічы|Выступовічах|uk|Виступовичі}} на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}}. Nr. 81. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя <…> усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезьдзе Ваўкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за разьмеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] 8rs3k72d7y2l9480flclh7011lgd3qp 2676391 2676389 2026-06-26T22:46:18Z Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 97932 2676391 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=варыянты|Ліцьвіны (неадназначнасьць)|Літоўцы (неадназначнасьць)}} [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1903).jpg|значак|Ліцьвіны ў [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]], канец XIX — пачатак XX ст.]] '''Ліцьвіны'''<ref name="BKP-2005">{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)}}</ref> ('''літвіны'''<ref name="BKP-2005"/>, '''літва'''; {{мова-be-old|литвины|скарочана}}<ref name="ESBM-6">{{Літаратура/ЭСБМ|6к}} С. 12.</ref>) — назва тытульнага народу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гістарычнае найменьне і [[Эндаэтнонім|саманазва]] [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларусаў эпохі ВКЛ]]{{Заўвага|Гісторык [[Анатоль Астапенка]] ў сваёй доктарскай дысэртацыі, абароненай 26 красавіка 2021 годзе ў [[Кіеўскі нацыянальны ўнівэрсытэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім нацыянальным унівэрсытэце імя Тараса Шаўчэнкі]] (спэцыяльнасьць — [[этналёгія]]), падкрэсьлівае: «''мова „Літвы“ сярэднявечча — беларуская, а „ліцьвін“ — гэта назва беларуса таго часу''»<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114.</ref>}}, якая ўжывалася поруч з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 46, 96.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref name="Arlou-2012-156">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref><ref>Багдановіч А. Да пытання аб ужыванні назвы «Русь» на тэрыторыі Беларусі ў XIV—XVI стст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. № 1, 1996. С. 3—5.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320—321.</ref>. Па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] «ліцьвінамі» называліся каталікі ВКЛ у [[канфэсія|канфэсійным]] сэнсе, а таксама ўсё жыхарства ў нацыянальным сэнсе, «русінамі» ў ВКЛ называліся пераважна праваслаўныя ў канфэсійным сэнсе; таксама праваслаўныя жыхары ВКЛ называліся «ліцьвіны рускае веры», «ліцьвіны грэчаскага закону людзі» і да т. п.<ref>Этнаграфія беларусаў. Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. / рэд. кал. В. Бандарчык і інш. — {{Менск (Мінск)}}, 1985. С. 81.</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48.</ref> Паводле энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» 1989 году, 4-га тому [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-га тому [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год), гэта назва жыхароў Вялікага Княства Літоўскага, пераважна заходніх [[беларусы|беларусаў]] і ўсходніх [[летувісы|летувісаў]] у XIV—XVIII стагодзьдзях, якая ў XVI—XVIII стагодзьдзях набыла гучаньне [[палітонім]]у — дзяржаўна-палітычнага вызначэньня ўсяго насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 382.</ref><ref name="Cakvin-1999">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны // {{Літаратура/БЭ|9к}} С. 314.</ref>. У XVI—XVIII стагодзьдзях назва «ліцьвіны» была найбольш абагульняльнай этнанімічнай формай самасьвядомасьці літоўскага (беларускага) [[народ]]у і адлюстроўвала найбольш шырокі ўзровень яго нацыянальнае кансалідацыі<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 48—49.</ref><ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 172, 176.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1907).jpg|значак|Ліцьвіны ў народных строях, канец XIX — пачатак XX ст.]] Дзеля вызначэньня беларусаў назва «ліцьвіны»{{Заўвага|[[Славянскія мовы|Славянізаванае]] вызначэньне «ліцьвіны» адрозьнівалася ад саманазвы ўласна [[летувісы|летувісаў]], якая гучала як «lietuwis», «lietuwai», «lietuwininkas»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-320">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 320.</ref>}} шырока ўжывалася яшчэ ўсё XIX стагодзьдзе і захоўваецца ў сучасным частковым ужытку ў якасьці саманазвы вясковага жыхарства [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="Cakvin-1985">[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 79—80.</ref><ref>{{Літаратура/Беларуска-расейскі слоўнік (2020)}} С. 697.</ref>. Як адзначае беларускі гісторык [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]] у кнізе «[[Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае]]», «''Мы — беларусы, але мы і ліцьвіны, спадкаемцы гісторыі і культуры магутнай эўрапейскай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага''»<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. == Назва == [[Файл:Litva. Літва (1009).jpg|значак|Першы пісьмовы ўпамін [[Літва|Літвы]] ({{мова-la|«Litua»|скарочана}} — чытаецца як «Літва»), 1009 г.]] {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва «літвін» (наймя ў такой форме — «литвин», «Litwini») вядома ў розных крыніцах ад XIII стагодзьдзя: у [[Русіны|рускамоўных]] («''съ Лукою съ Литвиномъ''» — у [[Сафійскі першы летапіс|Сафійскім першым летапісе]] пад 1267 годам<ref>ПСРЛ. Т. 5. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=f9pQAAAAcAAJ&q=%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D1%81%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A#v=snippet&q=%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D1%81%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 192].</ref><ref>Лурье Я. С. Общерусские летописи XIV—XV вв. / АН СССР, Ин-т рус. литературы (Пушкинский дом). — Л., 1976. С. 77.</ref>; «''сіи [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрѣи]] бяше родомъ Литвинъ''» — у [[Траецкі летапіс|Траецкім летапісе]] пад 1289 годам<ref>Троицкая летопись. Реконструкция текста. Изд. М. Д. Присёлков. — М. — Л., 1950. С. 344—345.</ref>, «''литвин родом''» у [[Жыціе|жывоце]] [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта Пскоўскага]] першай трэці XIV стагодзьдзя<ref>Лосева О. В. Жития русских святых в составе древнерусских Прологов XII — первой трети XV веков. — М., 2009. [https://books.google.by/books?id=9abSAAAAQBAJ&pg=PA200&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjchJnemq78AhWNiP0HHWRNCiA4KBDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 199—201].</ref>, «''Василко литвинъ''» — у [[Наўгародзкая рэспубліка|наўгародзкай]] грамаце 1370-х гадоў<ref>Зализняк А. А. Древненовгородский диалект. 2-е изд. — М., 2004. С. 617.</ref>), а таксама ў шматлікіх лацінамоўных крыніцах, як літоўскіх, так і з суседніх Літве краінаў (''Litowini'' — [[Кроніка Лівоніі Генрыха Латвійскага|хроніка Генрыка Латвійскага]] пад 1221 годам<ref>Monumenta Germaniae Historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et Quingentesimum: Scriptorum. T. 23. — Hannoverae, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=_7WxF4HYgXcC&q=Lito#v=snippet&q=Lito&f=false P. 314].</ref>; ''Letvinis'' — [[Хроніка Лівоніі Германа Вартбэрга|хроніка Вартбэрга]] пад 1236 годам<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Letvinis#v=snippet&q=Letvinis&f=false S. 33].</ref>; ''Letwinis'' — у акце судовага працэсу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] з Казімерам Куяўскім 1259 году; ''rex Litwinorum'' — у (імаверна, падробленай [[Крыжакі|крыжакамі]]) грамаце [[Міндоўг]]а 1261 году<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>; ''Littwini'' — у лісьце [[Інфлянцкі ордэн|ліфлянцкіх]] біскупаў 1277 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 1. — Reval, 1853. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=hDoPAAAAYAAJ&q=Littwini#v=snippet&q=Littwini&f=false S. 565].</ref>; ''Lethwinorum'' — у крыжацкім лісьце 1298 году<ref>Chodynicki K. Próby zaprowadzenia chrześcijaństwa na Litwie przed r. 1386. // Przegląd Historyczny. T. 18, z. 3, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=BtFBAAAAYAAJ&q=Lethwinorum#v=snippet&q=Lethwinorum&f=false S. 261].</ref>; ''litwini'' — у лісьце вармійскага біскупа 1323 году<ref>Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten / Hrsg. von F. G. von Bunge. Bd. 2. — Reval, 1855. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4zoPAAAAYAAJ&q=litwini+1323#v=snippet&q=litwini%201323&f=false S. 157—158].</ref>; ''LETHVINORVM'' — на пячаці вялікага князя [[Гедзімін]]а 1323 году<ref>Gumowski M. Pieczęcie Ksiązat Litewskich // Ateneum Wileńskie. Zesz. 3—4, 1930. S. 696.</ref>; ''Litwini'' — у лісьце тэўтонскага магістра 1331 году<ref>Kwartalnik historyczny. R. 19. — Lwów, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=pVnpAAAAMAAJ&q=Litwini+crucis+Christi+inimicis#v=snippet&q=Litwini%20crucis%20Christi%20inimicis&f=false S. 40].</ref> ды іншых)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 38, 51, 52, 59, 64, 78, 361.</ref>{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што лацінскае ''Lythwanos'' паходзіць ад вялікалітоўскай (беларускай) формы «Літва», а не балтыйскай «Летува», гэтак жа лацінскае ''Litwinorum'' (1330 год) паходзіць ад вялікалітоўскага «літвін»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 638, 641.</ref>}}. Найстарэйшы вядомы ліст з азначэньнем «літвін» у [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — арыгінал<ref>Карский Е. Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., 1962. С. 443.</ref> ярлыка ардынскага цара [[Тахтамыш|Тактамыша]] каралю [[Ягайла|Ягайле]] 1393 году («''Вы пак послали есте к нам посла вашего '''литвина''' на имя [[Нявойст|Невойста]]''»)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} Дадатак №34.</ref>. Традыцыйнае гістарычнае беларускае вымаўленьне гэтай назвы (у якім знайшла адлюстраваньне такая адметная ўласьцівасьць беларускай мовы, як [[Цеканьне|цеканьне]]{{Заўвага|У 1911 годзе прыводзілася сьведчаньне сьвятара ў [[Выступовічы|Выступовічах]] на поўдні [[Палесьсе|Палесься]] — на [[беларусы|беларуска]]-[[Украінцы|ўкраінскім]] этнічным памежжы — што тамтэйшыя сяляне «''[раней] такъ, якъ ліцвіны <…> [[Дзеканьне|дзікалы]] і [[Цеканьне|цікалы]]''»<ref>Каминский В. А. Отчет о поездке в Волынское Полесье // Известия Отделения русского языка и словестности Императорской академии наук. Т. XVI, кн. 3, 1911. [https://books.google.by/books?id=epQqAQAAMAAJ&pg=RA1-PA88&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 88].</ref>}}) засьведчыў у 1870 годзе [[Іван Насовіч]] у [[Слоўнік Насовіча|сваім слоўніку]]: «''Кузьма и Дземьянъ два Лицвины, принешли горшочекъ [[Бацьвіньне|боцвиння]]''» (з народнай песьні)<ref name="Nasovic-1870-31">Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. [https://books.google.by/books?id=tRsOdAcJl5MC&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi1tLettczzAhUkSfEDHd_MCTQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B&f=false С. 31].</ref>. Яшчэ ў [[Лацінская мова|лацінскім]] дакумэнце 1323 году форма «''Lecwinorum''» значылася ў тытуле вялікага князя [[Гедзімін]]а<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae, 1253—1433. — Vratislaviae, 1845. [https://books.google.by/books?id=G-ItQP7DyhkC&pg=PA33&dq=Gedemundi+Regis+Lecwinorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiPxazty5D8AhULhv0HHQQnBR0Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Gedemundi%20Regis%20Lecwinorum&f=false P. 33].</ref>{{Заўвага|Таксама ў пасланьні [[Папа|Папы]] [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандра IV]] ад 1257 году датычна ліцьвінаў значыцца форма ''Licwan''<ref>[http://starbel.by/dok/d351.htm Первое послание папы Александра IV о крестовом походе против литвинов и ятвягов (1257)], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>}}, а напісаньне «''Лицвин''» сустракаецца ў Рэестры расходаў места [[Магілёў|Магілёва]] за 1688 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске. Вып. 5. — Витебск, 1874. [https://web.archive.org/web/20250124104620/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003871106?page=96&rotate=0&theme=white С. 93].</ref>{{Заўвага|Таксама ў старых літоўскіх (беларускіх) тэкстах часам адлюстроўвалася мяккае вымаўленьне «ў Ліцьве» ({{мова-be-old|«в (у) Литьве»|скарочана}})<ref>Булахаў М. Практыкаванні і матэрыялы па курсу гісторыі беларускай мовы. — {{Менск (Мн.)}}, 1969. [https://books.google.by/books?id=S9UfAAAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjzmb3wvvz8AhW_if0HHXeBAiIQ6AF6BAgBEAI С. 36].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|5к}} [https://archive.org/details/HSBM_05.pdf/page/n31/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 67].</ref><ref>{{Літаратура/ГСБМ|36к}} [https://archive.org/details/HSBM_36.pdf/page/368/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8C%D0%B2%D0%B5 С. 368].</ref><ref>[http://gulevich.net/statiy.files/a/a8.files/LietuvosMetrika_Kn-4(1479-1491).pdf?fbclid=IwAR0Z3kPdST17VboFICNGfKH6UC11-n1astq88PTlRhXh9hqgqtJUmwp2Nfk Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1479—1491)]. — Vilnius, 2004. P. 70.</ref>}}, аднак звычайна ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх тэкстах]] цеканьне — як і [[Дзеканьне|дзеканьне]] — не адлюстроўваліся пры напісаньні. Апроч Івана Насовіча, бытаваньне сярод беларусаў формы «ліцьвіны» засьведчылі: пісцовая кніга [[Гарадзенская эканомія|Гарадзенскай эканоміі]] (1558 год<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 1. — Вильна, 1881. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Hvt6OUpCnNoC&q=Liczwin#v=snippet&q=Liczwin&f=false С. 267—268].</ref>), інвэнтар [[Люцын]]скага староства (1765 год<ref>Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской. Вып. 31. — Витебск, 1903. [https://books.google.by/books?id=DpJOAQAAMAAJ&pg=PA312&dq=licwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjXpv2tsf78AhVrh_0HHYZ3Ch4Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=licwin&f=false S. 312].</ref>), [[Кур’ер Літоўскі]] (1811 год<ref>Dodatek do Kuryera Litewskiego. Nr. 92, 1811. [https://books.google.by/books?id=UEBJAAAAcAAJ&pg=PP263&dq=Li%C4%87win&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjCvejWhbb6AhW-RPEDHV9rBxY4ChDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=Li%C4%87win&f=false S. 1.]</ref>), [[Ян Чачот]] (1819 год<ref>Czubek J. Poezya filomatów. — Kraków, 1922. [https://archive.org/details/poezyafilomatw02czubuoft/page/78/mode/2up?q=Li%C4%87winie S. 77].</ref>), абвестка [[Сэнат Расейскай імпэрыі|Сэнату Расейскай імпэрыі]] (1836 год<ref>Правительствующего Сената Санктпетербургских департаментов объявления, к Санктпетербургским ведомостям. № 1, 1836. [https://archive.org/details/SPBSenateAnnouncementsStateMatters/1836.St.PetersburgSenateAnnouncementsOnStateGovernmentalAndJudicialMattersVolume1/page/n3009/mode/2up?q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%D1%8A С. 12].</ref>), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce|Tygodnik Literacki|pl|Tygodnik Literacki poświęcony literaturze, sztukom pięknym i krytyce}} (1840 год<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 51, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-51-21,NzkxMDQ0Mjk/2/#info:search:Li%C4%87win S. 403].</ref><ref name="Tygodnik Literacki-52-1840">Tygodnik Literacki. Nr. 52, 1840. [https://polona.pl/item/tygodnik-literacki-literaturze-sztukom-pieknym-i-krytyce-poswiecony-t-3-no-52-28,NzkxMDQ0MzE/7/#info:search:Li%C4%87win S. 416].</ref>), [[Стэфан Куклінскі]] (1856 год{{Заўвага|Гэтак, жыхары [[Падляшша]] ў [[Свая мова|сваёй мове]] (што, паводле гэтага жа аўтара, межавала з «''мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца „літоўскай“<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=WpPzAt6IfogC&pg=RA1-PA151&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwyePEtu_5AhX9gP0HHTtrDCoQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 151].</ref>''»), у тыя часы называлі «ліцьвінамі» носьбітаў гэтай амаль літаратурнай беларускай мовы: «''…одзіонъ Панъ споткауши якоһось Лицьвина, што добрэ лhау, бы һэто ты кажэ јому: „а ну Михалку, Ондрей (чи якъ тамъ joho звали) золжи мнјѣ што-лѣнь“. — „А калиба һэта, Паночку, — кажэ Лицьвинъ, — нямаю цяпѣрь часу лhаци, ба пришла рыба да hаци, людзи нясуць, вьязуць, а я пабѣhу хучѣй хаць тарбинку набьяру''“»}}<ref>Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. [https://books.google.by/books?id=UEo9AQAAMAAJ&pg=PA133&dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83,+%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D1%87%D0%B8+%D1%8F%D0%BA%D1%8A+%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A+joho+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjHtbWdtO_5AhW2i_0HHa5hBp4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%8A%D1%83%D1%88%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D2%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%2C%20%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9%20%D1%87%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8A%20joho%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8&f=false С. 133].</ref>), [[Павал Шэйн]] (1873 год<ref name="Sejn-1873-675">Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. Т. 5. — СПб., 1873. [https://books.google.by/books?id=8IsWAQAAIAAJ&pg=PA675&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi0yP6A4Kv6AhX0wAIHHfpeDS4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 675].</ref>, 1902 год<ref name="Sejn-1902-21">Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 2. — СПб., 1902. [https://books.google.by/books?id=fLFNAQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5+%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipwY6Pnu_5AhXbnP0HHZdbCC0Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%9D%D1%A3%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D1%81%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D1%81%D0%B5%D0%B1%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 21].</ref>), [[Міхал Федароўскі]]{{Заўвага|«Ліцьвінкі спрадаюць [[Бацьвіньне|бацьвінкі]]» ([[Саколка (горад)|Сакольскі]] павет)}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 167.</ref>, [[Аляксандар Сержпутоўскі]] (1910 год)<ref name="Sierzputouski-1910">Сержпутовский А. Земледельческие орудия белорусского Полесья // Материалы по этнографии России. Т. 1. — СПб., 1910. [https://web.archive.org/web/20230108145403/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003998050?page=68&rotate=0&theme=white С. 45].</ref>, [[Ян Станкевіч]]<ref name="Stankievic-1926">Станкевіч Я. Кнігапісь // Сялянская Ніва. № 16, 1926. С. 3.</ref>, [[Яўхім Кіпель]]<ref name="Kipiel-1995">Дыдзік У. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10208/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%AF%D1%83%D1%85%D1%96%D0%BC%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8F.html Успаміны Яўхіма Кіпеля] // Спадчына. № 3, 1995. С. 72—99.</ref>, [[Якуб Колас|Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас)]]<ref name="Kolas-1955">Якуб Колас. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0:Na_rostaniah_1.pdf/41 На ростанях]. Т. 1. Кн. 1—2. — {{Менск (Мінск)}}, 1955. С. 40—41.</ref>, [[Алесь Змагар|Аляксандар Яцэвіч (Алесь Змагар)]]<ref name="Jacevic-1999">[[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс] // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.</ref>, [[Францішак Чарняўскі]]<ref name="Traciak-2012-202">Трацяк І. Беларускае каталіцкае духавенства ля вытокаў сацыякультурнай ідэнтыфікацыі : манагр. — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2013. С. 202.</ref> ды іншыя<ref>Білецький-Носенко П. Гостинець землякам: казки слiпого бандуриста, чи спiви об рiзних рiчах. — Киев, 1872. [https://books.google.by/books?id=lgAoAAAAYAAJ&pg=PA34&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi37KK246v6AhWxQvEDHahJBRAQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 34].</ref><ref>Опыт истории Харьковскаго университета (по неизданным материалам). Т. 2. — Харьков, 1908. [https://web.archive.org/web/20250124063210/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003931928?page=756&rotate=0&theme=white С. 748]</ref><ref>Потебня А. А. К истории звуков русского языка. Ч. 3. — Варшава, 1881. [https://books.google.by/books?id=ZB9oAAAAcAAJ&pg=PA71&dq=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D1%81+%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9jY_Cn7j8AhXe_7sIHZuAAGgQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D1%81%20%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9%22&f=false С. 71].</ref><ref>Потебня А. Из записок по русской грамматике. — Харьков, 1888. [https://books.google.by/books?id=k2hJAQAAIAAJ&pg=PA280&dq=%D0%B1%D1%8B+%D1%82%D0%BE%D0%B9+%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjNtLXMvbb8AhUNDuwKHTQVA5UQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%20%D1%82%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0&f=false С. 280].</ref>. Таксама народжаны ў [[Вызна|Вызьне]] на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] мастак і празаік шляхецкага паходжаньня [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) карыстаўся псэўданімам «''Lićwin''»<ref>Шыцька Я. [https://web.archive.org/web/20250124064632/https://zviazda.by/be/news/20200716/1594847640-z-zhyccya-litvina-branislau-zaleski-tvorca-i-baracbit З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт] // [[Літаратура і мастацтва]]. № 24, 2020. С. 11.</ref><ref>Woynarowska M. [https://sandomierz.gosc.pl/doc/7247419.Dziewietnastowieczna-epistolografia Dziewiętnastowieczna epistolografia] // Gość Sandomierski. Nr. 48, 2021.</ref><ref>Pociask-Karteczka J. [http://denali.geo.uj.edu.pl/~j.pociask/G_59_Tajemnica%20pewnego%20grobu.pdf Tajemnica pewnego grobu] // Tatry. Nr. 65, 2018. S. 158.</ref> (поруч з {{мова-pl|«Litwin»|скарочана}})<ref>[https://www.vle.lt/straipsnis/bronislovas-zaleskis/ Bronislovas Zaleskis], Visuotinė lietuvių enciklopedija</ref>. Форму «ліцьвіны» пасьлядоўна ўжывалі ў сваіх працах гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]]. Таксама існавала старажытная зборная форма «літва», якую ставяць у адзін шэраг з такімі славянскімі паводле формы (але не [[Этымалёгія|этымалёгіі]]) зборнымі назвамі, як «[[расейцы|масква]]», «[[Мардва|мардва]]», «[[татары|татарва]]» ды іншымі (у адрозьненьне ад шэрагу [[Русіны (гістарычны этнонім)|русь]], [[Чудзь|чудзь]], [[перм (этнонім)|перм]] ды іншых)<ref>Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М., 1997. [https://books.google.by/books?id=ebMoAgAAQBAJ&pg=PA499&lpg=PA499&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B2%D0%B0+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=ZjDMl1bGNS&sig=ACfU3U2bHv7xu1VI-fDZBJYSYVPfExEHbg&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjdg5Su5db1AhXah_0HHe9eAuwQ6AF6BAgbEAM#v=onepage&q&f=false С. 499].</ref>. Форма «літоўцы», што таксама ўжывалася ў значэньні ліцьвінаў<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 11.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref><ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>, ёсьць пазьнейшай{{Заўвага|Напрыклад, у нявыдадзеным нумары [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]}} і не сустракаецца ў [[Старабеларуская мова|старых беларускіх]] тэкстах. == Паходжаньне == [[Файл:BogislawI.Siegel.JPG|значак|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.]] Наконт этнічнага паходжаньня ліцьвінаў існуюць розныя погляды: * літва была [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскім]] народам ([[Люцічы|люцічы]]), які ў раньнім сярэднявеччы перасяліўся ў [[Панямоньне]] ([[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 236—255, 291—294.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58—72.</ref>, [[Алесь Жлутка]]<ref>{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 106—107.</ref>); * ад пачатку [[Балтыйскія мовы|балтыйская]] літва жыла пераважна ў [[Вяльля|Вялейска]]-[[Нёман]]скім міжрэччы і зазнала славянізацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім ужо ў XIII—XIV стагодзьдзях ([[Мікола Ермаловіч]]<ref>{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}}</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}}</ref><ref name="Kraucevic-2013-10">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10.</ref>); * назва «літва» пашырылася ў якасьці азначэньня грамадзкай супольнасьці (прафэсійныя ваяры) асобаў рознага этнічнага паходжаньня ([[Зьдзіслаў Сіцька]], [[Зьміцер Сасноўскі]]); * літва была [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскім]] ([[Готы|гоцкай]] групы) народам, які славянізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIII—XIV стагодзьдзях, утварыўшы канфэсійную супольнасьць «ліцьвінаў» (Алёхна Дайліда<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}</ref><ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] [https://web.archive.org/web/20211115190255/https://esxatos.com/tarasau-recenziya-na-zbornik-artykulau-z-dadatkami-daylidy-pachatki-vyalikaga-knyastva Рэцэнзія на зборнік артыкулаў з дадаткамі А. Дайліды «Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі»], Эсхатос, 2019 г.</ref>). Тым часам расейская (савецкая) і летувіская гістарыяграфіі ў рэчышчы [[Летувізацыя|палітыкі летувізацыі]] традыцыйна атаясамліваюць ліцьвінаў з «старажытнымі [[летувісы|летувісамі]]» (найперш — з этнаграфічнымі «[[аўкштайты|аўкштайтамі]]», фактычна вынайдзенымі ў другой палове XIX ст.), аднак такое меркаваньне зьняпраўджваецца ўжо адным толькі бракам адэкватнага тлумачэньня назвы «літва» з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моваў]]. Пададзеныя яшчэ ў савецкіх слоўніках<ref name="ESBM-6"/> летувіскія этымалёгіі непераканаўчыя і маюць шмат слабых бакоў. Праявай хісткасьці летувіскіх гіпотэзаў і прыкметай таго, што этымалягічныя пошукі ў гэтым кірунку заходзяць у тупік, стала вылучэньне [[Артурас Дубоніс|Артурасам Дубонісам]] новай вэрсіі, дзе Літва супастаўляецца з назвай служылага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] [[лейці|лейцяў]]<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 19—20.</ref>. == Тытульны народ у праўных крыніцах Вялікага Княства Літоўскага == Адным зь першых сьведчаньняў нацыянальнае кансалідацыі тытульнага народу ліцьвінаў у Вялікім Княстве Літоўскім ёсьць утварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскае мітраполіі]] ў 1299 годзе. Дакумэнты гэтае мітраполіі не захаваліся, але ў [[Бізантыя|бізантыйскіх]] крыніцах яе мітрапаліт меў тытул «мітрапаліта Літвы» (''μητροπολίτης Λιτβων''). Бізантыйскія афіцыйныя лісты 1364 і 1380 гадоў паведамляюць, што Літоўскую мітраполію аднавілі ў 1354 годзе «''на жаданьне '''народу''' Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Паводле прывілею [[Ягайла|Ягайлы]] 1387 году і ліста Ягайлы і [[Вітаўт]]а да віленскага біскупа [[Андрэй Васіла|Васілы]] ад 1397 году, [[Віленскае біскупства|Віленскае каталіцкае біскупства]] стваралася для «нацыі ліцьвінаў» (''nacione Lithvanos''), «народу літоўскага» (''gentem Lithuanicam'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 165, 171.</ref>. Віленскае біскупства абыймала ўсе землі ўласна ВКЛ з Падняпроўем і Палесьсем (якія і называліся «Літвой» або «Літоўскім княствам»), у той час як створанае ў 1417 годзе [[Жамойцкае біскупства]], паводле прывілею вялікага князя Вітаўта, прызначалася для асобнага «[[Жамойты|жамойцкага народу]]» (''gens Samagitarum''). Першыя віленскія біскупы адзначаліся ў дакумэнтах як «''літоўскае нацыі''» або «''родам ліцьвін''»: [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) (''vicarium Lythuanie, eiusdemque '''nacionis''' et lingue''), [[Мікалай Дзяжковіч]] (1453—1467) (''Nicolaus Dzierzgowicz dictus, '''natione Lituanus'''''), [[Андрэй Гасковіч]] (1481—1491) (''Andreas Petri Goschovicz de Vilna, '''natione Lituanus''''')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 182—183.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Тытульны ліст [[Статут ВКЛ 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году]] У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва «Ліцьвіны» (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»); прытым у дамове 1480 г. выраз «''нашого Литвина''» тоесны з выразамі «''нашы купцы''» і «''люди нашы''» і выразна стасуецца як да [[Вільня|віленцаў]], так і да [[Полацк|палачанаў]]<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, [https://books.google.by/books?id=u5cNAAAAQAAJ&pg=PA93&dq=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BA%D0%B0%D0%BA+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiLrev6ur38AhVL3KQKHdIgBMMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false 73].</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, [https://books.google.by/books?id=emdcAAAAcAAJ&pg=PA34&dq=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDx_Luu738AhUb57sIHavtDKIQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%9A%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 34].</ref><ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, дакананае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 211.</ref>. У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.<ref>Habiti antichi et moderni di tutto il Mondo, — Венецыя, 1598 г., — старонкі 352-354 [https://books.google.by/books?id=HjPwoxDPxo4C&pg=PA360-IA1&dq=lituani+crodne&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&ov2=1&sa=X&ved=2ahUKEwjP0vmLi4L_AhUN_SoKHcnqDxYQuwV6BAgKEAY#v=onepage&q=lituani%20crodne&f=false]</ref>.}} У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У акце [[Люблінская унія|Люблінскае уніі]], выдадзеным прадстаўнікамі ВКЛ на сойме ў Любліне 1 ліпеня 1569 году, «літоўскі народ» (адзін з стваральнікаў Рэчы Паспалітае «абодвух народаў») прадстаўлялі: гетман вялікі літоўскі і кашталян віленскі [[Рыгор Хадкевіч]], ваявода троцкі [[Стафан Збараскі|Стэфан Збараскі]], падканцлер і кашталян троцкі [[Астафей Валовіч]], маршалак вялікі літоўскі і староста ковенскі [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч]], падскарбі земскі [[Мікалай Ян Нарушэвіч|Мікалай Нарушэвіч]], маршалак дворны [[Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка»|Мікалай Крыштап Радзівіл]], крайчы літоўскі [[Ян Кішка]], стольнік літоўскі [[Мікалай Дарагастайскі]], а таксама паслы зь зямель і паветаў ВКЛ: з [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] — падкаморы Андрэй Дзежка, харужы Троцкай зямлі Касьпер Раецкі, Міхайла Варона, з [[Жамойцкае староства|Жамойцкай зямлі]] — падкаморы Мікалай Станкевіч Білевіч, зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]] — гараднічы віцебскі Андрэй Кісель, падсудак віцебскі Тымафей Гурко, з [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]] — Ісай Шчолкан, Грыгор Макароўскі, зь [[Менскае ваяводзтва|Менскага ваяводзтва]] — харужы дворны ВКЛ Васіль Рагоза, зь [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павету]] — Мікалай Конча, Крыштаф Размысовіч, зь [[Пінскі павет|Пінскага павету]] — войскі пінскі Станіслаў Шырма, падсудак пінскі Іван Дамановіч, з [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] — Фёдар Лянковіч, Ян Клопат, з [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] — пісар земскі рэчыцкі Андрэй Халецкі, Ізмайла Зянковіч, ды іншыя<ref>{{Літаратура/Акты уніі Польшчы зь Літвой (1932)|к}} S. 355—357.</ref>. Назва «літва» ў якасьці агульнанацыянальнай (назвы ўсяго народу ўласна Вялікага Княства Літоўскага цалкам) ужывалася ў афіцыйных дакумэнтах ВКЛ, напрыклад: у пастановах Гарадзенскага сойму 1567 году («''Тэж уфаляем, абы панове ваяводаве, староставе, дзяржаўцы, цівунове, '''Літва''' і Палякаве, усі асобамі сваімі на вайну ехалі з почты…''»)<ref>Литовская метрика. Ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 425.</ref>, у статуце менскага цэху рымароў 1634 году («''…aby towarzyszów polakow i '''litwę''' do roboty y warstatów swych przymowali… ''»)<ref name="BA-1930-143">{{Літаратура/Беларускі архіў|3к}} № 94. С. 143.</ref>. У Сэнаце Рэчы Паспалітае «літоўскі народ» прадстаўлялі [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер ВКЛ]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]], [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалак земскі]], [[Маршалак дворны літоўскі|маршалак дворны]], [[падскарбі земскі]], [[біскуп віленскі]], [[біскуп жамойцкі]], ваяводы і кашталяны. У 1569—1795 гадох гэтыя пасады займалі пераважна роды [[Сапегі|Сапегаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Валовічы|Валовічаў]], [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], [[Агінскія|Агінскіх]], [[Слушкі|Слушкаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Пацеі|Пацеяў]] ды іншыя. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|значак|[[Леў Сапега]]]] У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <…> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} У акце «Каэквацыі літоўскіх станаў» 1697 году (таксама вядомым як акт Каэквацыі «літоўскага народу») ВКЛ прадстаўлялі: кашталян віцебскі Міхал Коцел, харужы ашмянскі Станіслаў Пазьняк, цівун і пісар троцкі Міхал Шчука, інстыгатар ВКЛ і войскі гарадзенскі Станіслаў Рукевіч, кухмістар ВКЛ і староста ваўкавыскі Крыштаф Камароўскі, падсудак Віцебскага ваяводзтва Язэп Гурко, падкаморы берасьцейскі Людвік Пацей, харужы амсьціслаўскі Марцыян Валовіч, староста менскі і чачэрскі і дэпутат ад Менскага ваяводзтва Крыштаф Завіша, староста мазырскі Міхал Халецкі ды іншыя<ref>Volumina Legum. T. 5. — Petersburg, 1860. P. 420—421.</ref>. Назвы «літва», «літвіны», «літоўскі» ў нацыянальным сэнсе шырока ўжываліся ў розных дакумэнтах ВКЛ усё XVIII стагодзьдзе, напрыклад, у пастанове сойміку Віленскага ваяводзтва 1729 году, у пастанове сойміку Наваградзкага ваяводзтва 1756 году ды іншых (гл. ніжэй). == Гісторыя == === Раньнія часы === Хоць этнакультурная сытуацыя ў [[Літва|Літве]] X—XIII стагодзьдзяў застаецца няяснай, гісторыкі адзначаюць пашырэньне тут [[Славянскія мовы|славянскай]] культуры і [[хрысьціянства]] ўжо ў XI—XII стагодзьдзях<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Этнічная і канфесійная сітуацыя ў гістарычнай Літве на рубяжы XIV—XV стст. // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. — {{Менск (Мінск)}}, 2011. С. 20—25.</ref><ref>Заяц Ю. История белорусских земель Х — первой половины ХІІІ в. в отображении летописей и хроник Великого княжества Литовского // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 12. — {{Менск (Мн.)}}, 1997. С. 88.</ref><ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 79—80, 94.</ref>. Сярод іншага, такое меркаваньне знаходзіць пацьверджаньне ў археалягічных знаходках (велізарны масіў старажытных [[праваслаўе|усходнехрысьціянскіх]] могілак у [[Кернаў|Кернаве]])<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/30232421.html Хто і чаму разьбеларушвае спадчыну Вільні. Алег Дзярновіч пра беларускіх «ліцьвіноў» і ўкраінска-літоўскі хаўрус], [[Радыё Свабода]], 24 кастрычніка 2019 г.</ref>. Тым часам пісьмовыя крыніцы сьведчаць пра шчыльныя і прыязныя дачыненьні літвы з полацка-менскімі князямі: у 1128—1132 гадох кіеўскія князі хадзілі «''во Литву ко Изяславу''» і «''…а Киянъ тогда много побиша Литва''», у 1180 годзе літва дапамагала полацка-менскім князям у вайне супраць смалянаў, у 1198 годзе літва разам з палачанамі хадзіла на [[Вялікія Лукі]]. Летапісы Вялікага Княства Літоўскага апавядаюць пра літоўскага князя Гінвіла-Юрыя (паводле хронікі [[Аўгустын Ратундус|Ратунда]], ён хрысьціўся ў праваслаўі ў [[Наваградак|Наваградку]] ў 1148 годзе, а памёр у 1199 годзе ў [[Ворша|Воршы]]), што ён «''з пскавяны і з смаляны ваяўваў ся доўга а граніцы прылеглыя''». Ад 1200 году літва разам з полацка-менскімі князямі ваявала проці крыжакоў: полацкі княжыч Усевалад быў зяцем літоўскага князя [[Даўгерд]]а («''аднаго з найбольш магутных ліцьвінаў''»), «''быў як яго зяць для іх амаль сваім''», «''часта ачольваў іхныя войскі''» і «''заўжды памагаў ліцьвінам і радаю, і справаю''». У 1216 і 1223 гадох полацкія князі зьбіралі «''вялікае войска з [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] і ліцьвінаў''» для паходу на [[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 35—37.</ref>. Гісторыкі таксама зьвяртаюць увагу на тое, што ў [[Цьвярскі летапіс|Цьвярскім летапісе]], напісаным пры двары цьвярскіх князёў, якія ў XIII—XIV стагодзьдзях мелі шчыльныя кантакты зь Літвой (паводле першага Наўгародзкага летапісу, у 1245 годзе на службе ў цьвярскіх князёў знаходзіліся князі-ліцьвіны [[Явід]] і Эрбэт, а ад 1289 году цьвярскім япіскапам быў сын колішняга полацкага князя [[Гердзень|Гердзеня]] [[Андрэй (япіскап цьвярскі)|Андрэй]], і ўрэшце, вялікі князь [[Альгерд]] ажаніўся зь цьвярской князёўнай Ульлянай<ref name="Urban-2001-62">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 62.</ref>), літва пералічваецца ў ліку славянскіх плямёнаў<ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 36.</ref>{{Заўвага|Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на іншую вытрымку з гэтага летапісу: «''А Луцічы і Ціверычы прыседааху к Дунаеві, і бе множаства іх, седзяаху па Днястру <...> да мора''» і што аналягічныя зьвесткі таксама зьмяшчаюцца ў [[Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскім летапісе]]. Тым часам у сярэдняй плыні [[Дунай|Дунаю]] захаваліся гідронімы Літава, Літавіца і пэўныя сугучныя назвы, а ў [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] або далей за Дунаем на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] існавалі Літоўская княства (''kenezat Lytwa'') і Літоўская зямля (''terra Lytwa'')<ref name="Urban-2001-60">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 60.</ref>}}{{Заўвага|На ўяўленьне пра літву ў рускіх летапісах як племя-нашчадка [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяслава]], сына Ўладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], зьвяртаў увагу яшчэ ў 1769 годзе расейскі гісторык і вандроўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Эмін||ru|Эмин, Фёдор Александрович}}<ref>Российская история, жизни всех древних, от самого начала России, государей. Сочиненная Федором Эмином. Т. 2. — СПб., 1769. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DxzMXphmLNIC&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8+%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8+%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%20%D0%9B%D1%A3%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 11].</ref>}}: {{Цытата|...а ад Ляхаў празвашася Паляне, Ляхаве жа друзі [[Люцічы|Люціцы]], а іныі Літва, іныі Мазаўшане, іныі Памаране.}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (XVIII).jpg|значак|Кароль [[Міндоўг]]]] Сярод лістоў першага вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а ёсьць меркаваная{{Заўвага|Разглядаецца дасьледнікамі як фальсыфікат канца XIV ст.<ref name="Zlutka-2005-41">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 41.</ref>}} грамата 1261 году, дзе ён мянуе свой народ на [[Лацінская мова|лаціне]] «''Litwinos''», а сябе тытулуе «''rex Litwinorum''» — «''гаспадар ліцьвінаў''» ({{мова-la|«Mindowe, Dei gracia rex Litwinorum»|скарочана}})<ref name="Zlutka-2005-43">{{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях|к}} С. 43.</ref>. Менскі дасьледнік Алёхна Дайліда мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага, да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (у 1238—1385 гадох) была назвай мясцовай [[Богумільства|эвангелісцкай]] канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства падчас яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, — чым тлумачыцца імклівае пашырэньне ідэнтычнасьці «ліцьвінаў» у ВКЛ, крыжовыя паходы на ВКЛ розных каталіцкіх дзяржаваў (з адпаведнай фразэалёгіяй: «''вераадступныя хрысьціяне ліцьвіны''» ({{мова-la|«perfidos christianos Letoinos»|скарочана}}, 1245 год), пагроза «''для веры''» палякаў у 1294 і 1319 гадох і да т. п.), стварэньне [[Літоўская мітраполія|Літоўскай мітраполіі]] ў 1299 годзе, славянізацыя ліцьвінаў ды іншыя гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} — Менск, 2019. С. 50—52.</ref>. Польскі дакумэнт 1257 году сьведчыў, што {{Не перакладзена|Лукаў (Польшча)||pl|Łuków}} (за 70 км на захад ад [[Берасьце|Берасьця]]) месьціўся «на мяжы зь ліцьвінамі» ({{мова-la|«in confinio Letwanorum»|скарочана}}<ref>Theiner A. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabularis vaticanis deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 1. — Romae, 1860. [https://books.google.by/books?id=b31YaUNa_fQC&pg=PA72&dq=in+confinio+Letwanorum&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj5nrWPtvz1AhXuhf0HHYY-A_EQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=in%20confinio%20Letwanorum&f=false P. 72].</ref>). Практычна тое ж пазначае і дакумэнт 1373 года Мазавецкаму князю, дзе пазначаецца пра «суседства зь ліцьвінамі»<ref>[1373.X.23], X. Kalendas Novembris, pontificatus nostri anno tercio. Авіньён. [https://web.archive.org/web/20230609100138/http://starbel.by/dok/d071.htm Папа Грыгорый ХІ паведамляе мазавецкаму князю Земавіту, што ён напісаў літоўскім князям пасланьне з заклікам прыняць каталіцтва, і просіць Земавіта дапамагаць у хрышчэнні няверных ліцьвіноў, якія жывуць па суседству з Мазовіяй], Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Крыжацкія крыніцы XIII—XIV ст. шматкроць засьведчылі, што [[Горадня]] месьцілася ў Літве, а ў Гарадзенскай зямлі жылі ліцьвіны (''Lethowini'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 59.</ref>. Сярод іншага, [[Пётар з Дусбургу]] у сваёй хроніцы двойчы (пад 1296 і 1305 гадамі) пішучы пра змаганьне нямецкіх рыцараў зь літоўскімі (ліцьвінамі) заўважаў, што апошнія былі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускімі]]»<ref name="Jermalovic-2000-37">{{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае|к}} С. 37.</ref>. Тым часам у [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княстве]] князь [[Леў Данілавіч]] надаў вёску ў валоданьне двум «''зь Літоўскае зямлі… браценцам''» — [[Дудзен|Туценію]] і [[Мажэйка (імя)|Мойжаку]]<ref>[http://starbel.by/dok/d324.htm Грамота галицкого князя Льва Даниловича для Тутения и Моижека из Литвы на село Добаневичи (1264—1301)]{{Недаступная спасылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref>. Складзены ў канцы XIV ст. у [[Кіеў|Кіеве]] (Вялікае Княства Літоўскае) «[[Сьпіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», дзе пералічваліся [[замак|гарады (замкі)]], падначаленыя ўладзе [[Кіеўская мітраполія|праваслаўнага («рускага») мітрапаліта]] — баўгарскія, валаскія, польскія (падольскія), кіеўскія, валынскія, літоўскія, смаленскія, разанскія і залескія — улучаў большасьць гарадоў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] у разьдзел ''літоўскія гарады''<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 392.</ref>, сярод іх [[Ворша]], [[Полацак]], [[Віцебск]], [[Слуцак]], [[Менск]], [[Наваградак]], [[Барысаў]], [[Крычаў]]<ref name="Arlou-2012-156"/>. [[Файл: Vilenskija mučaniki. Віленскія мучанікі (1417).jpg|значак|[[Віленскія мучанікі]]-ліцьвіны Антоні (Круглец), Ян (Кумец) і Яўстах (Няжыла) (выява каля 1417 г.)]] У 1299 годзе ўтварылася [[Літоўская мітраполія]], якая абыймала Наваградзкае, Полацкае і [[Тураў]]скае біскупствы, менаваныя ў бізантыйскім лісьце 1361 году «літоўскімі» ({{мова-el|«των Λιτβων»|скарочана}}). Яе кіраўнік тытулаваўся «мітрапалітам Літвы» ({{мова-el|«μητροπολίτης Λιτβων»|скарочана}}) і меў намесьнікаў у Горадні і Вільні («''із старыны''», як адзначаецца ў лісьце 1451 году)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50.</ref>. Літоўская мітраполія была першай установай, на грунце якой адбылася кансалідацыя тытульнага народу ВКЛ — народу ліцьвінаў — што ясна відаць зь бізантыйскага дакумэнту пра падзеі 1354 году, які сьведчыць, што Літоўскую мітраполію тады аднавілі на жаданьне «народу» Літвы<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Прил., № 15. Стлб. 94.</ref>: {{Цытата|…магутны князь Літоўскае зямлі <…> гатовы быў на ўсё, каб <…> яго край быў самастойным і быў паднесены на ўзровень мітраполіі, кіраванае ўласным мітрапалітам, пра што і прасіў сьвяты і высокі збор; і гэты збор <…> паставіў пасланага адтуль і прызнанага дастойным кандыдата (Рамана) на мітрапаліта таго краю, згодна з жаданьнем '''яго народу''', зь мясцовымі патрэбамі і жаданьнем згаданага князя}} [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|значак|[[Прачысьценская царква (Вільня)|Віленская Прачысьценская саборная царква]], збудаваная вялікім князем [[Альгерд]]ам у 1347 годзе (з інвэнтару XVII ст. паводле перамалёўкі І. Трутнева, 1870 г.)]] Ліцьвінамі былі [[віленскія мучанікі]] 1347 году — Кумец, Круглец і Няжыла, дваране вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Вільня|Вільні]]. Жывоты кажуць, што яны былі «''родам Літвы…''», а «''…літоўскія ж ім імёны Круглец, Кумец, Няжыла''»<ref>Baronas D. Trys Vilniaus kankiniai: gyvenimas ir istorija. — Vilnius, 2000. S. 252, 268, 278, 286.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 636.</ref>, прытым пабочныя зьвесткі яўна сьведчаць пра канфэсійны характар гэтай ідэнтычнасьці «літвы»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 50—51.</ref>{{Заўвага|Напрыклад, «ліцьвінамі» служба маскоўскага князя ў 1378 годзе назвала [[канстантынопаль]]скага патрыярха Макарыя і [[Бізантыя|бізантыйскага]] цэсара [[Іван V|Івана V]]<ref>Памятники древнерусского канонического права. Ч. 1, т. VI. — СПб., 1880. Стлб. 185.</ref>, што стала вынікам іх прыхільнай палітыкі да Літвы, і асабліва да справы пашырэньня Літоўскай мітраполіі на просьбу вялікага князя Альгерда}}. Паводле дасьледваньня Алёхны Дайліды, шматлікія сьведчаньні розных крыніцаў пра [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] і зьнітаваную зь ёй рэлігійную рэформу 1387—1388 гадоў у Літве паказваюць, што пераводзілі на каталіцтва (меншай часткай) і на праваслаўе (большай часткай) канфэсійную супольнасьць ліцьвінаў (вернікаў былой Літоўскай мітраполіі), — з чаго робіцца зразумелым як пашырэньне ад таго часу назвы «літва», «ліцьвіны» ў якасьці агульнанацыянальнай, так і славянскі моўны і культурны характар гэтага тытульнага народу ВКЛ<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 160—223.</ref>. «Літоўскімі» ад таго часу называлі ўсіх князёў ВКЛ (незалежна ад веры{{Заўвага|Напрыклад, пад 1399 г.: «''А каторых зьбітага войска імёны суць князей літоўскіх: князь Андрэй Альгірдавіч полацкі, брат яго князь Дзьмітрэй бранскі, князь Іван Дзьмітравіч, князь Андрэй пасынак князя Дзьмітроў, князь Іван Барысавіч кіеўскі, князь Глеб Сьвятаслававіч смаленскі, князь Глеб Карыятавіч, брат яго князь Сямён, князь Міхайла Падбярэскі а брат яго князь Дзьмітрэй, князь Фёдар Патрыкеевіч валоскі, князь Іван Юр’евіч Бельскі…''» ([[Ніканаўскі летапіс]])}}, таксама існаваў «літоўскі» ваенны звычай (напрыклад, у друцкага князя Івана Бабы ў 1432 годзе: «''изрядивъ свой полк с копьи по литовски''»), літоўская мерная сыстэма (зь «літоўскі рублём», «літоўскім грошам», «літоўскім локцем», «літоўскім гарнцам» і г. д.)<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 80—81, 197—207.</ref>. [[Файл:Grunvaldzkaja bitva. Грунвальдзкая бітва (1474-83).jpg|міні|Ліцьвіны (направа) на [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкім полі]] 15 ліпеня 1410 г.]] У 1406 годзе, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], адзін з баяраў вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а — «''Андрэй ліцьвін''» — на перамовах, калі Вітаўт важыўся ўкласьці мір зь непрыяцелем, крыкнуў вялікаму князю: «''Не міры, Вітаўце, не міры''»{{Заўвага|[[ПСРЛ]]. Т. 32. — М.: Наука, 1975. С. 78.}}, адмаўляючы вялікага князя ад некарыснага міру. Дзеля гэтага Вітаўт даў Андрэю прозьвішча «Няміра», і ад яго пайшоў баярскі род [[Неміровічы|Неміровічаў]]<ref name="Jermalovic-2000-37"/>. У [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году ад Літвы бралі ўдзел [[Вільня|віленская]], [[Наваградак|наваградзкая]], [[берасьце]]йская, [[ваўкавыск]]ая, [[віцебск]]ая, [[Горадня|гарадзенская]], [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|дарагічынская]], [[кіеў]]ская, [[Коўна|ковенская]], [[Камянец-Падольскі|крамянецкая]], [[Ліда|лідзкая]], [[Меднікі|медніцквая]], [[Мельнік|мельніцкая]], [[пінск]]ая, [[Полацак|полацкая]], [[Трокі|троцкая]], тры [[смаленск]]ія, [[старадуб]]ская ды іншыя харугвы. Разам, з 40 літоўскіх харугваў, 28 былі з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Знешняя палітыка Вітаўта: заходні накірунак // Наш радавод. Кн. 2, 1990. С. 173.</ref><ref>Русіновіч К. [http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=135324 Шлях на Грунвальд], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 9 ліпеня 2010 г.</ref>. Усе яны выступілі пад гербам [[Пагоня]]й, апрача 10 вялікакняскіх, якія выступілі пад гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]<ref>Воюш І. Пратаформы інфармацыйна-камунікацыйнай дзейнасці падчас княжання Вітаўта (другая палова XIV — пачатак XV ст.) // Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика. № 1, 2017. С. 9.</ref>. Віленскі біскуп [[Якуб Пліхта]] (1398—1407) паходзіў «''зь Літвы, зь ейнага народу і мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 27.</ref> ({{мова-la|«Johannis dicti Plychta… vero vicarium Lythuanie, eiusdemque nacionis et lingue»|скарочана}}<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}}. Nr. 81. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=1WssAAAAIAAJ&dq=Plychta+vero+Lythuanie&focus=searchwithinvolume&q=Plychta+vero S. 61].</ref>), пазьней віленскімі біскупамі былі [[Мацей зь Вільні]] (1422—1453) «''родам ліцьвін''» ({{мова-la|«origine Lytwanum»|скарочана}}), [[Мікалай Дзяжковіч]] з [[Салечнікі|Салечнікаў]] (1453—1467) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}}), [[Ян Ласовіч]] зь Вільні (1468—1481) «''ліцьвін''» ({{мова-la|«Lithuanus»|скарочана}}), [[Андрэй Гасковіч]] зь Вільні (1481—1491) «''з народу ліцьвінаў''» ({{мова-la|«natione Lituanus»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. Wł. Abracham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. S. 152—158.</ref>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|Ліцьвіны вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] У 1394 годзе поруч зь Вітаўтам упамінаецца ліцьвін Барыс<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю.]] Пласцінавы даспех ў Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХІV — канцы ХVІ ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік / [[Інстытут гісторыі|Інстытут гісторыі АН Беларусі]]; Уклад. А. Мядзведзеў, А. Мяцельскі. — № 11. — {{Менск (Мінск)}}, 1997. [https://books.google.by/books?id=Bw4WAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjv2ciIkOj8AhWZD-wKHdw1DnQQ6AF6BAgIEAI С. 72].</ref>. У [[Бітва пад Угліч|бітве пад Углічам]] (1447 год), паводле летапісца, загінуў «''ліцьвін Юшка Драніца''», які быў праваслаўным і валодаў сялом Пратасавам<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 84.</ref>. У летапісным апавяданьні пра [[Бітва пад Хойніцамі|бітву пад Хойніцамі]] 1454 году вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] называў «''мае верныя слугі літва''» паноў [[Алехна Судзімонтавіч|Алёхну Судзімонтавіча]], Багдана Андрушкавіча, Яна Кучука, Станьку Касьцевіча і Івана Ільлініча<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 206.</ref>. У 1456 годзе пасольства «''ад імя ўсяго літоўскага народу''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 201—202.</ref> да караля і вялікага князя Казімера ачольваў маршалак дворны Мікалай Неміровіч — прадстаўнік славутага роду Няміраў-Неміровічаў з [[Уселюб]]у ля [[Наваградак|Наваградку]] (Мікалай Неміровіч узвысіўся дзеля таго, што браў дзейны ўдзел у паднясеньні Казімера на вялікакняскі сталец). У 1492 годзе, у час паднясеньня на вялікакняскі сталец [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]], маршалак дворны Літавор Багданавіч Храбтовіч ад імя ўсіх літоўскіх князёў і паноў ([[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Глінскія (род)|Глінскіх]] ды іншых) выступіў з прамовай да гаспадара, у якой казаў: «''памятай, што над літвой пануеш''» і «''просім цябе, каб <…> праўдзівым літоўскім і Вітаўтавым прыкладам нас радзіў і судзіў''»<ref>Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi. T. II. — Warszawa, 1846. S. 293—294.</ref>. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] У XV стагодзьдзі шмат ліцьвінаў езьдзілі навучацца ў [[Кракаўскі ўнівэрсытэт]]. Акты рэктарскага суду Кракаўскага ўнівэрсытэту мянуюць «ліцьвінамі» ўсіх студэнтаў з гістарычных земляў Вялікага Княства Літоўскага — то бо зь [[Беларусь|Беларусі]] (без [[Жамойць|Жамойці]] і [[Украіна|Ўкраіны]]). Акты XV стагодзьдзя ведаюць ліцьвінаў: Вячаслава Рачковіча з [[Ваверка|Ваверкі]] (''Lithwanus'', 1444 год — пазьней дэкан віленскі), Барталамея Сьвіранковіча (''Litwanus'', 1449 год — пазьней кусташ і дэкан віленскі), Яна Андрышэвіча (1470 год — пазьней канонік і архідыякан віленскі), Сеньку Гарынскага (''Szenko Horinsky, Lithwanus'', 1475 год), Яна Філіповіча зь Вільні (''Johannis Philipovecz de Vilna'', 1480-я гады — пазьней канонік і кусташ віленскі) ды іншых<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 187—188.</ref>. Студэнты-ліцьвіны паходзілі зь [[Вільня|Вільні]], [[Дарагічын]]а, [[Гміна Мельнік|Мельніку]], [[Бельск]]у, [[Новы Сьвержань|Сьвержаню]], [[Менск]]у, [[Полацк]]у, [[Пінск]]у, [[Клецк]]у ды іншых местаў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага<ref>Александровіч С. З майго падарожжа // Полымя. № 8, 1969. С. 172—174.</ref><ref name="Latysonak-2007">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20100810190844/http://arche.bymedia.net/2007-06/latysonak706.htm Студэнты зь Вялікага Княства Літоўскага перад рэктарскім судам Кракаўскага ўнівэрсытэту ў 1469—1536 гг.] // [[ARCHE]]. № 6 (57), 2007.</ref>. Як адзначае гісторык [[Алег Латышонак]], усе [[беларусы]] выступаюць у актах унівэрсытэту як «ліцьвіны» (''Lithuanus'')<ref name="Latysonak-2007"/>. «Ліцьвінам» у 1506 годзе запісаўся ў Кракаўскім унівэрсытэце і выдатны асьветнік і першадрукар [[Францішак Скарына]], ураджэнец Полацку<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 234.</ref>{{Заўвага|Львоўскі акадэмік Анатоль Вахнянін пісаў, што Скарына пазначыўся ліцьвінам «''такъ якъ бувъ вонъ родомъ з Полоцка, а проте и Литовцемъ (Litphanus)''»<ref>Справозданє дирекціѣ ц. к. Гимназіѣ Академичнои во Львовѣ на рокъ школьный 1877—1878. — Львов, 1878. С. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=03CLDU84920C&q=Litphanus#v=snippet&q=Litphanus&f=false XV].</ref>}}. Паводле Кракаўскіх актаў цывільнага права, ліцьвінамі былі Ян зь Вільні («''Jan Litphin de Wilna»''), Марцін з Горадні («''Martinus Lithwanus de Grodno»'') і Мацей з [[Старыя Лепкі|Старых Лепак]] на [[Падляшша|Падляшшы]] («''Mathis Litphanus barbitonsor de Lepky»'')<ref>Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1392—1506. — Kraków, 1913. S. 314, 364, 381.</ref>. [[Файл:Lićviny. Ліцьвіны (1608).jpg|значак|Ліцьвіны (Litvani) з «Nova et acurata totius Europae tabula», 1608 г.]] Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] азначыў ліцьвінамі (літвой) жыхароў [[Ганявічы (Лагойскі раён)|Ганявічаў]]{{Заўвага|«''гдзе сядзелі Пётар з брацьцею, Літва, каторыя ж дзей даньнікі зь людзьмі вашымі ў Ганявіцкай зямлі… і дань давалі к Лагойску''»<ref>Литовская метрика. Т. 1. — СПб., 1903. [https://books.google.by/books?newbks=1&newbks_redir=0&hl=ru&id=egA5AQAAMAAJ&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE#v=snippet&q=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%BE&f=false С. 881—883].</ref>}}, вялікая княгіня [[Бона Сфорца]] — жыхароў [[Дабучын]]а{{Заўвага|«''…падданых нашых Дабучынскіх — Літву і тэж іншых усіх, каторыі Рымскаму закону прыслухаюць…''»<ref>Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 4. — Вильна, 1867. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10691865?page=17&q=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%D1%8A С. 3].</ref>}}, а кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] — праваслаўных жыхароў [[Менск]]у{{Заўвага|{{мова-pl|«Nad to mistrzowie tego cechu niemieckiego у ruskiego narodu, abo iakiey kolwiek inszey religiey… A to pod utraceniem cechu ci też niemcy aby chłopiąt na naukę niszej inszej nie przymowali, ani wpisowali, ani też wyzwolali jedno w tym miescie Mińskim, gdzie bractwo i cech trzymają, więc też aby towarzyszów polakow i litwę do roboty y warstatów swych przymowali»|скарочана}}<ref name="BA-1930-143"/>}}. Па ўтварэньні [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569 год) магнаты і шляхта Вялікага Княства Літоўскага працягвалі падкрэсьліваць, што яны менавіта «ліцьвіны», чым выказвалі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасьвядомасці. «''Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў''», — пісаў у сваім лісьце да [[Крыштап Мікалай Радзівіл «Пярун»|Крыштапа Радзівіла]] [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] ў канцы XVI стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 95.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 321.</ref>. Аршанскі староста [[Філон Кміта-Чарнабыльскі]] пісаў [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлеру]] [[Астафей Валовіч|Астафею Валовічу]]: «''Іно некаторыя мовяць: „Ня дай Бог [[Палякі|ляху]] быць! Выражуць Літву, а Русь пагатову“. Даўно рэзаць пачалі ліцьвіна… Большы будзе жычліўшы народу польскаму, ніжалі сваяму!''»<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 100.</ref>. У [[Прамова Мялешкі|прамове Мялешкі]], якая прыпісваецца [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Іван Мялешка|Івану Мялешку]], зазначалася: «''Але [[Жыгімонт Стары|Жыґімонта Першага]] — салодкая памяць яго! Той немцаў, як сабак, не любіў, і ляхаў зь іх хітрасьцю вельмі не любіў, а літву і [[Русіны|русь]] нашу'' [''але нашу літву і русь нашу''<ref>[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Ajcynu_svaju_baroniacy_Kanstancin_Astrozski,_1460-1530.html Айчыну сваю баронячы]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1992.</ref>] ''любіцельна мілаваў''». Першы літоўскі (беларускі) мэмуарыст праваслаўны шляхціч [[Фёдар Еўлашоўскі]] ў сваім «Дзёньніку» (1603—1604) прыгадваў Варшаўскі сойм 1578 году, на якім зацьвердзілі папраўкі да [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту]], адзначаючы з захапленьнем, што «''[[Маршалак соймавы|маршалкаваў]] межы [[Пасол соймавы|пасламі]] наш ліцьвін — князь Лукаш Болька'' [''Баляслаў''<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] [http://pawet.net/library/o_philology/stank/32/%D0%A5%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%87%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F).html Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія)] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 6, 1992. С. 96—101; №1, 1993. С. 76—82.</ref>] ''Сьвірскі''»<ref name="Lappo-1901-514">Лаппо И. И. Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория. Т. 1. — СПб., 1901. [https://books.google.by/books?id=LldMAQAAMAAJ&pg=PA514&dq=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj8--vDpKn6AhVRtaQKHSEpDpEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22&f=false С. 514].</ref>. Ён жа захапляўся выдатнымі дзеячамі Літвы (сярод іншага, пісаў пра Крыштапа Радзівіла, што той быў «''стоўп панства Літоўскага''»<ref name="Lappo-1901-514"/>), апавядаў пра іх добрыя справы і пры першай жа магчымасьці супрацьстаўляў іх палякам<ref>Марціновіч А. [http://liblh.by/bazy-dannyx/e%d1%9elasho%d1%9eski-fyodar-krytychnyya-materyyaly.html Першы беларускі мемуарыст. Фёдар Еўлашоўскі]{{Недаступная спасылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Хто мы, адкуль мы… : гістарычныя эсэ, нарысы: У 3 кн. Кн. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2008. С. 54—68.</ref>. Пастанова зьезду шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў [[Ваўкавыск]]у 1577 году («''Інструкцыя <…> усіх паслоў з ваяводзтв і паветаў Вялікага Княства Літоўскага, на зьезьдзе Ваўкавыскам будучых''») патрабавала, каб [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкая зямля]] кіравалася «''толькі чалавекам нашага народу літоўскага''», а не «''чалавекам іншага, ня нашага народу''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия: Литовско-русский поветъ и его сеймик. — Юрьев, 1911. [https://archive.org/details/xvi-.-1911/page/80/mode/1up?view=theater С. 80—81].</ref>. У 1587 годзе наваградзкія паслы абвяшчалі: «''А ўрады, якія занядбаныя, абы скончылі быць гэткімі, дакладней [пасадамі] падкормчага, канюшага, кухмістровага абы тут у нас, панове палякі, у Літве, не ўладалі, як і ўрадамі земскімі''», і каб «''у тых валоданьнях каралеўскіх, якія будуць належаць заўжды каралю. Абы там аканомы былі, але з той умовай, што аканомам будзе ліцьвін, а не паляк''»<ref>Радаман А. [http://www.belhistory.eu/archives/1169 Інструкцыя Новагародскага cойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10, Сш. 1—2, 2003.</ref>. У 1594 годзе адозва літоўскіх станаў{{Заўвага|Дакумэнт падпісала 30 асоб, амаль усе зь іх — носьбіты тыпова славянскіх прозьвішчаў, а менавіта: Юры Хадкевіч, староста жамойцкі; Ян Абрамовіч, ваявода менскі; Рыгор [[Война]], кашталян берасьцейскі; Дзьмітры Халецкі, падскарбі Вялікага Княства Літоўскага; Аляксандр Хадкевіч, граф на Шклове й Мышы; Станіслаў [[Нарбут (імя)|Нарбут]], староста ашмянскі; Сэбасьцьян [[Кестарт]], цівун айрагольскі, войскі староства Жамойцкага; Ян Трызна; Юры Астроўскі; Ян Корсак, харунжы полацкі; Сымон Леў, войскі троцкі; Міхал Друцкі-Саколінскі, маршалак аршанскі; Абрам Мялешка, маршалак слонімскі; Пётра Галубіч; Францішак Барташэвіч-Жук, войскі Полацкі; Лукаш Гарабурда; Казімер Пятровіч, дэпутат староства Жамойцкага; Рыгор Масальскі, судзьдзя земскі браслаўскі; Мікалай Савіцкі; Ян Кісель; Ян Война-Ясянецкі, падваявода віцебскі; Станіслаў Карачон, падстолі амсьціслаўскі; Станіслаў Дзяткоўскі, стольнік Ковенскі; Якуб Кунцэвіч; Сымон Цівінскі; Ян Друцкі-Саколінскі; Фёдар Друцкі-Горскі; Ян [[Юндзіла|Юндзіл]], дваранін Каралеўскай Ягамосьці; Война Сенажэцкі; Ян Сыцінскі, староста бяржанскі}} да Віленскай капітулы паведамляла, што ''«нічога іншага мы не жадаем, апроч таго, каб біскуп быў дан нам з нашага народу ліцьвінаў і нашага [літоўскага] асяродзьдзя, згодна з патрабаваньнямі нашых законаў, і што непарушнасьць нашых правоў і свабоды мусіць быць поўнасьцю захаванай»''{{Заўвага|{{мова-la|«aliud nobis pollicemur, quam quod ex gente nostra Lituanorum et medio nostro, iuxta legum nostrarum exigentiam episcopum datura sit nobis, iuriumque et libertatum nostrarum immunitates salvas et incolumes conservatura»|скарочана}}}}, а далей патрабавала не даваць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэрнард Мацяёўскі|Бэрнарду Мацяёўскаму|pl|Bernard Maciejowski}} катэдральных грошай, бо, маўляў, іх трэба зьберагчы для наступнага віленскага біскупа, якога Бог дасьць «''зь літоўскага народу''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex gente lituana»|скарочана}}}} і якім пазьней стаў [[Бэнэдыкт Война]]<ref>Kościół zamkowy, czyli Katedra Wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. T. 2. — Wilno, 1910. [https://books.google.by/books?id=NBs-AQAAMAAJ&pg=PP7&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=BY&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false S. 100—101].</ref>. У статуце [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Трыбуналу]] («''Спосаб праў трыбунальскіх''») 1581 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафей Валовіч]] пісаў: «''На тых сойміках вышэй менаваных кождае ваяводзтва, зямля або павет абіраці маюць, і будуць павінны, межы сабою асоб годных богабойных, цнатлівых, праў і звычаеў онага панства Вялікага княства Літоўскага ўмеетных''»<ref>Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. 25. — М., 1857. [https://books.google.by/books?id=VacKAAAAIAAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirhMPWmab4AhVXSfEDHdh6DDMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 5].</ref>, прытым зазначалася, што «''зямля Жамойцкая іж сваі вольнасьці і звычаі асаблівыя маюць…''»<ref>Лаппо И. И. Великое Княжество Литовское во второй половине XVI столетия. — Юрьев, 1911. [https://books.google.by/books?id=DPH63PnVhGcC&pg=PA529&dq=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F+%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B8%D0%B6%D1%8A+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B8+%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj9ueCSmab4AhU_QvEDHf32DGMQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%20%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%D0%B6%D1%8A%20%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B8%20%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8C&f=false С. 529].</ref>. [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref><ref>[https://balticworlds.com/the-bergholtz-collection-of-ethnographic-images-from-the-early-18th-century/ Faces of Russia’s Empire. The Bergholtz collection of ethnographic images from the early 18th century.] , — Balticworlds.Com, — April 22, 2021.</ref>]] Пісьменьнік-палеміст, грамадзка-палітычны і царкоўны дзяяч Рэчы Паспалітай [[Мялеці Сматрыцкі]], які ня мог ня ведаць рэальнай сытуацыі з мовай і рэгіянальнай сьвядомасьцю ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Nasievic-2005">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 207.</ref>, у сваім творы «Апраўданьне нявіннасьці» (Вільня, 1621 год) называе ліцьвінаў сярод рускіх народаў<ref name="Karotki-2009">Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196.</ref>: {{Цытата|«Ты, [кожны з] вялікіх, шчыльнанаселеных і незьлічоных хрысьціянскіх народаў — валынцаў, падгорцаў, падляшцаў, палешукоў, падольцаў, Нізоўцаў, украінцаў, Літвы, Белай Русі і Чорнай, ад бэскідзкіх [[Татры|Татраў]] да Балтыйскага мора, на ўсход сонца і на поўдзень, у Кароне і ў Вялікім Княстве Літоўскім, [ты, кожны зь ліку] шырока расьселеных хрысьціянскіх рускіх народаў, у шаснаццаці шматлюдных япіскапскіх дыяцэзіях, пры тым, што Мітрапаліт мае шэсьць япіскапаў [і] сёмага архіяпіскапа пад уладай сваёй юрысдыкцыі, у час прыватных нарадаў ты ня мусіў быў стаяць за сьпінамі япіскапаў, аб’яднаных пад уладай аднаго і таго ж Пастыра. {{арыгінал|pl|Tak, mnogiego gęstego y niezliczonego ludu chrześciańskiego Wołyńcow, Podgorzan, Podlaszan, Polesian, Podolan, Nizowcow, Ukraińcow, Litwy, Białey Rusi y Czarney, od Tatrow Beskidskich do morza Bałtyskiego na Wschod słońca y południe w Koronie y w Wielkim Księstwie Litewskim szeroko rospościerających się chrześciańskich ruskich narodow w szestnastu ludnych episkopskich dyocezjach sześć episkopow siodmego archiepiskopa pod władzą jurisdictiej swojey maiącemu metropolitowi przy prywatnych consultacyach stać za ramionami biskupow pod tymże y iednym Pasterzem będących <…> nie był powinien.}} |Smotrycki M. Werificacia niewinności powtore wydana <…>. — Wilno, 1621. 8—8v. }} Азначэньне «рускія князі літоўскага роду» атрымалі [[Адаеўскія]], [[Бялеўскія]], [[Бельскія (род)|Бельскія]], [[Глінскія (род)|Глінскія]], [[Варатынскія]], [[Мязеўскія]], [[Масальскія]], [[Мсьціслаўскія]] ды іншыя служылыя князі — прытым як [[Гедзімінавічы]], так і [[Рурыкавічы]] — якія ў XV—XVI стагодзьдзях пераходзілі на службу ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]] зь Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4к}} С. 96.</ref>. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на [[Смаленскі павет|Смаленшчыну]] ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «''[[Амсьціслаў|амсьціслаўцы]] і [[Крычаў|крычаўцы]]''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-233-234">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 233—234.</ref>. У прыказах Маскоўскай дзяржавы XV—XVII стагодзьдзяў «ліцьвінамі» называлі выхадцаў з усёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. Напрыклад, у дакумэнтах XVII стагодзьдзя: «''Степанка Борисов… в роспросе сказал: родом де он литвин, родился в [[Белая Русь|Белой Руси]] в [[Барысаў|Борисове]] городе… а отец де у него жив в Литве''» (1621 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%82%D1%8E%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&f=false С. 171].</ref>, «''[[Беларусцы|белорусцы]]: Филип Белетцкий, [[Русіны|руское]] имя тож, сказал родом литвин, [[Наваградак|Новгородцкого]] повету, отец и мать веру держали [[Кіеўская мітраполія|киевскую]]…''» (1623—1624 гады)<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 2. — СПб., 1875. [https://books.google.by/books?id=evs4AQAAMAAJ&pg=PA655&dq=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjBgv3gra76AhXOCOwKHdceA4EQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 656—657].</ref>, «''…Давыдко Кученин в роспросе сказался: родом литвин белорусец [[Віцебск|Витепского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 94.</ref>, «''…в роспросе Васька [Степанов] сказался: родом литвин белорусец [[Ашмяны|Шменского]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 95.</ref> (абодва 1627 год), «''…Ивашка Еремеев сказался: родом литвин Гродцкого повету <…> покиня он в [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гродни]] детей своих <…> пошол от голоду з женою своею и с меншею дочерью с Анюткою в [[Сярпейск|Серпееск]]''» (1628 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 99.</ref>, «''…в роспросе Микитка [Берников] сказался: родом литвин-белорусец ис [[Копысь|Копыси]], мещанский сын''» (1629 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 103.</ref>, «''…Матюшка [Михайлов] в роспросе сказался: родом он литвин, белорусец [[Амсьціслаў|Мстиславского]] повету <…> жена его Полашка сказалась: родом литовка, белоруска Мстиславского ж повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 106.</ref>, «''…Васька Ондреев в роспросе сказался: родом он литвин [[Полацак|Полотцкого]] повету''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 110.</ref> (абодва 1631 год), «''…в роспросе сказались: Игнашко Григорьев, родом он литвин [[Ворша|Оршанского]] повету''» (1636 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 131.</ref>, «''…[Федька Оксенов] в роспросе сказался: родом литвин, белорусец, [[Дуброўна|Дубровенского]] повету''» (1645 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref>, «''Никитка Семенов… в роспросе сказался родом литвин [[Магілёў|Могилевского]] уезда села Господова''» (1649 год)<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 3. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=9jNOAAAAcAAJ&pg=RA1-PA63&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjFj6DQ_qr6AhXNuaQKHRCQDR4Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0&f=false С. 63].</ref>, «''…Казимeрко Репшовской в роспросе сказал: родом де он литвин [[Дзьвінск|Динаборского]] уезду''» (1650 год)<ref>Патриарх Никон и его время. Сборник научных трудов. — М., 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3uZoAAAAMAAJ&dq=%22%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%22&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD+%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE С. 89].</ref>, «''Осташко Троинский сказал: родом де он литвин, города [[Горадня|Гродни]]''» (1672 год)<ref>Крестьянская война под предводительством Степана Разина. Сборник документов. Т. 3. — М., 1962. [https://books.google.by/books?id=Y5rQDAAAQBAJ&pg=PA199&lpg=PA199&dq=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B4%D0%B5+%D0%BE%D0%BD+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD,+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&source=bl&ots=mJ1KlFaKoj&sig=ACfU3U3wvfxW-mcQK2V-yAd2JiaRqpKSpA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj05oi9x7D6AhX1iv0HHcrgDDQQ6AF6BAgDEAM#v=onepage&q=%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B4%D0%B5%20%D0%BE%D0%BD%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%22&f=false С. 199].</ref>, «''старец Манасия сказал: родом литвин, [[Смаленскі павет|Смоленского уезду]], государевы волости [[Ельня|Ельни]]''» (1674 год)<ref>Материалы для истории раскола за первое время его существования. Т. 3, ч. 3. — М., 1878. [https://books.google.by/books?id=-yJgNc3cs_QC&pg=PA340&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfvNLMkKv6AhUEPOwKHfERDp8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%22%20%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 340].</ref>, «''…в роспросе один человек сказал: Гришкою зовут, Степанов сын, прозвище Новиков, родом он де литвин, [[Шклоў|Шкловского]] повету''» (1684 год)<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=E7ZFAAAAcAAJ&pg=PA589&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiqipXt96r6AhWHC-wKHZ5SCvAQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false 589].</ref>, «''…сказался Мартинко родом литвин города [[Слуцак|Слутца]]''» (1684—1685 гады)<ref>Труды… Тульской Губернской Учетной Архивной Комиссии. Кн. 1. — Тула, 1915. [https://books.google.by/books?id=56M6AQAAMAAJ&pg=PA556&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi9ofOa0ar6AhWawAIHHQUnBkkQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE&f=false С. 515].</ref>{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне яўнага этнічнага самавызначэньня з дапамогай канструкцыі „родам“ — „''а на Москве выходец малой Ондрюшка сказался: родом он латыш белорусец Оршанского повету''“ (1631 год)<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 191.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя. — {{Менск (Мінск)}}, 1995. С. 63.</ref>}}. Паводле гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўло Хімка|Івана Хімкі|uk|Іван-Павло Химка}}, пад «літвой» расейцы традыцыйна разумелі славянаў, тым часам летувісаў азначалі як «самагітаў». Такое разьмежаваньне «літвы» і «самагітаў» засьведчыў адзін з старых расейскіх абразоў, дзе гэтыя народы выяўляюцца асобна<ref>Himka J.-P. On the Left Hand of God: «Peoples» in Ukrainian Icons of the Last Judgment // State, Societies, Cultures East and West: Essays in Honor of Jaroslaw Pelenski. — New York, 2004. P. 325.</ref><ref>Доронин А. В. Народы Cтрашного суда в иконописи руси (реплика-размышление) // Религия и русь, XV—XVIII вв. — Litres, 2022. [https://books.google.by/books?id=mREsEAAAQBAJ&pg=PA434&dq=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjivuCih6n8AhXP_7sIHUMVCJw4ChDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%96&f=false С. 434].</ref>, а таксама мініятура з рукапісу XVII ст., які захоўваўся ў Сафійскай бібліятэцы ([[Вялікі Ноўгарад]]), дзе «літва» пералічваецца пасьля «[[Палякі|ляхаў]]», а «жмудзяне» пасьля «[[Ляпляндыя|лаплянаў]]» ([[Саамы|саамаў]])<ref>Покровский Н. В. Страшный суд в памятниках византийского и русского искусства. — Одесса, 1887. [https://books.google.by/books?id=L4xPAQAAMAAJ&pg=PA39&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjThNHz0an8AhWfhf0HHcbAAOgQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B5&f=false С. 39].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Изображение Литовскаго мужика 1.jpg|106|Изображение Литовскаго мужика 2.jpg|106|Малюнкі сялянаў-ліцьвінаў<ref>Ригельман А. Летописное повествование о Малой России и ее народе и козаках вообще. — Москва, 1847.</ref>{{Заўвага|Відаць, [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]}} ({{мова-ru|„литовский мужик“|скарочана}}), 1770-я гг.}} Тым часам складзены ў XVII стагодзьдзі ў [[Кіеў|Кіеве]] [[Кіеўскі сынопсіс|сынопсіс]] адзначаў, што ў Эўропе «''…Татары Перакопскія, Славяне, Русь, Масква, Польшча, Літва, Мазоўша, Жмудзь, Курляндыя, Ліфлянты або Лівонія, Прусы…''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=akpfAAAAcAAJ&pg=PA6&dq=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0,+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivzdnhkc38AhVwX_EDHUofCrwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%88%D0%B0%2C%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%22&f=false С. 6].</ref>, прытым сярод «''нашых прашчураў славенарасійскіх''» пералічваў адно «''Масква, Росы, Палякі, Літва, Памаране, Валынцы''»<ref>Киевский синопсис. — Киев, 1823. [https://books.google.by/books?id=Mp9eAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8,+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0,+%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiL3bW4k838AhUmRPEDHZQsDIIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D1%8B&f=false С. 8].</ref>. А ў першай палове XVIII стагодзьдзя ва [[Украіна|Ўкраіне]], дзе раней апынулася этнічна беларуская [[Старадубскі павет|Старадубшчына]], зьявіліся этнаграфічныя малюнкі [[Ліцьвіны Севершчыны|мясцовых беларусаў]], на якіх тыя называліся ліцьвінамі<ref name="CitiDog-2021"/>. Яшчэ ў грашовых рахунках, якія вяліся ў 1388—1402 гадох пры двары караля польскага Ягайлы, «''жмойціна''» адрозьнівалі ад ліцьвінаў, прытым аднаго зь ліцьвінаў азначылі як «''русін або ліцьвін''»<ref>Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 15. — Cracoviae, 1896. P. [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=cuszme%20Lythuano%20Lythuanus&f=false 44], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=zmoycino%20Rutheno%20seu%20Lythuano&f=false 94], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=Lythwano%20Corney&f=false 108], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=semoni%20Lythuano%20&f=false 118], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=Lithwano%20borissoni&f=false 197], [https://books.google.by/books?id=8T0hAQAAMAAJ&pg=PA94&dq=zmoycino+Rutheno+seu+Lythuano&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiJ1oboruj8AhUFhv0HHd_ECS4Q6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=demetrio%20Lytwanis&f=false 246].</ref><ref>[[Алег Ліцкевіч|Ліцкевіч А.]] Да пытання пра рутэнізацыю балтаў ВКЛ у XV — пачатку XVI стст. // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12, 2009. С. 34.</ref>. А [[кракаў]]скі дакумэнт 1514 году адрозьніваў «''ліцьвіна з [[Горадня|Горадні]]''» ад «''жмудзіна з [[Кейданы|Кейданаў]]''»<ref>Urban W. Litwini w Krakowie od końca XIV wieku do roku 1579 // Teki Krakowskie. T. 10, 1999. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HkUwAQAAIAAJ&dq=Jakub+%C5%BBmudzin&focus=searchwithinvolume&q=%C5%BBmudzin+Kiejdan S. 137].</ref>. Увогуле, усе суседнія народы ў XIV—XVIII стагодзьдзях называлі беларусаў «ліцьвінамі», «літвой», тым часам [[жамойты]] ў Вялікім Княстве Літоўскім не называліся ліцьвінамі{{Заўвага|Напрыклад, у шэрагу пэтыцыяў у 1550-я гады жамойцкая шляхта прасіла вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], „''абы ўрады ў зямлі Жамойцкай не былі даваны ані Літве, ані Русі''“<ref name="Nasievic-2005"/>, таксама паводле дакумэнту пачатку XVIII ст., „''У адной Вільні зьмерла можна сказаць цэлая Жамойць і часткова Літва''“ ({{мова-ru|„В одной Вильне вымерла можно сказать целая Жмудь и отчасти Литва“<ref>Батюшков П. Н. Памятники русской старины в западных губерниях Империи. Вып. 6. — СПб., 1874. [https://books.google.by/books?id=EEhaAAAAcAAJ&pg=PA98&dq=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C+%D0%B8+%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiP5Y3W_aj8AhVzhP0HHaklBi8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%86%D1%A3%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%96%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%8C%20%D0%B8%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 98].</ref><ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6, 1997. С. 40.</ref>)|скарочана}}}}<ref>Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. С. 173.</ref><ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 139.</ref>. Клопат пра «''наш народ Літоўскі''» часта выступае ў соймікавых інструкцыях розных паветаў ВКЛ у 1630-х — 1640-х гадох, калі на вялікіх соймах адбываліся спрэчкі з палякамі за разьмеркаваньне пасад<ref>Галубовіч В. Палітычныя інтарэсы «літоўскага народа» на соймах Рэчы Паспалітай (паводле інструкцый шляхты беларускіх зямель Вялікага Княства Літоўскага 1630—1640-х гг.) // Актуальныя праблемы гісторыі і культуры. Вып. 3. — Мінск, 2022.</ref>. У 1636 годзе [[Крыштап Радзівіл|Крыштаф Радзівіл]] кінуў каралю — «''калі ж кароль ня вызначыць, тое я яму пакажу, ці законна ігнараваць голас віленскага ваяводы. Так-та нас, Літву, у самой Літве палякі прыгнятаюць!''». Сьледам за ім яго сын, [[Януш Радзівіл]], «''абвясьціў вайну палякам''» (гэтак ахарактарызаваў яго словы [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Радзівіл]]): «''Пагарды, столькі разоў праяўленай, літоўскі народ няздольны зьнесьці! Прыйдзе час, калі палякі да дзьвярэй не патрапяць, праз вокна іх выкідваць будзем!''»<ref>[https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/7586/edition/6941/content Memaryał rzeczy znaczniejszych, które się w Polszcze działy od śmierci Zygmunta III od roku pańskiego 1632 aż do roku 1652 (1653) spisany po łacinie przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Albrychta Stanisława Radziwiłła, kanclerza wielkiego W. X. Litewskiego, a przez Jaśnie Oświeconego Xiążęcia JMci Hieronima Floryana Radziwiłła, kanclerza W. Xięstwa Litewskiego, praprawnuka pomienionego autora, na polski język przetłumaczony roku pańskiego 1731]. S. 292—293.</ref>. У 1669 годзе ў прадмове да сваёй «Гісторыі Літвы» [[Альбэрт Каяловіч|Альбэрт Віюк-Каяловіч]] выслаўляў гетмана [[Павал Ян Сапега|Паўла Яна Сапегу]] як героя Літвы і пісаў, што яго абралі ваяводам віленскім і вялікім гетманам літоўскім «''просьбамі ўсіх, на жаданьне войска і паводле выбару арыстакратыі''»{{Заўвага|{{мова-la|«omnium votis, studiis exercitus, nobilitatis suffragiis, auctoritate Regia, Palatinus Vilnensis et supremus Lituanae Militiae Imperator dictus»|скарочана}}<ref>Короткий В. Русь, Литва, Москва между Рюриковичами и Палемоновичами в «Литовской истории» Альберта Виюка-Кояловича // Senoji Lietuvos literatūra. № 27, 2011. С. 275.</ref>}}. У запісах мэтрыкі папскае сэмінарыі ў [[Бранева|Браўнсбэргу]] адзначаюцца ліцьвіны (''Lithuanus'' або ''Lituanus''): Мікалай Корсак, Ісак Капевіч, Юры Тамкевіч, [[Гаўрыла Календа]]<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 82.</ref>, Марцін Белазор, Язэп [[Барвід]]овіч, Гіяцынт Сіркевіч<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 111.</ref>, Палікарп Мігуневіч (''Polycarpus Mihuniewicz''<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 121.</ref>), Фабіян Блажэвіч, Язэп Аляшкевіч, Яўхім [[Скірмант|Скірмунд]], Януары Агурцэвіч (''Januarius Ohurcewicz… natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 114.</ref>, Інацэнт Стэфановіч (''natione Lituanus''), Мялеці Дарашкоўскі (''natione Lituanus'')<ref>Die Matrikel des päpstlichen Seminars zu Braunsberg 1578—1798. — Braunsberg, 1925. S. 115.</ref>, Язэп [[Гуда (імя)|Гудовіч]] ды іншыя. Сярод іх налічваецца 8 [[Базыляны|базылянаў]], прытым у запісах мэтрыкі адзначаюцца і жамойты (''Samogita'')<ref name="Masalski-1927">Масальскі Д. [https://pawet.net/library/history/c_history/w_mas/%D0%B0%D0%B1_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%85_i_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%81%D0%B1%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%81%D1%8D%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_1578-1798.html Аб Ліцьвінох і Беларусах у Браўнсбэргскім сэмінары 1578—1798] // Родныя Гоні. Кн. 4, чэрвень 1927. С. 17—20.</ref>. Сакратар караля і вялікага князя Павал Пясецкі сьведчыў у 1645 годзе, што [[Юры Радзівіл (біскуп)|Юры Радзівіл]] і [[Бэнэдыкт Война]] былі «''ліцьвінамі паводле народнасьці''» («''Georgij Radziwil gente Lithuani'' <…> ''Benedicto Woyna gente Lithuano''»)<ref>Chronica gestorum in Europa singularium. — Cracoviae, 1645. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=xS5RAAAAcAAJ&q=gente+Lithuano#v=snippet&q=gente%20Lithuano&f=false P. 186—187].</ref>. [[Файл:Horadnia, Sapieha. Горадня, Сапега (1716).jpg|значак|Сойм у [[Палац Сапегаў (Батораўка)|Гарадзенскім палацы Сапегаў]], 1716 г.]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (K. Wojniakowski, 1800-11).jpg|міні|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] «Каэквацыя» (ураўнаньне) правоў літоўскага народу 1697 году спрыяла ўтварэньню адзінага «Польскага» шляхецкага народу Рэчы Паспалітае, але патрыятычная шляхта Літвы ўсё XVIII ст. падкрэсьлівала сваю нацыянальную адметнасьць ад палякаў. За часамі [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ў 1703 годзе паслы ВКЛ — гетман вялікі літоўскі [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхал Карыбут-Вішнявецкі]], гетман польны літоўскі [[Рыгор Антоні Агінскі]], маршалак вялікі літоўскі [[Марцыян Дамінік Валовіч|Марцыян Валовіч]] і падскарбі вялікі літоўскі [[Людвік Канстантын Пацей]] — ва ўмове з маскоўскім гаспадаром [[Пётар I|Пятром I]] зазначылі заступніцтва ''«народу нашаму Літоўскаму наогул»''{{Заўвага|{{мова-ru|«народу нашему Литовскому обще»|скарочана}}<ref>Письма и бумаги императора Петра Великого. Т. 2. — СПб., 1889. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11484534?page=344&q=141 С. 300—306].</ref>}}. «''Літоўскія патрыёты''» і «''Айчына Вялікае Княства Літоўскае''» ўпамінаюцца ў розных дакумэнтах соймікаў ВКЛ XVIII стагодзьдзя{{Заўвага|У 1729 годзе соймік Віленскага ваяводзтва на чале з Багуславам Янам Чыжом, старостам прапойскім, даручыў паслам на вялікі сойм Бэнэдыкту Вольскаму і Яну Гарайну патрабаваць раздаваньня пасадаў у ВКЛ толькі „''літоўскім''“ ураднікам і казаў пра „''заслугі перад Айчынай''“ [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Вішнявецкага]], кашталяна віцебскага [[Марцыян Аляксандар Агінскі|Марцыяна Агінскага]] і [[Канюшы вялікі літоўскі|канюшага]] [[Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Радзівіла]]<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 163.</ref>. У 1738 годзе падчашы віленскі Ян Гарайн і судзьдзя гродзкі віленскі Багуслаў Ян Чыж паклалі падваяводзе віленскаму Мікалаю Петрушэвічу інструкцыю для паслоў Віленскага ваяводзтва, у якой пісалі пра „''заслугі для Айчыны''“ „''патрыётаў''“ ВКЛ — маршалка Трыбуналу Страшэвіча, падкаморага браслаўскага Рудаміны, падваяводы віленскага Петрушэвіча, [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка]] Антонія Пацея, [[Пісар вялікі літоўскі|пісара]] Дамініка Валовіча, кашталяна віцебскага Юрыя Тышкевіча<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 8. — Вильна, 1875. № 164.</ref>. У 1756 годзе соймік Наваградзкага ваяводзтва на чале з мастаўнічым Аршанскага павету Ігнаціем Якавіцкім патрабаваў ад галоўнага сойму, каб „''Літоўскія ўрады''“ не раздавалі „''каронным''“ (палякам) і згадваў „''заслугі для Айчыны нашай''“ канцлера ВКЛ [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі|Міхала Чартарыйскага]], [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлера]] [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Сапегі]], [[Гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Міхал Юзэф Масальскі|Міхала Масальскага]] ды іншых<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. Т. 13. — Вильна, 1886. № 65.</ref>}}. Пісьмовыя крыніцы XVII—XVIII стагодзьдзяў паведамляюць пра такую зьяву ў ВКЛ, як [[Старалітва|старалітва (стараліцьвіны)]]: «''яны сьвяты і пасты правяць паводле рускага абраду''»<ref>Камунтавічэне В. Насельніцтва Ельненскай парафіі ў XVII ст. («Старая Літва», або ятвяжскі след у Віленскім біскупстве)" // [[ARCHE Пачатак]]. № 5, 2016. С. 310—321.</ref>, «''яны ідуць да камуніі паводле лацінскага абраду, але захоўваюць грэцка-русінскія сьвяты і пасты''»<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 367.</ref>, «''старажытныя ліцьвіны, г. зн. русіны''» ({{мова-la|«Antiqui lithuani, id est ruteni»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 50.</ref>, «''старыя русіны або старалітва''» ({{мова-la|«Rutheni Veteres, seu Stara Litwa»|скарочана}})<ref>Alińauskas V. Baltų religijos ir mitologijos reliktai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikńtystėje (XIV—XVIII a.): Ńaltinių rinkinys. Sudarė ir parengė Vytautas Alińauskas. — Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 2016. P. 264.</ref><ref>Скварчэўскі Д. «Stara Litwa» як этнаканфесійная і сацыяльная група ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVIII ст. // Сацыяльныя інстытуты ў Вялікім Княстве Літоўскім у ранні Новы час : матэрыялы міжнароднага навуковага круглага стала, Мінск, 2 снежня 2020 г. / БДУ, Гістарычны фак., Каф. гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; [пад рэд. А. Любага]. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2020. С. 46—52.</ref>. Так, «стараліцьвінам» у лічбе камісіі, якая ў 1732 годзе апытвала жыхароў мястэчак [[Капыль|Капылю]] і [[Пясочнае|Пясочнага]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] дзеля расьледаваньня скаргі на каталіцкага сьвятара з боку праваслаўных сьвятароў і жыхароў, азначылі мясцовага жыхара Якава Кісяля<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. 1, т. 4. — Киев, 1871. [https://books.google.by/books?id=hz4OAAAAQAAJ&pg=RA1-PA441&dq=starolitwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjPteO-y9X5AhXDtqQKHXodA5MQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=starolitwin&f=false С. 441].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] казаў: «''Мы лічым сябе радавітым ліцьвінам, бо нарадзіліся і прынялі сьвяты хрост у [[Воўчын]]е, а будучы ў рыцарскім стане, займалі пасаду [[Стольнік вялікі літоўскі|Літоўскага стольніка]]''»<ref>Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. — {{Менск (Мн.)}}, 1982. С. 89.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 66—67.</ref>. Апошні [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі вялікі літоўскі]] [[Міхал Клеафас Агінскі]] ў сваіх мэмуарах пісаў: «''Найбольш славутыя роды [[Рэч Паспалітая|Польшчы]] пераважна вядуць сваё паходжаньне зь Літвы. [[Чартарыйскія]], [[Радзівілы]], [[Агінскія]], [[Сапегі]], [[Тышкевічы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]] — то ліцьвіны''»<ref>Pamiętniki Michała Ogińskiego o Polsce i Polakach: od roku 1788 aż do końca roku 1815. T. III. — Poznań, 1871. S. 190.</ref>. У 1792 годзе Гэнэральная канфэдэрацыя ВКЛ, якая згуртавалася вакол канцлера вялікага літоўскага Аляксандра Сапегі з намерам выступіць проці новай канстытуцыі, у сваёй адозве адзначыла, што канцлер Сапега быў закліканы ўсімі літоўскімі грамадзянамі «''да стырна літоўскага народу''», каб аднавіць «''старыя правы''»<ref>Шмигельските-Стукене Р. Канцлер Александр Михал Сапега — маршалок Генеральной конфедерации Великого Княжества Литовского (1792—1793 гг.) // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Мінск, 2018. C. 129.</ref>. Акты гэтае канфэдэрацыі, прысьведчаныя, між іншым, гетманам польным літоўскім Сымонам Касакоўскім, лоўчым вялікім літоўскім Ёзэфам Забелам і ратмістрам браслаўскага павета Ёзэфам Шышлам, прамаўляюць ад імя «''літоўскага народу''» або «''цэлага народу літоўскага''»<ref>Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. Т. 9. — Вильна, 1878. №184, 187, 188.</ref>. Водца [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] [[Тадэвуш Касьцюшка]], ураджэнец [[Слонімскі павет|Слонімшчыны]], казаў: «''Хіба я не ліцьвін, Ваш зямляк, Вамі абраны? Каму павінен дзякаваць [за рэкамэндацыю [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскага]] сойміка], калі ня Вам? Каго павінен абараняць, калі ня Вас і сябе самога?''». У лісьце да маскоўскага гаспадара [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I]] за два гады да сьмерці ён пісаў: «''Нарадзіўся я ліцьвінам…''»<ref name="Arlou-2012-157">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 157.</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Lićvinka. Ліцьвінка (1825).jpg|значак|[[Шляхта|Шляхцянка]]-ліцьвінка ў сьвяточным строі (паводле моды таго часу). {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жорж Жак Гатын|Ж. Гатын|ru|Гатин, Жорж Жак}}, 1825 г.]] З [[Падзелы Рэчы Паспалітай|стратаю дзяржаўнасьці]] нацыянальная самасьвядомасьць жыхароў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай этнічнай тэрыторыі]] не зьмянілася. Яны ўсё роўна адчувалі сябе нашчадкамі Вялікага Княства Літоўскага. Напрыклад, за часамі [[Вайна 1812 году|францускай акупацыі]] [[Менск]]у, яго тагачасны прэзыдэнт [[Ян Ходзька-Барэйка|Ян Барэйка Ходзька]] агалошваў месьцічам: «''Ужо знойдзены сьляды тых шляхоў, якімі нашыя продкі хадзілі на поле славы. Браты Літоўцы, сыны адной маці [[Рэч Паспалітая|Польшчы]], там чакаюць і нас! Нам адкрыты шырокі шлях да славы і вялікіх подзьвігаў! Нас кліча герой сьвету, Збавіцель Польшчы, Вялікі Напалеон!''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 377.</ref>. Таксама ён вядомы як аўтар камэдыі «Вызваленьне Літвы, або пераход Нёману», якую таксама паказвалі ў Менску<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 367—368.</ref>. {{Не перакладзена|«Kuryer Litewski»||ru|Виленский вестник}} пісаў пра прыбыцьцё Напалеона ў Вільню: «''Хутка паказаліся на берагах [[Вяльля|Вяльлі]] тыя ваяры, якія праславілі [[Рэч Паспалітая|польскае]] імя на берагах [[Дунай|Дунаю]], [[Тыбр]]а, [[Тагус]]а і нават [[Ніл]]а. Сярод іх мы бачылі князёў: [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапег]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], графаў Красінскіх, [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]; генэралаў: Сакольніцкага, Канопку, Хлапіцкага, Аксамітоўскага, Бранікоўскага; і мноства іншых, чые імёны будуць назаўжды каштоўны для літоўцаў''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 253.</ref>. А ў час сьвяткаваньня народзінаў [[Напалеон I Банапарт|імпэратара Напалеона]] жыхары беларускіх зямель сустракалі яго вершамі і шыльдамі з патрыятычным зьместам. У [[Наваградак|Наваградку]] было: «''Напалеон! Ледзь ты ўступіў на нашую зямлю, зьнік [[Расейская імпэрыя|двухгаловы арол]], а [[Герб Францыі|твой Арол]] асяніў [[Пагоня|Літоўскую Пагоню]]. Дзякуючы тваёй моцы здарылася шчасьце для Літвы. Тое, што баязьлівы маскаль бязь бітвы саступіў гэтую ахвяру…''»; «''Гэтая камэта зьявілася ў Эўропе на нябёсах, а за ёй зьявіўся той, хто выратаваў Літву зь нябыцьця. Гэты прамень, які растапляе ледзяныя ланцугі, вяртае зьмярцьвелым расьлінам жыцьцё і вырастаньне. Ім Гасподзь на пасады новых цароў. Усемагутны справядлівы Бог праяўляецца ў Напалеоне''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 299—300.</ref>. А гэтак было ў [[Ліда|Лідзе]]: «''Усепрасьвятлейшаму, Дзяржаўнейшаму, Непераможнейшаму Герою, Імпэратару і Каралю, Вялікаму Напалеону, свайму Збавіцелю, зямля магутных некалі [[Ягайлавічы|Ягелонаў]], вызваленая яго магутнай рукою жніўня, 15 дня, 1812''»; «''Напалеон, за нашую Айчыну вялікадушны мсьцівец, ганаровай Поўначы магутны пераможца, няхай [[Карона Каралеўства Польскага|Польскі Арол]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўская Пагоня]] спрыяюць тваім намерам!''»; «''У пятнаццатым стагодзьдзі, тут, у гэтых мураваных сьценах перамагала племя Ягелонаў. Калі дзікія орды ўварваліся ў Польшчу, адно імя Літоўцаў палохала ворагаў''»; «''[[Лідзея|Рака Ліда]] тады цякла крывёю іншаземцаў. Цяпер зь ёю зьліваюцца [[Нёман]], [[Дняпро]] і [[Дзьвіна]]. Спраўджваюцца мары Літоўскае Пагоні, прайшлі часы пакут''»<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 297.</ref>. У жніўні 1812 года {{Не перакладзена|Аляксандр Францішак Хадкевіч||ru|Ходкевич, Александр Франтишек}} выдаў артыкул «Акты патрыятызму», дзе апавядаў пра тры ахвяраваньні для арміі, унесеныя паннай Гарайнай, дачкой віленскага падкаморыя, Міхалам Нарашкевічам і Янам Маркевічам, зямянамі Наваградзкага ваяводзтва<ref>Сборник Императорского русского исторического общества. Т. 128. — СПб., 1909. С. 275—276.</ref>. Ён жа зазначаў: «''Пры паступленьні ахвяраваньняў на патрэбы Айчыны, я буду паведамляць пра гэткіх у газэтах, каб мець магчымасьць паведаміць братам нашым, зь якімі мы аб’ядналіся, што любоў да радзімы ў Літоўцаў такая ж, як і ў жыхароў Герцагства Варшаўскага''». Гісторык [[Вітаўт Кіпель]] зьвяртае ўвагу на тое, што перасяленцы з [[Анэксія|анэксаванага]] Расейскай імпэрыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] акцэнтавалі ўвагу на тым, што яны ліцьвіны, што яны паходзяць зь Літвы, а ня Польшчы: так, у пачатку XIX стагодзьдзя ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] існаваў гурток «літоўскай шляхты» з [[Магілёў|Магілёва]] і зь [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]<ref>[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] Да гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 29, 2005. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=LxUWAQAAMAAJ&dq=%D1%88%D1%82%D0%BE+%D1%8F%D0%BD%D1%8B+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B+%2C+%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83 С. 32].</ref>. Гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксей Лёўшын||ru|Лёвшин, Алексей Ираклиевич}} пісаў у сваіх «''Пісьмах з Маларосіі''» (1816 год), што «''большая частка тутэйшых [чарнігаўскіх] жыхароў зьмяшана зь літоўцамі, а таму іх і называюць іншыя Маларасіяне Ліцьвінамі''»<ref>Письма из Малороссии, писанныя Алексеем Левшиным. — Харьков, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=d2ZlAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 147—148]].</ref>. Расейскі чыноўнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Башняк||ru|Бошняк, Александр Карлович}} у выдадзеным у 1821 годзе дзёньніку свайго падарожжа 1815 году зь Вільні ў [[Кіеў]] пакінуў падрабязныя апісаньні прыроды і мескіх паселішчаў колішняга Вялікага Княства Літоўскага, а таксама адзначыў: «''Наўрад ці [[Прыпяць]] ня варта лічыць прыроднаю мяжою Літвы <…>. Да Прыпяці жывуць літоўцы <…>; да Прыпяці гавораць і апранаюцца па-літоўску…''» ({{мова-ru|«Едва ли Припять не должно почитать природною границею Литвы <…>. До Припяти живут литовцы <…>; до Припяти говорят и одеваются по Литовски…»|скарочана}})<ref>Дневные записки путешествия А. Бошняка в разные области западной и полуденной России, в 1815 году. Ч. 2. — Москва, 1821. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tmllAAAAcAAJ&dq=%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F+%D0%90.+%D0%91%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D0%B2%D1%8A+1815&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B#v=snippet&q=%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%8C&f=false С. 106—107].</ref>. Расейскі фальклярыст, этнограф і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} зазначаў у 1834 годзе, што «''Маларасіяне й Літоўцы абражаюць і дражняць Расейцаў і нават суатчычаў Маскалямі, Бурлакамі, Кацапамі, то бок казламі паводле бародаў, Філіпонамі ды Ліпаванамі паводле расколу ў Філіпаўшчыне…''»<ref>Русские в своих пословицах. Кн. 4. — Москва, 1834. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=98Q-AQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8#v=snippet&q=%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 171].</ref>. Тым часам вікары [[Кіеўская мітраполія Маскоўскага патрыярхату|Кіеўскае мітраполіі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мялеці Леантовіч||uk|Мелетій (Леонтович)}} у 1825 годзе адзначаў у сьпісе ўніяцкіх мітрапалітаў, што біскупы полацкія ([[Антон Сялява]], [[Гаўрыла Календа]], [[Кіпрыян Жахоўскі]], [[Флярыян Грабніцкі]] і [[Ясон Смагаржэўскі]]), пінскі ([[Рафал Корсак|Рафаіл Корсак]]), берасьцейска-ўладзімерскія ([[Іпаці Пацей]] і [[Фэліцыян Піліп Валадковіч|Піліп Валадковіч]]), а таксама мітрапалічы адміністратар ([[Язэп Руцкі|Язэп Велямін-Руцкі]]) былі «''ліцьвінамі''», адрозьніваючы іх ад «''русіна''» (Георгі Вініцкі), «''валынца''» (Леў Заленскі) і «''палякаў''» (Афанасі і Леў Шапціцкія)<ref>Леонтович М. Описание Киевософийского собора и Киевской иехархии с присовокуплением разных грамот и выписок, объясняющих оное, также планов и фасадов константинопольской и киевской Софийской церкви и Ярослава Надгробия. — Киев, 1825. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10048445?page=565&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A С. 265].</ref>. [[Файл:Lithuanian peasants.jpg|значак|«Літоўскія сяляне» (у [[Беларускі нацыянальны строй|народных строях]]). [[Францішак Смуглевіч|Ф. Смуглевіч]], канец XVIII ст.]] Славуты паэт [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які нарадзіўся і вырас на [[Наваградзкі павет|Наваградчыне]] і ў самім [[Наваградак|Наваградку]], у [[Пан Тадэвуш|сваёй знакамітай паэме]] (1832—1834) пісаў пра родны край: «''О Літва, айчына мая!…''»<ref name="Zajkouski-2009"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324.</ref>. Разам з тым, Адам Міцкевіч у сваёй лекцыі пра літоўскі народ у Парыжы 24 сакавіка 1843 году сьцьвярджаў, што ліцьвіны завуць на сваёй мове палякоў — «lankas», а русінаў — «gudas», а Бога — «Dewas»<ref>Literatura słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz, Feliks Wrotnowski. Nakł. Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, 1865. [http://books.google.by/books?id=KKgDAAAAYAAJ&pg=RA1-PA191&dq=dewas+mickiewicz&hl=ru&sa=X&ei=I6dcVOfcKqGV7AbP24GoDg&ved=0CCwQ6AEwAg#v=onepage&q=%C5%82ankas&f=false S. 171, 178]. </ref>{{Заўвага|У першай палове XIX ст. пад уплывам пашыранага тады [[рамантызм]]у адзначалася тэндэнцыя [[міт]]алягізацыі гістарычнай спадчыны: некалькі аўтараў (найперш вядомы сваімі фальсыфікатамі [[Тэадор Нарбут]], які прыдумаў падрабязны пантэон «літоўскіх» паганскіх багоў у рамках «[[Ацтэкі|ацтэцка]]-індыйскай» рэлігіі «ліцьвінаў», а таксама выхадзец з [[Валынь|валынскай]] шляхты [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі]], які выводзіў паходжаньне «ліцьвінаў» з [[Індыя|Індыі]] і паяднаў імёны «літоўскіх» паганскіх багоў з індускімі), пачалі ўзвышаць дахрысьціянскую, паганскую спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а разам зь ёй — балтыйскую меншасьць, якая найдаўжэй спавядала [[паганства]]. Гэтыя аўтары сьцьвярджалі: усё, што «літоўскае» — паганскае. Самі яны не валодалі летувіскай мовай, але імкнуліся выкарыстоўваць у сваіх творах асобныя летувіскія словы. На гэтым грунце ўжо пазьней дзеячы летувіскага нацыянальнага руху пачалі атаясамліваць Вялікае Княства Літоўскае вынятна зь летувісамі<ref name="Astraucou-2014">[[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г.</ref>}}, ён жа зазначаў: «''На беларускай мове, якую называюць рускай або літоўска-рускай, гавораць каля дзесяці мільёнаў чалавек; гэта самая багатая і самая чыстая гаворка, яна ўзьнікла даўно і выдатна распрацавана. У пэрыяд незалежнасьці Літвы вялікія князі карысталіся ёй для сваёй дыпляматычнай перапіскі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Język Bialoruski, nazwany Ruskim albo Litewsko-Ruskim, którym mówi dziesięć milionów jest najbogatszy i naczystszy, uprawiany niegdyś i od wielkich książ t używany w ich układach sojuszniczych za czasów niepodległości Wielkiego Xięcia Litewskiego»|скарочана}}<ref>Trzeci Maj. [http://cyfrowe.mnk.pl/Content/396/1842_098.pdf?fbclid=IwAR2VyLmTV_6Psf4RhpV2aLF1d4K-zRxq3dKeZhJgiDo6f-ETJWbwVgPMArg Nr. 48], 1842. S. 285.</ref>}}<ref name="Arlou-2012-160"/>. Раней, у сваёй лекцыі ў Парыжы 22 сьнежня 1840 году, кажучы пра славянскую агульнасьць, Адам Міцкевіч называў у ліку славянскіх народаў [[Палякі|палякаў]], [[Расейцы|расейцаў]], [[Чэхі|чэхаў]], [[ілірыйцы|ілірыйцаў]], [[Сэрбы|сэрбаў]], ліцьвінаў і [[Украінцы|казакоў]]{{Заўвага|Гісторык беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што пэўная супярэчлівасьць у выказваньнях можа тлумачыцца неўсталяванасьцю як навуковых канцэпцыяў, так і поглядаў самога Адама Міцкевіча: назваўшы сябе ліцьвінам, ён на наступнай старонцы мог пісаць пра «нашага польскага паэта Багдана Залескага», каб празь некалькі абзацаў гаварыць пра яго як пра ўкраінскага паэта<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кніга другая. — {{Менск (Мн.)}}: Кафедра гісторыі беларускай літаратуры БДУ, 2000. С. 3—4.</ref>}}, а яшчэ раней, у час свайго знаходжаньня ў [[Коўна|Коўне]] (1819—1823), паводле ўласнага прызнаньня, навучаў там «''жмудзкіх лбоў''» ({{мова-pl|«Żmudzkich łbów»|скарочана}})<ref>Witkowska A., Przybylski R. Romantyzm. — Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. [https://books.google.by/books?id=l1thAAAAMAAJ&q=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&dq=%22obuczaniem+%C5%BCmudzkich+%C5%82b%C3%B3w%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi5iN6B_uL5AhU2xAIHHWoHCasQ6AF6BAgGEAI S. 245].</ref>. {{Падвойная выява|справа|Литвины из альбома Яна Левицкого 2.jpg|111|Biełarusy, Mahiloŭ. Беларусы, Магілёў (1882) (2).jpg|101|«Ліцьвіны. Сяляне з ваколіцаў [[Вільня|Вільні]]» (1841 г.) і «Тыпы беларусаў [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]]» (1882 г.)}} Заснавальнік новай беларускай драматургіі і адзін з стваральнікаў сучаснай літаратурнай беларускай мовы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), хоць і нарадзіўся і правёў цэлае жыцьцё на [[Рэчыцкі павет|Рэчыччыне]] і [[Менскі павет|Меншчыне]], лічыў, што ён вырас «''сярод ліцьвінаў''»<ref>Дунін-Марцінкевіч В. Збор твораў. — {{Менск (Мн.)}}, 1958. С. 362.</ref><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. «Літвой» ён лічыў [[Менск]], у якім тады жыў<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Народжанага на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]] беларускага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|Ўладзіслава Сыракомлю (Людвіка Кандратовіча)]] (1823—1862) сучасьнікі называлі «лірнікам літоўскім»<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>, «літоўскім паэтам», «песьняром Літвы». Сам ён неаднаразова казаў «Я — ліцьвін» і падкрэсьліваў, што і яго прапрадзед быў «шчырым ліцьвінам»<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 3.</ref>. У 1855 годзе Ўладзіслаў Сыракомля пісаў пра творы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: «''Пекная гэта галіна славянскай мовы… і старая! Бо гэта мова нашага Літоўскага статута і заканадаўства… на ёй размаўлялі тры чвэрці даўняй Літвы, народ, шляхта і паны''»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30278850.html Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі], [[Радыё Свабода]], 19 лістапада 2019 г.</ref>. А ў адным з сваіх вершаў паэт падкрэсьліваў: «''Пра адно я толькі сьпяваю, хоць на розныя ноты: [[Жыве Беларусь!|Хай жыве наша Літва!]] Хай жывуць ліцьвіны!''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Ja jedno tylko śpiewam, choć na różną nutę: Niech żyje nasza Litwa! niech żyją Litwini!»<ref>Poezye Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli). T. 7. — Warszawa, 1872. S. 186.</ref>|скарочана}}}}<ref>[[Кастусь Цьвірка|Цвірка К.]] Лірнік беларускай зямлі // Уладзіслаў Сыракомля. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: «Кнігазбор», 2006. С. 4.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Lićvinka. Ліцьвінка (K. Rusiecki, 1847).jpg|107|Rusiecki-Litwinka z wierzbami.jpg|105|«Ліцьвінка зь вербамі» пэндзьля [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]: больш раньняя вэрсія, набытая [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] для [[Беларускі музэй у Вільні|Віленскага беларускага музэю]] (налева) і больш позьняя, якая патрапіла ў калекцыю [[Летувіскі мастацкі музэй|Летувіскага мастацкага музэю]] (направа)}} Беларускі пісьменьнік [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816—1884), які нарадзіўся на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]] і жыў у [[Віцебск]]у, пісаў у сваім творы: «''Літва — родная зямелька''». Ягоны верш «Ліцьвінам, што запісаліся ў мой „Альбом“, на разьвітаньне» (1858 год) адрасаваны маладым беларускім літаратарам. У ім аўтар усклікаў: «''Чый гэта голас? Гэты словы нашы, браценькі-літоўцы''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref>Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 324—325.</ref>. Славуты навуковец-дасьледнік, геоляг і мінэроляг [[Ігнат Дамейка]] (1802—1889), які вызнаваў сябе ліцьвінам («''… усё роўна памру ліцьвінам''») у сваіх успамінах пра [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] адзначаў, што «''Два нашы студэнты Наваградзкай школы з гадоў маленства добра ведалі наш літоўскі люд, палюбілі яго песьні, прасякнуліся яго духам і паэзіяй, да чаго, вядома ж, прычынілася і тое, што малое мястэчка Наваградак ня шмат чым адрозьнівалася ад нашых вёсак і засьценкаў. Школьнае жыцьцё было хутчэй сельскае. Сябры хадзілі на кірмашы, на царкоўныя ўрачыстасьці, бывалі на сялянскіх вясельлях, дажынках і хаўтурах. У тыя школьныя часы ўбогая страха і народная песьня распалілі ў абодвух першы паэтычны агонь. Адам хутка ўзьнёсься да высокай сфэры сваіх цудоўных твораў. Ян жа да сьмерці застаўся верны народнай паэзіі…''»<ref>Ян Чачот. Выбраныя творы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларускі кнігазбор, 1996. С. 9.</ref>. У сваёй кнізе «Мае падарожжы» Ігнат Дамейка, апісваючы інтэрнацыянальны склад паўстанцкіх аддзелаў, практычна ў кожным выпадку называе нацыянальную прыналежнасьць таго ці іншага афіцэра або жаўнера. Ён дакладна выдзяляе каронных (г. зн. палякаў), жамойтаў (сучасных летувісаў) і «''нашых ліцьвінаў''» (сучасных беларусаў). Прытым Дамейка не праводзіць ніякай нацыянальнай мяжы паміж літоўскай (беларускай) шляхтай і сялянамі. Для яго яны ўсе — «''нашы ліцьвіны''». У дыплёме ганаровага доктара мэдыцыны, выдадзенага Ігнату Дамейку ў Кракаўскім [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]] ў 1887 годзе, пазначана «''… слаўнаму мужу Ігнату Дамейку, ліцьвіну…''»<ref>[[Станіслаў Лясковіч|Лясковіч С.]] [https://web.archive.org/web/20090924033606/http://dyatlovo.com/modules/content/index.php/ignat-dameika-naciy Да пытаньня нацыянальнага самавызначэньня Ігната Дамейкі] // Лідскі летапісец. № 19.</ref>. Народжаны на [[Берасьцейскі павет|Берасьцейшчыне]] праваслаўны сьвятар і літаратар [[Плакід Янкоўскі]] (1810—1872) у час свайго побыту ў [[Жыровічы|Жыровічах]] намагаўся зладзіць выдавецкі праект «Ліцьвіны» — стварэньне шэрагу адметных тыпаў жыхароў Літвы, у якім меліся ўзяць удзел вядомыя літаратары<ref>[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч М.]] Гісторыя беларускай літаратуры 30-40-х гг. XIX ст.: Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2001. С. 63.</ref>{{Заўвага|Паводле [[Генадзь Каханоўскі|Генадзя Каханоўскага]], у «Ліцьвінах» Плакід Янкоўскі апісаў тыя мясьціны Віленшчыны, Гарадзеншчыны, Падняпроўя і Падзьвіньня, дзе яму самому давялося жыць<ref>Каханоўскі Г. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. — {{Менск (Мн.)}}, 1989. С. 238.</ref>}}. Ліцьвінамі сябе вызначалі народжаныя на [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляшшы]] беларускія гісторык [[Ігнат Даніловіч]] і мовазнаўца [[Міхал Баброўскі]], дзеці ўніяцкіх сьвятароў<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 88.</ref>. Народжаны на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]] гісторык [[Міхаіл Каяловіч]], які пазьней стаў адным з пачынальнікаў ідэалёгіі г.зв. «[[заходнерусізм]]у», сьпярша вызначаў сябе ліцьвінам<ref>[[Аляксандар Цьвікевіч|Цьвікевіч А.]] «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка,. 1993. [https://books.google.by/books?id=A3PiAAAAMAAJ&q=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&dq=%22%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83+%D1%81%D1%8D%D1%80%D1%86%D1%83+%D1%8F%D0%BA+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiy1oPNtbyCAxUm_7sIHRmABF0Q6AF6BAgHEAI С. 148].</ref>. У 1861 годзе, пачуўшы пра хваляваньні на радзіме [[Зыгмунт Мінейка]] вярнуўся зь [[Пецярбург]]у дамоў, каб распачаць антыцарскую агітацыю сярод сялянаў. Як сьведчыць у кнізе «Імёны свабоды» [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Ўладзімер Арлоў]], у жніўні 1861 году агент III аддзелу даносіў расейскаму начальству, што «''кадэт Зыгмунт Мінейка ходзіць пераапрануты селянінам і разносіць складзеную нейкім Марцінкевічам на народнай мове „Гутарку старога Дзеда“, дзе ў вершах паказваецца лёс Літвы і ўвесь прыгнёт прыпісваецца расейскаму ўраду''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кадет Сигизмунд Минейко ходит переодет крестьянином и разносит сочиненную неким Марцинкевичем на народном языке „Гутарку старога дзеда“, где в стихах представлены судьбы Литвы и все притеснения приписаны российскому правительству»|скарочана}}}}<ref>Лашкевіч К. [https://web.archive.org/web/20090404014016/http://news.tut.by/society/133461.html Як TUTэйшыя зьмянялі сьвет. Ліцьвінскі элін — герой Грэцыі], [[TUT.BY]], 2 красавіка 2009 г.</ref>. «''Продкі мае выйшлі зь літоўскіх балотаў''», — пісаў пра [[Пінскі павет|Піншчыну]] [[Фёдар Дастаеўскі]] (1821—1881)<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-324"/>. Ён жа зазначаў пра [[Віцебскі павет|Віцебшчыну]]: «''тая частка Літвы, дзе разьмяшчаўся {{Артыкул у іншым разьдзеле|Палібіна (Вялікалуцкі раён)|маёнтак майго бацькі|ru|Полибино (Великолукский район)}}, знаходзілася на граніцы з Расеяй''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 71.</ref>. Знакамітая пісьменьніца [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) неаднаразова падпісвалася як Габрыэла Ліцьвінка ({{мова-pl|Gabriela Litwinka|скарочана}}) або проста ''Li…ka'' (скарочаная форма: ''ліцьвінка'')<ref>Шчарбачэвіч Н. [http://zviazda.by/be/news/20160815/1471291123-karespandent-zvyazdy-praehalasya-pa-znakavyh-myascinah-elizy-azheshki Карэспандэнт «Звязды» праехалася па знакавых мясцінах Элізы Ажэшкі]{{Недаступная спасылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Звязда]]. № 22, 16 жніўня 2016. С. 12.</ref>. Паводле дзёньніку [[Алена Скірмунт|Алены Скірмунт]], часткова апублікаванага ў 1876 годзе пад назвай «3 жыцьця літвінкі, 1827—1874»: ''«[[Рослаў]]. Павінна быць [[Смаленская губэрня]], адна з складных частак Вялікарасеі? О, не! Гэта наша [[Смаленскае ваяводзтва]]! Людзі такога ж самага тыпу, з той жа мовай і ўборамі. Праўда, сядзібы ў многім сталі больш брыдкія, хаця і зараз вялікія»''<ref>Залескі Б. З жыцця літвінкі: з лістоў і нататак 1823—1874. — {{Менск (Мінск)}}: Выд-ва Вiктара Хурсiка, 2009. С. 186.</ref>. [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай [[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]], кастрычнік 1862 г.]] Беларускі герой-рэвалюцыянэр [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864), які заўсёды зьвяртаўся да народу ў беларускай мове, менаваў свой родны край (ён нарадзіўся на [[Гарадзенскі павет|Гарадзеншчыне]]) «Літвой»{{Заўвага|Напрыклад, «''„край наш няшчасны“ — Літва''»<ref name="Caropka-1995-70">[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 70.</ref>}}. Тым часам сучасьнікі называлі Каліноўскага адным з найбольш «''высакародных мужоў Літвы''», у [[летувіская мова|жамойцкіх]] песьнях ён выступае як «''кароль Літвы''»<ref name="Caropka-1995-70"/>. «Літоўскім народам», для якога адрасаваў Каліноўскі «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]», называў беларусаў паўстанец Юры (Ежы) Кучэўскі-Порай<ref>Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. — Минск, 1988. С. 172.</ref><ref name="Caropka-1995-70"/>. У 1989 годзе ў [[Вільня|віленскім]] [[Касьцёл Сьвятога Францішка Азіскага і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёле Сьвятога Францішка Азіскага]] знайшлі рукапісны дакумэнт пад назвай «№ 6 Мужыцкая праўда». Тэкст газэты падрыхтавалі ў кастрычніку 1862 году, аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт лічыцца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // Народная Воля. 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — {{Горадня (Гродна)}}, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называемся літоўцы.}} Разам з тым, у «[[Лісты з-пад шыбеніцы|Лістах з-пад шыбеніцы]]» Кастусь Каліноўскі ўжо гаворыць пра «''літоўцаў і беларусаў''» (аднак не ўпамінае «жмудзінаў» — як тады звычайна называлі летувісаў): «''Калі ронд польскі ўсім братнім народам дае самарондства, маскаль мала таго, што гэтак ня робіць, но яшчэ там, гдзе жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а ў гэтых школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча''»<ref>''Кастусь Каліноўскі.'' [https://knihi.com/Kastus_Kalinouski/Pismy_z-pad_sybienicy.html Пісьмы з-пад шыбеніцы. Ліст першы.]</ref>. Пагатоў жамойцкі біскуп [[Матэвус Валанчус]] яшчэ перад паўстаньнем [[Летувізацыя|дамогся дазволу ад расейскіх уладаў адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-жамойцку (па-летувіску)]]<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>, а па здушэньні паўстаньня расейскія ўлады, увогуле, зрабілі летувіскую мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў было пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Яшчэ выдадзены ў 1832 годзе расейскім літаратарам і перакладнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Гур'янаў|Іванам Гур'янавым|ru|Гурьянов, Иван Гаврилович}} навучальны дапаможнік падаваў наступныя зьвесткі пра насельніцтва [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]: «''апроч расіянаў, частка літоўцаў''»<ref>Гурьянов И. Г. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/43125#page/1/mode/2up Дитя-россиянин, или Новая географическая игра для детей, служащая им увеселением и наставлением к познанию Государства Российского]. — М., 1832. [https://arch.rgdb.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/43125/00003.jpg?sequence=3&isAllowed=y С. 1].</ref>. У 1851 годзе расейска-нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} зьвяртаў увагу на тое, што расейцы і ўкраінцы называюць беларусаў «ліцьвінамі» або «літвой»{{Заўвага|{{мова-de|«Ich glaube hier bemerken zu müssen, dass die Grossrussen sowohl, wie auch die Kleinrussen, die Wörter Литва und Литвинъ (Litauer) gebrauchen um damit die Weissrussen zu bezeichnen»|скарочана}}}}<ref> Mélanges russes tirés du Bulletin historico-philologique de l’Académie impériale des sciences de St.-Pétersbourg. T. II, 1855. [https://books.google.by/books?id=bacKAAAAYAAJ&pg=PA227&dq=zamaitisch&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj90qyKweP1AhUM9aQKHW5-B-kQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=litauer%20weissrussen%20kleinrussen&f=false P. 2].</ref>. Францускі географ і гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Элізэ Рэклю||en|Élisée Reclus}} ў 5-м томе сваёй працы «Зямля і людзі» (1881 год, перавыдаваўся па-расейску ў 1883 і 1898 гадох{{Заўвага|Падобныя зьвесткі ў 1882<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XIV. — Philadelphia, 1882. [https://books.google.by/books?id=xT5IPDMtSJYC&pg=PA708&dq=%22the+name+of+Jmud+being%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjA-qDRi9_0AhVog_0HHQX-Cp8Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22the%20name%20of%20Jmud%20being%22&f=false P. 708].</ref>, 1891, 1907 і 1911 гадох падавала {{Артыкул у іншым разьдзеле|Энцыкляпэдыя Брытаніка||en|Encyclopædia Britannica}}: «''У Расеі ўсё беларускае насельніцтва былога Вялікага Княства Літоўскага звычайна называюць літоўцамі, тады як літоўцаў ва ўласным сэнсе — жамойтамі''» ({{мова-en|In Russia, all the White Russian population of the former Polish Lithuania are usually considered Lithuanians, the name of Zhmud being restricted to Lithuanians proper|скарочана}})<ref>The Encyclopædia Britannica. Vol. XVI. — New York, 1911. [https://books.google.by/books?id=N2gNAQAAMAAJ&pg=PA790&dq=%22zhmud%22+britannica&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinpbfD_d70AhUMh_0HHc82AwwQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22zhmud%22%20britannica&f=false P. 790].</ref>}}) засьведчыў, што ў той час у Польшчы і Расеі ліцьвінамі традыцыйна працягвалі называць беларусаў, тады як летувісаў — жамойтамі{{Заўвага|{{мова-en|Even still the custom prevails in Poland and Russia of calling Lithuanians the White Russians of the old political Lithuania, distinguishing the Lithuanians proper by the term «Jmudes»<ref>Reclus E. The universal geography: earth and its inhabitants. Vol. 5. — London, 1881. [https://books.google.by/books?id=KaAzAQAAMAAJ&pg=PA256&dq=%22Even+still+the+custom+prevails%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwixpcLZrrz6AhVfh_0HHRNVC94Q6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%22Even%20still%20the%20custom%20prevails%22&f=false P. 256].</ref>|скарочана}}}}: {{Цытата|...нават цяпер яшчэ ў Польшчы, як і ў Расеі, «ліцьвінамі» звычайна называюць беларускіх славянаў былой палітычнай Літвы, тады як літоўцам ва ўласным сэнсе{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувісы»: сам аўтар ужо лічыць слушным у этнаграфічным пляне атаясамліваць ліцьвінаў зь летувісамі}}{{Заўвага|Хоць яшчэ ў 1863 годзе гісторык і этнограф, віцэ-прэзыдэнт Парыскага этнаграфічнага таварыства [[Францішак Генрык Духінскі]] пісаў, што «''больш за сто гадоў таму князь {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Д'Атрош Шап||en|Jean-Baptiste Chappe d'Auteroche}} <…> дасканала вызначыў адрозьненьне паміж беларусамі і [[Расейцы|маскалямі]], калі сказаў: „ліцьвін дурны, але маральны; маскаль ня ведае маралі, але хітры“''» ({{мова-pl|«Przed więcej jak stu laty, określił doskonale ksiądz Chappe d’Auteroche <…> różnice między Białorusinami a Moskalami, kiedy rzekł: „Litwin głupi, ale moralny; Moskal nie zna moralności, ale jest chytry“»|скарочана}})<ref>Duchiński F. H. Dopołnienia do trzech części Zasad Dziejów Słowian i Moskali. — Paryz, 1863. [https://books.google.by/books?id=WW9cAAAAcAAJ&pg=PA14&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAh7jO7d7zAhWLGuwKHTYeDTU4ChDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=Litwin&f=false S. 14].</ref>. Тым часам латыска-летувіскі этнограф Эдуард Вольтэр, які карыстаўся падтрымкай Расейскага геаграфічнага таварыства, ужо ў 1887 годзе аспрэчваў называньне жамойтаў «''літоўцамі ва ўласным сэнсе''» і выдзяляў іх у асобную «літоўскую краіну»: «''Такі погляд на Жамойць у сэнсе ўласнай, сапраўднай Літвы, аднак жа, не пацьвярджаецца ані зьвесткамі этнаграфічнымі, ані дасьледаваньнямі лінгвістычнымі''» ({{мова-ru|«Такой взгляд на Жмудь, в смысле собственной, истинной Литвы однако же не подтверждается ни данными этнографическими, ни исследованиями лингвистическими»|скарочана}})<ref>Памятная книжка Ковенской губернии на 1888 год. — Ковна, 1887. [https://books.google.by/books?id=Ol5AAQAAMAAJ&pg=PA231&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ8eDcjNz0AhX0QvEDHZlqDAsQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 231].</ref>}} даюць назву «жамойтаў» альбо «жмудзінаў». {{арыгінал|ru|…даже теперь еще в Польше, как и в России, «литвинами» обыкновенно называют белорусских славян бывшей политической Литвы, тогда как литовцам в собственном смысле дают название «жмудов» или «жмудинов».}}|Реклю Э. Земля и люди. Т. 5, вып. 2. — СПб., 1883. С. 124.}} Падобныя зьвесткі адзначыў у 1894 годзе заснавальнік сучаснай францускай школы геаграфіі і геапалітыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поль Відаль дэ ля Бляш||en|Paul Vidal de La Blache}}: «''…і сёння расейцы і палякі называюць беларусаў гэтай краіны [Белай Русі] літоўцамі, а літоўцаў жамойтамі''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Après l'union, le nom de Lithuanie ne fut donné qu'à la partie peuplée de Lithuaniens et à la Russie Blanche; aujourd'hui encore, les Russes et les Polonais qualifient de Lithuaniens les Blancs-Russiens de ce pays, et de Jmoudes les Lithuaniens»|скарочана}}}}<ref>Paul Vidal de La Blache. Cours de géographie à l’usage de l’enseignement secondaire. — Paris, 1894. [https://books.google.by/books?id=09GzvLRnegEC&pg=PA469&dq=jmoudes&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj15czI7cn5AhUthP0HHeWVATIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=jmoudes&f=false P. 469].</ref>. Яшчэ ў 1842 годзе адзначалася, што ўкраінцы называюць беларусаў ліцьвінам<ref>Святной Ф. Что значит в Несторовой летописи выражение «поидоша из немец», или Несколько слов о Варяжской Руси. — Reval, 1842. [https://books.google.by/books?id=h8QKAAAAIAAJ&pg=PA12&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 12].</ref>, у 1861 годзе пра гэта заўважаў украінскі фальклярыст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатоль Сьвідніцкі||uk|Свидницький Анатолій Патрикійович}}<ref>Свидницкий А. Великдень у подолян // Основа. № 10. — СПб., 1861. [https://books.google.by/books?id=kBNJAAAAcAAJ&pg=RA4-PA44&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipt8vW4LX6AhWBOuwKHefdBowQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 44].</ref>. У 1865 годзе народжаны на Чарнігаўшчыне генэрал і вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Дамантовіч||uk|Домонтович Михайло Олексійович}} сьведчыў, што ўкраінцы «''гэтым імём [ліцьвіны]… называюць увогуле ўсіх беларусаў''»<ref>Домонтовыч М. Материалы географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Черниговская губерния. — СПб., 1865. [https://books.google.by/books?id=ULhiAAAAcAAJ&pg=PA533&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRpcXCk7X6AhXJvKQKHWvOCp8Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A&f=false С. 532].</ref>. У 1873 годзе ўкраінскі лексыкограф і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Леўчанка||uk|Левченко Михайло Михайлович}} падаў у сваім слоўніку «''народныя ўкраінскія назвы''»: для Беларусі — «''Литва''», для беларуса — «''[[Ліцьвякі|литвак]], литвин, білорусець''»<ref>Левченко М. Опыт русско-украинского словаря. — Киев, 1874. [https://books.google.by/books?id=9ddEAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwinjbaJyqv6AhUIjaQKHfPdA8k4FBDoAXoECAIQAg#v=onepage&q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%20&f=false С. 187].</ref>. У 1876 годзе ўкраінскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Нячуй-Лявіцкі||uk|Нечуй-Левицький Іван Семенович}} сьведчыў, што «''цяпер у нас на Ўкраіне ліцьвінамі завуць беларусаў і чарнарусаў, што жывуць на далёкім Пелесьсі, у Менскай, Магілёўскай, Віцебскай і Віленскай губэрні''»<ref>Левицький І. Татари і Литва на Україні. — Киев, 1876. С. 24.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У часопісе «Этнаграфічны агляд» (1889 год) адзначалася, што «''ліцьвінамі ўкраінцы называюць беларусаў''»<ref>Этнографическое обозрение. Кн. 1. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=TJQFAAAAYAAJ&pg=RA1-PA182&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUx5jtnLX6AhXzh_0HHdEsA6QQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A&f=false С. 224]</ref>, а ў 1904 годзе [[Магілёўскія япархіяльныя ведамасьці]] паведамлялі, што ў [[Кіеў]] «''штогод накіроўваюцца цэлыя натоўпы вернікаў зь Беларусі, якіх там называюць ліцьвінамі''»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. № 33, 1904. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_60000162620?page=9&rotate=0&theme=white С. 527]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Славяназнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Восіп Пэрвольф||uk|Первольф Осип Осипович}} сьведчыў у 1893 годзе, што ўкраінцы дагэтуль называюць беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«...до сих пор Малорусы называют Белорусов Литвинами»|скарочана}}}}<ref>Славяне, их взаимные отношения и связи. Т. 3, ч. 2. — Варшава, 1893. [https://books.google.by/books?id=qYhBAAAAYAAJ&pg=PA167&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-1a2l0MDzAhV6RvEDHfgAA2g4MhDoAXoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 167].</ref>, а ў 1909 годзе ўкраінскі мовазнаўца і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канстантын Міхальчук||uk|Михальчук Костянтин Петрович}} зазначаў, што ўкраінцы дагэтуль называюць Беларусь Літвой, а беларусаў — ліцьвінамі або літвакамі<ref>Михальчук К. П. Открытое письмо к А. Н. Пыпину, по поводу его статей в «Вестн. Евр.» о споре между южанами и северянам. — Киев, 1909. [https://books.google.by/books?id=1GsUAAAAIAAJ&pg=PA43&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj88Onaxav6AhUhgf0HHV5wCccQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 43].</ref>. Апроч таго, тагачасныя дасьледнікі зафіксавалі некалькі традыцыйных украінскіх выразаў пра беларусаў: «''хіба лихо озме литвина, щоб він не [[Дзеканьне|дзекнув]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого русского языка. Ч. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=lt1EAAAAcAAJ&pg=PR47&dq=%22%D1%85%D0%B8%D0%B1%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%B5+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjF3pnyzqv6AhXrxQIHHVfPDEQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q&f=false С. XLVII].</ref> або «''лихо (чорт) литвинка (литвина) нападе, як не дзєкне (коли не цвенькне)''», а таксама «''кортить литвинка (ляцвіну), як не дзєкне (щоб не дзєкнуть)''»<ref>Номис М. Українські приказки, прислів’я і таке інше. — СПб., 1864. [https://books.google.by/books?id=qsZIAAAAcAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D1%89%D0%BE%D0%B1+%D0%B2%D1%96%D0%BD+%D0%BD%D0%B5&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgnbGJzqv6AhXPSvEDHQocAAQQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false С. 97].</ref>. Тым часам яшчэ ў 1889 годзе адзначалася, што «''і за [[Заходні Буг|Бугам]], напрыклад у [[Седлецкая губэрня|Седлецкай губэрні]]'' [цяпер [[Польшча]]]'', беларуса іначай не назавуць, як ліцьвінам''»{{Заўвага|{{мова-ru|«и за Бугом, напр. в Седлецкой губ., белорусса иначе не назовут, как литвином»<ref>Янчук Н. По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году). — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 26.]</ref>|скарочана}}}}. Пра тое, што палякі-[[Мазуры|мазуры]] называюць беларусаў ліцьвінамі, сьведчылі ў 1907 годзе<ref name="Czarkowski-1907"/>. Увогуле, традыцыйнае называньне ва ўсходняй частцы Польшчы ліцьвінамі ({{мова-pl|«Lićwini»|скарочана}}) мясцовых беларусаў адзначаецца і да нашага часу<ref>Kowalski M. [https://www.researchgate.net/profile/Mariusz-Kowalski-2/publication/297053787_The_Belarusian_minority_in_the_region_of_Bialystok/links/5eb977bb92851cd50da9d32c/The-Belarusian-minority-in-the-region-of-Bialystok.pdf The Belarusian minority in the region of Białystok] // Geopolitical Studies. Vol. 14, 2006. P. 478.</ref><ref>Проблемы национального сознания польского населения на Беларуси: материалы III международной научной конференции, Гродно, 22—24 октября 2004 года. — Гродно, 2004. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=PyFpAAAAMAAJ&dq=nazywana+jest+przez+s%C4%85siad%C3%B3w+Li%C4%87winami&focus=searchwithinvolume&q=Li%C4%87winami С. 194].</ref>{{Заўвага|Таксама ў ваколіцах [[Беласток]]у яшчэ ў канцы XX ст. казалі пра беларуса: «''Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!''» або «''Ліцьвін — то чортаў сын!''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232-233">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 232—233.</ref>)}}. Таксама ліцьвінамі традыцыйна называлі беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] ([[Латвія]])<ref name="Галиопа-2009-45">Галиопа В. А. Этнолокальноконфессиональные группы старожильческого населения современного латгальского приграничья: (Материалы к этноконфессиональной карте российско-латвийского пограничья) // Этноконфессиональная карта Ленинградской области и сопредельных территорий — 2. Третьи Шёгреновские чтения. Сб. статей. — СПб., 2009. С. 45.</ref>. Яшчэ ў 1899 годзе гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Міхневіч|Ўладзімер Міхневіч|ru|Михневич, Владимир Осипович}} засьведчыў, што расейцы ў той час таксама ўсё яшчэ называлі беларусаў ліцьвінамі{{Заўвага|{{мова-ru|«Малоросса он [великоросс, россиянин] называет „хохлом“, белорусса — „литвином“ или „поляком“»|скарочана}}}}<ref>Михневич В. О. Кто и когда выдумал Россию? // Исторический Вестник. Том. 75, 1899. С. 507.</ref>. «Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы» расейскага навукоўца і пісьменьніка [[Уладзімер Даль|Ўладзімера Даля]] падае наступныя расейскія выразы пра беларусаў: «''как не закаивайся литвин, а дзекнет''», «''только мертвый литвин не дзекнет''», «''разве лихо возьмет литвина. чтоб он не дзекнул''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 1. — М., 1863. [https://books.google.by/books?id=YvLDehURme8C&pg=PA386&dq=%D0%B4%D0%B7%D1%91%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjY54vx3av6AhXBGewKHbDrAH8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%8A%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD&f=false С. 386].</ref>, «''литвин нацокает, что и не разберешь его; поколе жив смолянин не нацокается''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — М., 1865. [https://books.google.by/books?id=sd1EAAAAcAAJ&pg=PA1080&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%8A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjr3fjA8v77AhUrxgIHHdYNAXA4ChDoAXoECAUQAg#v=onepage&q&f=false С. 1080].</ref>, а таксама прыводзіць назву «''литвины мякинники''» як «''найменьне беларусаў і [[Пскоўская губэрня|псковічаў]]''»<ref>Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. Т. 2. — СПб.; М., 1881. [https://books.google.by/books?id=a-8GAAAAQAAJ&pg=PA381&dq=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjJ5ri867X6AhWowAIHHUnVCOA4FBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 381].</ref>. Увогуле, у пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі назва ліцьвіны існавала да сярэдзіны XX стагодзьдзя<ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref>. Жыхары [[Курск]]ай і [[Арол (горад)|Арлоўскай абласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-232"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325">Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. С. 325.</ref>. Яшчэ ў 1864 годзе нямецкі этнограф і палкоўнік арміі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Радэрык фон Эркерт]], які не прызнаваў беларусаў асобнай народнасьцю і па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] на заказ расейскіх уладаў дасьледаваў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыя беларусаў]], пакінуў наступнае сьцьверджаньне<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 27.</ref>: {{Цытата|Мову сваю прасталюдзін называе простай, а самаго сябе [[Русіны (гістарычны этнонім)|Рускім]], часта нават Літоўцам (паводле палітычных паданьняў), ці проста селянінам <…> Польская шляхта, а асабліва каталіцкае духавенства, часта выкарыстоўвае тэрмін „Літоўцы“ датычна тых каталікоў, у якіх роднай мовай засталася руская. {{арыгінал|ru|Язык свой простолюдин называет простым, а самого себя Русским, часто даже Литовцем (по политически преданиям), или просто крестъянином <…> Польское дворянство, а в особенности католическое духовенство часто употребляет выражение «Литовцы» о тех католиках, у которых родным языком остался русский. }}|Эркерт Р. Взгляд на историю и этнографию западных губерний России. — СПб., 1864. С. 8.}} Паводле беларускай народнай песьні, добра вядомай з парыскай лекцыі пра [[Белая Русь|Беларусь]] [[Аляксандар Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]]<ref>Rypiński A. Białoruś. Kilka słów o poezji prostego ludu tej naszej polskiej prowincji i o jego śpiewie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. [https://books.google.by/books?id=xy9PAAAAcAAJ&pg=PA42&dq=%22dwa+litwiny%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiNkMLn1fH5AhWpxQIHHYIJAp8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false S. 42].</ref> (1840 год), апісаньня [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павету]] [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]]<ref>Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd. — Wilno, 1847. S. 384.</ref> (1847 год), [[Слоўнік Насовіча|слоўніка Насовіча]] і зборніка беларускіх песень [[Пётар Бяссонаў|Пятра Бяссонава]] — «''Кузьма і Дзям’ян два ліцьвіны{{Заўвага|То бок — беларусы<ref>Прыказкі і прымаўкі ў дзвюх кнігах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}, 1976. С. 534.</ref>}}, прынесьлі гаршочак [[Бацьвіньне|бацьвіньня]]''»{{Заўвага|Захавалася сьведчаньне, што гэтую песьню або яе варыяцыю (хоць, з усяго відаць, у запісаным на памяць тэксьце аўтар успамінаў недакладна аднавіў усе радкі арыгінальнай песьні) у першай палове XIX ст. сьпявалі, сярод іншага, у асяродзьдзі заможнай шляхты [[Менскі павет|Меншчыны]]: «''Барыс стары, два літвіны, / прынясьлі гаршчок бацьвіны. / А Максім стары за акном / дзержыць міску з талакном. / Юзэф на тое паглядае / і на літвіноў наракае: / Ай, вы дурныя літвіны! / Хрыстос не любіць бацьвіны''»<ref>Skibiński K. Pamietnik aktora (1786—1858). — Warszawa, 1912. [https://books.google.by/books?id=PVc9AAAAYAAJ&pg=PA309&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%22dwa%20Litwiny%22&f=false S. 309].</ref>}}, а паводле варыяцыі гэтай жа песьні на [[Пінскі павет|Піншчыне]] — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. Таксама ў аповесьці 1840 году беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам («''ja Lićwin''»), адзначаючы, што ён прыехаў зь [[Нясьвіж]]у «''ад нашага князя Радзівіла''»<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>. [[Файл:Litwins-bielarusians.jpg|значак|Першая старонка працы [[Марыя Косіч|М. Косіч]] пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў-беларусаў]], 1901 г.]] У 1901 годзе беларуская фальклярыстка і этнаграфістка [[Марыя Косіч]] выдала працу «Ліцьвіны-беларусы Чарнігаўскай губэрні, іх побыт і песьні», прысьвечаную вуснай народнай паэзіі і духоўнай культуры [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў)]] [[Старадубскі павет|гістарычнай Старадубшчыны]], улучанай расейскімі ўладамі ў склад [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўскай губэрні]]. Яшчэ [[Сураж (Расея)|сураскі]] шляхціч Рыгор Есімонтаўскі ў сваёй кнізе «Апісаньне Сураскага павету Чарнігаўскай губэрні» (1846 год) адзначаў, што «''усё насельніцтва Сураскага павету… носіць народную назву ліцьвінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…все народонаселение Суражского уезда, носящее народное название Литвинов»|скарочана}}}}<ref>Есимонтовский Г. Н. Описание Суражского уезда, Черниговской губернии, составленное Есимонтовским. — СПб., 1846. С. 55.</ref>. Тым часам, паводле сьведчаньня супрацоўніка Этнаграфічнага аддзелу Расейскага імпэратарскага музэю Данілы Сьвяцкага (1909 год), жыхары [[Трубчэўск]]ага павету называлі сябе «літвой»<ref>Святский Д. О. [http://diderix.petergen.com/lub-kost.htm Крестьянские костюмы в области соприкосновения Орловской, Курской и Черниговской губерний (Севский уезд Орловской губернии)] // Живая Старина. Кн. 73—74. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=qXQA7w3AuPwC&pg=PA14&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj08JGworf6AhUNsaQKHcaoAco4KBDoAXoECAYQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E&f=false С. 14].</ref>. А мовазнаўца [[Антон Палявы]] засьведчыў наступную інфармацыю пра жыхароў [[Навазыбкаў]]скага павету<ref>[[Янка Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі. — New Jersey, 1978. С. 36.</ref><ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-​палітычнай думкі Беларусі. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2008. С. 84.</ref>: {{Цытата|«Калі б вы папыталіся ў селака Навазыбкаўскага павету, прыкладам, гэтак: „Хто вы такія? да якое нацыі належыце?“ — то пачулі б такі адказ: „Хто мы?! Мы руськія“ ''[г.зн. праваслаўныя — заўвага [[Ян Станкевіч|Янкі Станкевіча]]]''. Калі вы далей папытаецеся: „Якія „руськія“? — Велікарусы, ці што?“ дык узноў пачуеце адказ: „Ды не, якія мы там Велікарусы? Не, мы не Маскалі“. „Ды хто ж вы тады, Украінцы?“ „Не, і не Ўкраінцы!“ „Ды хто ж, наапошку: не Маскалі, не Ўкраінцы, а хто ж?“ І вось… скажуць вам: „Мы Літва, Ліцьвіны“»}} Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў 1925 годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] Навазыбкаўскага павету): «''Гэтыя песьні яшчэ больш пераконваюць у тым, што мова навазыбкаўскіх ліцьвінаў ёсьць [[беларуская мова|мовай беларускай]], а гэткім спосабам, і самі ліцьвіны — таксама ёсьць [[беларус]]амі''»<ref>Полевой А. О языке населения Новозыбковского уезда Гомельской губернии. — Менск, 1926. С. 38.</ref><ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Язык і языкаведа. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2007. С. 854.</ref>. [[Файл:Miensk Litoŭski. Менск Літоўскі (A. Jelski, 1900).jpg|значак|''[[Менск|Менск Літоўскі]]''. З вокладкі кнігі [[Аляксандар Ельскі|Аляксандра Ельскага]], 1900 г.]] Народжаны ў [[Смаленск]]у географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сяргей Меч||ru|Меч, Сергей Павлович}} адзначаў (у тым ліку на падставе ўласнай вандроўкі ў 1894 годзе), што ў басэйне [[Нёман]]у беларусы называюць сябе ліцьвінамі, тым часам [[Летувісы|летувісаў]] «''больш за ўсё ў Ковенскай і Віленскай губэрнях, дзе яны вядомыя пад імём жмудзінаў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…белорусы (которые зовут себя… литвинами) <…> всего больше литовцев в Ковенской и Виленской губерниях, где они известны под именем жмудин»|скарочана}}}}<ref>Меч С. Россия. Географический сборник для чтения в семье и школе. Изд. 11. — Москва, 1910. [https://books.google.by/books?id=k4I6AQAAMAAJ&pg=PA97&dq=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjfg6jN3bf6AhXI4KQKHZadBoA4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8&f=false С. 97].</ref>. Паводле апублікаванай у 1902 годзе працы этнографа [[Павал Шэйн|Паўла Шэйна]], беларускамоўныя сяляне [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''…не называюць сябе ні рускімі, ні беларусамі. Некаторыя лічаць сябе ліцьвінамі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Крестьяне нашей губернии не называют себя ни русскими, ни белоруссами. Некоторые считают себя литвинами. Но если сказать „Лицвин, Божы сын“, то вы получите в ответ: „Ты сам лицвин!“, а если кто скажет: „Лицвин — чортоў сын“, то он получит в ответ: „Хоць чортоў, а не твой“»|скарочана}}}}<ref name="Sejn-1902-21"/>. Шырокае бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]] [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] і [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] Гарадзенскай губэрні засьведчыў фальклярыст і этнограф [[Міхал Федароўскі]], які зьбіраў этнаграфічную беларушчыну ў 1877—1904 гадох: «''у Слонімскім павеце называе люд [беларускі]: сябе — ліцьвінамі, жмудзінаў — гіргатунамі''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Przezwiska plemienne: 1. Litwin. — L. [powiat Lidzki]. Lidzianin; 2. Litwin (Lytwyn). — P. [powiat Prużański]. Litwinami zowią Prużańczycy swych sąsiadów zapuszczańskich t.j. z Wołkowyskiego; 3. Litwin. — Sł. [powiat Słonimski]. W Słonimskiem nazywa lud: siebie — Litwinami, Żmudzinów — Girgatunami, sąsiadów od Pińska i Prużany — Poleszukami; od Stołpca i Mińska — Rusinami i ziemię tych ostatnich — Rusią, a swoją zaś — Litwą; 4. Litwinnik. — P. [powiat Prużański]. Białorusin od Świsłoczy i Wołkowyska. Przezwisko nadawane przez Poleszuków swym sąsiadom z nad Niemna»|скарочана}}}}<ref>Federowski M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. T. 4. — Warszawa, 1935. S. 453.</ref>. Пра тое, што «''тутэйшыя''» да нядаўняга часу называлі сябе ліцьвінамі і што былі спробы ўтрымаць пры сабе гэтую назву з адрознасьцю ад «''ковенскіх летувісаў''» сьведчыла ў 1933 годзе выданьне [[Наваградзкае ваяводзтва (1921—1939)|Наваградзкага ваяводзтва]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]{{Заўвага|{{мова-pl|Sytuacja «tutejszych», którzy jeszcze do niedawna nazywali siebie «Litwinami» jest obecnie dość kłopotliwa. Próby utrzymania przy sobie tej nazwy i odróżnianie się od «Letuwisów» kowieńskich, nie powiodły się<ref>Kurier Nowogrodzki. Nr. 284, 17.10.1933. S. 2.</ref>|скарочана}}}}. Тым часам этнограф і фальклярыст [[Аляксандар Сержпутоўскі]] засьведчыў бытаваньне саманазвы «ліцьвіны» ў [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім]] і [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскім]] паветах [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]{{Заўвага|{{мова-ru|«Мало известные нам племена, жившие по берегам Припяти и ее левых притоков составили в исторические времена большой народ, который теперь принято называть белорусами. Сами себе они дают другие названия: живующих в малолесных полевых местах называют палевиками или лицьвинами, а занимающих полесскую часть Беларуси — палешуками»|скарочана}}}}<ref name="Sierzputouski-1910"/>. Апроч таго, ліцьвінамі вызначала сябе беларускамоўнае насельніцтва на поўдні [[Рэчыцкі павет|гістарычнай Рэчыччыны]] ([[Харобічы]] і ваколіцы){{Заўвага|{{мова-uk|…селяне инших українських сіл називають хороборців і селян инших поблизьких тієї самої говірки, що Хоробричі, містин — «литвинами» <…> Із слів Мотрі Лаврененкової, одного з моїх об'єктів для досліду хороборської говірки, хороборці, як і житці више названих сіл, по однієї з Хоробричами говірки, — литвини. Хороборці литвинами називають житців Гомельської та Могилівської губерні.|скарочана}}}}<ref>Курило, О. Фонетичні та деяки морфологічні особливости говірки села Хоробричів, давніше Городнянського повіту, тепер Сновськоі округи на Чернігівщині. — К., 1924. С. 4—5.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 78.</ref>. У 1924 годзе адзін з пачынальнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|Беларускага нацыянальнага адраджэньня]] [[Вацлаў Ластоўскі]] зазначаў, што беларусы працягвалі называць сябе ліцьвінамі «''ў [[Чарнігаўская губэрня|Чарнігаўшчыне]], ва ўсходняй [[Магілёўская губэрня|Магілёўшчыне]] і [[Смаленская губэрня|Смаленшчыне]]''»<ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 72.</ref>. Увогуле, шырокае бытаваньне сярод беларусаў саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. прызнавалі асобныя дзеячы [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскага нацыянальнага руху]]. Ксёндз {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Жылінскі||lt|Jonas Žilius-Jonila}} ў летувіскай газэце {{Артыкул у іншым разьдзеле|Viltis||be|Viltis}} (№ 29, 1909 год)<ref>Litwa. Nr. 8 (14), 1909. S. 117.</ref> сьведчыў: «''Ёсьць шмат беларусаў, якія проста называюць сябе ліцьвінамі і хочуць імі быць, гэтак жа, як ліцьвіны, што гавораць па-польску. Добра было б, калі б і яны мелі сваё выданьне ў беларускай мове''»<ref>[[LITWA: hłos monarchisty]]. № I (XXII), 2008. С. 2.</ref>. Тым часам летувіскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мечыслаў Давойна-Сільвястровіч||pl|Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz}} у польскамоўным выданьні «Litwa» (№ 11/12, 1911 год) зазначаў: «''беларусы, назва якіх належыць на больш новых, маюць права на назву ліцьвінаў [літоўцаў]… іх суседзі і яны самі сябе называюць ліцьвінамі, пісаны ў іх мове статут называецца літоўскім, храністы і старыя дакумэнты называюць іх мову літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Białorusini, których nazwa należy do nowszych, mają prawo do nazwy litwinów, gdyż, skutkiem jednej przeszłości z litwinami, mają jedną historję, sąsiedzi ich i oni sami siebie nazywają litwinami, statut pisany w ich języku nazywałsię litewskim, kronikarze i stare dokumenta język ich nazywają litewskim»|скарочана}}}}<ref>N. Downar [Dowojna-Sylwestrowicz M.]. Białorusini — litwini — polacy // Litwa. Nr. 11/12, 1911. S. 174.</ref>. Ужываньне беларускай саманазвы «ліцьвіны» ў пачатку XX ст. засьведчыў клясык беларускай літаратуры [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]] у сваёй аўтабіяграфічнай трылёгіі «[[На ростанях]]»{{Заўвага|Якуб Колас стаў правобразам маладога настаўніка Лабановіча}}<ref>Кузняцоў С. [https://nashaniva.com/?c=ar&i=126017 Лёс сям’і пана падлоўчага: Ядвіся з трылогіі «На ростанях»: што з ёй стала], [[Наша Ніва]], 12 красавіка 2014 г.</ref>: «''Пан падлоўчы быў родам дзесь з Гарадзеншчыны і паходзіў, як ён казаў сам, з старога дваранскага роду. Тутэйшае жыхарства лічыла яго палякам, сам жа пан падлоўчы з гэтым не згаджаўся. „Я — ліцьвін“, — зь нейкаю гордасьцю зазначаў пан падлоўчы і сваю належнасьць да ліцьвінаў даводзіў, паміж іншым, і тым, што яго прозьвішча — Баранкевіч — мела канчатак на „іч“, тады як чыста польскія прозьвішчы канчаюцца на „скі“: Жулаўскі, Дамброўскі, Галонскі. Даведаўшыся, што прозьвішча новага настаўніка Лабановіч, падлоўчы пры спатканьні зь ім прыметна выказаў адзнакі здавальненьня, як гэта бывае тады, калі нам на чужыне прыходзіцца спаткацца зь земляком. — То і пан — ліцьвін! — весела сказаў ён маладому настаўніку і пастукаў яго па плячы. <…> Гаварыў падлоўчы Баранкевіч найбольш добраю беларускаю моваю»<ref name="Kolas-1955"/><ref name="Jermalovic-2000-37"/>. Паводле ўспамінаў беларускага грамадзкага дзеяча, пэдагога і актывіста [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[ЗША]] [[Яўхім Кіпель|Яўхіма Кіпеля]] (1896—1969), назва ліцьвіны захоўвалася ў ваколіцах [[Бабруйск]]у ([[Рэчыцкі павет|гістарычная Рэчыччына]]): «''У Бабруйшчыне, і там, дзе я рос, тады яшчэ быў папулярны назоў „Літва“, а мы былі „ліцьвіны“. Было й німала тых, хто памятаў, што й край называўся „Літвой“. Было яшчэ таксама шмат сьветкаў паўстаньня 1863—1864 гадоў. Мой дзед па бацьку быў у паўстаньні, ды ў Машнічах, Слаўкавічах, Байлюкох і іншых суседніх вёсках і сёлах яшчэ былі жывымі сьветкі ды ўдзельнікі паўстаньня. „Мы — Літва“, — казаў мне заўсёды мой дзед. Ды й іншыя дзяды нам, дзецям, заўсёды казалі, што тут заўсёды была Літва. <…> Памяць пра Літву перахоўвалі ня толькі нашыя дзяды ды паны, як Быкоўскі, але й маладзейшыя людзі, і гэтыя ўспаміны перадавалі нам''»<ref name="Kipiel-1995"/>. Паводле ўспамінаў беларускага паэта [[Алесь Змагар|Аляксандра Яцэвіча (Алеся Змагара)]], удзельніка [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]] і кіраўніка эмігранцкай арганізацыі «Беларускі вызвольны рух», назва ліцьвіны таксама бытавала на [[Слуцкае княства|гістарычнай Случчыне]]: «''Што датычыцца майго дзеда па мацеры, то… ён быў таленавіты красамоўца — баечнік. Апавядаў ён вельмі цікавыя байкі, часта пераплятаючы з гістарычнымі слаўнымі падзеямі Вялікага Княства Літоўскага. „Ведайце, дзеткі, — казаў ён, — што мы ня рускія. Мы й не беларусы. Мы — ліцьвіны. Наша слаўнае калісь магутнае Вялікае Княства Літоўскае заваявалі маскалі, назвалі сябе рускімі, а нам далі назоў „беларусы“ дзеля падабенства з рускімі. Не забудзьце гэтага, як вырасьцеце. Любеце волю“''»<ref name="Jacevic-1999"/>. Тым часам народжаны на [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыне]] беларускі рэлігійны дзяяч [[Францішак Чарняўскі]] пісаў у сваім лісьце да іншага ўдзельніка беларускага хрысьціянскага руху [[Пётар Татарыновіч|Пятра Татарыновіча]], народжанага на Случчыне: «''Да мяне прыходзіла „[[Наша Ніва]]“. Калі я быў у гарадзкім вучылішчы, адзін зь сяброў мяне запытаў: „Кім мы ёсьць: адны нас залічаюць да палякаў, другія да рускіх?“. Мой адказ, што мы не адно, ані другое. Ведаем з гісторыі, што наш назоў ліцьвіны, але нашы адраджэнцы ідуць да адражэньня пад назовам Беларусь. Незадоўга пасьля таго і школьная ўлада ведала за каго я сябе ўважаю. А калі пайшоў да інспэктара, каб атрымаць пасьведчаньне, якое было патрэбным пры ўступленьні ў сэмінарыю, той радзіў мне беларускасьцяй не займацца, бо гэта цемната і мова брыдкая… Я адважыўся сказаць; „Праўда, народ наш цёмны, але не з сваёй віны, а што датычыць мовы, то мне здаеца, што яна ёсьць харашэйшай і ад рускай і ад польскай“''»<ref name="Traciak-2012-202"/>. == Літоўская мова == === Першы запіс === [[Файл:Kiejstut. Кейстут (1841).jpg|значак|Вялікі князь [[Кейстут]]]] У 1351 годзе князь [[Кейстут]] (брат вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а) рушыў у [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] ў выправу з вайсковымі аддзеламі з [[Трокі|Трокаў]], [[Горадня|Горадні]], [[Дарагічын]]а і [[Берасьце|Берасьця]]. У час сустрэчы вугорскі кароль [[Людвік I Вялікі|Людвік (Лаёш) Вялікі]] і князь Кейстут учынілі мір, і на знак замірэньня Кейстут загадаў зарэзаць [[карова|быка]] і па забіцьці павярнуўся да свайго войска і пракрычаў «''па-літоўску''» (паводле вугорскай кронікі, ''lithwanice''): «''Рагаціна — розьні нашы. Госпад на ны!''» ([[Стараславянская мова|па-стараславянску]] «на ны» азначае «на нас»{{Заўвага|Як зазначае [[Аляксандар Брукнэр]], {{мова-pl|«Dla dzisiejszych Litwomanów bardzo bolesna przy tym uwaga, bo ów Kiejstut, naswybitniejszy Litwy pogańskiej przedstawiciel, nie po litewsku, lecz, o zgrozo, po białorusku rotę przysięgi wraz z swymi odprawia»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. [http://slowianie.3bird.pl/download/materialy/slowianie-materialy-aleksander-bruckner-mitologia-slowianska-i-polska.pdf Mitologia słowiańska i polska]. — Warszawa, 1980.</ref>), у запісе кронікі — «''rogachina roznenachy gospanany''», што перамовілі яго ліцьвіны (''Lithwani''). З тым, што гэтая прамова ёсьць узорам славянскай мовы, пагаджаецца большасьць дасьледнікаў: [[Аляксандар Мяжынскі]], [[Аляксандар Брукнэр]], [[Стывэн Крыстафэр Роўэл]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Андраш Золтан||be|Андраш Золтан}} ды іншыя<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 86.</ref>. === Славянская літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Старабеларуская мова|Беларуская мова}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (1411, 1930).jpg|значак|Пячаць [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з [[Пагоня]]й, 1411 г.]] За часамі Вялікага Княства Літоўскага [[Беларуская мова|беларускую мову]] азначалі літоўскай (мовай літоўскага народу) вялікі князь [[Ягайла]] ў агульназемскім прывілеі для Літвы 1387 году, першы віленскі біскуп (1388—1398) [[Андрэй Васіла]] ў сваім тэстамэнце ды іншыя ліцьвіны, а таксама замежнікі (напрыклад, чэскі тэоляг [[Геранім Праскі]], які ў канцы XIV ст. быў місіянэрам у Літве, пісаў, што ў гэтай дзяржаве «''мова народу ёсьць славянскай''», а паводле назвы дзяржавы яе называюць «''літоўскай''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>). Беларуская мова, якая ў Вялікім Княстве Літоўскім называлася літоўскай, была мовай літоўскага народу і афіцыйнай мовай гаспадарства, на ёй складаліся ўрадавыя лісты і судовыя выракі, вялося дыпляматычнае ліставаньне з замежнымі краямі{{Заўвага|Ужо 28 сьнежня 1264 году на беларускай мове склалі дамову паміж князем [[Гердзень|Гердзенем]] (стрыечным братам вялікага князя [[Міндоўг]]а) і [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]]<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 61.</ref>}}. [[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|значак|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]] з гербам [[Калюмны|Калюмнамі]]]] Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на вялікую колькасьць беларускіх тлумачальных тэрмінаў у граматах літоўскіх князёў і баяраў, складзеных у XIV—XV стагодзьдзях на [[Лацінская мова|лацінскай мове]]. Такое ўжываньне вынятна славянскіх тлумачальных тэрмінаў ня толькі ў дакумэнтах, пісаных у дзяржаўнай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага, але і аформленых па-за канцылярыяй звычайнымі ліцьвінамі, ёсьць беспасярэднім сьведчаньнем, што тыя карысталіся ўласнымі, а не чужымі моўнымі выразамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 39—46.</ref>. У многіх выпадках беларускія выразы падаваліся з азначэньнем «простанародны», «гутарковы» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur''), прытым такія дакумэнты нярэдка былі складзеныя на крайнім захадзе або ў сярэдзіне ўласна Літвы (Вільня, [[Дзявалтаў|Дзявілтаў]], [[Вількамір]] ды інш.) або пры вялікакняскім двары. У 1358 годзе дзеля вызначэньня дакладнай мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і [[Мазавецкае княства|Мазоўшам]] у [[Горадня|Горадні]] склікалі адмысловы сойм зь літоўскіх і мазоўскіх князёў і баяраў. У [[Лацінская мова|лацінскім]] акце разьмежаваньня, выдадзеным у Горадні 13 жніўня 1358 годзе князямі [[Кейстут]]ам, [[Патрыкей Давыдавіч|Патрыкеем]] і [[Войшвілт]]ам і баярамі Айкшам, Алізарам і Васком Кірдзеевічамі, ужылі трансьлітараваныя ў лаціну «''гутарковыя''» назвы памежных пунктаў «''Каменны брод''» (''in vulgari a Kamyoni brod'') і «''вусьце вялікай стругі''» (''uscze welikey strugi'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 62.</ref>. Вялікі князь Ягайла ў прывілеі літоўскаму баярству 1387 году ўпамінаў звычай гнаньня ворага «''з нашае Літоўскае зямлі''» (''terrae nostrae Lithuanicae''), які «па-народнаму» называўся «пагоня» (''quod '''pogonia''' vulgo dicitur'')<ref>Прывілей 1387 г. // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 426—427.</ref>. У першых прывілеях Літоўскаму Касьцёлу 1387 году Ягайла ў лацінскім тэксьце ўжываў «простанародныя» словы: «устаўнае лукно» (''stawne lukno''), «падводы» (''podvodis''), «серабшчызна» (''vulgariter srzebrzczysna''), «дзецкія» (''vulgariter dzeckiye'')<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} № 1, 6.</ref>. У граматах наданьняў ліцьвінаў на каталіцкія касьцёлы і кляштары Віленскага біскупства, пачынаючы ад сама 1387 году, усе ўжытыя ў лацінскім тэксьце «простанародныя» (''vulgariter'' або ''vulgo dicitur'') словы — беларускія. У лацінскай дароўнай грамаце [[Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Ашмяны)|касьцёлу]] ў [[Ашмяны|Ашмянах]] ваяводы віленскага [[Войцех Манівід|Альбэрта Манівіда]] ад 1407 году ўжываецца «народны» выраз «''поў-уставы''» (''vulgariter dictam pol ustavy'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. У дароўнай грамаце вялікага князя Вітаўта віленскаму біскупу Мікалаю ад 1411 году былі ўжытыя словы «ўстаўнае лукна» (''stawna lukna'') і «палюдзьдзе» (''stacionis poludze appelato''); ваявода віленскі Альбэрт Манівід прысьведчыў гэтую грамату як «''voyevoda''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 175.</ref>. Князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] у сваёй лацінскай грамаце ад 1411 году ўпамінаў гутарковую (''vulgariter dicitur'') меру «''пуд воску''» (''pud vosku'')<ref name="Urban-2001-11">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 11.</ref>. А ў дароўнай грамаце ад 1434 году, якой Жыгімонт Кейстутавіч ужо будучы вялікім князем запісаў [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] наданьні ў [[Меднікі|Медніцкай]], [[Дубінкі|Дубінскай]], [[Лынгмяны|Лынгмянскай]] і [[Немянчын]]скай валасьцях, згадваліся загароджы на рацэ, якія па-народнаму называліся «''язы''»{{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}} (''vulgariter jazi''). У лісьце да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] ад 1420 году вялікі князь [[Вітаўт]] ужыў выраз «''ловы, у народнай мове менаваныя „гайны“''»{{Заўвага|[[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] падае: «''Гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>}} (''indagines, alias in vulgari hayn'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 208.</ref>. У 1423 годзе ён зацьвердзіў дароўную грамату віленскага ваяводы Альбэрта Манівіда капліцы пры Віленскай катэдры, дзе загадвалася тром «''сем’ям''» (''familiae vulgariter siemie'') Цярэнцевічаў (''Terentiewiczy'') даваць «''лукно пяціпяднае''» (''lukno petypedne'') мёду, а братам Львовічам (''Lwowiczy'') і Небутовічам (''Nebutowiczy'') — «''лукно шасьціпяднае''» (''vulgariter lukno szescipedne'') мёду на карысьць той капліцы<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У дароўнай грамаце віленскага мяшчаніна Мацея Волаха і яго жонкі Дароты [[Віленскі кляштар францішканаў|Віленскаму кляштару францішканаў]] ад 1422 году лацінскі выраз «''situm circa fluvium Niemesz''» («''разьмешчаны ля ракі [[Нявежа (Летува)|Нямежы]]''») патлумачылі гутарковым выразам «''на Нямежы''» (''in vulgari comuniter dicendo na Nemeszi'')<ref name="Dajlida-2019-176">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176.</ref>. У 1434 годзе ў дароўнай грамаце, якой [[Андрэй Саковіч (ваявода)|Андрэй Саковіч]], дзедзіч [[Немянчын]]а, надаваў Віленскай катэдры дзесяціну з свайго двара ў [[Сьвянцяны|Сьвянцянах]], згадваліся мясцовыя жыхары Войтка, два Мікіты, Кузьма Сямашыч (''Cusma Semaszicz''), Кастусь Пуршка (''Costhus alius Purschka'') ды іншыя. Некаторыя зь іх былі ўдзельнікамі суполак [[Бортніцтва|бортнікаў]], якія па-народнаму называліся «''сябрылы''» (''alias sabrili''); супольнік такой сябрылы называўся «''сябрыч''» (''alias sabricz'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1436 году, якой [[Конрад Кучук]] (''Cunradus alias Kuczuc''), дзедзіч [[Жырмуны|Жырмуноў]], чыніў наданьне Віленскаму касьцёлу францішканаў, згадвалася мера мёду, якая па-народнаму называлася «''шацец''» (''vulgariter dictam szathec'')<ref name="Dajlida-2019-176"/>. У грамаце 1437 году [[Станіслаў Даўгайла]], харужы віленскі, надаваў Віленскай катэдры сваю зямлю Навіны (''Nowiny'') на дзесяць «''бочак''» (''ad decem tunnas alias beczki'')<ref name="Dajlida-2019-177">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 177.</ref>. У 1451 годзе кашталян віленскі [[Сямён Гедыгольдавіч]] заснаваў [[Касьцёл Адведзінаў Найсьвяцейшай Панны Марыі (Вішнеў)|касьцёл]] у сваёй вотчыне [[Вішнеў (Менская вобласьць)|Вішневе]] і надаў яму зямлю «''з пашняй''» (''cum agro alias z pasznia'') і лугі, па-народнаму менаваныя «''сенажаці''» (''prata alias sianozaczy''). У 1452 годзе Магдалена, удава старосты [[Ліда|лідзкага]] Ягінта, надала Віленскаму кляштару францішканаў «''пашню''» (''agrum alias pasznia'') зь людзьмі ў [[Тракелі (Вярэнаўскі раён)|Тракелях]]. У 1459 годзе пан [[Андрэй Даўгердавіч]] надаў [[Касьцёл Сьвятога Апостала Андрэя (Лынтупы)|касьцёлу]] ў [[Лынтупы|Лынтупах]] людзей, якія мусілі даваць «''бязьмен''» мёду (''bezmien mellis'') або «''пуд''» мёду (''pud mellis''), а таксама пэўную меру «''грачыхі''» (''hreczychy'')<ref name="Dajlida-2019-177"/>{{Заўвага|Таксама ў [[Справаздача|лічбавых]] кнігах Віленскага біскупства XVI стагодзьдзя ў лацінскім тэксьце трапляюцца гутарковыя (''vulgo dictus'') выразы: «паловіца мёдава» (''polowicza myodowa''), мёду «сытнега» (''sythnego''), «цівонскега» (''czywonskyego''), «радунічнэ» (''radunyczne''), «паклон лісічны» (''poklon lysiczny'') ды іншыя<ref>Kościół zamkowy czyli katedra Wileńska. Cz. ІІ. / oprac. x. J. Kurczewski. — Wilno, 1908. S. 178, 180, 199, 201.</ref>. Апроч таго, у [[Хроніка Віганда|Хроніцы Віганда]] зазначаецца, што літоўскія судны па-народнаму завуцца «''паромы''»: {{мова-la|«comprehenduntque ibi duas naves Lithwanas vulgariter Promen»|скарочана}}<ref>Scriptores rerum Prussicarum. Bd. 2. — Leipzig, 1863. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=8H8OAAAAYAAJ&q=Promen#v=snippet&q=Promen&f=false S. 565].</ref><ref>Łowmiański H. Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego. T. 1. — Wilno, 1931. [https://www.google.by/books/edition/Studja_nad_poczatkami_spoleczenstwa_i_pa/fjQaAAAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1&bsq=%22vulgariter+Promen%22&dq=%22vulgariter+Promen%22&printsec=frontcover S. 8].</ref>}}. Ліцьвіны часта падавалі ў дакумэнтах свае славянскія народныя формы [[Імёны ліцьвінаў|імёнаў]] або прозьвішчы на -віч: ''nos dominus Basilius alias [[Васіль Саковіч (літоўскі баярын)|Waschko Sakowycz]]'' (1444 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-1к}} S. 203.</ref>, ''dominus Andreas alias Hrimko [[Сурвіла|Surwiłowicz]]'' (каля 1450 году)<ref>{{Літаратура/Спадчыньнікі Вітаўта (2015)|к}} С. 600.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Дабрагост Нарбутавіч|Dobrogost Narbutowicz]]''<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 148.</ref> (1471 год)<ref>{{Літаратура/Дыпляматычны кодэкс Віленскай катэдры і дыяцэзіі|1-2к}} S. 320.</ref>, ''Petrus alias [[Пётар Гедыгольдавіч|Szenko Gyedygoldowicz]]'' (1485 год)<ref>[http://starbel.by/dok/d170.htm Грамота вдовы виленского каштеляна Петра (Сенька) Гедигольдовича Милохны на двор Мир (1485)]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Fontes historiae Magni Ducatus Lithuaniae</ref> ды іншыя<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 15, 60—61, 189, 205—206.</ref>. [[Файл:Ліст вялікага князя Вітаўта з подпісам “Сам” (1399).jpg|значак|Ліст вялікага князя Вітаўта рыскаму бурмістру на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] з подпісам «''Сам''», 1399 г.]] Яшчэ ў XIII ст. прускі храніст Хрысьціян пісаў: «''Калісьці [[Вэнэды]]я, цяпер Літванія, адсюль назва Вэнэдзкай затокі''» і такім спосабам лічыў пачатковую Літву [[Славянскія мовы|славянскай]] краінай<ref>[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] Літва і ліцьвіны — адкуль і хто? (пасляслоўе) // {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы|к}} С. 23.</ref>. У 1440-х гадох славянскай назваў літоўскую мову пісьменьнік і гуманіст, будучы [[папа|рымскі папа]] [[Піюс II (папа рымскі)|Энэа Сыльвіё Пікаляміні]]: «''Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская''»{{Заўвага|{{мова-la|«Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est''»|скарочана}}<ref>Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. — Parrhisiis, 1509. P. 109v—110.</ref>}}<ref name="Urban-2001-113">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 113.</ref><ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265—266.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Невядомы сучасьнік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] ў трактаце пра Памор’е (1464 год) пісаў, што «''мову памаранаў аднолькава могуць разумець палякі, русіны, ліцьвіны і прусы{{Заўвага|Пад прусамі тут, напэўна, разумелася польскае насельніцтва, якое тады жыло ў нізоўі [[Вісла|Віслы]] на яе правым узьбярэжжы<ref name="Urban-2001-15">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 15.</ref>}}''»<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што хоць сам Длугаш адзначыўся супярэчлівымі сьцьверджаньнямі пра мову ліцьвінаў, якіх залічваў да славянізаваных балтаў гэтак званага «[[Італійцы|італійскага]] паходжаньня»<ref name="Urban-2001-76">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 76.</ref>, аднак апісваючы эпізоды хрышчэньня ліцьвінаў і [[жамойты|жамойтаў]] храніст засьведчыў: пры хрышчэньні ліцьвінаў польскія сьвятары ня мелі патрэбы ў перакладніках, якія спатрэбіліся ім пры хрышчэньні жамойтаў{{Заўвага|Таксама у 11-й кнізе сваіх хронікаў Ян Длугаш згадаў першага каталіцкага біскупа для Жамойці [[Мацей зь Вільні|Мацея]]: «''з паходжаньня Немец, які, аднак, нарадзіўся ў Вільні. Ён добра ведаў мовы літоўскую і жамойцкую''», чым прызнаў існаваньне дзьвюх асобных моваў — літоўскай і жамойцкай<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22.</ref>}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 22, 103.</ref>. Тым часам вялікі князь [[Гедзімін]] запрашаў з Захаду ў Вялікае Княства Літоўскае дзеля хрышчэньня ліцьвінаў манахаў-прапаведнікаў, якія валодалі «польскай» і «рускай» мовамі<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 58, 102.</ref>. У грамаце вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] да біскупа віленскага [[Войцех Табар|Войцеха Табара]] ад 1503 году пан [[Іван Сапега]], які працаваў у славянскім сакратарыяце Вялікага Княства Літоўскага і фактычна азначаўся ў дзьвюх папскіх булах ад 1501 году як «''сакратар рускай мовы''» («''secretarius Ruthenicus''», «''in cancellaria Ruthenica secretarium et capitaneum''»), характарызаваўся як «''secretario nostro Litvano''» («''secretarius noster Litvanus''»), што варта разумець як «''сакратар літоўскай мовы''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 114.</ref>. Паводле гісторыка Паўла Урбана, гэта ёсьць адным зь сьведчаньняў працэсу сьціраньня этнічнай мяжы паміж ліцьвінамі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]] ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="Urban-2001-85">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 85.</ref>. Увогуле, атаясамліваньне Літвы і Русі адзначаў яшчэ польска-прускі гісторык і этнограф XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мацей Прэторыюс||pl|Mateusz Pretoriusz}}, тлумачэньне якому бачыў у агульным паходжаньнем рускіх і літоўскіх княскіх дынастыяў — «''з Прусаў''»<ref>Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. T. 1, cz. 1. — Warszawa, 1824. [https://polona.pl/item/historya-narodu-polskiego-t-1-cz-1,OTYyMDI0Njg/265/#info:metadata S. 206].</ref>. Ён жа сьцьвярджаў паходжаньне назвы літвы ад [[Люцічы|люцічаў]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 292.</ref>, а таксама сьведчыў, што «''літоўская мова ёсьць настолькі пашыранай у Русі, што літоўскую мову называюць рускай і рускую — літоўскай''»{{Заўвага|{{мова-de|«Die Littauische Sprache ist in Reussen so gemein gewesen, dass man Littauisch Reussisch genannt und Reussisch Littauisch»|скарочана}}}}<ref>Vater J. S. Die Sprache der alten Preussen. — Braunschweig, 1821. [https://books.google.by/books?id=LoICAAAAQAAJ&pg=PR12-IA6&dq=Die+Littauische+und+jetzige+Nadravische&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiX_eWNjp31AhWX87sIHWgzCo4Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Die%20Littauische%20und%20jetzige%20Nadravische&f=false S. VI].</ref>, на што зьвяртае ўвагу [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 278.</ref>. Паводле гісторыка [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]], азначэньне старой беларускай літаратурнай мовы як «рускай» (паралельна зь яе азначэньнем «літоўскай» — як гутарковай мовы ліцьвінаў) тлумачыцца тым, што яна ўжывала на пісьме [[Кірыліца|кірылічныя «рускія» літары]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 147.</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] ў сваёй лацінамоўнай грамаце [[Дарагічын (Падляскае ваяводзтва)|Дарагічынскай]] зямлі ([[Вільня]], 1516 год) адзначаў, што ў «''народнай літоўскай мове''» ({{мова-la|vulgo Lituanico|скарочана}}) судовыя выканаўцы называюцца [[Дзецкі|«дзецкія»]] (''Dzieczkie'')<ref>Januszowski J. Statuta, prawa y constitucie. — Kraków, 1600. [https://books.google.by/books?id=AwpqPXb2wE8C&pg=PA834&lpg=PA834&dq=%22vulgo+lituanico%22&source=bl&ots=Pj8onEbDfy&sig=ACfU3U3c61-MJ5YxF1VMaHXJ7Wjj75Uwhw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi78qfTgoX2AhVSQfEDHZMyBsgQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=lituanico&f=false S. 834].</ref><ref>Statut litewski. Zbior praw Litewskich od roku 1389 do roku 1529. — Poznań, 1841. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=nkhYAAAAcAAJ&q=lithuanico#v=snippet&q=lithuanico&f=false S. 119].</ref>. Вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] ва [[Дамова|ўмове]] 1545 году з прускім герцагам [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхтам Гогенцолернам]], пляменьнікам свайго бацькі Жыгімонта Старога, назваў беларускую мову «роднай», «нашай»: {{мова-la|vsque ut lingua Teutonica vocant Rogort, nostra vero vulgari Raigrod|скарочана}}<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=nostra+vero+vulgari+Raigrod#v=snippet&q=nostra%20vero%20vulgari%20Raigrod&f=false С. 7].</ref>. Тым часам Альбрэхт Прускі ва ўласным выкладзе той умовы азначыў гэтую мову літоўскай: «''Lithuanica vero volgari Raigrod''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZmVcAAAAcAAJ&q=Lithuanica#v=snippet&q=Lithuanica&f=false С. 12].</ref>. Літоўскія паны-камісары (Вацлаў, біскуп жамойцкі; [[Рыгор Рыгоравіч Осьцік|Рыгор Осьцік]], кашталян віленскі; [[Аляксандар Хадкевіч (ваявода наваградзкі)|Аляксандар Хадкевіч]], ваявода наваградзкі; Ян Даманоўскі, пробст Віленскі; Мікалай Нарбут, капітан мазырскі) зьвярнулі ўвагу на неадпаведнасьць некаторых месцаў у лісьце прускага герцага да ліста вялікага князя, але абмінулі як нейкую неадпаведнасьць сьцьверджаньне, што «[[Райгорад|Райгрод]]» ёсьць назвай «''у народнай літоўскай мове''»<ref>Книга посольская Метрики Великого Княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование Короля Сигизмунда Августа (с 1545 по 1572 год). — Москва, 1843. С. 11—12.</ref>. У лістох [[Салямон Рысінскі|Салямона Рысінскага]] захаваліся ўпаміны пра эпіграму ў гонар Радзівілаў на «''народнай мове''» аўтарства [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Т. 1. — {{Менск (Мінск)}}, 2006. С. 480.</ref>, які падпісваў свае творы словам Ліцьвін<ref>Рагойша М. Псеўданім як фактар беларускай журналісцкай практыкі пачатку XX ст. (на матэрыяле перыядычных выданняў «Наша Доля» і «Наша Ніва») // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. Куляшова. № 4 (25), 2006. С. 182.</ref> (у тым ліку беларускамоўны «На гербы яснавяльможнага пана… [[Фёдар Скумін Тышкевіч|Тэадора Скуміна]]»). Апроч таго, Салямон Рысінскі пераклаў вершы Андрэя Рымшы зь «''мясцовай мовы''» на лацінскую<ref>Латышонак А. [https://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства: XVI стагоддзе: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск, 2005. С. 126—131.</ref>. [[Файл:Yermolin Chronicle.jpg|значак|Першая старонка [[Ярмолінскі летапіс|Ярмолінскага летапісу]]: «''Бысть [[Славянскія мовы|Словѣнскіи азыкъ]] отъ седмідесять і дву азыкъ едінъ… раззiдошася по земли и прозвашеся своимі имены, сѣдше на которомъ мѣстѣ… сѣдоша на Вислѣ рѣцѣ и прозвашася [[Палякі|Ляхове]], а инии [[Люцічы|Лютичи]], а инии Литва, а иніи Мазовшане, а инiи Поморяне''»<ref>ПСРЛ. Т. 23. — СПб., 1910. [https://books.google.by/books?id=hZdZAAAAcAAJ&pg=PP13&dq=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A+%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A+%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjwlID25Pb8AhVc57sIHXOWBDsQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B8%20%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%20%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%8A%20%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 1].</ref>]] Такія эўрапейскія навукоўцы, як Гэртман Шэдэль у «Сусьветнай хроніцы» (1493 год)<ref name="Panucevic-2014-265">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 265.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, дырэктар [[Нюрнбэрг|Нюрнбэрскае]] гімназіі Ян Коклес Норык у «Дэкастыхоне» (1511 год){{Заўвага|{{мова-la|«Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica»|скарочана}}<ref>Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/>, Ян Багемскі ў працы «Звычаі ўсіх народаў» (1538 год){{Заўвага|{{мова-la|«Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…»|скарочана}}<ref>Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538. P. 80v-81.</ref>}}<ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/> і аўстрыйскі дыплямат [[Жыгімонт Гербэрштайн]] у «Гісторыі Масковіі» (1549 год) пісалі пра Літву, як пра славянскі народ. Усе яны залічвалі літоўскую мову да [[славянскія мовы|славянскіх моваў]]<ref name="Stankievic-2003-639">Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639.</ref>. Гісторык [[Вітаўт Чаропка]] зьвяртае ўвагу на тое, што самі ліцьвіны лічылі сябе за славянаў, пра што сьведчыць зробленая ў 1634 годзе заява жыхарам Маскоўскай дзяржавы, што яны зь імі «''людзі аднае веры Хрэсьціянскае, аднаго языка і народа Славенскага''»<ref>Труды и летописи Общества истории и древностей российских. Ч. 6. — Москва, 1833. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DTFjAAAAcAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%22&f=false С. 240].</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 44.</ref> (падобную заяву яшчэ ў 1600 годзе таксама зрабіў Леў Сапега перад [[Барыс Гадуноў|Барысам Гадуновым]]<ref>Журнал Министерства народного просвещения. Ч. 68, 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kx0ZAQAAIAAJ&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22#v=snippet&q=%22%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%22&f=false С. 112].</ref>). Жыгімонт Гербэрштайн, які наведваў Літву ў 1517—1526 гадох, пісаў: * «''…бізона ліцьвіны ў сваёй мове называюць „зубар“ (Suber{{Заўвага|Тым часам [[летувісы]] завуць гэтага зьвера ''stumbras''<ref name="Arlou-2012-160">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 160.</ref><ref name="Zajkouski-2009">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>}})''»{{Заўвага|{{мова-la|«Bisontem Lithwani lingua patria vocant Suber, Germani improprie Aurox vel Urox»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=suber&f=false P. 117].</ref>|скарочана}}}}; * «''…той зьвер, якога ліцьвіны ў сваёй мове называюць „лось“ (Loss), по-нямецку завецца Ellend („лось“ — нямецк.)''»{{Заўвага|{{мова-la|«Quae fera Lithwanis sua lingua Loss est, earn Germani Ellend, quidem Latine Alcem vocant»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?id=iUphAAAAcAAJ&pg=PA118-IA1&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii8ueNhb70AhWB-qQKHTj7BbIQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Quae%20fera%20Lithwanis%20sua%20lingua%20Loss&f=false P. 118].</ref>|скарочана}}}}; * «''Гаспадар прызначае туды [ў Жамойць] ўрадоўцу [зь Літвы], якога ў сваёй мове яны [ліцьвіны] называюць „староста“ (Starosta)''»{{Заўвага|{{мова-la|«ex Lithvania a Principe Praefectus, quem sua lingua Starosta, quasi seniorem appellant praeficitur»<ref>Sigmund von Herberstein. Rervm Moscoviticarvm Commentarii. — Antverpiae, 1557. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=iUphAAAAcAAJ&dq=Quae+fera+Lithwanis+sua+lingua+Loss&q=suber#v=snippet&q=starosta%20lingua&f=false P. 119].</ref>|скарочана}}}}<ref name="Stankievic-2003-639"/>. Вэнэцыянскі дыплямат Марка Фаскарына ў 1557 годзе пісаў, што «''маскавіты размаўляюць і пішуць славянскай мовай, таксама як [[Харватыя|далматы]], [[Чэхія|чэхі]], [[палякі]] і ліцьвіны''»{{Заўвага|{{мова-it|«Questi Moscoviti parlano la lingua Schiavona, et scrivono nella stessa, siccome i Dalmatini, Bohemi, Polacchi et Lithuani…»|скарочана}}<ref>Historica Russiae Monumenta, ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis depromta ab A. J. Turgenevio, T. I. Nr. 135. — Petropoli, 1841. P. 149.</ref>}}<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 639—640.</ref>. Успрыманьнем у Польшчы ліцьвінаў (разам з русінамі) як народу славянскай мовы, этнічна блізкага палякам, тлумачыцца пасольская інструкцыя для [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] на перамовы з новаабраным папам [[Юліюс II (папа рымскі)|Юліюсам II]], выдадзеная ў 1504 годзе ў канцылярыі [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]], дзе сьцьвярджалася нібы «''землі Літоўскага княства спакон веку былі заселеныя палякамі''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 84, 113.</ref>. Тым часам у творах паэта і пісьменьніка [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], аднаго з заснавальнікаў [[Польская літаратура (рэнэсанс)|польскай літаратуры]], ліцьвіны гавораць па-беларуску (напрыклад, ліцьвін простага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] зь верша «Litwin co pytał Polaka iako gi zową», выдадзенага ў 1562 годзе<ref>Rozprawy Akademii Umiejętności: Wydział Filologiczny. T. VIII, 1894. [https://books.google.by/books?id=bFIoAAAAYAAJ&pg=PA331&dq=rzek%C5%82+Litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwisoP7b4t7zAhVI6qQKHfNUAHsQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=rzek%C5%82%20Litwin&f=false S. 331].</ref>). Як падкрэсьліваў польскі гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]], «''калі [Мікалай Рэй] пазьней апісваў русінаў, яны гаварылі „па-літоўску“ (г.зн. па-беларуску; ліцьвін у яго заўсёды быў толькі беларусам), ніколі па-ўкраінску''»{{Заўвага|{{мова-pl|«[Mikołaj Rej] jeżeli później o Rusinach opowiadał, prawili mu po "litewsku" (tj. po białorusku; Litwin u nego zawsze tyle co Białorusin), nigdy po małorusku»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Mikołaj Rej: człowiek i dzieło. — Lwów, 1922. S. 7.</ref><ref>Brückner A. Mikołaj Rej. — Warszawa: PWN, 1988. [https://books.google.by/books?id=SKTqAAAAMAAJ&q=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&dq=Miko%C5%82aj+Rej+litwin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjn5Lee4N7zAhVrgP0HHScUAxkQ6AF6BAgCEAI S. 14].</ref>. Таксама польскі паэт {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Патоцкі||pl|Wacław Potocki}} (1622—1696) у адным з сваіх твораў тлумачыў, што «''[[Бацьвіньне|boćwiny]] па-літоўску, па-нашаму ćwikły''»<ref>Potocki W. Ogrod fraszek. — Lwów, 1907. [https://archive.org/details/ogrodfraszek00potogoog/page/324/mode/2up?q=litewsku S. 324].</ref>. [[Файл:Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие (1627, 1783).jpg|значак|Першая старонка катэхізісу {{nowrap|Л. Зізанія}} (перавыданьне 1783 году, [[Горадня]]): «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''»]] Апублікаваная ў 1578 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] [[Хроніка Эўрапейскай Сарматыі]] зазначала, што «''…усе іншыя найбольшыя і найхрабрэйшыя народы ўсходніх і паўночных краінаў, якія ўжываюць славянскую мову, ёсьць баўгары, басьнякі, сэрбы, …ліцьвіны, што пануюць размашыста, кашубы… чэхі, палякі, мазуры… Ва ўсіх гэтых краінах, ад Ледавітага акіяну… да Міжземнага і Адрыятычнага мораў, жывуць народы славянскай мовы… Хоць многія зь іх свой бацькоўскі спосаб жыцьця зьмянілі на звычаі іншых народаў. Гэтак басьнякі, баўгары, сэрбы, рацы і далматы перанялі звычаі туркаў і вугорцаў… Ліцьвіны, русіны і мазуры зблізіліся з палякамі… Па-за гэтым, аднак, усе яны, хоць расьсяліліся сярод іншых народаў, гутараць, асабліва ў вёсках, на сваёй роднай, хай сабе адметнай, славянскай мове''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 18—19.</ref>. Таксама пры апісаньні Масковіі паведамлялася, што «''іншыя славяне, якімі ёсьць палякі, чэхі, ліцьвіны (літва) ды іншыя, якія ад мовы рускай адрозьніваюцца, іншым імём цара называюць, адныя Krol, другія Korol, альбо Kral…''»{{Заўвага|{{мова-la|«cæteri autem Slavones vtpote Poloni, Bohemi, Lituani, et cæteri, qui ab idiomate Ruthenico diuersi sunt, alio nomine Regem appellant, scilicet Krol, alij Korol, et Kral»|скарочана}}<ref> Sarmatiae Europeae descriptio, quae regnum Poloniae, Lituaniam, Samogitiam, Russiam, Masouiam, Prussiam, Pomeraniam, Liuoniam, & Moschouiae, Tartariaeque partem complectitur. — Cracovia, 1578. [https://books.google.by/books?id=ULz4bTnQRRoC&pg=RA1-PA29&dq=lithwanice&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjT0tKVws3zAhVbSvEDHcDSCYIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=kral&f=false Fol. 25].</ref>}}{{Заўвага|{{мова-pl|«Insi zaś Słowacy, iako są Polacy, Czechowie, Litwa, y insi, ktorzy od mowy Ruskiey są rożni inszym imieniem Cara zowią iedni Krolem drudzy Korolem albo Kralem...»<ref>Zbior dzieiopisow polskich, Т. 4. — Warszawa, 1768. [https://books.google.by/books?id=HvYvAAAAYAAJ&pg=PA523&dq=Cara+zowi%C4%85+iedni+Krolem+drudzy+Korolem+albo+Kralem&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiYusyoy87zAhVGSPEDHeBLBFwQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=Cara%20zowi%C4%85%20iedni%20Krolem%20drudzy%20Korolem%20albo%20Kralem&f=false S. 523].</ref>|скарочана}}}}. А ў дапоўненым польскамоўным выданьні 1611 году зазначалася, што «''…называе гэты танец русь і літва Korohodem''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...zowie ten taniec Ruś y Litwa Korohodem»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=FxhhAAAAcAAJ&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85%2C+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&q=Korohodem#v=onepage&q=taniec&f=false S. 27].</ref>|скарочана}}}} і «''…як русь, і літва абутак сабе пляце, які літва называе Lapciami, а русь — Kurpiami''»{{Заўвага|{{мова-pl|«...iako Ruś y Litwa obuwie sobie plotą, które Litwa lapciami, Ruś kurpiami nazywa»<ref>Kronika Sarmacyey Europskiey. — Krakow, 1611. [https://books.google.by/books?id=FxhhAAAAcAAJ&pg=RA4-PA11&dq=y+Litwa+obuwie+sobie+plot%C4%85,+kt%C3%B3re+Litwa+lapciami&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwirgZfnxM7zAhU1SvEDHe--CFwQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=l%C3%A1p%C4%87i%C3%A1mi&f=false S. 11].</ref>|скарочана}}}}{{Заўвага|Разам з тым, у гэтым жа выданьні адзначалася, што {{мова-pl|«...y sam narod Litewski iasnie assernie abowiem wiele słow Lacinskich y Włoskich w iezyku ich przyrodzonym nayduie sie iako [[Дзевас|Dziewos]] po Litewsku a po Lacinie Deus Bog; Saulas, u nich Słońce a po Lacinie Sol; maja y Niemieckich słow w swey mowie niemało jako Kinig a u nich Kоnigos Xiaże. Maia y Greckich słow nieco w sobie <...> ale się w tych swych kraiach z [[Палямон (літоўскі князь)|Palemoniem]] zoszli»|скарочана}}. Паводле гісторыка і мовазнаўцы [[Мікалай Нікалаеў|Мікалая Нікалаева]], укладальніка акадэмічнага выданьня «Гісторыі беларускай кнігі», у той час пад назвай «літоўская мова» ўжо разумелася лучнасьць славянскіх і балтыйскіх дыялектаў у межах Вялікага Княства Літоўскага (палітычнай Літвы): «''у розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыялектамі „рускай“ ці „літоўскай“ мовы''», прытым «''асабліва адрозьніваліся дыялекты балтыйскія''»<ref>{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 78.</ref>}}. Нямецкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Герман Фаброніюс||de|Hermann Fabronius}} у сваёй этнаграфічнай працы 1614 году («Newe Summarische Welt-Historia…»; перавыдавалася ў 1627 годзе<ref>Fabronius H. Geographia historica. — Ketzel, 1627. [https://books.google.by/books?id=9o1BAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false S. 306].</ref>) зазначаў: «''Мова ў іх, у палякаў і ліцьвінаў — [[Вэнэды|вэндзкая]], у русінаў таксама, а ў прусаў нямецкая каля мора, усярэдзіне краіны — вэндзкая. У [[Лівонія|Лівоніі]], аднак, маюць часткова нямецкую, часткова асаблівую мову, але зь некаторымі словамі вэндзкага паходжаньня, як то „нябёсы“ называюцца па-славянску ''nebesih'', па-польску ''niebiessich'', па-лівонску ''debbessis''{{Заўвага|{{мова-lt|debesis|скарочана}} — воблака}}… „Імя“ называецца па-вэндзку або па-славянску ''imi'', па-польску ''imie''… але па-лівонску ''waarz''{{Заўвага|{{мова-lt|vardas|скарочана}} — імя}}. „Дзяржава“ называецца па-вэндзку ''Krailestuo'', па-польску ''Krolestuvo'', па-лівонску ''Walstibe''{{Заўвага|{{мова-lt|valstybė|скарочана}} — дзяржава}}… „Хлеб“ называе лівонец ''Mayse''{{Заўвага|{{мова-lv|maize|скарочана}} — хлеб}}… паляк і багемец — ''Chlieba»<ref>Fabronius H. Newe Summarische Welt-Historia vnd Beschreibung aller Keyserthum, Königreiche, Fürstenthumb, vnd Völcker heutiges Tages auff Erden. — Ketzel, 1614. [https://books.google.by/books?id=bT1VAAAAcAAJ&pg=PA396&dq=Debbessis&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwin0sO83Y_9AhUH36QKHS_hDiEQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Debbessis&f=false S. 396].</ref>. [[Файл:Чэскі і рускі когут, валынскі півень, літоўскі пятух (1627, 1653).jpg|значак|Старонка слоўніка П. Бярынды (другое выданьне, Куцейна пад [[Ворша]]й, 1653 г.): «''Пѣтель: чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі — пятух''»]] Маскоўскі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Трыфан Карабейнікаў||ru|Коробейников, Трифон}} пры апісаньні свайго падарожжа празь Вялікае Княства Літоўскае адзначыў пра адно зь местаў: «''А поставил тое полату, живеть в ней костянтиновской жилец, судья, по-литовски [[войт|вой]], именем Скряга''»<ref>Православный Палестинский сборник. Т. 9, вып. 2. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=GcM7AQAAMAAJ&pg=RA1-PA76&dq=%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D1%8F+%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B9&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwityJ6Zib35AhUBh_0HHX1SD0QQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q&f=false С. 76].</ref>. У {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вайсковы статут Маскоўскай дзяржавы (1607)|вайсковым статуце Маскоўскай дзяржавы 1607 году|ru|Воинский устав (1607)}} зазначалася<ref>Устав ратных, пушечных и других дел, касающихся до воинской науки. Т. 1. — СПб., 1777. [https://books.google.by/books?id=fvtkAAAAcAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%BF%D0%BE+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8A,+%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%8A&source=bl&ots=pGqMudYDUC&sig=ACfU3U16i03ipvtTAPg7wX34h8B2NroklA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwi96-63uL_zAhUYtKQKHd4MAbYQ6AF6BAgREAM#v=onepage&q&f=false С. 73].</ref>: «''…подобает большому Маршалке <…> держаши у себя книгу, именуемую по Француски ле Дроа, а по Немецки Спекулюм Саксоници юрис, а по Польски и по Литовски Статут, а по Руски судебник''»<ref>Савченко Д. А. Создание Соборного Уложения: исторический опыт модернизации отечественного законодательства // Вестник НГУЭУ. № 3, 2013. С. 211.</ref>. У скарзе жыхара [[Наўгародзкая зямля|Наўгародзкай зямлі]] да маскоўскага гаспадара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] пра напад у 1610 годзе на вясельны паязд адзначалася, што нападнікі крычалі «''по-литовски: хапай, хапай, рубай, рубай''»<ref>Селин А. А. Об одной сельской свадьбе при царе Василии Шуйском // Мифология и повседневность. Вып. 2. Мат. науч. конф., 24-26 февраля 1999 г. СПб., 1999. С. 186—197.</ref>. У Актах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] (запіс ад 1618 году): «''…выехали из деревни человек с пятнадцать, а на них магерки литовския, и почали им говорить по-литовски: не утекайте-де!''»<ref>Акты Московского государства. Т. 1. — СПб., 1890. С. 148.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/>{{Заўвага|Паводле маскоўскага дакумэнту 1621 году, «''показывал… тот литвин Федька [Яковлев [[Слуцак|слутчанин]]] проезжею память, писана по-литовски…''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 78.</ref>; у выпісе з дакумэнтаў Маскоўскай дзяржавы за 1658 год зазначалася пра [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|ўзятага ў палон]] беларуса: «''зовут де ево по-литовски Ян Мелешков, а во крещение Гришка Иванов сын''»<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 386.</ref>}}. У азбукоўніку спраўніка Маскоўскага друкарскага двара Давіда Замарая, складзеным у 1620-я гады, некаторыя словы зь беларускай мовы азначаліся як «''пословица литовская''», а сярод пераліку падобных моваў сьцьвярджалася «''словенъская же с литовскою и [[Чэская мова|чешскою]]''»<ref>Библиологический словарь и черновые к нему материалы. — СПб., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=eGDPFo80qb0C&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6%D0%B5+%D1%81%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E+%D0%B8+%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22#v=snippet&q=%22%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B6%D0%B5%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%87%D0%B5%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E%22&f=false С. 312].</ref><ref name="Kovalenko-2018">Коваленко К. И. Азбуковник Давида Замарая как источник по русской лексикографии XVII века: дис. кандидат наук: 10.02.01 — Русский язык. — Санкт-Петербург, 2018. С. 179, 283, 397.</ref>. Увогуле, у азбукоўніках Маскоўскай дзяржавы XVI—XVII стагодзьдзяў пад літоўскай разумелася беларуская мова<ref>Будилович А. Общеславянский язык, в ряду других общих языков древней и новой Европы, Т. 2. — Варшава, 1892. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=0IHT8FUv5gMC&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%28%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20(%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5&f=false С. 11].</ref><ref name="Kovalenko-2018"/>. У 1655 годзе маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] скардзіўся запароскім казакам на паклёпніцкія ў дачыненьні да Маскоўскай дзяржавы кнігі, якія за [[Ян Казімер|Янам Казімерам]] [[Паны-Рада]] надрукавалі ў розных местах «''на польскай і на літоўскай мовах''» ({{мова-ru|«на польском и на литовском языках»|скарочана}})<ref>Полное собрание законов Российской империи. Т. 1. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=AbZFAAAAcAAJ&pg=PA626&dq=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiT3LmXic38AhXOGewKHdkfCW8Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 618].</ref>. У дакумэнтах Маскоўскай дзяржавы адзначаецца «літоўскае пісьмо» (нароўні з «польскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE&f=false С. 200, 215, 220, 226]</ref>, «лацінскім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20&f=false С. 205]</ref>, «грэцкім пісьмом»<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=snippet&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE&f=false С. 635].</ref>, «нямецкім пісьмом»<ref>Русская историческая библиотека, издаваемая Археографической комиссией. Т. 21. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=rQA5AQAAMAAJ&pg=PA355&dq=%22%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4tYTfl7b8AhXxQvEDHQeBDLYQ6AF6BAgEEAI#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8A%20%D1%81%D1%8A%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 356, 875].</ref>, «швэдзкім (сьвейскім) пісьмом»<ref>Архив князя Воронцова. Кн. 24. — Москва, 1880. [https://books.google.by/books?id=ZpREAQAAMAAJ&pg=RA1-PA62&dq=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwicnI-Y8bj8AhVKPuwKHQXmCecQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 62].</ref> ды іншымі, зь якіх рабіліся пераклады на расейскую мову): «''[[Рыгор Хадкевіч|Григорей Хоткевич]] … прислал … лист литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D0%B8%22%20&f=false С. 76].</ref> або «''прислал … Григорей Александрович Ходкевич … лист, литовское писмо''»<ref>Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 71. — СПб., 1892. [https://books.google.by/books?id=ebsNAQAAMAAJ&pg=PA76&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjX9szvmbb8AhVph_0HHVXDB3UQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%20%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F%22&f=false С. 69].</ref> (1562 год), «''списано с литовского письма''» (1608 год)<ref>Сборник Императорского Русского Исторического Общества. Т. 137. — СПб., 1912. [https://books.google.by/books?id=HvsAAAAAMAAJ&pg=PA397&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi4i8G_-bX8AhWNraQKHRIeBsU4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 397].</ref>, «''для литовского письма переводу''» (1635—1639 гады)<ref>Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских. № 7. — Москва, 1848. [https://books.google.by/books?id=sW01AQAAMAAJ&pg=RA4-PA93&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi52M-3kLb8AhUzXvEDHeewDds4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 93].</ref>, «''перевод с литовского письма''» (1653 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской Академией наук. Т. 2. — СПб., 1894. [https://books.google.by/books?id=93gyAQAAMAAJ&pg=PA311&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 311].</ref>, «''в той церкви (у [[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкім Сафійскім саборы]])… пять сундуков с книгами печатными и с писмеными и со всякими литовскими письмами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=680&rotate=0&theme=white С. 278].</ref> <…> пять сундуков с рускими и с литовскими и с латынскими с розными книгами<ref>Сапунов А. П. Витебская старина. Ч. 2. — Витебск, 1885. [https://web.archive.org/web/20230107205921/https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003904857?page=694&rotate=0&theme=white С. 292].</ref>''» (1654 год), «''два листа, писаны литовским писмом''» (1658 год)<ref>Дополнения к актам историческим, собранные и изданные археографической коммиссией. Т. 4. — СПб., 1851. [https://books.google.by/books?id=StFEAQAAMAAJ&pg=PA136&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 136].</ref>, «''прислал… из села Мигович Фадей Крыжевской вестовые писма на четырех листах литовским писмом''» (1686 год)<ref>Памятники дипломатических сношений древней России с державами иностранными. Т. 6. — СПб., 1862. [https://books.google.by/books?id=pH5QAQAAMAAJ&pg=PA1375&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiAteq8nbb8AhXKiv0HHYHxCrMQ6AF6BAgBEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8A%22&f=false С. 1375].</ref>, «''в списку с литовского письма''» (1688 год)<ref>Полное собрание законов Российской Империи с 1649 года. Т. 2. — СПб., 1830. [https://books.google.by/books?id=9nk-AQAAMAAJ&pg=PA934&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjl_JPjj7b8AhXsSvEDHdm6CVMQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 934].</ref>. Існуюць дакумэнтальныя сьведчаньні, што ў Пасольскі прыказ Маскоўскай дзяржавы адмыслова бралі людзей дзеля «''литовского письма''»<ref>Беляков А. В. Служащие Посольского приказа 1645—1682 гг. — СПб., 2017. [https://books.google.by/books?id=KDadDwAAQBAJ&pg=PA167&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjDkcr2-LX8AhUVH-wKHaJLCUoQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0%22&f=false С. 167].</ref>. Увогуле, яшчэ ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] зьвяртаў увагу на тое, што ў Маскоўскай дзяржаве беларуская мова афіцыйна вызначалася як «літоўская»<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4].</ref>. Гэты ж факт прызнаюць летувіскія аўтары {{Артыкул у іншым разьдзеле|Станіславас Лазутка||lt|Stanislovas Lazutka}}, [[Ірэна Валіканіце]] і [[Эдвардас Гудавічус]]: «''у канцылярыі вялікага князя маскоўскага дакумэнты, якія прыходзілі з ВКЛ, напісаныя на старабеларускай мове, вызначаліся як пісаныя „па-літоўску“''»{{Заўвага|У якасьці прыкладаў падаюцца вопісы архіваў маскоўскага гаспадара і пасольскага прыказа: «''Грамота <…> писана по-литовски''» (1502 год), «''Лист <…> писан по-литовски''» (1570 год) ды іншыя<ref>Описи Царского архива XVI века и архива Посольского приказа 1614 года / Под ред. С. О. Шмидта. — Москва: Изд-во вост. лит., 1960. С. 68, 73.</ref>}}<ref>Лазутка С., Валиконите И., Гудавичюс Э. Первый литовский статут. — Вильнюс, 2004. [https://books.google.by/books?id=jeg1AQAAIAAJ&q=po+litowski+Pisan&dq=po+litowski+Pisan&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjx2qfv0vX1AhXDQ_EDHSUyANgQ6AF6BAgEEAI С. 64].</ref>. Праваслаўны культурны дзяяч [[Ляўрэнці Зізані]], ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага, выдаў у 1627 годзе на заказ патрыярха Вялікі [[катэхізіс]], у якім гэтак патлумачыў назву кнігі: «''Книга, глаголемая по-гречески катехизис, по-литовски оглашение, русским же языком нарицается беседословие''» і такім спосабам атаясамліваў літоўскую мову з [[Старабеларуская мова|старабеларускай]], а рускую — з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]]. Праз год маскоўскі гаспадар [[Міхаіл I Раманаў]] пытаўся ў яго: «''По литовскому языку как вы говорите „собра“?''», на што асьветнік адказваў: «''Тожде и по литовскому языку „собра“''»<ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-234"/><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. Іншы культурны дзяяч і лексыкограф [[Памва Бярында]], ураджэнец Рэчы Паспалітай, таксама атаясамліваў літоўскую мову з старабеларускай: «''пѣтель'' (царкоўнаславянская мова)'': чэскі і рускі — когут, валынскі — півень, літоўскі ''(г.зн. па-старабеларуску)'' — пятух''»<ref name="Sviazynski-2006">Свяжынскі У. Праблема афіцыйнай мовы ВКЛ у літоўскай і ўкраінскай гістарыяграфіях // «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года / Беларускі дзярж. ун-т; у аўтарскай рэдакцыі. — {{Менск (Мінск)}}: Права і эканоміка, 2007. С. 131.</ref>. Тым часам [[невель]]скі [[бургамістар]] Грыгоры Радзецкі (зь мянушкай Каваль), які перайшоў на бок [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў час [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] 1632—1634 гадоў, апісваў, як змог падмануць [[Полацак|полацкую]] варту празь веданьне «літоўскай» мовы: «''И в острог вошедчи, литовских сторожей к себе приманил дву человек, — заговорил по-литовски, — и примоня их, и зарубил тех сторожей''»<ref>Малов А. В. Начальный период Смоленской войны на направлении Луки Великие — Невель — Полоцк до разгрома Полоцка 3 июня 1633 г. // Памяти Лукичева. Сборник статей по истории и источниковедению. — М., 2006. С. 166.</ref>. А ў 1633 годзе апякун [[збор]]а ў [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]] Станіслаў Пакаш прасіў даслаць яму сьвятара, «''які б гаварыў па-літоўску''» ({{мова-pl|«któryby umiał po litewsku»|скарочана}})<ref>Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce. T. II. Cz. II. — Warszawa, 1905. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kek_AQAAMAAJ&q=umia%C5%82+po+litewsku+#v=snippet&q=umia%C5%82%20po%20litewsku&f=false S. 223].</ref>. [[Файл:Catechism by Peter Canisius in Belarusian.jpg|значак|Каталіцкі [[Катэхізіс|катэхізм]] на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]], надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] ў 1585 годзе<ref>[[Генадзь Семянчук|Семянчук Г.]] [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2005-2/siemiancuk205.htm Беларускі катэхізм ХVI ст.], [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2005.</ref>]] У 1649 годзе Віленская капітула (у складзе канонікаў Гераніма Сангушкі, Аляксандра Хадкевіча, Адама Копаця, Юрыя Валовіча, Андрэя Грыгаровіча ды іншых) пастанавіла прымаць у сэмінарыю [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] толькі моладзь, якая належным чынам ведала «''літоўскую мову''» ({{мова-la|linguae lituanicae|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=maturos%20et%20linguae%20lituanicae&f=false S. 312].</ref>. Статут Віленскага біскупства 1669 году, укладзены біскупам [[Аляксандар Казімер Сапега|Аляксандрам Сапегам]], дазваляў даваць бэнэфіцыі толькі тым іншаземцам, якія ведалі «''літоўскую''» ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мову, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах Віленскага біскупства (абыймала [[Віцебск]] і [[Мазыр]], але не абыймала Жамойці) паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131">[https://web.archive.org/web/20221004001720/http://vkl.by/articles/531 Віленскі сінод 1669] // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 131.</ref>. [[Файл:Widaw in German, Vilna in Italian, Wilenski in Lithuanian (Belarusian), Wilna in Polish, Vilne in French, Vilna in Latin (V. Coronelli, 1690) (2).jpg|значак|Фрагмэнт мапы ВКЛ ([[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыя]], 1690 г.) з назвамі Вільні на розных мовах: ''Widaw'' на нямецкай, ''Vilna'' на італьянскай, ''Wilenski'' [горад, замак] на літоўскай (г. зн. беларускай), ''Wilna'' на польскай, ''Vilne'' на францускай, ''Vilna'' на лаціне<ref name="Briedis-2009">Briedis L. Vilnius: City of Strangers. — Central European University Press, 2009. P. 15.</ref>]] Гісторык мовы [[Сяргей Запрудзкі]] сярод сьведчаньняў называньня беларускай мовы «літоўскай», апроч Жыгімонта Гербэрштайна, Лаўрэція Зізанія і Памвы Бярынды, таксама прыводзіць аўтара лацінамоўнай польскай граматыкі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі|Пятра Статорыюса-Стоенскага|pl|Piotr Stoiński}}{{Заўвага|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Статорыюс-Стоенскі||pl|Piotr Stoiński}} пісаў пра існаваньне мазавецкага, рускага і літоўскага дыялектаў поруч з польскай мовай, разумеючы пад літоўскім дыялектам беларускую мову<ref name="Zaprudzki-2013"/>}} (XVI ст.), славацкага падарожніка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Даніэль Крман|Даніэля Крмана|uk|Даніел Крман}} і [[Пісар вялікі літоўскі|пісара вялікага літоўскага]] [[Удальрык Крыштап Радзівіл|Ўдальрыка Радзівіла]], які заклікаў да рэформы літоўскай граматыкі на фанэтычнай аснове (XVIII ст.)<ref name="Zaprudzki-2013">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 91—93.</ref>. Ён жа адзначае сярод тых, хто сьцьвярджаў, што ліцьвіны гаварылі на славянскай мове, апроч Гераніма Праскага, яшчэ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Паола Джовія Навакомскі|Паолу Джовію Навакомскага|uk|Паоло Джовіо}} і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Конрад Геснэр|Конрада Геснэра|be|Конрад Геснер}}<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што гістарычных ліцьвінаў да шэрагу славянамоўных народаў таксама залічваў швэдзкі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёхан Гот Батвід||sv|Johannes Bothvidi}}{{Заўвага|{{мова-la|«Illyricam voco Linguam qua Sclavis, Croatis, Bohemis, Dalmatis, Polonis, Lithvanis, Russis, Muschovitis alias populi est communis»|скарочана}}}}<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 139, 142.</ref>, а першы [[Панславізм|панславіст]] [[Юры Крыжаніч]] пастанавіў у сваёй працы 1663 году: «''хачу выціснуць усіх іншаземцаў, узьнімаючы ўсіх дняпранаў, ляхаў, літоўцаў, сэрбаў, усякага, хто ёсьць сярод славянаў''»<ref>[[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 86.</ref>. Францускі палітык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Блез дэ Віжэнэр||pl|Blaise de Vigenère}} у сваім «Апісаньні Польскага Каралеўства» (1573 год) зазначаў пра жыхароў [[Падольле|Падольля]], што «''няма ніякага сумневу ў тым, што яны, падобна іншым, належаць да славянскага племені; бо і мова іхная, і норавы, і звычаі амаль тыя ж самыя, як у Русінаў, Валынян і Ліцьвінаў''»<ref>Блез де Виженер. [https://www.vostlit.info/Texts/rus14/Vizhener/text.phtml?id=395 Описание Польского Королевства] // Мемуары, относящиеся к истории Южной Руси. Вып. I (XVI ст.). — Киев, 1890.</ref>, падаваў прыклады славянскай мовы ліцьвінаў{{Заўвага|{{мова-fr|«le Bifons, que les Lithuaniens appellent Suber… Ellend est dict des Latins Alces, & des Polaques & Lituanies Loß»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. P. XXV—XXVI.</ref>}}, а таксама зазначаў пра Жамойць: «''толькі мова зусім не падобная, а таксама і тое, што там людзі тучнейшыя, ніж у Літве''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Toutefois il a esté tousiours fouz l'obeissance des Lithuaniens, & presque de mesmes façons de faire auec eux, sino que le langage n'est pas du tout semblable, & aussi que les personnes y sont de plus grande corpulence qu'e Lithuanie»|скарочана}}<ref>La Description du royaume de Poloigne, et pays adiacens. — Paris, 1573. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=58hWt2zphusC&q=Samogithie+Toutefois#v=snippet&q=Samogithie%20Toutefois&f=false P. XXVIII].</ref>}}. Далмацкі сьвятар і заснавальнік [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскай]] гістарыяграфіі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Маўра Арбініч||hr|Mavro Orbini}} паведамляў у 1601 годзе, што «''русіны і ліцьвіны, асабліва ў гарадох, і сёньня прытрымліваюцца звычая хлопаць у далоні падчас танцу, прыпяваючы „Ладоні“''»{{Заўвага|{{мова-it|«Li Russi, e Lituani, massime nelle ville, ancor hoggi hano per costume, che mentre ballano, e percuotono una mano con l’altra, cantando replicano Ladone»|скарочана}}<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Fx3OntcdUkQC&q=Ladone#v=snippet&q=Ladone&f=false P. 54].</ref>}}, а саміх ліцьвінаў ён далучаў да славянскіх народаў<ref>Il regno de gli Slavi, hoggi corrottamente detti Schiavoni. — Pesaro, 1601. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=seZlAAAAcAAJ&q=Lituani+pur+natione+Slaua+#v=snippet&q=Lituani%20pur%20natione%20Slaua&f=false P. 8, 54].</ref>. Нямецкі пісьменьнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Якаб Борніц||en|Jakob Bornitz}} зазначаў у сваёй кнізе (1625 год): «''Іншыя народы, апроч германцаў, таксама ўжываюць напой зь мёду, які па-народнаму называецца Medonen, напрыклад, Мёд [Meth] у ліцьвінаў, русінаў, маскавітаў, палякаў''»{{Заўвага|{{мова-la|«Alii populi praeter Germanos utuntur etiam potu consecto ex melle, vulgo „Medonen“ vocant, „Meth“ puta Lithvani, Rutheni, Moscovitae, Poloni»|скарочана}}<ref>Tractatus politicus de rerum sufficientia in Rep. & Civitate procuranda. — Francofurti, 1625. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Aw1lAAAAcAAJ&q=Rutheni#v=snippet&q=Rutheni&f=false P. 96—97].</ref>}}. Нямецкі дыплямат {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яган Георг Корб||ru|Корб, Иоганн Георг}} у дзёньніку свайго падарожжа 1698 году ў Масковію праз [[Прусія|Прусію]], Жамойць і Літву (у тым ліку сталіцу Вільню) пры апісаньні [[Жодзін]]а адзначыў, што свае заезныя двары ліцьвіны называюць «круг»<ref>Корб И. Г. Дневник путешествия в Московию. — СПб., 1906. [https://books.google.by/books?id=erw6AQAAMAAJ&pg=PA28&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi_68Pqj8LzAhVwRfEDHW48B7I4KBDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28].</ref> ({{мова-la|«Diversoria sua Lithuani Krug appellant»|скарочана}}<ref>Korb J. G. Diarium itineris in Moscoviam perillustris ac… — Vienna, 1698. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/55809-korb-j-g-diarium-itineris-in-moscoviam-perillustris-ac-ignatii-christophor-nobilis-domini-de-guarient-rall-ab-romanorum-imperatore-leopoldo-i-ad-tzarum-et-magnum-moscoviae-ducem-petrum-alexiowicium-anno-1698-vienna-1698#mode/inspect/page/38/zoom/4 P. 26].</ref>). На выдадзенай у 1690 годзе ў [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]] мапе Вялікага Княства Літоўскага падаваліся варыянты назваў асобных мясьцінаў на розных мовах, дзе для Вільні з пазнакай «''Lit''» (на літоўскай мове) падавалася славянская беларуская назва «Віленскі [горад, замак]» («Wilenski»)<ref name="Briedis-2009"/>. [[Файл:Udalryk Kryštap Radzivił. Удальрык Крыштап Радзівіл (1742-47).jpg|значак|[[Удальрык Крыштап Радзівіл|Удальрык Радзівіл]]]] У канцы XVII — пачатку XVIII ст. у сваіх неапублікаваных лацінамоўных курсах філязофіі шэраг кіеўскіх прафэсараў называлі беларускую мову «літоўскай» — ''Lit(h)uanica''<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У падрыхтаваным у гэты ж час на паўднёвай [[Чарнігаў]]шчыне або на паўночнай [[Палтава|Палтаўшчыне]] зборніку вершаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кліменці Зіноўіў|Кліменція Зіноўіва|uk|Зіновіїв Климентій}} беларуская мова таксама называецца літоўскай: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах по лито(в)ски(и)''»<ref name="Zaprudzki-2013-92"/>. У дакумэнтах Чарнігаўскай кансысторыі і [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] (1735<ref>Тиханов Н. Н. Брянский говор // Сборник отделения русского языка и словесности Императорской академии наук. Т. 76. — СПб., 1904. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=C8MzAQAAMAAJ&dq=%22%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22%20%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 119].</ref>, 1761<ref>Древности. Т. 1, вып. 3. — М., 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=vb4KAAAAIAAJ&dq=%D0%BF%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 37].</ref> і 1765<ref>Ділова документація Гетьманщини XVIII ст.: 3б. документів. — К., 1993. С. 200.</ref> гады) адзначалася пра [[ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў (беларусаў) Севершчыны]], што тыя «''гавораць па-літоўску''». У дакумэнце 1637 году, укладзеным у [[Бранск]]у, упамінаецца жыхар [[Канстантынопаль|Канстантынопалю]] ([[Асманская імпэрыя]]) пад турэцкім імём Рэзван, які «''…был литвин и взят в полон в турки… …родом литвин… …а по литовску зовут ево Ондрюшкам''»<ref>Труды Саратовской ученой архивной комиссии. Вып. 29. — Саратов, 1912. [https://books.google.by/books?id=XztDAAAAIAAJ&pg=RA1-PA66&dq=%22%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwif44b-sbD6AhUSzKQKHWQgA3kQ6AF6BAgLEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83&f=false С. 66]—68.</ref>. Паводле выдадзенай у 1899 годзе ў Вільні працы гісторыка {{Артыкул у іншым разьдзеле|Венядзікт Плашчанскі|Венядзікта Плашчанскага|uk|Площанський Венедикт Михайлович}}, за часамі Рэчы Паспалітай дакумэнты на беларускай мове, якія паходзілі зь Літвы, ва Ўкраіне азначалі як пісаныя літоўскай мовай ({{мова-la|st. et idiom. lithuanico|скарочана}})<ref>Площанский В. М. Прошлое Холмской Руси. — Вильна, 1899. [https://books.google.by/books?id=s6vZ3kR-LJwC&pg=RA1-PA95&dq=idiom+lithuanico&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp9s7CqoT2AhVR_rsIHe75DucQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=idiom%20lithuanico&f=false С. 95].</ref>. Апроч таго, ліцьвіны — беларусы, якія размаўляюць на роднай беларускай мове — сталі трывалым кампанэнтам украінскіх [[інтэрмэдыя]]ў XVIII стагодзьдзя<ref>Кабржыцкая Т., Рагойша У. [https://web.archive.org/web/20211023162716/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/92798/1/%D0%A2%D0%B0%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F,%20%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%20%D0%A0%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%20%D0%B2%D0%B0%20%D1%9E%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D1%85%20%D0%A5V%D0%86%D0%86%D0%86%20%D1%81%D1%82..pdf Беларускі фальклор ва ўкраінскіх інтэрмедыях ХVІІІ ст.] // Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 4 / пад нав. рэд. Р. Кавалёвай, В. Прыемка. — {{Менск (Мінск)}}: Бестпрынт, 2007. C. 206.</ref>, напісаных навукоўцам і пісьменьнікам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мітрафан Даўгалеўскі|Мітрафанам Даўгалеўскім|uk|Довгалевський Митрофан}}<ref>Rozprawy Wydziału Filologicznego. T. 14, 1891. [https://books.google.by/books?id=8-AfAAAAIAAJ&pg=PR18&dq=Litwin+czy+Bia%C5%82orusin&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiy6pD_-t7zAhXJ-aQKHQ-EAPcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=Litwin%20czy%20Bia%C5%82orusin&f=false S. XVIII].</ref> (які, магчыма, меў беларускае паходжаньне<ref name="Kabrzyckaja-2007">Кабржыцкая Т., Рагойша У. Феномен часу: драматургія Кіева-Магілянцаў як выява ўкраінска-беларускай культурнай супольнасці // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / Грамадскае аб’яднанне «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», Польскі інстытут у Мінску. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 140―151</ref>), прафэсарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіеўска-Магілянскай акадэміі]] будучым [[магілёў]]скім япіскапам [[Георгі (Каніскі)|Георгіем (Каніскім)]] ды іншымі аўтарамі<ref>Гудзій М. [http://litopys.org.ua/ukrinter/int02.htm Українські інтермедії XVII—XVIII ст.] — Київ, 1960.</ref>. Выдадзены ў 1688 годзе «Геаграфічны слоўнік» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдмунд Богун|Эдмунда Богуна|en|Edmund Bohun}} паведамляў, што Літву мясцовыя жыхары (якіх аўтар адрозьніваў ад палякаў) называюць «Litwa»{{Заўвага|{{мова-en|«Lithuania, …called by the inhabitants, Litwa»|скарочана}}}}, а яе галоўныя месты — гэта [[Браслаў]], [[Берасьце]], [[Горадня]], [[Менск]], [[Магілёў]], [[Наваградак]], [[Полацак]], [[Трокі]], [[Вільня]] і [[Віцебск]]<ref>A Geographical Dictionary, Representing the Present and Ancient Names of All the Countries, Provinces, Remarkable Cities …: And Rivers of the Whole World: Their Distances, Longitudes and Latitudes. — London, 1688. [https://books.google.by/books?id=9AlmAAAAcAAJ&pg=PA72-IA284&dq=lithuanie+poloczk+witebsk&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiMiN693cn8AhUGzaQKHUS7CsA4ChDoAXoECAwQAg#v=onepage&q=lithuanie%20poloczk%20witebsk&f=false P. 71—72].</ref>. А ў 1693 годзе ў [[Лёндан]]е пабачыла сьвет ангельскамоўнае выданьне энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Le Grand Dictionnaire historique|«Le Grand Dictionnaire historique»|en|Le Grand Dictionnaire historique}}, дзе таксама значылася, што жыхары Літвы называюць яе «Litwa» і што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania <…> called by the inhabitants, Litwa; <…> Their language is a dialect of the Sclavonick»|скарочана}})<ref>Bohun E. A Geographical Dictionary, representing the present and ancient names of all the countries, provinces, remarkable cities … of the whole world … With a short historical account of the same, etc. — London, 1693. [https://books.google.by/books?id=ag5mAAAAcAAJ&pg=PA234&dq=lithuanians+litwa+language&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTm4DC_8fzAhWgSvEDHe4NBJ84UBDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=lithuanians%20litwa%20language&f=false P. 234].</ref>. У выдадзеным у Лёндане 34-м томе калектыўнай навуковай працы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Universal History (1747—1768)|«Universal History»|en|Universal History (Sale et al)}} (1762 год) зазначалася, што Літву карэнныя яе жыхары называюць «Litwa» ({{мова-en|«…Lithuania, called Litwa by the natives»|скарочана}})<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 409.</ref>, а таксама што Літва мяжуе з [[Расея]]й, [[Інфлянты|Інфлянтамі]], [[Валынь]]ню, [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русьсю]], [[Польшча]]й, [[Падляшша]]м, [[Прусія]]й і [[Жамойць|Жамойцю]]<ref>The Modern Part of an Universal History. Vol. XXXIV. — London, 1762. P. 410.</ref>. Падобныя памежныя рэгіёны (з удакладненьнем у выглядзе Малой Польшчы — замест Чырвонай Русі і Польшчы) пазначаліся ў выдадзеным у [[Пэрт (Шатляндыя|Пэрце]] 13-м томе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Encyclopædia Perthensis|«Encyclopædia Perthensis»|en|Encyclopædia Perthensis}} (1806 год{{Заўвага|Перавыдаваўся ў Лёндане ў 1807 годзе і ў [[Эдынбург]]у ў 1816 годзе}}), дзе таксама адзначалася назва «Litwa» і тое, што мова Літвы — славянскі дыялект ({{мова-en|«Lithuania, or Litwa <…> The language is a dialect of the Sclavonic»|скарочана}})<ref>Encyclopaedia Perthensis; or, Universal dictionary of Knowledge. Vol. XIII. — London, 1806. P. 285.</ref>. А выдадзены ў 1765 годзе «Ўнівэрсальны гандлёвы слоўнік» францускага эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жак Савары дэ Брулён|Жака Савары дэ Брулёна|en|Jacques Savary des Brûlons}} паведамляў, што «''Літва: на літоўскай мове Litwa, <…> Вільня…: …на літоўскай мове Wilenski''»<ref>Bruslons J. S. Dictionnaire universel de commerce. — Copenhague, 1765. [https://books.google.by/books?id=P4ZdAAAAcAAJ&pg=PA573&dq=%22en+Lithuanien+Litwa%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj3uv6u3Mz8AhVD3qQKHeYVBNIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22en%20Lithuanien%20Litwa%22&f=false P. 574]—575.</ref>. Таксама выдадзеная ў 1767 годзе энцыкляпэдыя нямецкага лексыкографа і эканаміста {{Артыкул у іншым разьдзеле|Карл Гюнтэр Людовічы|Карла Гюнтэра Людовічы|en|Carl Günther Ludovici}} сьведчыла, што «''Літва, у літоўскай мове Litwa''»<ref>Ludovici C. G. Eröffnete Akademie der Kaufleute. — Liepzig, 1767. [https://books.google.by/books?id=ZV8UbjqzfeEC&pg=PA1509&dq=litwa+litawia&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjVysrkhs38AhWrhv0HHRNbDCkQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=litwa%20litawia&f=false S. 1509].</ref>{{Заўвага|Таксама знакамітая француская Энцыкляпэдыя ў артыкуле «Літва» (''Lithuanie'') пісала<ref>[[wikisource:fr:L’Encyclopédie/1re édition/LITHUANIE|Lithuanie]] // L’Encyclopédie, 1re éd. T. 9. — Neufchastel, 1765. P. 591—592).</ref>: «''Сучасная Літва абыймае дзевяць ваяводзтваў: а ўласна ваяводзтвы Вільні, Трокаў, Менску, Наваградку, Берасьця, Кіева, Амсьціслава, Віцебску і Полацку. Літва мае тытул вялікага княства, бо яна ўлучае ў сябе асобныя княствы, вельмі старажытныя <…> Там размаўляюць славянскай мовай, але вельмі перакручанай» ({{мова-fr|«On y parle la langue Esclavonne, mais fort corrompue»|скарочана}})}}. [[Файл:Disputatio medica inauguralis de Plica Polonica, Lithvanice Koltun, Polonice Gozdziec (1723).jpg|значак|Вокладка кнігі навукоўца Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам|Яна Фрыдэрыка Бахстрама|pl|Johann Bachstrom}}: «Уступны мэдычны дыспут пра Plica Polonica, па-літоўску Kołtun, па-польску Goździec», 1723 г.]] У прадмове да выдадзенай у 1704 годзе кнігі «Лексикон треязычный», аднаго з галоўных слоўнікаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пісьменьнік і перакладнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|Фёдар Палікарпаў-Арлоў|ru|Поликарпов-Орлов, Фёдор Поликарпович}}{{Заўвага|У рэдагаваньні і дапаўненьні «Лексикона треязычного» бралі ўдзел ураджэнец Рэчы Паспалітай {{Артыкул у іншым разьдзеле|Стэфан (Яворскі)||uk|Стефан (Яворський)}} і выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Рафаіл (Краснапольскі)||uk|Рафаїл (Краснопольський)}}, а пры складаньні гэтага слоўніка Фёдар Палікарпаў-Арлоў карыстаўся рукапісным беларуска-лацінска-польскім слоўнікам XVII ст.<ref>Сперанский М. Н. Один из источников «Триязычного лексикона» Федора Поликарпова — рукописный белорусско-латинско-польский словарь XVII в. // Из истории русско-славянских литературных связей. — М., 1960. С. 205, 209.</ref>}} адзначыў літоўскую мову сярод славянскіх: «''Вместо же языка еврейскаго наш предпоставихом славенский, яко поистинне отца многих языков благоплоднейша. Понеже от него аки от источника неизчерпаема, прочиим многим произыти языком, сиречь польскому, чешскому, сербскому, болгарскому, литовскому, малороссийскому, и иным множайшым, всем есть явно''»<ref>Поликарпов-Орлов Ф. П. Лексикон треязычный, сиречь речений славенских, еллиногреческих и латинских сокровище. — Москва, 1704. [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_004091708?page=9&rotate=0&theme=white]{{Недаступная спасылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Польскі езуіт, натураліст і фізіёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Габрыэль Жанчынскі||pl|Gabriel Rzączyński}} пісаў у 1721 годзе, што матэрыялы з драўніны дуба (а менавіта бочкі) палякамі мянуюцца «''Klepki''», а дошкі, зь якіх яны робяцца, завуцца ў ліцьвінаў [[Ванчас|«''Wanczos''»]], у немцаў «''Eichenebolen''» і ў [[Батавы|батаваў]] «''Planken''»<ref>Rzączyński G. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque; Provinciarum, in tractatus XX divisa. — Сандамір, 1721. [https://archive.org/details/bub_gb_C_OVohJo2m4C/page/n204/mode/1up?q=Vanczos P. 187].</ref>. Навуковец [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Фрыдэрык Бахстрам||pl|Johann Bachstrom}} адзначыў на вокладцы выдадзенай у 1723 годзе кнігі, што {{мова-la|Plica Polonica|скарочана}} — гэта «''па-літоўску [[каўтун]]''» ({{мова-la|Lithvanice Koltun|скарочана}}). Таксама францускі прафэсар мэдыцыны {{Артыкул у іншым разьдзеле|Жан Аструк||en|Jean Astruc}} у 1743 годзе (гэтая праца перавыдавалася ў 1755<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1755. [https://books.google.by/books?id=wla8PkLD8r8C&pg=PA345&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwielamPtc78AhWeg_0HHUr8Dh8Q6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 345].</ref> і 1773<ref>Astruc J. Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=i7oscuxk3EoC&pg=PA304&dq=Koltun+Lithuanien&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwihh8-4uM78AhUP7KQKHYo1DyUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=Koltun%20Lithuanien&f=false P. 304].</ref> гадох) зазначаў, што «''каўтун, у літоўскай мове Koltun''»{{Заўвага|{{мова-fr|«Gozdziec en Polonois, signifie un Cloud, & Koltun en Lithuanien»|скарочана}}}}<ref>Traité des maladies vénériennes. T. 1. — Paris, 1743. [https://archive.org/details/b33021156_0001/page/344/mode/2up?q=%22en+Lithuanien%22 P. 345].</ref>, а таксама ў сваёй кнізе на лацінскай мове, выдадзенай у 1768 годзе: «''Koltun — літоўская назва для'' {{мова-la|Plica|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, hoc eft, Paxillus, nomen Lithuanicum Plicæ»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q&f=false P. 408].</ref>, «''koltun у літоўскай мове значыць'' {{мова-la|Paxillum|скарочана}}»{{Заўвага|{{мова-la|«Koltun, lithuanice Paxillum significant»|скарочана}}}}<ref>Astruc J. De morbis venereis libri novem. — Neapoli, 1768. [https://books.google.by/books?id=li9QR0lQ1SUC&pg=PA408#v=onepage&q=lithuanice&f=false P. 69].</ref>. Першы прафэсійны расейскі літаратар {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Сумарокаў||ru|Сумароков, Александр Петрович}} (1717—1777), прыводзячы назвы зямлі на розных мовах, зазначаў: «''По Трансильвански Йерде : по Персидски Земин : а о Славенском, Польском и Литовском и поминать не чево; ибо сии языки теже, что и наш''»<ref>Полное собрание всех сочинений в стихах и прозе покойного действительного статского советника, ордена св. Анны кавалера и Лейпцигского ученого собрания члена, Александра Петровича Сумарокова. Ч. X. — Москва, 1782. [https://books.google.by/books?id=33NdAAAAcAAJ&pg=PA128&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj1uraa38DzAhWoQ_EDHcgPAFo4tAEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 128].</ref>. Нямецкі гісторык і мовазнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Готліб Зыгфрыд Баер||ru|Байер, Готлиб Зигфрид}} у сваёй працы «Geographia Russiae» (1747 год) зазначаў, што «''[[люцічы|вільцы]] — на літоўскай мове ваўкі''»{{Заўвага|{{мова-la|«Vilzi Lithuana lingua Lupi»|скарочана}}}}<ref>Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae. T. X. — Petropoli, 1747. [https://books.google.by/books?id=1wBlAAAAcAAJ&pg=PA371&dq=GEOGRAPHIA+RVSSIAE&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjP5__w08z8AhUJMewKHT7zDHEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=vilzi%20Lithuana%20lingua%20&f=false P. 397].</ref>. Францускі лекар і натураліст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Люі Даніэль Арно дэ Наблевіль||fr|Louis Daniel Arnault de Nobleville}} у сваёй кнізе «Натуральная гісторыя жывёлаў» (1757 год) пісаў, што «''лось… у польскай, у літоўскай і ў рускай мовах — Loss або Lozzi''»<ref>Nobleville A. Histoire naturelle des animaux. — Paris, 1757. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=tJ5E7CRUbtQC&dq=%22en+Lithuanien%22&q=lozzi#v=onepage&q=Ruffien&f=false P. 163].</ref>. Народжаны на [[Лідзкі павет|Лідчыне]] гісторык-археограф [[Мацей Догель]] у сваёй працы «Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae» (1758 год) пры апісаньні выгляду межавога знаку Вялікага Княства Літоўскага на граніцы з Маскоўскай дзяржавай зазначаў, што той «''па-літоўску''» называецца [[капец]] (''kopiec'')<ref>Dogiel M. Limites regni Poloniae & magni ducatus Litvaniae. — Vilane, 1758. [https://books.google.by/books?id=vb9KrnwvrboC&pg=PA89&dq=%22litewsku+kopiec%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiDsIqwtob9AhX0nf0HHcjRAAQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22litewsku%20kopiec%22&f=false S. 89].</ref>. Выдадзены ў друкарні {{Артыкул у іншым разьдзеле|Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі|pl|Akademia Zamojska}} «Каляндар польскі і рускі на рок панскі 1765», у пачатку якога зьмяшчалася прысьвячэньне [[Кухмістар вялікі літоўскі|кухмістру вялікаму літоўскаму]] [[Міхал Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму]] і ягонай жонцы Альжбеце з [[Агінскія|Агінскіх]], падаваў наступнае тлумачэньне да сельскагаспадарчай інфармацыі: «''hreczki (па-русінску), gryki (па-нямецку) альбо greczychy (па-літоўску)''»<ref>Estreicher K. Bibliografia polska. T. 15. — Kraków, 1897. [https://archive.org/details/bibliografiapols15estre/page/396/mode/2up?q=litewsku S. 396].</ref>. У камэнтарах да выдадзенага ў 1773 годзе францускага перакладу «Натуральнай гісторыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Плініюс Старэйшы|Плініюса Старэйшага|be|Пліній Старэйшы}} адзначалася, што «''byl на [[Флямандзкая мова|флямандзкай мове]] значыць сякера, біла''{{Заўвага|[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]] дае адным з значэньняў „''назва ўдарных частак прыладаў і машынаў''“, а [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы]] выводзіць беларускае „біла“ ад славянскага ''biti'' (біць), якое параўноўвае з [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкім]] bīhal 'сякера'}} [bila] ''на літоўскай мове значыць тое ж самае''»{{Заўвага|{{мова-fr|«car byl en Flamand, signifie une hache; bila, en Lithuanien, signifie la même chose»|скарочана}}}}<ref>Histoire naturelle de Pline traduite en françois. T. 6. — Paris, 1773. [https://books.google.by/books?id=JeyFTzG771cC&pg=PA134&dq=%22en+Lithuanien%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwipvNe838z8AhXsy7sIHRIzCwE4FBDoAXoECAcQAg#v=onepage&q&f=false P. 134].</ref>. Гішпанскі езуіт і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ларэнца Гервас||en|Lorenzo Hervás}} у 1784 годзе зазначаў, што «''літоўская мова вельмі падобная да польскай''» ({{мова-it|«il Lituano è molto affine a Polacco»|скарочана}}), а сам пералічваў яе як гаворку славянскай («ілірыйскай») мовы<ref>Catalogo delle lingue conosciute e notizia della loro affinita', e diversita'. — Cesena, 1784. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XQsJAAAAQAAJ&q=Lituano#v=snippet&q=Lituano&f=false P. 158—160].</ref>. Апошні кароль Рэчы Паспалітае [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (які менаваў сябе «радавітым ліцьвінам») падчас наведваньня [[Нясьвіж]]у ў 1784 годзе зьвярнуўся да [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караля Станіслава Радзівіла]] «па-просту»: «''Пане гаспадару, каж віна даці, штоб у тваёй хаце ліха ня знаці''»<ref>Tyszkiewicz E. Nasze strony. Obrazek litewski. — Kraków, 1871. S. 15.</ref>. На [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовым Сойме]] 1788—1792 гадоў віленскі земскі судзьдзя [[Тадэвуш Корсак]] прамаўляў «''зь літоўскім акцэнтам''», які ўражваў палякаў<ref>Юргайціс, Р. Парламенцкая дзейнасць паслоў з віленскага сойміка ў сойме Рэчы Паспалітай у 1717—1793 гг. // [[ARCHE Пачатак]]. 2011, № 6 (105). С. 109.</ref>. У канцы XVIII ст., ужо [[Расейская акупацыя Беларусі|за часамі расейскага панаваньня]], беларуская мова працягвала называцца літоўскай. Гэтак, прызначаны кіраваць новаўтворанай [[Менская япархія|Менскай япархіяй]] [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] [[Віктар Садкоўскі]], адданы гаспадыні [[Кацярына ІІ|Кацярыне ІІ]], пагражаў мясцовым прэзьбітэрам на [[Слуцак|слуцкім]] эпархіяльным зборы: «''Ja was skoreniu, zniszczu, sztob i jazyka nie było waszoho proklatoho litowskoho i was samych, ja was u zsyłki pozasyłaju, albo u sołdaty pooddaju, a swoich z zakordonu ponawożu''»<ref>Sakowicz E. Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788—1792. — Warszawa, 1935. S. 79.</ref><ref name="Дубавец-Сагановіч-1994-235">Дубавец С., Сагановіч Г. [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 235.</ref><ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 5.</ref><ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-325"/>. У 1806 годзе расейскі царкоўны гісторык, археограф і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Яўген (Балхавіцінаў)||ru|Евгений (Болховитинов)}}, камэнтуючы ў сваім «Гістарычным слоўніку аб расейскіх пісьменьніках» сьцьверджаньне [[Шыман Старавольскі|Шымана Старавольскага]] пра зробленыя [[Ян з Глогава|Янам з Глогава]] (настаўнікам [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]]{{Заўвага|Існуе вэрсія, што Францішак Скарына мог працягнуць і выдаць пераклад, распачаты яго настаўнікам Янам з Глогава<ref>Владимировас Л. Всеобщая история книги: Древний мир. Средневековье. Возрождение. — М.: Книга, 1988. С. 201.</ref>}}) пераклады кнігаў бібліі на «славянскую мову» — мову Вялікага Княства Літоўскага<ref>Яцухна В. Скарыназнаўчая спадчына Вацлава Ластоўскага // Спадчына Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання : зб. навуковых артыкулаў : у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал. : А. Ермакова (гал. рэд.) [і інш] ; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2017. С. 61.</ref> — адзначаў, што той напраўду перакладаў іх на літоўскую мову{{Заўвага|{{мова-ru|«Но оба они ошибаются по незнанию подлинного Словянского языка. Потому что Глоговенский переводил упомянутые книги не на Славянский, а на Литовский язык, на коем они и напечатаны в Кракове»|скарочана}}}}<ref>Друг просвещения. Ч. 1, 1806. [https://books.google.by/books?id=WCloAAAAcAAJ&pg=PA100&dq=%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjZ_7LQhoz0AhWsR_EDHamUA3oQ6AF6BAgCEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 100].</ref>. Гэты ж аўтар у іншым сваім слоўніку (1827 год) азначаў «Катэхізіс вялікі» [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] як ад пачатку «напісаны на літоўскай мове» ({{мова-ru|«писанный <…> на Литовском языке»|скарочана}})<ref> Словарь исторический о бывших в России писателях духовного чина греко-российской церкви. Т. 2. — СПб., 1827. [https://books.google.by/books?id=M91dAAAAcAAJ&pg=PA4&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiGi9bxzY30AhU1SPEDHTyUCsI4lgEQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%A3%22&f=false С. 4].</ref>, такое азначэньне гэтага выданьня як укладзенага «на літоўскай мове» даў яшчэ ў 1822 годзе расейскі выдавец і філёляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Грэч||be|Мікалай Іванавіч Грэч}}{{Заўвага|{{мова-ru|«Зизаний сочинил еще на Литовском языке большой Катихизис»|скарочана}}}}<ref>Опыт краткой истории руской литературы. — СПб., 1822. [https://books.google.by/books?id=kMFLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 62].</ref>. У выдадзенай у [[Харкаў|Харкаве]] працы «Найноўшы нарыс правілаў расейскай граматыкі»<ref>Новейшее начертание правил Российской грамматики, на началах всеобщей основанных. — Харьков, 1810. С. 28.</ref> (1810 год) {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Арнатоўскі||uk|Орнатовський Іван}} называў беларусаў літоўцамі і сьцьвярджаў, што «''паўночна-заходняя частка Расеі запазычыла многа словаў, а яшчэ больш канчаткаў, уласьцівых мове літоўцаў''»<ref name="Zaprudzki-2013-96">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 96.</ref>. У [[бэрлін]]скім патэнце прускага караля [[Фрыдрых Вільгельм II|Фрыдрыха Вільгельма II]] (1797 год), які прызначаўся жыхарам [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксаваных тэрыторыяў Рэчы Паспалітай]] (у тым ліку [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] ВКЛ) і тычыўся «''польскіх і літоўскіх да гэтых часоў дзейных правоў, статутаў і канстытуцыяў''», зазначалася, што вытрымка з адпаведных крыніцаў права, калі яна «''на польскай або літоўскай мове была напісаная''» ({{мова-de|«in der Polnischen oder Litthauischen Sprache abgesasst ist»|скарочана}}, {{мова-pl|po Polsku lub po Litewsku napisana była|скарочана}}), мае мець нямецкі або лацінскі пераклад<ref>Novum Corpus Constitutionum Prussico-Brandenburgensium Praecipue Marchicarum, Oder Neue Sammlung Königl. Preußl. und Churfürstl. Brandenburgischer, sonderlich in der Chur- und Marck-Brandenburg, Wie auch andern Provintzien, publicirten und ergangenen Ordnungen, Edicten, Mandaten, Rescripten, Von 1796, 1797, 1798, 1799 und 1800. — Berlin, 1801. [https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10490389?page=588,589&q=Litewfku S. 1131—1134, 1151—1154]</ref>. У 1807 годзе нямецкі географ {{Артыкул у іншым разьдзеле|Георг Гасэль||ru|Гассель, Георг}} у сваёй працы пра Расейскую імпэрыю<ref>Hassel H. Statistischer Abriss des Russischen Kaisertums nach seinen neuesten politischen Beziehungen. — Nürnberg — Leipzig, 1807. [https://books.google.by/books?id=irZfAAAAcAAJ&pg=PA92&dq=lithauer+sklaverei&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi-yPTizM78AhWE87sIHezVCFEQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=lithauer%20sklaverei&f=false S. 92].</ref> пісаў пра славянскі народ ліцьвінаў (літоўцаў), праваслаўных, якія жылі сярод палякаў у Віленскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай і Віцебскай губэрніях і зазначаў, што яны карыстаюцца сваёй асобнай мовай<ref name="Zaprudzki-2013-95">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 95.</ref>. Ангельскі падарожнік Робэрт Джонстан адзначаў у дзёньніку сваёй вандроўкі Расейскай імпэрыяй, выдадзеным у 1815 годзе, што «''старажытная Літва''» пачынаецца ад мястэчка [[Ляды (Дубровенскі раён)|Лядаў]]<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=liadi%20lithuania&f=false P. 328].</ref>, мясцовых сялянаў ён апісваў як «''карэнных літоўцаў''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=snippet&q=%22native%20lithuanians%22&f=false P. 332].</ref>, а мясцовую мову называў «''літоўскім дыялектам''»<ref>Johnston R. Travels Through Part of the Russian Empire and the Country of Poland. — New York, 1816. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3n1CP801ukAC&dq=%22native+lithuanians+generally%22&q=%22native+lithuanians%22#v=onepage&q=lithuanian%20dialect&f=false P. 348].</ref>. [[Адам Міцкевіч]] (1798—1855), які паводле сьведчаньня свайго сучасьніка Максымільяна Маркса, размаўляў з каханай Марыляй Верашчакай па-беларуску, а свае першыя вершы, не напісаныя, а агучаныя ўслых, прамаўляў па-беларуску<ref>Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/8226/Artykul/2810981,%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D1%8B%D1%9E-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83 Маркс сведчыў, што Міцкевіч свае першыя вершы складаў па-беларуску], [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]], 23 верасьня 2021 г.</ref>, і паводле гісторыка беларускай літаратуры [[Мікола Хаўстовіч|Міколы Хаўстовіча]], зрэдку называў мову сваіх твораў «ліцьвінскай»<ref>Хаўстовіч М. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах. Кн. 1. — {{Менск (Мн.)}}: БДУ, 2000. С. 3.</ref>, клапаціўся пра захаваньне і перадачу дзецям мясцовага вымаўленьня<ref>[[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станкевіч С.]] Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі. — Вільня, 2010. С. 201.</ref>: {{Цытата|…няраз слухаючы нас, ён уздыхаў, што ў нас бясколерны, чужаземскі акцэнт. Ён бы хацеў чуць з нашых вуснаў мову сьпеўную, літоўскую, якая была яму мілейшая за ўсё. {{арыгінал|pl|…nieraz słycząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski. On byłby chciał słyczeć w naszych ustach tę mowę spewną, litewską, która nadewszystko była mu miłą.}} |Gorecka A. Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu. — Kraków, 1897. S. 76.}} У апублікаванай у 1840 годзе аповесьці «Панна Кацярына», дзе беларускамоўны селянін называе сябе ліцьвінам<ref name="Tygodnik Literacki-51-1840"/>, адзначалася, што іншыя народы пазнаюць ліцьвінаў паводле іх «''сьпеўнай мовы''»<ref name="Tygodnik Literacki-52-1840"/>. У кнізе «Ўспаміны яснавяльможнага пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага», напісанай выхаваным на [[Менскае ваяводзтва|гістарычнай Меншчыне]] [[Генрык Жавускі|Генрыкам Жавускім]], апавяданьне вядзецца ад імя «''прыроджанага ліцьвіна, [[Наваградак|наваградзкага]] [[Зямяне|зямяніна]]''», які наракае на тое, што ў час канфідэнцыйнай выправы праз [[Запароская Сеч|Запароскую Сеч]] да крымскага хана сын [[менск]]ага чашніка Міхал Ратынскі размаўляў «''па-літоўску''»<ref>Rzewuski H. Pamiątki pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. — Lipsk, 1868. [https://books.google.by/books?id=WrwaAAAAYAAJ&pg=PA187&dq=%22ci%C4%85gle+z+litewska+co%C5%9B%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi9gYyusLqEAxUvg_0HHYdVC6EQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%22ci%C4%85gle%20z%20litewska%20co%C5%9B%22&f=false S. 187].</ref> (г. зн. па-беларуску<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 361.</ref>), чым мог выдаць сваё паходжаньне<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/rzewuski/10/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%87.html Запароская Сеч] // Жавускі Г. Успаміны Сапліцы. — {{Менск (Мінск)}}: Лімарыус, 2005. С. 111—112.</ref>. Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч]], які меў літоўскае паходжаньне і часта бываў на [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыне]], у сваім найбольш вядомым гістарычным рамане «[[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]]», напісаным у 1884—1888 гадох, апавядае пра літоўскага шляхціча Лонгіна Падбіпенту (у XVII ст. рэальны шляхецкі род Падбіпентаў валодаў [[Пліса (Віцебская вобласьць)|Плісай]] на [[Полацкае ваяводзтва|Полаччыне]]), які адзначаўся сваёй «''сьпеўнай літоўскай гаворкай''» і гаварыў з тыповым беларускім фрыкатыўным «г» (напрыклад, «''Słuchać hadko''»), што не ўласьціва ані палякам, ані летувісам. Тым часам іншы пэрсанаж раману зь імём «Жмудзін» адзначыўся летувіскімі выразамі: «''Padłas!''», «''Panas Kmitas»<ref>Гацак М. Беларускамоўныя літвіны Генрыка Сянкевіча // Вольнае Глыбокае. № 9 (725), 27 лютага 2014. С. 5.</ref>. [[Файл:Литовско-русский словарь, составленный в 1596 году Лаврентием Зизанием (1849).jpg|значак|Тытульны аркуш [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускага слоўніка [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] ў публікацыі 1849 году]] У 1836 годзе расейскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Пагодзін||ru|Погодині, Михаил Петрович}} пісаў пра Ўкраіну: «''Прыйшлі жа туды яшчэ пазьней літоўцы або беларусцы, з [[Гедзімін]]ам, і ўвялі ў пісьмовы ўжытак сваю мову''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Пришли же туда еще позднее Литовцы или Белорусцы, с Гедемином, и ввели в письменное употребление свой язык»|скарочана}}}}<ref>Погодин М. П. Записка о древнем языке русском // Известия Императорской академии наук по отделению русского языка и словестности. Т. 5, 1836. С. 82.</ref>{{Заўвага|Тым часам у афіцыйным часопісе Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі за 1836 год прафэсар [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сьнегіроў||ru|Снегирёв, Иван Михайлович}} у сваім артыкуле «Латинская синонимика в Германии», зьмешчаным у радзьдзел «Науки и словестность», прыводзіў варыянты славянскага слова «хлеб»: «''по Малорос. хлиб, на Польском по Варшавскому и Краковскому произношению хлиб, а по Литовскому хлеб (chleb)''»<ref>Журнал Министерства Народного Просвещения. 1836. Ч. 9. [https://books.google.by/books?id=3dljAAAAcAAJ&pg=PA470&dq=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjUv6_5g9nzAhUpQvEDHYb9CtUQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%83&f=false С. 470].</ref>}}. Расейскі пісьменьнік і выдавец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Сьвіньін||be|Павел Пятровіч Свін’ін}} у 1839 годзе адзначаў, што ўкраінская мова за [[Чарнігаў|Чарнігавым]] зьмяняецца на літоўскую ({{мова-ru|«Язык Малороссийский <…> за Черниговым изменяется в Литовский»|скарочана}})<ref>Картины России и быт разноплеменных ее народов : Из путешествий П. П. Свиньина. Ч. 1. — СПб., 1839. С. 313—314.</ref>. У 1841 годзе расейскі пісьменьнік і аўтар шматлікіх падручнікаў расейскай мовы Іван Пенінскі ў прадмове да трэцяга выданьня «Славянскай хрэстаматыі», у якое ён дадаў вытрымкі зь [[Літоўская Мэтрыка|Літоўскай мэтрыкі]], зазначаў<ref>Пенинский И. С. Славянская хрестоматия, или Избранные места из произведений древнего отечественного наречия. — СПб.: Тип. Деп. нар. прос., 1841. [https://books.google.by/books?id=DmJcAAAAcAAJ&pg=PR6&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjMw6W6or7zAhWKRfEDHaYZDYI4WhDoAXoECAsQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. VI].</ref>: «''Бракавала таксама ранейшым выданьнях Хрэстаматыі артыкулаў, якія пазнаёмілі б выхаванца з мовамі Беларускай і Літоўскай, слушна названымі мовай Заходне-Рускай; і ў гэтых адносінах кніга папоўненая цяпер здавальняльна''» ({{мова-ru|«Недоставало также в прежних изданиях Хрестоматии статей, которые познакомили бы воспитанника с языками Белорусским и Литовским, страведливо названными языком Западно-Русским; и в этом отношении книга пополнена теперь удовлетворительно»|скарочана}}){{Заўвага|Гэтае ж сьцьверджаньне паўтараецца ў прадмове да чацьвертага выданьня (1843 год)}}. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} апублікаваў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянска]]-беларускі слоўнік [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]] пад назвай «Літоўска-рускі слоўнік» ({{мова-ru|«Литовско-русский словарь»|скарочана}})<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. 119.</ref>, у 1869 годзе ў часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Филологические записки||ru|Филологические записки}} адзначалася: «''Слоўнік Л. Зізанія належыць да літоўскай пісьменнасьці. У ім славянскія словы, іншаземныя тлумачацца літоўскай мовай, бо і сам складальнік быў родам зь Літвы''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Словарь Л. Зизания принадлежит грамотности Литовской. В нем слова Славянские иностранные объясняются речью Литовскою потому что и сам составитель был родом из Литвы»|скарочана}}}}<ref>Филологические записки. Вып. 1, 1869. [https://books.google.by/books?id=n1lKAAAAcAAJ&pg=RA1-PA10&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE+%22%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiRkKWd_o30AhWdQ_EDHQz1D_04HhDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%8E&f=false С. 9].</ref>, а ў 1872 годзе пісьменьнік і пэдагог {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Чудзінаў||ru|Чудинов, Александр Николаевич}} пісаў пра слоўнік Л. Зізанія, што «''аўтар родам зь Літвы, таму ўсе тлумачэньні словаў ім робяцца на літоўскай мове''» ({{мова-ru|«Так как автор родом из Литвы, то и все объяснения слов им делаются на Литовском языке»|скарочана}})<ref>О преподавании отечественнаго языка: Очерк истории языкознания в связи с историей обучения родному языку, с приложением библиографического указателя. — Воронеж, 1872. [https://books.google.by/books?id=DdtdAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%8A+%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 201].</ref>. Народжаны на [[Жамойць|Жамойці]] гісторык і археоляг {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тадэвуш Валянскі||be|Тадэвуш Валянскі}} ў 1854 годзе залічваў літоўскую мову да славянскіх: «''…трэба валодаць веданьнем усіх найгалоўнейшых, прынамсі, цяпер яшчэ жывых гаворак славянскіх, якімі лічацца: руская, польская, чэская, сэрба-далмацкая, ілірыйская, вэнэдзкая альбо вэндзкая і літоўская''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…должно обладать знанием всех главнейших, по крайней мере, теперь ещё живых наречий славянских, которыми почитаются: русское, польское, чешское, сербо-далматское, иллирийское, венедское или вендское и литовское»|скарочана}}}}<ref>Воланский Т. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B5 Описание памятников, объясняющих славяно-русскую историю] // Новые материалы для древнейшей истории славян вообще и славяно-руссов в особенности с лёгким очерком истории русов до Рождества Христова. Вып. I—III. — М., 1854; переизд.: СПб., 1995.</ref>. Паводле рапарту берасьцейскага судовага спраўніка, у 1863 годзе стараста сяла [[Малыя Зводы|Зводаў]] Павал Стальнік знайшоў пад сваім домам паўстанцкі ліст, «''надрукаваны простай літоўскай гаворкай''», то бок на беларускай мове{{Заўвага|{{мова-ru|«''письмо, печатанное простым литовским наречием''»|скарочана}}}}<ref>Восстание в Литве и Белоруссии 1863―1864 гг. — М., 1965. С. 374.</ref>. У часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вестник Европы (1866—1918)|«Вестник Европы»|ru|Вестник Европы (1866—1918)}} (1866 год) гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэактыст Хартахай||ru|Хартахай, Феоктист Авраамович}} адзначаў: «''у справах Літоўскага пасольскага прыказу захоўваецца ярлык [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]], перакладзены на тагачасную літоўскую мову. У гэтым ярлыку адзін татарскі ўрад [землямера] называецца адпаведным яму літоўскім урадам „[[каморнік]]а“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В делах литовского посольского приказа находится ярлык Менгли-Гирея, который переведен на тогдашний литовский язык. В этом ярлыке один татарский чин [землемера] назван соответствующим ему литовским чином „коморника“»|скарочана}}}}<ref>Хартахай Ф. Историческая судьба крымских татар (статья вторая) // Вестник Европы. Т. 2, 1866. [https://books.google.ru/books?id=FwYYAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA&f=false С. 213].</ref>. Этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Дзьмітрыеў||be|Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў}} у сваім «Зборніку песень, казак, абрадаў і звычаяў сялянаў Паўночна-Заходняга краю» (1869 год) зазначаў, што «''пахаваньне ў сялянаў Дзісьненскага і Вялейскага паветаў называецца літоўскім словам „хаўтуры“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Похороны у простолюдинов Дисненского и Вилейского уездов называются Литовским словом „хаутуры“»|скарочана}}}}<ref>Дмитриев М. А. Собраніе пѣсен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Сѣверо-западнаго края. — Вильна, 1869. [https://books.google.by/books?id=zwLkAAAAMAAJ&pg=PP7&dq=%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B5+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BA%D1%8A,+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjmkeiLtcz5AhWD8LsIHcEID5EQ6AF6BAgHEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D1%8A&f=false С. 211].</ref>. У 1875 годзе адзін з кіраўнікоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Агатон Гілер]] зазначаў у сваёй кнізе пра гісторыю паўстаньня, што [[багун]] ({{мова-pl|Bagno|скарочана}}) завецца «''па-літоўску „bahun“''»<ref>Giller A. Polska w walce: zbiór wspomnie i pamitników z dziejów naszego wyjarzmienia. — Kraków, 1875. [https://archive.org/details/polskawwalcezbi00gilluoft/page/288/mode/2up?q=litewsku S. 288].</ref>. У 1881 годзе [[Крымскія татары|крымска-татарскі]] асьветнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ісмаіл Гаспрынскі||uk|Ісмаїл Ґаспринський}} зьвяртаў увагу на тое, што «''ўжо першае пакаленьне [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]] гаварыла больш мовай маці, г. зн. па-літоўску, чым па-татарску, так што празь некалькі пакаленьняў татарская мова зьнікла з ужытку, і мова літоўская'' (г. зн. беларуская<ref>[[Ібрагім Канапацкі]], [https://belhistory.com/lang_bel-tatars.html?fbclid=IwY2xjawFxxx1leHRuA2FlbQIxMAABHS0BTrKHuISdVo6ytfjrneGQ7_PwjeX7SEjysTtNqYzmBT-Bw9AljPU5dw_aem_Oysw00mcgdnwiZ7OvxWDBA Мова беларускіх татар], Беларускі гістарычны партал, 2 лютага 2018 г.</ref>) ''стала нацыянальнай мовай тамтэйшых татараў''»{{Заўвага|{{мова-ru|«уже первое поколение литовских татарчат говорило больше языком матери, т.е. по-литовски, чем по-татарски, так что через несколько поколений татарский язык исчез из употребления, и язык литовский стал национальным языком тамошних татар»|скарочана}}}}<ref>Гаспринский И. «Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина». — Симферополь, 1881. С. 28.</ref>. Украінскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзьмітры Багалей||uk|Багалій Дмитро Іванович}} тлумачыў у сваім навуковым артыкуле, апублікаваным у 1883 годзе ў гістарычна-этнаграфічным часопісе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Кіевская старина||uk|Кіевская старина}}, што тэрмін «сябрынны» ўтварыўся ад «''старажытнага літоўскага слова „сябар“''»<ref>Багалей Д. Займанщина в левобережной Украйне XVII и XVIII ст. // Киевская старина. № 12, 1883. [https://archive.org/details/kievskaya_starina_1883_12/page/n53/mode/2up?q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%22 С. 576].</ref>. Гісторык і краязнаўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сямён Пісараў||ru|Писарев, Семён Петрович}} у сваёй публікацыі ад 1897 году ўдакладняў, што старажытная частка (цэнтар) [[Смаленск]]у — Княская мясцовасьць — гістарычна называлася «''па-літоўску проста „[[Горад|места]]“''»{{Заўвага|{{мова-ru|«…бывшей Княжеской местности, по-литовски просто: „места“»|скарочана}}}}<ref>Писарев С. П. Было ли перенесение мощей святых мучеников Бориса и Глеба из Вышгорода в Смоленск. — Смоленск, 1897. [https://books.google.by/books?id=Z2SsMAAC6BQC&pg=PA52&dq=%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B3%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D1%A3%D1%81%D1%82%D0%BE,+%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B8+%D0%B8+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj09Jb_rb35AhVjMOwKHdHcDyQQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q&f=false С. 52].</ref>. У другой палове XIX стагодзьдзя датычна Асавецкага прыходу ([[Бабруйскі павет]]) адзначалася, што «''мова простанародная, літоўская, мяшаная з польскай''»{{Заўвага|{{мова-ru|«язык простонародный, литовский, смешанный с польским»|скарочана}}}}, датычна Седліскай воласьці ([[Ашмянскі павет (Віленская губэрня)|Ашмянскі павет]]) — «''гаворка, ужываная мясцовымі жыхарамі, беларуская або літоўская''», датычна Нарацкага прыходу — «''мясцовы народ размаўляе літоўскай гаворкай''»<ref>Яшкiн I. Да вытокаў моўнай сiтуацыi ў Беларусi: Матэрыялы для сацыялiнгвiстыкi, 50—80-я гг. XIX ст. // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. № 4, 1992. С. 208, 217, 219.</ref><ref>[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}, 1995. С. 73.</ref>. Захаваліся сьведчаньні, што яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. на захадзе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] мясцовыя жыхары называлі беларускую мову літоўскай<ref>Этнографический сборник, издаваемый Имп. Русским географическим обществом. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.</ref>{{Заўвага|Падобныя зьвесткі прыводзяцца ў трэцім томе выданьня «Живописная Россия» (1882 год)<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб. — Москва, 1882. [https://books.google.by/books?id=D4U1AQAAMAAJ&pg=PA448&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj63IXp1cDzAhVcSfEDHTbbC084RhDoAXoECAgQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D1%8A&f=false С. 448].</ref>: {{мова-ru|«Около Свислочи, Крынок, Яловки и м. Гродка живут уже настоящие (как называют там) „дзекалы“ или дэкалы со своим языком, называемым здесь литовским»|скарочана}}}}: {{Цытата|На ўсходзе і паўночным усходзе яна мяжуе з мовай уласна беларускай, якая ў мясцовых жыхароў называецца літоўскай. Гэтай мовай гавораць ужо каля [[Сьвіслач (горад)|Сьвіслачы]], [[Крынкі|Крынак]], [[Ялоўка|Ялоўкі]] і каля мястэчку [[Гарадок (Беластоцкі павет)|Гарадку]], пры якім сустракаюцца гэтыя два адценьні. {{арыгінал|ru|На востоке и северо-востоке он граничит с языком собственно белорусским, который у здешних жителей называется «литоуским». Этим языком говорят уже около Сьвислочи, Крынок, Яловки и около мест. Гродка, при котором втречаются эти два оттенка.}}|Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Вестник Императорского русского географического общества. Ч. 16. — СПб., 1856. С. 151. <br /> Куклинский С. Заметки о западной части Гродненской губернии // Этнографический сборник. Вып. 3. — СПб., 1858. С. 105.}} [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): літоўская мова (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю летувісаў]] Тым часам шырокае бытаваньне сярод беларусаў азначэньня ўласнай мовы як літоўскай (а ўласнай краіны — як Літвы) засьведчыў этнограф і фальклярыст [[Мікалай Янчук]] паводле вынікаў свайго падарожжа [[Менская губэрня|Менскай губэрняй]] у 1886 годзе<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. [https://books.google.by/books?id=G34hEAAAQBAJ&pg=PA26&dq=Po+litewsku+%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiNyOa8isPzAhVPRPEDHQkbDGYQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=Po%20litewsku%20%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25—26].</ref>: {{Пачатак цытаты}} Іншая цяжкасьць паходзіць ад таго, што на мясцовай мове, а пагатоў на польскай, нярэдка зьмешваюцца назвы «Беларусь» і «Літва», беларуская мова і літоўская{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіская»|name="letuviskaja"}}… Спытаеце вы, напрыклад, якуюсьці мяшчанку, хто яна такая? — Polka [''г. зн. каталічка — паводле сьведчаньня Мікалая Янчука''{{Заўвага|«''У народзе існуе толькі падзел на рускіх і палякаў, але ня варта думаць, што адрознасьць сапраўды засноўваецца на нацыянальнасьці: гэта — падзел паводле веры''» ({{мова-ru|«В народе существует только подразделение на русских и поляков, но не следует думать, что различие действительно основано на национальности: это — деление по вероисповеданию»|скарочана}})<ref>Янчук Н. [https://www.prlib.ru/item/437605 По Минской губернии (заметки из поездки в 1886 году)]. — Москва, 1889. С. 24.</ref>}}], адкажа яна вам. — Адкуль родам? — Z Litwy. Як гавораць дома? — Po litewsku. Між тым пры высьвятленьні больш дакладных зьвестак выяўляецца, што ні сама яна, ні яе родныя ні слова не разумеюць па-літоўску{{Заўвага|Тут — у сэнсе «па-летувіску»|name="pa-letuvisku"}}, а гавораць вынятна па-беларуску. {{Канец цытаты}} Беларускі мовазнаўца [[Анатоль Літвіновіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейцы, украінцы, палякі ды іншыя народы часта называлі беларускую мову «літоўскай» яшчэ ў XIX стагодзьдзі<ref name="Litvinovic-2010">Літвіновіч А. Беларуская мова на старонках «Энцыклапедыі літоўскай мовы» // [[Наша слова]]. [http://pawet.net/ns/2010/32/%E2%84%96_32_(975).html № 32 (975)], 2010 г.</ref>. У 1839 годзе ўкраінскі і расейскі лінгвіст, гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Максімовіч||uk|Максимович Михайло Олександрович}} зазначаў, што беларускую мову дакладней называць літоўска-рускай і даваў наступнае тлумачэньне: ва Ўкраіне гэтую мову называюць проста літоўскай, а тых, хто ёй гаворыць — ліцьвінамі, адпаведна і [[Старадубскі павет|паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губэрні]], дзе гавораць па-беларуску, называецца ўжо Літвой<ref>Максимович М. А. История древней русской словесности. Кн. 1. — Киев, 1839. [https://books.google.by/books?id=rkVBAQAAIAAJ&pg=PA97&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwivxqmDrb7zAhVbQ_EDHUVbD8g4bhDoAXoECAcQAg#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC&f=false С. 97].</ref>. Тое, што вакол [[Гародня (Гараднянскі раён)|Гародні]] і [[Новае Места (Бранская вобласьць)|Новага Места]] гавораць ужо «па-літоўску», адзначаў яшчэ ў 1786 годзе ўкраінскі гісторык і этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Апанас Шафорнскі||uk|Шафонський Опанас Филимонович}}<ref>Черниговского наместничества топографическое описание. — Киев, 1851. [https://books.google.by/books?id=z0pdAAAAcAAJ&pg=PA235&dq=%22%D1%82%D0%BE+%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BF%D0%BE+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiktNeF2Lr5AhUNtKQKHbX_BCAQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%22%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22&f=false С. 233].</ref>. У 4-м томе часопісу {{Артыкул у іншым разьдзеле|Biblioteka Warszawska||pl|Biblioteka Warszawska}} за 1848 год захавалася сьведчаньне, што «''…палякі звычайна называюць беларускую (крывіцкую) мову літоўскай, а літоўскую{{Заўвага|Тут — у сэнсе „летувіскую“}} — жамойцкай''» ({{мова-pl|«…Polacy język biało-ruski (krzywicki) powszechnie nazywają litewskim, a litewski żmudzkim»|скарочана}}<ref>Biblioteka Warszawska. T. 4, 1848. [https://books.google.by/books?id=dm5lAAAAcAAJ&pg=PA435&dq=powszechnie+nazywaj%C4%85+litewskim,+a+litewski+%C5%BCmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiVhrLjkN70AhXB8rsIHZLnCOgQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=powszechnie%20nazywaj%C4%85%20litewskim%2C%20a%20litewski%20%C5%BCmudzkim&f=false S. 435].</ref>){{Заўвага|Сам аўтар нататкі (J. Szreder) лічыць, што гэтая замена нібыта адбываецца з прычыны «''невуцтва''» ({{мова-pl|«Tylko niewiadomość popełnić może taką zamianę»|скарочана}}). Тым часам у 1832 годзе народжаны на Жамойці сьвятар і мовазнаўца Калікст [[Касакоўскія|Касакоўскі]] абраў для сваёй граматыкі летувіскай мовы назву «Граматыка жамойцкай мовы» ({{мова-pl|Grammatyka języka żmudzkiego|скарочана}} або {{мова-lt|Kałbrieda leźuwio źiamaytiszko|скарочана}})<ref>Subačius G. Kalikstas Kasakauskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. IX (Juocevičius — Khiva). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. P. 521.</ref>. А польскі гісторык літаратуры {{Артыкул у іншым разьдзеле|Караль Эстрэйхэр||pl|Karol Estreicher (starszy)}}, якога называюць «бацькам польскай бібліяграфіі», у сваёй «Bibliografia Polska» (1888 год) азначаў надрукаваны ў Кёнігсбэргу першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову як «''жамойцкую біблію''», «''біблію ў жамойцкай мове''» ({{мова-pl|«Biblia Żmudzka», «w języku żmudzkim»|скарочана}})<ref>Estreicher K. Bibliografia Polska. T. IX. — Kraków, 1888. S. [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzkim%20krolewiec&f=false 527], [https://books.google.by/books?id=d3JmAAAAcAAJ&pg=PA527&dq=w+jezyku+zmudzkim&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi806izw-n1AhXF7rsIHbsaAFI4FBDoAXoECAkQAg#v=snippet&q=biblia%20%C5%BCmudzka%201735&f=false CCCXLI].</ref>}}. Польскі этнограф [[Оскар Кольбэрг]] пры апісаньні [[Падляшша]] (1890 год) зазначаў, што жыхары яго паўночнай часткі «''размаўляюць на дыялекце руска-літоўскім, набліжаным да беларускага, які тут проста называюць літоўскім''»<ref name="Kolberg-1890-359">Kolberg O. Mazowsze: obraz etnograficzny. Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. Tom V. — Kraków, 1890. [https://books.google.by/books?id=k_pLxc6D2oMC&pg=PA359&dq=ruskolitewski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjklvv7j675AhWyMewKHZJwAkYQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=ruskolitewski&f=false S. 359].</ref>. Народжаны ў ваколіцах [[Бельск Падляскі|Бельску]] віленскі доктар Людвік Чаркоўскі сьведчыў у сваёй этнаграфічнай працы (1907 год), што падляскія [[мазуры]] і русіны называюць беларускую мову «літоўскай», а яе носьбітаў — «ліцьвінамі»<ref name="Czarkowski-1907">Czarkowski L. Powiat Bielski w gub. Grodzieńskiej // Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. T. 1, 1907. [https://books.google.by/books?id=SaXQPv5oxykC&pg=PA98&dq=nazywa+lud+siebie+Litwinami&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwirvJL7jfT5AhUOy6QKHfpjD04Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q&f=false S. 97]—98.</ref>. [[Файл:Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg|значак|[[Ян Станкевіч]]]] Мовазнаўца [[Яўхім Карскі]] ў сваім дакладзе пра старабеларускую мову, зробленым у 1893 годзе, прывёў некалькі назваў беларускай мовы, сярод якіх былі літоўская і літоўска-руская<ref name="Zaprudzki-2013-82">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 82.</ref>. Яшчэ ў 1825 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||be|Пётр Іванавіч Кёпен}} прапаноўваў называць беларускую мову літоўска-рускай<ref>Кеппен П. Рец. на: Калайдович К., Строев П. Обстоятельное описание славяно-российских рукописей, хранящихся в Москве в библиотеке графа Федора Андреевича Толстова // Библиографические листы, 19. Санкт-Петербург, 1825. С. 267—268.</ref> і абгрунтоўваў гэта тым, што ўкраінцы называлі беларускую мову літоўскай і што такі лінгвонім сустракаецца ў катэхізьме XVII ст. [[Лаўрэнці Зізані|Лаўрэнція Зізанія]]<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. Рэдкал. А. Лукашанец і інш. — {{Менск (Мінск)}}, Беларуская навука, 2013. С. 37—52.</ref>. Літоўска-рускую мову таксама згадвалі ў 1828 годзе {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхайла Качаноўскі||uk|Михайло Каченовський}}<ref>Каченовский М. О снимке жалованной грамоты Великого князя Литовского Витовта каноникам виленским // Вестник Европы. № 22, 1828. С. 146.</ref>, у 1829 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Павел Строеў||ru|Строев, Павел Михайлович}}<ref>Строев П. М. Обстоятельное описание старопечатных книг славянских и российских. — Москва, 1829. С. 6, 80, 120.</ref>, у 1842 годзе — [[Фёдар Шымкевіч]]<ref>Шимкевич Ф. Корнеслов русского языка, сравненного со всеми главнейшими славянскими наречиями и с двадцатью четырьмя иностранными языками: удостоен Демидовской премии / сост. Федором Шимкевичем. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наук, 1842. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/63236-ch-1-1842#mode/inspect/page/17/zoom/4 С. XVII].</ref>, у 1852 годзе — Фёдар Галатузаў<ref name="Zaprudzki-2013-85">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 85.</ref>, у 1878 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Каратаеў||be|Іван Пракопавіч Каратаеў}}<ref>Карский Е. Ф. Белоруссы. Т. 1. — Варшава, 1903. [https://books.google.by/books?id=Hbw6AQAAMAAJ&pg=PA411&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh2qbZ5Yv0AhXIQvEDHQOfA30Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&f=false С. 411].</ref>, у 1890 годзе — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пампей Бацюшкаў||uk|Батюшков Помпей Миколайович}}<ref>Батюшков П. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=30dbAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 159].</ref>. Назву «руска-літоўская мова» ({{мова-ru|«Русско-Литовский язык»|скарочана}}) у 1854 годзе ўжыў гісторык і бібліёграф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Палудзенскі||ru|Полуденский, Михаил Петрович}}<ref>Временник Императоркого московского общества истории и древностей российских. Кн. 19, 1854. [https://books.google.by/books?id=N35fAAAAcAAJ&pg=RA4-PA25&dq=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9+%22%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwi35r_4go70AhUvQfEDHSnyCdoQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A&f=false С. 25].</ref>. Назву «літоўска-славянская мова» ({{мова-ru|«литово-славянский язык»|скарочана}}) датычна беларускай мовы цытуе [[Мікалай Улашчык]] у біяграфічным нарысе [[Міхал Баброўскі|Міхала Баброўскага]]<ref>[[Мікалай Улашчык|Улащик Н. Н.]] Введение в изучение белорусско-литовского летописания. — М.: Наука, 1985. С. 41.</ref>. [[Файл:Vacłaŭ Panucevič. Вацлаў Пануцэвіч (1930-39).jpg|значак|[[Вацлаў Пануцэвіч]]]] У 1918 годзе прафэсар славянскіх моваў і літаратураў [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]] [[Аляксандар Брукнэр]] апублікаваў артыкул «Зь беларускай нівы» ({{мова-pl|«Z niwy białoruskiej»|скарочана}}), дзе падкрэсьліваў, што гістарычная літоўская — гэта беларуская мова, якая была [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што гістарычныя ліцьвіны — гэта беларусы, а гістарычная літоўшчына — гэта беларушчына: «''…па-літоўску г. зн. па-беларуску пісаныя ўсе літоўскія акты, хронікі, статуты… …ліцьвін, г. зн. беларус… …літоўшчына, г. зн. беларушчына…''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Tento białoruski język ma własną przeszłość, wcześniejszą nierównie i światlejszą niż mało- lub wielkoruski, ale pod obcą, litewską nazwą w niej się ukrywa. Był bowiem językiem urzędowym na całej Litwie; po litewsku; t. j. białorusku spisywano akty, kroniki, statuty; on pierwszy w druku się pojawił, równocześnie z polskim, w Biblii doktora Skoriny w Pradze i Wilnie około 1520 r. <…> Więc mógł sobie niegdyś tuszyć Litwin, t. j. Białorus, że mowa jego i narodowość na całej Litwie każdą inną wyprze — losy zrządziły inaczej: wyparła mowę jego, a zamieniła narodowość wszechpotężna polszczyzna. …w grodach zaś litewskich, od Wilna do Witebska, osiadało mieszczaństwo polskie, bo po polsku mówiące i myślące a litewszczyzna, t. j. białoruszczyzna kątem około monasterów i cerkwi się kupiła. Już w 15 w. w aktach litewskich (białoruskich) spotykasz gęste wyrazy polskie… W 16 w. czytają jeszcze białoruscy Chodkiewicze, Tryznowie, Pacowie, Tyszkiewicze, Sapiehowie, Dorohostajscy, Kiszkowie po białorusku, otrzymują z kancelarii wileńskiej dyplomy i listy białoruskie…»|скарочана}}}}<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/4/#info:metadata S. 3]—5.</ref>. У 1922 годзе прафэсар гісторыі [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] [[Фэлікс Канечны]] апублікаваў артыкул з прапановай тэрміналягічна аддзяляць летувіскую мову ({{мова-pl|język letuwski|скарочана}}) ад гістарычнай літоўскай (беларускай), а таксама Летуву ({{мова-pl|Letuwa|скарочана}}) — ад гістарычнай Літвы і летувісаў ({{мова-pl|Letuwini|скарочана}}) — ад гістарычных ліцьвінаў{{Заўвага|Падобнае тэрміналягічнае разьмежаваньне ({{мова-pl|Letuwisi, letuwiski|скарочана}}) прапаноўваў яшчэ ў 1916 годзе польскі гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Людвік Яноўскі||pl|Ludwik Janowski}}<ref>Janowski L. Litwa i Polska. — Lausanne, 1916. S. 5.</ref>, тым часам яшчэ ў 1837 годзе падобную назву народу ({{мова-ru|летувы|скарочана}}) выкарыстаў расейскі пісьменьнік зь [[Менскі павет|Меншчыны]] [[Фадзей Булгарын]]: {{мова-ru|«Все соседние народы Датчане, Германы, Скандинавы и Летувы или Литва <…> Славяне заняли часть земли, принадлежавшей древним Летувам, или Литве, в нынешней Пруссии, и часть Вендов даже смешалась с Летувами»|скарочана}}<ref>Булгарин Ф. Россия в историческом, статистическом, географическом и литературном отношениях. — СПб., 1837. С. 135, 149.</ref>}}: «''пасольства яго [Уладзіслава Ягайлы] у Кракаў (аб руцэ Ядвігі) не патрабавала перакладніка, бо яны выкарыстоўвалі беларускую мову. Тая мова вякамі лічылася „літоўскай“ і так нават часта называлася. У Польшчы нават ня ведалі пра існаваньне летувіскай мовы, пакуль яе не адкрыла парафіяльнае духавенства''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Poselstwo ego [Władysława Jagiełły] do Krakowa (o rękę Jadwigi) nie potrzebowały tłumacza, gdyż używały języka białoruskiego. Ten język uważany był przez wieki całe za „litewski“ i tak nawet często nazywany. W Polsce nawet nie wiedziano o istnieniu języka letuwskiego, aż dopiero odkryło go duchowieństwo parafjalne»|скарочана}}}}<ref>Koneczny F. Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 41.</ref>. 18 сакавіка 1928 году гэтую прапанову абмяркоўвалі на паседжаньні Віленскага аддзелу [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]], дзе Фэлікс Канечны выступіў зь лекцыяй «Этнаграфічная тэрміналёгія ў Вялікім Княстве Літоўскім», адзначаючы: «''у крыніцах часта ўпамінаецца літоўская мова, але маецца на ўвазе не летувіская мова, а беларуская. Афіцыйнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім была беларуская''»{{Заўвага|{{мова-pl|«W źródłach jest często mowa o języku litewskim, ale rozumieją one przez to nie język litewski, czyli letuwski, lecz białoruski. Językiem urzędowym w W. Ks. Lit. był język białoruski»|скарочана}}}}<ref>Ateneum Wilenskie. Z. 14, 1928. S. 215.</ref>. [[Файл:Вялікалітоўска-расійскі слоўнік (Greatlitvan-Russian Dictionary).jpg|значак|Вокладка [[Вялікалітоўска-расейскі слоўнік|Вялікалітоўска-расейскага слоўніка]] (1989 г.), які захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]]] У 1927 годзе аўтар месячніку літаратуры і культуры Заходняй Беларусі «[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]]» Д. Масальскі паведамляў у сваім артыкуле: «''ведама, што ў мінуўшчыні звычайна як самі Беларусы так і чужнікі Беларусь называлі Літвой. Беларусаў — Ліцьвінамі а мову беларускую — мовай літоўскай, у малой меры гэтыя назовы захаваліся нат дагэтуль''»<ref name="Masalski-1927"/>. У 1926 годзе беларускі гісторык і мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] на старонках віленскай газэты «[[Сялянская Ніва]]» зазначаў: ''«Вялікае значэньне мела імя Ліцьвін, Літва. Нашая мова часта завецца гэтым імем <…> Але нашыя продкі самі называлі сябе і далей па-старому: Крывіч, Ліцьвін, Крывія, Літва, мова крывіцкая, літоўская, руская»''<ref name="Stankievic-1926"/>. Пазьней ён папулярызаваў датычна беларускай мовы назву ''вялікалітоўская''{{Заўвага|А датычна Беларусі — назву ''Вялікалітва''}}, падрыхтаваў і выдаў на сродкі [[Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскай (беларускай) фундацыі імя Льва Сапегі]] «Вялікалітоўска-расейскі слоўнік» ({{мова-en|Greatlitvan-Russian Dictionary|скарочана}}, {{мова-ru|великолитовско-русский словарь|скарочана}}), які захоўваецца ў найбуйнейшай у сьвеце [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>Мартыненка В. [https://knihi.com/Kastus_Travien/Bryhadny_hienieral.html Уводзіны]. Кастусь Травень. Брыгадны генерал, [[Knihi.com]]</ref>. А ў працах беларускага гісторыка [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]], які меў грунтоўную філялягічную падрыхтоўку і выдаваў у [[Чыкага]] навуковы часопіс «[[Litva]]», літоўская мова — гэта беларуская мова, як і ліцьвін — беларус, а Літва — Беларусь<ref name="Zlutka-1998">[[Алесь Жлутка|Жлутка А.]] [https://media.catholic.by/nv/n5/art16.htm Пра Вацлава Пануцэвіча] // [[Наша Вера]]. № 2, 1998.</ref>. У фундамэнтальным двухтомным падручніку «Беларуская мова» [[Валянтына Пашкевіч|Валентыны Пашкевіч]] ([[Таронта]], 1978 год) — першай практычнай граматыцы беларускай мовы [[Ангельская мова|па-ангельску]] — зазначаецца: «''літоўская мова была ўрадавай на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага… наш край праз больш, як паўтысяча гадоў зваўся Літвой, дзяржава — Вялікім Княствам Літоўскім, а нашыя прашчуры — ліцьвінамі''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26.</ref>, што дадаткова сьцьвярджаецца ў пададзеным пры падручніку слоўніку: «''Лятува [Летува] — present-day Lithuania; Літва — Lithuania (old name of present-day Byelorussia [Belarus]); Жамойць — Samogitia — old name (lasting almost until the end of the 19th c.) of present-day Lithuania''»<ref>Беларуская мова — Fundamental Byelorussian. — Toronto, 1978. С. 26, 251, 271—272.</ref>. === Балтыйская (неславянская) літоўская мова === {{Асноўны артыкул|Жмогусы|Прускія летувісы|Жамойты|Аўкштайты}} [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref> («''у прускай мове''»), выдадзеная дзеля [[Прускія летувісы|жамойтаў («прусаў»)]] [[Самбія|Самбіі]]. [[Каралявец|Кёнігсбэрг]], 1545 г.]] Уласна літоўскія князі і баяры, пакінуўшы ў XIV—XV стагодзьдзяў у сваіх перакладных [[Лацінская мова|лацінскіх]] і [[Нямецкая мова|нямецкіх]] граматах тузіны гутарковых беларускіх словаў і выразаў, не падалі ў іх ніводнага [[Балтыйскія мовы|балтыйскага слова]]{{Заўвага|Прытым, да прыкладу, хаця польская мова не была пісьмовай да XVI ст., ёсьць запісы ў сярэднявечных лацінамоўных крыніцах, якія падаюць прыклады польскай мовы і адназначна сьведчаць пра тое, што палякі размаўлялі на польскай мове, а запіс пра эстонскую мову сустракаецца яшчэ пад 1214 годам у хроніцы Генрыка Латвійскага: «лаўла, лаўла, паппі» («сьпявай, сьпявай, поп»)<ref name="Dajlida-2019-29">{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 29.</ref>}}<ref name="Dajlida-2019-29"/>. Паводле некаторых летувіскіх аўтараў<ref>[https://web.archive.org/web/20211026153053/https://www.litviny.net/10801079-108010891090108610881080109510771089108210801093-1076108610821091108410771085109010861074.html Летувіская мова з гістарычных дакумэнтаў паводле адэпта тэорыі летувізму Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}}</ref>, адным зь першых, хто пісьмова зафіксаваў такое балтыйскае слова, стаў італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] (1437—1496). Ён быў асабістым сакратаром караля і вялікага князя [[Казімер Ягелончык|Казімера Ягайлавіча]] і ў сваім творы, прысьвечаным жыцьцю польскага кардынала [[Зьбігнеў Алясьніцкі|Зьбігнева Алясьніцкага]], дае зьвесткі пра звычаі і мову ліцьвінаў: «''…хвалілі [Ліцьвіны] лясы, камяні, аддалённыя месцы, азёры і розныя пачвары, асабліва вужаку{{Заўвага|Спэцыфічнае стаўленьне да вужакаў — агульная асаблівасьць беларускага і летувіскага фальклёру{{зноска|Wilson|2012|Wilson|27}}, прытым гісторык [[Андрэй Катлярчук]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўшанаваньне вужакаў нельга зьвязваць вынятна з [[Балты|балтыйскай]] традыцыяй, бо «Вужыны кароль» — гэта цэнтральны пэрсанаж міталёгіі [[Лужычане|лужыцкіх сэрбаў]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — {{Менск (Мінск)}}: Энцыклапедыкс, 2002. С. 137.</ref>}}, які на іх мове мае назву „Gyvotem“''»{{Заўвага|{{мова-la|«Litifani … ante omnia serpentem, quem Gyvotem lingua sua dicunt»|скарочана}}<ref>Callimachus Buonacorsi P. Vita et mores Sbignei Cardinalis // Pomniki dziejowe Polski. T. 6. — Warszawa, 1961. P. 245.</ref>}} ([[летувіская мова|па-летувіску]] ''gyvatė'' — гэта 'зьмяя', тым часам у беларускай міталёгіі «жывойтамі» называюць яшчарак — «зьмеяў на чатырох кароткіх лапах»<ref>Клімковіч І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/45/%D0%A6%D0%BC%D0%BE%D0%BA_%D0%B7_%D0%AE%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%88%D1%87%D1%8B.html Цмок з Юбілейнай плошчы] // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 7, 2011. С. 96.</ref><ref>Мяцеліца К. У пошуках жывойта // [[Маладосьць (часопіс)|Маладосьць]]. № 12, 2015. С. 148—149.</ref>). Прытым сам Калімах выводзіў паходжаньне ліцьвінаў ад [[Кельты|кельтаў]], назву Літвы — ад невядомага слова ''Litifa'', а ўшанаваньне зьмеяў прыпісваў таксама «басфорцам», пад якімі хутчэй за ўсё разумеў [[Крымскія татары|крымскіх татараў]]<ref>Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 2. Протарэнесанс і Адраджэнне / [[Сяргей Санько|С. Санько]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т філасофіі. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 482—485.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''» (1580 г.)<ref name="Lebedys-1976-111">Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] У 1564 годзе польскі храніст [[Марцін Бельскі]], які адзначыўся супярэчлівымі зьвесткамі пра моўную сытуацыю ў Літве{{Заўвага|Мовазнаўца [[Ян Станкевіч]] зьвяртае ўвагу на сьцьверджаньне Марціна Бельскага, што [[пруская мова]] мае падабенства з мовай Літвы — той часткі Літвы, дзе гавораць [[куршаўская мова|куршаўскай мовай]] ({{мова-pl|«Rzecz Prusów podobna jest rzeczy Litwy, tej Litwy, która mówi językiem kurońskim»|скарочана}}). Такім спосабам польскі храніст фактычна разьмяжоўвае славянскую Літву зь яе балтыйская часткай, мову якой ён гэтым разам называе «куршаўскай»<ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 651.</ref>. Сярод іншага, Марцін Бельскі яшчэ сьцьвярджаў, што «''Жамойты, а таксама Куршы, гавораць іначай, чым Літва''» ({{мова-pl|«Odmiennie mówią Żmódzinowie, takoż Kurowie, niż Litwa»|скарочана}}<ref>Słownik języka polskiego. T. 3. — Warszawa, 1814. [https://books.google.by/books?id=I1NRAAAAcAAJ&pg=PA977&dq=%C5%BBm%C3%B3dzinowie+bielski&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiXptHQq831AhVplP0HHTQQAuAQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%C5%BBm%C3%B3dzinowie%20bielski&f=false S. 977].</ref>)}}, у адказ на зьяўленьне [[Палямонавічы|легенды пра Палямона]] напісаў у сваёй [[Хроніка ўсяго сьвету|Хроніцы ўсяго сьвету]]: «''Зь літоўскай гаворкай мы ўсе добра знаёмыя, а як гавораць, быццам яна падобная на лацінскую. Мне так не здаецца, як у гэтых словах убачыш „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ — „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“''»{{Заўвага|{{мова-pl|«Litewskiey mowy świadomismy wszyscy a iako powiedzaią żeby się zgadzała z Łacińską niezda mi się iako w tych słowiech obaczysz „Superatus hodie astus demonis, cum ipse sit cum suis demonibus ambiciosus“ „Isgaleta Jauesti Kitristas velino / Kuri saua sutrine Lampse velina“»|скарочана}}<ref>Kronika wszystkyego swyata. Wyd. 1564. S. 438.</ref>}}. З прычыны вялікай адрознасьці дэкляраванага «літоўскага» перакладу адпаведнай лацінскай фразы ад яе сапраўднага летувіскага перакладу ({{мова-lt|«Nugalėta jau šiandien velnio gudrystė, nors jis su savo demonais ir trokšta garbės»|скарочана}}) летувіскі мовазнаўца [[Зігмас Зінкявічус]] мусіў яшчэ ў 1996 годзе прызнаць, што пададзены Бельскім тэкст «''занадта дэфармаваны''»{{Заўвага|{{мова-it|«è troppo deformato»|скарочана}}}}<ref>Zinkevičius Z. Martynas Mažvydas e l’inizio della lingua scritta lituana // Res Balticae. 1996. P. 184.</ref>. [[Файл:Samogitia-Samaidae (W. Grodecki, 1558, 1570).jpg|значак|[[Жамойць]]: [[Жамойцкае староства|літоўская]] (''Samogitia'') і [[Малая Летува|пруская]] (''Samaidae''). {{nowrap|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вацлаў Градзецк|В. Градзецкі|pl|Wacław Grodziecki}}}}, 1570 г. (1558 г.)]] Апроч таго, летувіскія гісторыкі і мовазнаўцы, а таксама тыя<ref>[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/47/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC.html Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім] // Палітычная сфера. № 16—17 (1—2), 2011. С. 115—143.</ref>, хто іх цытуе, спрабуюць спасылацца на пэўныя сьведчаньні, у якіх не ўдакладняецца, што памянёная там «літоўская» ёсьць неславянскай (балтыйскай) або, увогуле, датычыцца [[Летувіская мова|жамойцкай (летувіскай) мовы]]: [[Файл:Lingua Samogitica (1690).jpg|значак|Надрукаваны ў Вільні ў 1690 годзе пераклад [[Папа|папскай]] булы на летувіскую мову, якая ў дакумэнце называецца «жамойцкай мовай» ({{мова-la|Lingua Samogitica|скарочана}}). Прызначаўся да чытаньня ў парафіях [[Жамойцкае біскупства|Жамойцкага біскупства]], якое ахоплівала ня толькі [[Жамойцкае староства]], але і [[Упіцкі павет|Ўпіцкі павет]], жыхароў якога за Расейскай імпэрыяй назвалі «[[Аўкштайты|аўкштайтамі]]» — «верхнімі або ўласнымі літоўцамі»]] * Лацінскі ліст вялікага князя [[Вітаўт]]а да імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта Люксэмбурскага]] 1420 году, у якім паведамляецца, што слова [[Жамойць]] «''перакладаецца ў літоўскую як „ніжняя зямля“''» ({{мова-la|«ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior '''interpretatur'''»|скарочана}}). ** Меркаваньне летувіскіх аўтараў пра тое, што Вітаўт пісаў, нібы слова Жамойць «''па-літоўску азначае „ніжняя зямля“''», зьняпраўджваецца ўласна зьместам ліста (пры адэкватным яго перакладзе з лацінскай мовы). Пагатоў у тым жа лісьце Вітаўт ужывае «''народнае''» слова «гайны», што азначае логвы ({{мова-la|«indagines, alias in vulgari hayn»|скарочана}}): паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''гайно — 'бярлога, логава'''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 18.</ref>. Таксама Вітаўт двойчы ўжывае славянскія тэрміны (''Szomoyth'', ''Somoyth'' — {{мова-be-old|Жомойть|скарочана}}) у называньні Жамойці і [[жамойты|жамойтаў]] (хоць у тагачасных лацінскіх тэкстах да іх дастасоўвалі назвы ''Samogitia'' і ''Samogiti''), кажучы, што іх гэтак называлі «''ў літоўскай мове''»<ref name="Urban-2001-105-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 105—106.</ref>. Апроч таго, пра сваю «''гутарковую''» мову Вітаўт ясна сьведчыў і ў іншых лістох, напрыклад, у лісьце [[Касьцёл Сьвятых Станіслава і Ўладзіслава (Вільня)|Віленскай катэдры]] 1423 году, дзе ўпамінае «''простанародную''» (''vulgariter'') меру «лукно шасьціпяднае» (''lukno szescipedne'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 63, 208—209.</ref>. * Успамін Вітаўта пра тое, што на [[Луцак|Луцкім]] зьезьдзе манархаў у студзені 1429 году ён зьвярнуўся да [[Ягайла|Ягайлы]] «па-літоўску» ({{мова-la|«nos vero in lithwanico diximus ad vos»|скарочана}})<ref name="Urban-2001-106">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 106.</ref>. ** Хоць сам гэты ўпамін нічога ня кажа пра зьмест той «літоўскай» мовы, аднак захаваліся сьведчаньні, што асабістае ліставаньне паміж Вітаўтам і Ягайлам вялося на беларускай мове<ref name="Urban-2001-107">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 107.</ref>. * Паведамленьне храніста [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] пра тое, што ў 1440 годзе вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера Ягайлавіча]], які нарадзіўся і выхоўваўся ў [[Кракаў|Кракаве]], па прыбыцьці ў Вільню мясцовыя князі і баяры [[Алелька Ўладзімеравіч]], [[Васіль Пуцята]], [[Юры Сямёнавіч Гальшанскі|Юры Сямёнавіч]], [[Іван Манівід|Івашка Манівідавіч]] і [[Пётар Мантыгердавіч|Пятрашка Мантыгердавіч]] навучалі літоўскай мове і звычаям ({{мова-la|«Pauci qui remanserant, odio et arte Lithuanorum tempore succedente exclusi sunt, veriti, ne native affect plus esset Polonis quam Lithuanis affectus, officials Lithuanos adiungung et ipsum linguam et mores suos instruunt»|скарочана}}). ** Пра славянскі характар той «літоўскай» мовы кажа ўжо сам пералік асобаў. Адметна тое, што Пятрашка Мантыгердавіч прысьведчыў у 1434 годзе наданьне для Віленскай катэдры зямель у Медніцкай, Дубінскай, Лынгменскай і Няменчынскай валасьцях, дзе ўпаміналіся снасткі, «''па-народнаму „язы“''» (''vulgariter jazi''){{Заўвага|Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], «''Ез — 'перагародка, якую ставяць рыбакі на рацэ з праходам, у якім расстаўляюць нерат' <...> (гл. таксама яз)''»<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|3к}} С. 184.</ref>, таксама шэраг прыкладаў ужываньня гэтага слова ў форме «яз» падае [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|37к}} С. 300.</ref>}}, а ў 1449 годзе ён прысьведчыў наданьне для касьцёла ў Дубінках, дзе ўпаміналася «''сядзіба або інакш „дварэц“''» (''allodium alias dworecz'')<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 176—177.</ref>. ** Увогуле, падобныя спробы з боку летувісаў атаясаміць усякі гістарычны ўпамін «літоўскай мовы» менавіта зь летувіскай мовай адзначаліся ўжо ў пачатку XX ст., калі [[Міхал Піюс Ромэр]] з спасылкай на летувіскае выданьне «Lietuvis» за 1907 год сьцьвярджаў, нібы апошні афіцыйны дакумэнт па-летувіску склалі ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ваявода кіеўскі [[Адам Кісель]], ваявода смаленскі [[Юры Караль Глябовіч|Юры Глябовіч]], [[Стольнік вялікі літоўскі|стольнік]] [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] і падсудак браслаўскі Міхал Касакоўскі{{Заўвага|Гэты «''ліст на літоўскай мове''» ўпамінаецца ў працы польскага гісторыка XVII ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўрын Ян Рудаўскі|Лаўрына Яна Рудаўскага|pl|Wawrzyniec Jan Rudawski}}: {{мова-la|«Quibus enim rationibus persuaderent surenti multitudini, se legatos et commissarios esse, quos ubique iuris gentium praerogatiua securos reddit, communicatis itaque in unum confiliis, in quo tunc rerum et fortunae articulo versarentur, Ianussio duci Radiuilio Lituana lingua secretis literis scripserunt»|скарочана}}<ref>Historiarum Poloniae ab excessu Vladislai iv ad pacem Olivensem vsque libri ix, seu, Annales regnante Ioanne Casimiro Poloniarum. — Varsaviae et Lipsiae, 1755. [https://books.google.by/books?id=SjtD6h1inW0C&pg=PA85&dq=%22lituana+lingua%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq9oGDqsL5AhVR6LsIHZSjBNIQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=lingua&f=false P. 85].</ref>}}. Абсурднасьць гэтага сьцьверджаньня паказаў яшчэ ў 1912 годзе гісторык [[Лявон Васілеўскі]]<ref>Wasilewski L. Litwa i Białoruś: przeszłość — teraźniejszość — tendnecje rozwojowe. — Kraków, 1912. S. 157.</ref>. На пашыраную ўжо ў тыя часы «манію» ўглядаць у кожным літоўскім паводле назвы мовы гістарычным дакумэнце жамойцкую мову зьвяртаў увагу ў 1918 годзе гісторык літаратуры і мовазнаўца [[Аляксандар Брукнэр]] («''…сёньняшні літваман гатовы падумаць, што тое пра яго жамойцкую гаворку мова; нават… у „літоўскім“ лісьце русіна Кісяля ўгледзелі помнік жамойцкай мовы''»)<ref>Brückner A. Z niwy białoruskiej. — Kraków, 1918. [https://polona.pl/item/z-niwy-bialoruskiej,Njc4NTg4MjY/5/#info:metadata S. 4]—5.</ref>. * Лічба [[гданьск]]іх мяшчанаў, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню дзеля сустрэчы з [[Казімер Ягайлавіч|Казімерам Ягайлавічам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радаю]] і ў час перамоваў сутыкнуліся з польскай, літоўскай і рускай мовамі ({{мова-de|«Daruff wart manchfaldig handelt gehat itzundt Polnisch, itzundt Lithows, itzundt Reuszch»|скарочана}}). * Два наказы аналягічнага зьместу вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] намесьніку [[Жыжмары|жыжмарскаму]] ад 3 жніўня 1511 году (''«Вялелі есма ў таго касьцёла жыжмарскага меці каплана, што бы ўмеў па­літоўскі казаці, і містра»'') і [[Эйшышкі|эйшыскаму]] плябану ад 27 студзеня 1524 году ({{мова-la|«…presbyteros idoneos, quorum saltem unus idiomate Lithuanico praedicare populo Dei bene sciat et debeat»|скарочана}}). ** Раней за памянёныя наказы, у верасьні 1501 году [[Віленскія біскупы|віленскі біскуп]] [[Войцех Табар|Альбэрт Табар]] атрымаў ад вялікага князя [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандра]] грамату, паводле якой змог на свой погляд прызначаць ксяндзоў, пажадана такіх, якія б валодалі «літоўскай гаворкай»{{Заўвага|У той час набажэнствы і казаньні спраўляліся на лацінскай мове}}. У грамаце пералічвалася 28 парафіяльных касьцёлаў [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]], у тым ліку ў [[Ліда|Лідзе]], [[Беліца|Беліцы]], [[Быстрыца|Быстрыцы]], [[Слонім]]е, [[Валожын]]е, [[Краснае|Красным Сяле]], [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Радашкавічы|Радашкавічах]], [[Койданава|Койданаве]], а таксама тры касьцёлы на [[Падляшша|Падляшшы]] (у [[Гонядзь|Гонядзі]] і ваколіцах). Апроч відавочна нелетувіскага геаграфічнага ахопу, гісторык [[Павал Урбан]] зьвяртае ўвагу на тое, што гэтая пажаданая ў тым часе «моўная рэформа» не пакінула ніякіх сьлядоў, якія б маглі пацьвердзіць факт ужываньня жамойцкай (летувіскай) мовы ў набажэнствах ня толькі пералічаных, але ўвогуле, хоць якой парафіі<ref name="Urban-2001-32-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 32—33.</ref>. Увогуле жа, пра тое, што ў [[Віленскае біскупства|Віленскім біскупстве]] пад літоўскай разумелася не балтыйская мова, таксама сьведчыць статут гэтага біскупства ад 1669 году, які забараняў даваць [[Бэнэфіцыя|бэнэфіцыі]] іншаземцам, якія ня ведаюць ''літоўскай'' ({{мова-la|litvanica|скарочана}}) мовы, і загадваў прамаўляць казані ў касьцёлах дыяцэзіі паводле чаргі «''адну ў літоўскай мове, адну ў польскай''» ({{мова-la|«alteram in litvanica, alteram in polonica»|скарочана}})<ref>Fijałek J. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę // Polska i Litwa w dziejowym stosunku. — Kraków, 1914. [https://books.google.by/books?id=C_gKAAAAIAAJ&pg=PP7&dq=Fija%C5%82ek.+Uchrze%C5%9Bcijanienie+Litwy+przez+Polsk%C4%99+//+Polska+i+Litwa+w+dziejowym+stosunku.&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiom4-fv-z3AhUAS_EDHXgrAbMQ6AF6BAgIEAI#v=snippet&q=alteram%20in%20litvanica&f=false S. 312].</ref><ref name="evkl-2010-131"/>. * Запіс пад 1529 годам у [[Мэтрыка Вялікага Княства Літоўскага|Мэтрыцы Вялікага Княства Літоўскага]], дзе судовы выканаўца Васіль Бялянін (пра якога вядома толькі, што ён «русін» з ВКЛ без удакладаньня — зь [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускай]] або з украінскай яго часткі) засьведчыў, што баярын гаспадарскі Пятро Сумарок, які быў перасяленцам першага або другога пакаленьня з занятай маскоўскім гаспадаром Смаленскай зямлі<ref>Религия и русь, XV—XVIII вв. — Москва, 2020. С. 175.</ref>, спрабаваў пры ім падкупіць сьведак з-пад [[Эйшышкі|Эйшышкаў]]: «''…і Сумарок пачаў ім гаварыці па-літоўскі перада мною і прасіў іх: „Для Бога ня выдайце мя, а што есьмі вам абяцаў то дам, а вас у том ня выдам“''». У дакумэнце таксама падаюцца імёны сьведак: Міцька Рафалавіч і яго брат Сьвяцька, Разьвіл [[Ятаўт]]авіч, Міска Кабызевіч{{Заўвага|У іншых дакумэнтах ВКЛ Кабызевічы ўпамінаюцца ў [[Кіеў|Кіеве]], Ваўкавыску і на [[Пінскі павет|Піншчыне]], тым часам яшчэ ў 1488 годзе вялікі князь [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] зрабіў наданьне «[[Русіны|русіну]]» Мішку Кабызю<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|4к}} P. 60.</ref>}}, Стась Івашкавіч<ref>Lietuvos Metrika. Nr. 225: 6-oji Teismų bylų knyga (1528—1547). — Vilnius, 1995. [http://dev.metrika.ldkistorija.lt/knyga/128/#page/n243/mode/1up С. 90].</ref>. * Паведамленьне пра адстаўку ў 1538 годзе лаўніка [[Коўна|Ковенскай]] магдэбургіі немца Андрэаса Войта з прычыны няведаньня ім літоўскай мовы ({{мова-de|«…er sproch halben dem, er im litauischen nicht wol erfaren sei»|скарочана}}). * Цытата зь Віленскага мескага статуту ад 18 лістапада 1551 году, каб выклік на суд і вырак суду абвяшчаўся «''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''». {{Падвойная выява|справа|Zmudzki Ięzyk (1783).jpg|98|Samogitico (1851).jpg|116|Старонкі каталёгаў бібліятэк у [[Гарадзішча (вёска, Пінскі раён)|Гарадзішчы]] і [[Крэтынга|Крэтынзе]], на якіх мова выдадзеных у Літве і Прусіі летувіскіх кніг азначаецца як жамойцкая}} Як падкрэсьлівае беларускі гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], напраўду не існуе нават ускосных пацьверджаньняў таго, што вялікія князі літоўскія гаварылі па-летувіску. Прытым з гістарычных крыніцаў вядома, што ў час выправаў углыб Жамойці гаспадары і віленскія ўраднікі бралі з сабой перакладнікаў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 105.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Першае дакладнае азначэньне летувіскай мовы [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] датуецца 6 чэрвеня 1580 году і датычыцца катэхізму [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] 1547 году<ref>Jablonskis K. Lietuvių kultūra ir jos veikėjai. — Vilnius, 1973. P. 49.</ref>, які ў Летуве афіцыйна лічыцца першай друкаванай кнігай на летувіскай мове: «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизм по жомоитъску друкованыи''»}}<ref name="Lebedys-1976-111"/>. Упершыню назва «летувіская мова» ({{мова-lt|«Lietuwiſchka [ließuwi]»|скарочана}} — «''літоўская мова''») датычна жамойцкай мовы (дакладней — яе ''літоўскага дыялекту'') зьявілася ў назове кнігі, надрукаванай у 1579 годзе народжанымі на [[Жамойцкае староства|літоўскай Жамойці]] выхаванцамі [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэрскай]] акадэміі — былымі [[Палітонім|палітычнымі]] «літоўцамі» (жыхарамі Вялікага Княства Літоўскага), якія [[Эміграцыя|эмігравалі]] ў [[Самбія|прускую частку Жамойці]]. Гэта адбылося па сьмерці заснавальніка акадэміі і ініцыятара летувіскага кнігадрукаваньня герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]]<ref name="Panucevic-2014-273">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>, пляменьніка [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], хоць і яго супраціўніка<ref name="Nikalajeu-2009-82">{{Літаратура/Гісторыя беларускай кнігі|1к}} С. 82.</ref>. Прытым у назове першага летувіскага катэхізму, надрукаванага яшчэ ў 1545 годзе, яго мова азначалася «прускай» (як прызначаная вынятна жамойтам Прусіі, пра што сьведчыць вялікая колькасьць [[германізм]]аў), а ў назовах дзьвюх наступных кніг (1547 і 1559 гады) — хоць ужо і ўкладзеных літоўскімі жамойтамі на ''літоўскім дыялекце'' (дзеля пашырэньня [[пратэстанцтва]] ня толькі ў Прусіі, але і ў ВКЛ) — назва мовы не ўпаміналася<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Ад 1579 году назва «літоўская мова» датычна жамойцкай мовы пачала пасьлядоўна ўжывацца ў наступных пруска-летувіскіх кнігах, выдадзеных як жамойтамі, так і прускімі немцамі. Адзначаецца, што пазьней — за часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] — існаваньньне нямецкай навуковай літаратуры, дзе жамойцкая мова называлася «літоўскай», стала адным з вызначальных фактараў у [[Летувізацыя|працэсе паступовага атаясамліваньня Жамойці зь Літвой]]<ref>Саракавік І. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі. — {{Менск (Мінск)}}: Современная школа, 2006. [https://books.google.by/books?id=5hghAQAAMAAJ&q=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&dq=%22%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.+%D0%9D%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B6+%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiB2OLzpNH5AhW4wAIHHeVACXYQ6AF6BAgDEAI С. 116].</ref>. Выкарыстаньне летувіскай мовы ў Прусіі дзеля пашырэньня [[лютэранства]] сярод летувісаў прымусіла зьвярнуцца да гэтай мовы [[Езуіты|езуітаў]] — галоўных дзеячоў [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім, што прычыніліся да друкаваньня летувіскамоўных кніг у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Nikalajeu-2009-82"/>. Гісторык [[Павал Урбан]] адзначае, што менавіта дзякуючы выдавецкай дзейнасьці сьпярша ў Прусіі, а потым і ў Вільні (з 1595 году) мова жамойтаў атрымала статус «літоўскай мовы»<ref name="Urban-2001-33">{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 6, 33.</ref>. Сярод іншых фактараў, гэтую ж прычыну частковага (супярэчлівага і праз гэта даволі заблытанага) пашырэньня ў Вялікім Княстве Літоўскім тэрміна «літоўская мова» на ''літоўскі дыялект'' мовы жамойтаў называе [[Вацлаў Пануцэвіч]]<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 277.</ref>. {{Падвойная выява|справа|Ziemaytiszki (1793).jpg|106|Ziemaytiszki (1793) (2).jpg|108|Лацінска-польска-жамойцкія слоўнікі месяцаў з кніг, надрукаваных у Вільні ў 1793 годзе}} Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], раньнія ідэолягі [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|жамойцкага нацыянальнага руху]] (найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]]) назвалі свой народ «літоўцамі» і пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы на падставе вынятна этнічных фантазіяў і показак<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. Сучасны менскі дасьледнік Алёхна Дайліда, які мяркуе, што назва «ліцьвіны» ў першым пэрыядзе Вялікага Княства Літоўскага (да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]) была назвай мясцовай эвангелісцкай канфэсійнай супольнасьці і ўласна «Літоўскім» Вялікае Княства ад самага яго стварэньня назвалі менавіта з такім канфэсійным сэнсам, зазначае: «''[[Летувізацыя|Балтыйская тэорыя]] не адлюстроўвае ніякія гістарычныя рэаліі, яна была проста снасткай палітычнага змаганьня езуітаў проці літоўскай [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і палітычнай моцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага гаспадарства]]. Разам з разбуральнай праграмай Контрарэфармацыі, распачатай па выбуху эвангеліцкага адраджэньня ў Літве, езуіты распачалі таксама [[Летувізацыя|цэлую ідэалягічную праграму перакручваньня гісторыі Літвы]]: заміж сапраўднай гісторыі [[Славянскія мовы|славянізацыі]] [[Германскія мовы|германскае]] шляхты Літвы (выкладзенай у літоўскіх летапісах і добра вядомай езуітам) езуіцкая тэорыя мусіла апавядаць пра паходжаньне літоўскае шляхты і створанага ёй гаспадарства ад мясцовых паўдзікіх [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] плямёнаў, што рабіла адзіным „цывілізацыйным“ чыньнікам гісторыі Літвы вынятна [[Каталіцкая Царква|Каталіцкую Царкву]] (з той жа мэтай езуіцкая прапаганда пачала пашыраць гратэскныя, чыста фантастычныя плёткі пра „балтыйскае [[паганства]]“ Літвы, якое нібы было галоўнай рэлігіяй ВКЛ да Крэўскай уніі). Калі за часоў ВКЛ гэтая тэорыя мела выгляд маргінальных калянавуковых практыкаваньняў, не прынятых літоўскай шляхтай, то па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] гэтая езуіцкая прапагандысцкая схема сталася ў XIX стагодзьдзі адзінай „навуковай“ вэрсіяй гісторыі Літвы''»<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 5, 16, 27—28, 61, 201.</ref>. == Герб == [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] {{Асноўны артыкул|Пагоня}} Паходжаньне дзяржаўнага гербу ліцьвінаў — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых гістарычных краінаў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў у сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Вільня}} [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах сталіца ліцьвінаў — [[Вільня]] — упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Перайменаваньне ліцьвінаў у «беларусаў» == {{Асноўны артыкул|Белая Русь|Летувізацыя|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва [[беларусцы]] (як вытворная ад [[харонім]]у [[Белая Русь]], якім часам азначалася адна з складовых частак [[Літва|Літвы]]) датычна ліцьвінаў пачала шырока выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагодзьдзі — за часамі войнаў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] — у запісах маскоўскіх вайсковых пісараў дзеля азначэньня [[праваслаўе|праваслаўнага]] вызнаньня тых палонных ліцьвінаў і [[Украінцы|ўкраінцаў]], якія былі праваслаўнымі (у адрозьненьне ад ліцьвінаў-каталікоў{{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«…литвин Ивашко Иванов з женою с Роинкою да с сыном с Микулайком да с сестрою з девкою Агафьицею. А сказал, что он родом литвин, католицкие веры из города [[Нясьвіж|Несвижа]], мещанский сын, а жена де за ним литовка же тово ж города Несвижа»|скарочана}}<ref>Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 108.</ref>}})<ref name="Latysonak-2009-216">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 216.</ref>. На падставе таго, што палонныя шляхцічы-ліцьвіны называлі сябе толькі «ліцьвінамі» (напрыклад, «''литвин Корнейко Круковский, уроженец [[Аршанскі павет|Оршанского повету]], шляхтич белоруские веры''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B9%20%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9&f=false С. 347].</ref>{{Заўвага|Іншыя прыклады: «''[[Аршанскі павет|Аршанского повету]] <…> литвин шляхтич Семен Судовский''» (1614 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 99].</ref>, «''литвин Гришка Романов… Оршанского повету, шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 401.</ref>, «''литвин Янька Бобровский… [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]], шляхецкий сын''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 402].</ref>, «''литвин Александр Лабыт… шляхтич [[Віцебскі павет|Витебского повету]]''»<ref name="AMG-1890-433">Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8A&f=false С. 433].</ref>, «''литвин Петрушка Янов… шляхтич… Троицкого повету''», «''литвин Степанко Глинский… шляхтич… Оршанского повету''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. С. 434.</ref> (усе 1632 году)}}), гісторык [[Алег Латышонак]] прыйшоў да наступнай высновы: «''Сьвядомае ўжываньне назвы „беларусец“ непісьменнымі сялянамі і прадстаўнікамі гарадзкога плебсу ў сытуацыі, калі гэтае найменьне невядома шляхце, я лічу немагчымым. Выснова з гэтага можа быць толькі адна: слова „беларусец“ ува ўсіх выпадках уклалі ў вусны прышэльцаў маскоўскія чыноўнікі''»<ref name="Latysonak-2009-217">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] Нацыянальнасць — Беларус. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. С. 217.</ref>. Разам з тым, існуюць прынамсі тры выпадкі ўласнага азначэньня шляхцічаў як «беларусцаў» у маскоўскіх дакумэнтах{{Заўвага|«''Поляк… Ондрей Станислав в роспросе сказал, что он родом белорусец, шляхтич [[Полацкае ваяводзтва|Полоцкого повету]]… князь… Глинский''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA428&dq=%D0%9E%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9+%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%8A+%D0%B2%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%A3+%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8A,+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%BE%D0%BD%D1%8A+%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A,+%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE+%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwia5aSphLP6AhWm7rsIHeNVBm0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%8A%20%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8A%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D1%8A%2C%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%A3%D1%82%D1%83%20%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&f=false С. 428].</ref>, «''литвин Александр [Олехновский] в роспросе сказался родом белорусец, Полоцкого повету, шляхтич; отец его был шляхтич же, испомещен был под [[Вільня|Вильной]] в Ошмянском повете, и отец де его то имение свое продал, а в то место имение купил в Полоцком повете''»<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=APZZAAAAcAAJ&pg=PA427&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj59_vm-aj6AhVKDewKHbimAS0Q6AF6BAgDEAI#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D1%82%D0%B8%D1%87%D1%8A%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 432].</ref>, (абодва 1632 год), «''…литвин — белорусец Степан Голынский <…> в роспросе сказал: [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Мстиславского повету]], белорусец, шляхтич''» (1633 год)<ref>Акты Московского государства, изданные Императорской академией наук. Т. 1. — СПб., 1890. [https://books.google.by/books?id=jCMEAAAAYAAJ&pg=PA442&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%22%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjjhLCu6ar6AhU6YPEDHe60B8IQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%BE&f=false С. 488].</ref>}}. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1803).jpg|значак|Беларус ({{мова-ru|«белороссиянин»|скарочана}}) і беларуска ({{мова-ru|«белороссиянка»|скарочана}}). З альбому, выдадзенага ў 1803 годзе для [[Аляксандар I Раманаў|Аляксандра I Раманава]], дзе зьмяшчаюцца малюнкі [[Палякі|палякаў]], [[Латышы|латышоў]] («ліфлянцаў» і «курляндцаў»), [[Украінцы|украінцаў]] («маларасіянаў») ды шматлікіх іншых народаў пад [[Расейская імпэрыя|расейскай уладай]], але няма ліцьвінаў{{Заўвага|Беларускі этноляг [[Юры Ўнуковіч]] зьвяртае ўвагу на тое, што расейскі навуковец [[Васіль Севяргін]], які ў 1802 годзе наведаў [[Шаўлі]], [[Кейданы]], [[Коўна]], [[Вільня|Вільню]], [[Горадня|Горадню]], [[Стоўпцы]], [[Менск]], [[Барысаў]], [[Крупкі]] і [[Ворша|Воршу]], хоць і разглядаў адпаведную тэрыторыю як «''Литву и Белоруссию''», аднак датычна мясцовага насельніцтва не ўжываў ані назвы «беларусы», ані «літоўцы» («ліцьвіны»)<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 377.</ref>}}]] Па [[анэксія|анэксіі]] земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (1772, 1793, 1795 гады) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], спрыялі пашырэньню назвы [[беларусы]], бо гэтая назва больш адпавядала [[імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць ліцьвінаў як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]]. Разам з тым, гэтая назва замацавалася за ўсім насельніцтвам толькі на мяжы XIX і XX стагодзьдзяў<ref name="Arlou-2012-161"/>. [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|значак|Мапа № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.)<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург: 1851. — 17 с.</ref>, дзе цэнтральная частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] (на поўдзень ад [[Горадня|Горадні]] і [[Менск]]у) мае подпіс «літоўцы» ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}), а паўночна-ўсходняя частка — «беларусы» ({{мова-ru|белорусы|скарочана}})]] Выдадзенае ў 1787 годзе на загад маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]] «Пространное Землеописание Российского Государства» паведамляла, што ў [[Магілёўскае намесьніцтва|Магілёўскім]] і [[Полацкае намесьніцтва|Полацкім]] намесьніцтвах, «''апроч расейцаў, знаходзяцца <…> палякі, літва і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«кроме Россиян, находятся <…> Поляки, Литва и Жиды»|скарочана}}}}<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. С. 272, 276.</ref>, прытым літва адносілася да славянскіх народаў<ref>Пространное Землеописание Российского Государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=GFxiAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 133].</ref>, а аддрукаванае таго ж году «Краткое землеописание Российского Государства» паведамляла, што «''літва [насяляе] Полацкае і Магілеўскае [намесьніцтвы]''»<ref>Гакман И. Краткое землеописание Российского государства. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?id=RmtYAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 46].</ref>. У афіцыйным аглядзе Расейскай імпэрыі 1787 году (перавыдаваўся ў 1793 годзе) адзначалася, што Магілёўскае намесьніцтва складае частку «Беларусі» ({{мова-ru|«Бело-Руссии»|скарочана}}), а «''яго жыхары — гэта палякі і літва, якія спавядаюць рымска-каталіцкі, грэцкі і ўніяцкі законы; ёсьць тут таксама жыды''» ({{мова-ru|«жители оного суть поляки и литва, исповедующие римско-католицкий, греческий и униатский закон; здесь есть также жиды»|скарочана}})<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 73].</ref>. Такі ж склад насельніцтва пазначаўся для Полацкага намесьніцтва, якое называлася другой часткай «Беларусі»<ref>Плещеев С. И. Обозрение Российской империи в нынешнем ее новоустроенном состоянии. — СПб., 1787. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Wa5iAAAAcAAJ&dq=%22%22%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8+%D0%B8+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%B5%D0%B2&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%22%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%22&f=false С. 76].</ref>. Геаграфічны слоўнік Расейскай дзяржавы 1788 году азначаў «літву» як «''народ, які насяляе Полацкае і Магілёўскае намесьніцтвы''»<ref>Максимович Л. Новый и полный географический словарь Российскаго государства, или, Лексикон. Ч. 3. — М., 1788. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=L3BpAAAAcAAJ&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0#v=onepage&q=%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 22].</ref>, а таксама зьмяшчаў артыкул «''Белоруссия, или Белая Россия''» з азначэньнем «''краіна, далучаная да Расеі <…> за панаваньнем Кацярыны II <…>, як то павет Дынабурскі, ваяводзтвы Амсьціслаўскае, Віцебскае, часткі паветаў Аршанскага і Рэчыцкага <…> цяпер жа ўся Беларусь падзяляецца на два намесьніцтвы: Полацкае і Магілёўскае''»<ref>Новый и полный географический словарь Российского государства. Ч. 1. — Москва, 1788. С. 123—125.</ref>. Тым часам у выдадзеным да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) пры Імпэратарскім Маскоўскім унівэрсытэце атлясе зазначалася, што «''Белая Расія <…> складаецца з [[Смаленская губэрня|Смаленскай губэрні]]''»<ref>Детской атлас: о Российской Империи с толкованием гербов и с родословием царствующему дому. Т. 4. — Москва, 1771. [https://books.google.by/books?id=rABhAAAAcAAJ&pg=PA91&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false С. 91].</ref>, а прафэсар Маскоўскага ўнівэрытэту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Харытон Чабатароў||ru|Чеботарёв, Харитон Андреевич}} у першым падручніку расейскай геаграфіі «Географическое методическое описание Российской империи…» (выйшаў з друку ў 1776 годзе) пісаў: «''З даўніх часоў прыналежныя да Расеі землі складаюць тры галоўныя яе часткі, гэта значыць: вялікую, малую і белую Расію. <…> Белая Расія, Rossia alba, ляжыць да Польскіх граніцаў паміж вялікай і малой Расіяй. Яна складаецца з аднаго Смаленскага княства <…> Смаленскае княства паводле цяперашняга падзелу называецца Смаленскай губэрняй''»<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. С. 95, [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&f=false 104].</ref>{{Заўвага|Далей жа, аднак, пры падрабязным апісаньні тагачаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расейскай імпэрыі аўтар ужо адзначае, што Смаленская губэрня з наступнай Магілёўскай і большай часткай Пскоўскай губэрні «складае гэтак званую Белую Расію» ({{мова-ru|«составляет так называемую Белую Россию»|скарочана}})<ref>Географическое методическое описание Российской империи… — Москва, 1776. [https://books.google.by/books?id=pnVpAAAAcAAJ&pg=PA104&dq=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D1%8F&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjw8b27hJj0AhXc8LsIHRRbA9sQ6AF6BAgJEAI#v=snippet&q=%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%8A%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%83%D1%8E&f=false С. 429].</ref>}}. У 1815 годзе расейскі географ прафэсар Пецярбурскага пэдагагічнага інстытуту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Еўдакім Зяблоўскі||ru|Зябловский, Евдоким Филиппович}} пісаў у другім выданьні сваёй працы «Статистическое описание Российской Империи»: «''Палякі… жывуць у губэрнях Віцебскай, Магілёўскай, Віленскай, Гарадзенскай, Менскай… <…> Літва знаходзіцца ў Віленскай і Магілёўскай губэрні, і ва ўсіх месцах былога Герцагства Літоўскага''»{{Заўвага|{{мова-ru|Поляки… живут в Губерниях Витебской, Могилевской, Виленской, Гродненской, Минской… <…> Литва находится в Виленской и Могилевской Губерниях и во всех местах бывшего Герцогства Литовского|скарочана}}}}<ref>Зябловский Е. Статистическое описание Российской Империи в нынешнем ее состоянии. — СПб., 1815 [https://books.google.by/books?id=FwRhAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B8&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false С. 123].</ref>. Адным зь сьведчаньняў называньня ліцьвінамі («літоўскай нацыяй») беларусаў у Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губэрнях ёсьць сьпісы ўраднікаў-[[Базыляны|базылянаў]] Віленскай уніяцкай мітрапаліцкай япархіі за 1815 год, у першым зь якіх тры чалавекі назваліся «ўраджэнцамі літоўскімі», 16 — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», два — да «польскай», адзін — да «беларускай», адзін — «ураджэнец валынскі» і адзін — «ураджэнец самагіцкі»; паводле другога сьпісу адзін чалавек назваўся «літоўскім ураджэнцам», тры — прылічылі сябе да «літоўскай нацыі», адзін — да «самагіцкай», адзін — да «курляндзкай», 20 — да «польскай»<ref>Описание документов архива западнорусских униатских митрополитов. Т. 2. — СПб., 1907. [https://books.google.by/books?id=ecEYAAAAYAAJ&pg=PA697&dq=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjp4deFxqj8AhVbiv0HHSa7CnIQ6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%22%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B8%22&f=false С. 694—714]</ref>. [[Файл:Рассказы на белорусском наречии (1863).jpg|значак|[[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]], выдадзеныя ўладамі Расейскай імпэрыі ў 1863 г.]] Пачатковую папулярнасьць у Расейскай імпэрыі меркаваньня пра этнічную блізкасьць ліцьвінаў (літоўцаў) і [[Русіны|русінаў (русаў)]] засьведчыла выдадзеная ў 1799 годзе пры [[Расейская акадэмія навук|Імпэратарскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу]] кніга нямецкага навукоўца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёган Гатліб Георгі|Ёгана Георгі|ru|Георги, Иоганн Готлиб}} «Описание всех в Российском государстве обитающих народов»: «''літоўцы — старажытнае племя русаў… гэты народ у пляне сваіх звычаяў, павер’яў, ладу жыцьця, адзеньня і нораваў мае падабенства часткова з палякамі і маларосамі, а часткова зь вядомымі плямёнамі старажытных русаў, што жывуць у Расеі''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Литовцы суть древнее племя Руссов… В прочем народ сей в рассуждении своих обычаев, поверьев, образа жизни, одеяния и нравов, имеет сходство частью с Поляками и Малороссиянами, а частью с известными, обитающими в России, племенами древних Руссов»|скарочана}}}}<ref>Георги И. Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений, забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч. 4. — СПб., 1799. С. 385.</ref>. У 1827 годзе расейскі навуковец {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн||ru|Кёппен, Пётр Иванович}} азначаў нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] як «літоўска-рускіх» ({{мова-ru|Литовско-Русских|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-10">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 10.</ref>, «ліцьвіна-русаў» ({{мова-ru|Литвино-Руссов|скарочана}}) і «беларусцаў» ({{мова-ru|Белорусцев|скарочана}})<ref name="Kiopen-1827-11">Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов. — СПб., 1827. С. 11.</ref>. Выдадзеная у 1843 годзе 2-я частка «Геаграфіі Расейскай імпэрыі» {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Паўлоўскі|Івана Паўлоўскага|ru|Павловский, Иван Яковлевич}} паведамляла, што «''ў Беларусі агулам жывуць літоўцы і рускія; у местах пераважна палякі і жыды''»{{Заўвага|{{мова-ru|«В Белоруссии вообще живут Литовцы и Русские; в городах преимущественно Поляки и Евреи»|скарочана}}}}<ref>Павловский И. Я. География Российской империи. Ч. 2. — Дерпт, 1843. С. 7.</ref>. У 1849 годзе расейскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Іван Сахараў||ru|Сахаров, Иван Петрович}} ужыў датычна беларусаў назву літоўца-русы ({{мова-ru|литовцо-руссы|скарочана}}){{Заўвага|Напрыклад, {{мова-ru|«Литовцо-руссы хоровод переименовали в корогод»|скарочана}}}}<ref>Сахаров И. П. Сказания русского народа. Т. 2. — СПб., 1849. С. [https://books.google.by/books?id=UvtJAAAAcAAJ&pg=RA3-PA38&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 38], [https://books.google.by/books?id=oboNAAAAIAAJ&pg=RA3-PA77&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiS0srKqrnzAhUkS_EDHRXODUIQ6AF6BAgJEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%BE-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 77].</ref>. Напісаную каля 1857 году і выдадзеную ў 1867 годзе кнігу пра гісторыю [[Тураў]]скай япархіі народжаны на [[Пінскі павет|Піншчыне]] архімандрыт [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Урадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Анатолі (Станкевіч)||uk|Анатолій Станкевич}}<ref>Ільїн О. Єпископ Анатолій (Станкевич) та виникнення білоруської національної ідеї // Сіверянський літопис. № 1, 2013. С. 33—34.</ref> пачынаў наступнымі словамі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 1.</ref>: «''Якім бедным ня быў бы выгляд цяперашняга [[Тураў|Турава]], але ўсё-ткі памяць пра Тураў, як калыску праваслаўя ў Літве, сьвятая для ўсякага руса-ліцьвіна''» ({{мова-ru|«Как ни беден вид теперешнего Турова, но все-таки память о Турове, как колыбели православия в Литве, священна для всякого руссо-литвина»|скарочана}}){{Заўвага|«Руса-ліцьвіны» ({{мова-ru|«руссо-литвины»|скарочана}}) таксама ўпамінаюцца ў іншым месцы кнігі<ref>Воспоминание о древнем православии Западной Руси. — Москва, 1867. С. 23.</ref>}}. [[Файл:Dictionary Nasovic Title Page .jpg|значак|[[Слоўнік Насовіча]] ({{мова-ru|«Словарь белорусского наречия»|скарочана}}). [[Санкт-Пецярбург]], 1870 г.]] Выдадзеная ў 1839 годзе 3-я частка расейскай энцыкляпэдыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Военный энциклопедический лексикон||ru|Военный энциклопедический лексикон}} у артыкуле пра Віленскую губэрню падавала наступную інфармацыю: «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў, расейцаў і малой колькасьці караімаў і татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев, Русских и малого числа Караимов и Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 3. — СПб., 1839. С. 324.</ref>, тым часам у артыкуле пра [[Віцебская губэрня|Віцебскую губэрню]] гэтая ж крыніца замест літоўцаў сярод насельніцтва падавала беларусаў, а паходжаньне шляхты не адзначалася<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1839. С. 384.</ref>. Падобная сытуацыя назіралася і ў выдадзенай у 1845 годзе 9-й частцы, калі ў артыкуле пра [[Менская губэрня|Менскую губэрню]] зазначалася, што «''Насельніцтва складаецца з прыродных літоўцаў, палякаў, жыдоў і малой колькасьці татараў. Шляхта большай часткай літоўскага паходжаньня''»{{Заўвага|{{мова-ru|«Народонаселение состоит из природных Литовцев, Поляков, Евреев и малого числа Татар. Дворянство большей частью происхождения Литовского»|скарочана}}}}<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?id=r_IIAAAAQAAJ&pg=PA58&hl=ru&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q&f=false С. 58].</ref>, а ў артыкуле пра [[Магілёўская губэрня|Магілёўскую губэрню]] замест літоўцаў ужо падаваліся беларусы<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 9. — СПб., 1845. С. 108.</ref>{{Заўвага|Разам з тым, у выдадзенай у 1840 годзе 4-й частцы адзначалася, што насельніцтва [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] «''пераважна складаецца з русінаў, беларускага племені, з выняткам паўночных паветаў, у якіх пануюць літоўцы. Шляхта амаль уся даўняга літоўскага і найноўшага польскага паходжаньня''»<ref>Военный энциклопедический лексикон. Ч. 4. — СПб., 1840. С. 108.</ref>}}. У 1846 годзе на прапанову Расейскай акадэміі навук даслаць зьвесткі пра наяўнасьць неславянскіх нацыянальных меншасьцяў, у тым ліку і летувісаў, ваўкавыскі земскі спраўнік паведаміў, што ў [[Ваўкавыскі павет (Гарадзенская губэрня)|Ваўкавыскім павеце]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] жыве 84 190 «''літоўцаў праваслаўнага і каталіцкага веравызнаньня''ў» (большасьць насельніцтва павету). Як падкрэсьлівае гісторык [[Аляксандар Краўцэвіч]], такім спосабам мясцовы ўраднік з тэрыторыі гістарычнай Літвы традыцыйна атаясаміў «літоўцаў» з тутэйшымі беларусамі<ref>Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. — Беласток, 2008. С. 114.</ref>. Паводле апублікаваных у 1861 годзе афіцыйных зьвестак губэрнскіх статыстычных камітэтаў, сабраных у канцы 1850-х гадоў з дапамогай мясцовага духавенства ўсіх канфэсіяў, у Ваўкавыскім павеце налічвалася ўжо толькі 37 481 «літоўцаў», з астатняга насельніцтва павету 23&nbsp;816 чал. назвалі праваслаўнымі «вялікарасіянамі», 9032 чал. — каталікамі-«палякамі», 8578 чал. — «беларусамі», 2854 чал. — праваслаўнымі «[[яцьвягі|яцьвягамі]]», 15 чал. — «маларасіянамі»<ref name="Zapiski-1861-153">Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. Тым часам у [[Гарадзенскі павет (Гарадзенская губэрня)|Гарадзенскім павеце]] налічылі 46&nbsp;270 «літоўцаў», 16&nbsp;426 «палякаў», 8171 «вялікарасіяніна» і 2074 «беларусы», прытым 29&nbsp;856 «літоўцаў» спавядалі праваслаўе. Апроч таго, у [[Берасьцейскі павет (Гарадзенская губэрня)|Берасьцейскім павеце]] налічылі 13&nbsp;322 праваслаўныя «літоўцы», у [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскім павеце]] — 22&nbsp;103, у [[Слонімскі павет (Гарадзенская губэрня)|Слонімскім павеце]] — 53&nbsp;808, а ў [[Кобрынскі павет (Гарадзенская губэрня)|Кобрынскім павеце]] — 22&nbsp;725 праваслаўных «яцьвягаў»<ref name="Zapiski-1861-153"/>. Тым часам большую частку насельніцтва Менскай губэрні ў гэтых сьпісах ужо азначылі як беларусаў, хоць у [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкім павеце]] яшчэ налічылі 20&nbsp;721 «літоўцаў» (зь іх 9028 праваслаўных), у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] — 19&nbsp;082, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] — 14&nbsp;919<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 153.</ref>. У Віленскай губэрні гэтыя ж сьпісы дэкляравалі 27&nbsp;985 праваслаўных «літоўцаў» (пераважна ў [[Лідзкі павет (Віленская губэрня)|Лідзкім павеце]])<ref>Записки Императорского русского географического общества. Кн. 3, 1861. С. 150—151.</ref>. У 1869 годзе расейскія ўлады апублікавалі статыстычныя зьвесткі пра этнічны склад падатнага насельніцтва, дзе ўжо і большасьць насельніцтва Гарадзенскай губэрні азначалася як беларусы («нацыянальнасьць» жыхароў гэтым разам вызначалі расейскія паліцыйныя прыставы, якія дасылалі зьвесткі беспасярэдне ў статыстычны камітэт)<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Беларуская вёска на мяжы эпох. Змены этнічнай самасвядомасці сялянства ва ўмовах распаду традыцыйнага аграрнага грамадства (па матэрыялах Гарадзеншчыны 19 — першай трэці 20 ст.). — {{Горадня (Гродна)}}: ГрДУ, 2003. С. 149—150.</ref>. У 1886 годзе латыска-летувіскі этнограф {{Артыкул у іншым разьдзеле|Эдуард Вольтэр||be|Эдуард Аляксандравіч Вольтэр}}, які карыстаўся падтрымкай [[Расейскае геаграфічнае таварыства|Расейскага геаграфічнага таварыства]], даваў наступныя інструкцыі датычна збору статыстычных зьвестак у Віленскай губэрні<ref>Вольтер Э. Об изучении литовского языка и племени // Памятная книжка Виленской губернии на 1887 год. — Вильна, 1886. С. 133.</ref>: «''Пры зьбіраньні статыстычных зьвестак часта зьмешваюцца паняцьці Ліцьвін, Літва ў гістарычна-геаграфічным значэньні зь Літвой этнаграфічнай. Ліцьвінам лічыцца мусіць той, хто ў хатнім побыце размаўляе па-літоўску{{Заўвага|name="pa-letuvisku"}} <…> У цяперашні час зьвесткі, датычна прынятых у войска ў рубрыцы „паводле паходжаньня“, мусяць лічыцца сумнеўнымі ад таго, што вельмі шмат ліцьвінаў значыцца ў паветах — дзе іх цяпер, як тых, хто размаўляе па-літоўску, зусім няма; а наадварот, у тых паветах, дзе цяпер яшчэ гавораць па-літоўску, паводле статыстычных табліцаў прынятых літоўцаў у войска паказваецца параўнальна мала. У [[Вялейскі павет (Віленская губэрня)|Вялейскім]] і [[Дзісенскі павет (Віленская губэрня)|Дзісенскім]] паветах пра літоўцаў ня можа быць і гаворкі…»{{Заўвага|{{мова-ru|«При собирании статистических сведений часто смешиваются понятия Литвин, Литва в историко-географическом значении с литвою этнографической. Литвином считаться должен тот, кто в домашнем быту говорит по литовски <…> В настоящее время сведения, относительно принятых в войска по рубрике „по происхождению“, должны считаться сомнительными оттого, что очень много литвинов значится в уездах — где их теперь, как по литовски говорящих, вовсе нет; а наоборот, в тех уездах, где ныне еще говорят по литовски, по статистическим таблицам принятых литовцев в войска показано сравнительно мало. В Вилейском и Дисненском уездах о литовцах не может быть и речи…»|скарочана}}}}''. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі [[Летувіская мова|летувіскамоўная]] паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У 1863 годзе ўлады Расейскай імпэрыі вялікім накладам надрукавалі [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии»]]<ref>[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20220326050408/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/lat902ec.html?OpenDocument Гутарка «царкоўнага старасты Янкі» з «Яськам гаспадаром з-пад Вільні»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 9 (2), 2004. С. 196—212.</ref> (выдавалася за зборнік ананімных «народных» твораў) — кнігу да чытаньня ў [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]], дзе гістарычным ліцьвінам навязваўся ідэалягічны штамп расейскага [[імпэрыялізм]]у дзеля абгрунтаваньня прынцыпаў [[Русіфікацыя Беларусі|іх русіфікацыі]] і асыміляцыі<ref>Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 11.</ref>: у першым творы «Кто булы наши найдавнійшіи диды и якая их була доля до уніи?» аўтар (відаць, [[Міхаіл Каяловіч]]<ref name="Chaustovic-2001-9">Хаўстовіч М. «Разсказы на белорусскомъ наречіи» ў кантэксце ананімнай літаратуры 60-х гг. XIX ст. // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. № 1, 2001. С. 9.</ref>) апавядае пра «літоўскую заваёву Беларусі», называючы «ліцьвінамі» летувісаў<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Абуджэнне заходнерусізму ў інтэграцыйным канструктывізме А. Бендзіна // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Т. 13, сш. 2 (снежань 2006). С. 388—419.</ref>, у другім творы праводзіцца думка, што «''нашы дзяды былі рускімі, але сталі над імі панаваць літоўцы (то бок [[Аўкштайты|літоўцы]] і жмудзіны{{Заўвага|„''Наши отцы и дзяды были Русскиe; тольки не завсегды над ими пановали свои родные Русские князя. Упярод над ими пановали Русские князи, потом стали пановаць над ими князя Литовцев т. е. князя, тых самых Литовцев и Жмудзинов, што живуць з нами''“}}) і палякі ды прымусілі прыняць унію, каб ператварыць нас у палякаў і католікаў''»<ref name="Chaustovic-2001-9"/>. Выдадзены ў 1870 годзе Імпэратарскай акадэміяй навук у [[Санкт-Пецярбург]]у [[Слоўнік Насовіча|«Словарь белорусского наречия»]] [[Іван Насовіч|Івана Насовіча]] падае да беларускага слова «литвин» расейскі адпаведнік «литовец» і прыклад ужываньня «''литвин як лин''»{{Заўвага|Выдадзены ў 2011 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] «Слоўнік беларускіх народных параўнанняў» дае наступнае тлумачэньне выразу «''ліцьвін як лін''»: «''Пра характар колішняга беларуса — дужага, моцнага, выкрутлівага, якога голай рукой ня возьмеш''»<ref>Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2011. С. 241.</ref>}}, сьледам падаецца слова «[[Ліцьвякі (неадназначнасьць)|литвяк]]», якому даецца расейскае тлумачэньне «тоже, что литвин» і прыклад ужываньня «''литвяки по нашему не говоруць''»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 269.</ref>. Тым часам у якасьці прыкладу да слова «[[Бацьвіньне|боцвинне]]» падаецца вытрымка зь вядомай беларускай народнай песьні: «''Кузьма и Дземьянъ два лицвины, принешли горшочекъ боцвиння''»<ref name="Nasovic-1870-31"/>{{Заўвага|Як зазначаюць сучасныя дасьледнікі, сьвятых Кузьму і Дзям’яна беларусы здаўна лічылі сваімі апекунамі і дарадцамі: у беларускім фальклёры адлюстроўваецца вера ў тое, што Кузьма і Дзям’ян дапамагалі сялянам у іх галоўных клопатах — сенакосе, падрыхтоўцы да жніва, малацьбе. Сярод іншага, менавіта Кузьма і Дзям’ян дапамагаюць ліцьвіну паводле сюжэту ўкраінскай інтэрмэдыі XVIII стагодзьдьзя<ref name="Kabrzyckaja-2007"/>}}. Гэты ж слоўнік да вядомай беларускай назвы расейцаў — [[маскаль]] — падае толькі адно расейскае значэньне «солдат»<ref>Носович И. Словарь белорусского наречия. — СПб., 1870. С. 290.</ref>. На мэтанакіраванае зьнішчэньне расейскімі ўладамі ў народнай сьвядомасьці гістарычнага сэнсу «літоўскасьці» (г. зн. азначэньня сябе ліцьвінамі беларускамоўным сялянствам «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]]»), што беспасярэдне спрыяла [[летувізацыя|летувізацыі]], зьвяртае ўвагу амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]<ref>[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20220503112024/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1202ec.html?OpenDocument Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну. Працяг] // [[Дзеяслоў]]. № 12, 2004.</ref>. [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія беларускія школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Як адзначае гісторык [[Павал Церашковіч]], па 1860-х гадох тэрмін «ліцьвіны» («літоўцы») у дачыненьні да беларусаў зьнікае з афіцыйных дакумэнтаў і статыстыкі Расейскай імпэрыі<ref>Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в. — Минск, 2004. С. 79.</ref>{{Заўвага|Выдадзеная ў 1869 годзе кніга «Последнее слово о польском вопросе в России», якая апісвала захады дзеля абмаскаленьня колішняга Вялікага Княства Літоўскага, вызначала ў «[[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]» наступныя тры народнасьці: жмудзінаў, якіх прапаноўвалася ніяк не русіфікаваць і ўсяляк падтрымліваць («''калі яны пачнуць паважаць расейцаў, яны стануць цалкам адданымі нам і мы ўсё наступнае стагодзьдзе можам быць пэўнымі ў іх адданасьці''»); беларусаў, якія «''людзі чыста расейскія, але… стаяць на найніжэйшай ступені разьвіцьця, таму ў палітычных дачыненьнях абсалютна нікчэмныя; яны будуць рабіць тое, што прымусяць абставіны''»; трэцяя жа народнасьць у кнізе не называецца паводле імя, адзначаецца толькі, што яна насяляе Гарадзенскую, большую частку Віленскай і Менскай губэрняў і што, калі жмудзінаў і беларусаў можна прывязаць да Расеі, то гэтая трэцяя народнасьць ёсьць напраўду вельмі небясьпечнай праз сваю варожасьць да «[[Маскаль|маскалёў]]»<ref>Отечественныя записки. Т. 192. — СПб., 1870. С. [https://books.google.by/books?id=xFcFAAAAQAAJ&pg=RA1-PA53&dq=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B+%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwju35v3ueL5AhVInf0HHYRfAW4Q6AF6BAgCEAI#v=onepage&q=%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D1%A3%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D1%8B&f=false 53]—54.</ref>}}. Разам з тым, яшчэ ў працы 1886 году (перавыдавалася ў 1890 годзе) пра здушэньне [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] расейскі вайсковы гісторык {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Пузырэўскі||pl|Aleksandr Puzyriewski}}, які паходзіў зь віленскай шляхты, апісваў насельніцтва вылучанага ім паўночнага тэатру ваенных дзеяньняў ([[Беластоцкая вобласьць (Расейская імпэрыя)|Беластоцкая вобласьць]], [[Віленская губэрня]], часткі [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрняў з найважнейшымі местамі [[Вільня]]й, [[Горадня]]й, [[Коўна]]й, [[Беласток]]ам і [[Менск]]ам) як «''жамойць і літоўцы складаюць земляробчую клясу; гандаль і прамысловасьць у руках жыдоў, якія насяляюць месты і мястэчкі; польская шляхта — паноўная кляса''», а насельніцтва сярэдняга тэатру ваенных дзеяньняў ([[Палесьсе]] — паўднёвыя часткі Менскай і Гарадзенскай губэрняў, паўночная частка [[Валынская губэрня|Валынскай губэрні]] з найважнешымі местамі [[Берасьце]]м, [[Пінск]]ам, [[Мазыр]]ом і [[Бабруйск]]ам) — «''беларусы, літоўцы, палякі, жыды''»<ref>Пузыревский А. К. Польско-русская война 1831 г. — СПб., 1886. С. 21—22.</ref>. [[Файл:Litwa i Białoruś (J. Bazewicz, 1916).jpg|значак|Краіна «Літва і Беларусь» ({{мова-pl|«Litwa i Białoruś»|скарочана}}), асобная ад [[Жамойць|Жамойці]] (''Żmujdź''), 1916 г.]] Такім парадкам, [[Русіфікацыя Беларусі|палітыка татальнай русіфікацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]], якую праводзілі ўлады Расейскай імпэрыі, спрыяла паступоваму зьнікненьню з ужытку назвы «ліцьвіны» ў гістарычным сэнсе<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 5, 19.</ref><ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 49—50.</ref> і яе адначаснаму замацаваньню за суседнім балтыйскім народам ([[летувісы|летувісамі]])<ref name="Kren-Koukiel-Marozava-2000-321"/><ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 96—97].</ref>. Тым часам на ўсе землі ліцьвінаў пашырылася назва «[[Белая Русь]]», «Беларусь», якая раней ужывалася датычна ўсходняй часткі ВКЛ, дзе праваслаўных жыхароў называлі «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русінамі]]». Хоць ліцьвіны-беларусы ў афіцыйным жыцьці Расейскай імпэрыі нібыта спынілі сваё існаваньне як асобны народ, але ў рэальнасьці яны працягвалі захоўваць свае нацыянальныя традыцыі, культуру і мову<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19">{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 19.</ref>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (M. Bahdanovič, 30.11.1917).jpg|значак|Першая публікацыя верша «[[Пагоня (песьня)|Пагоня]]» [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]] ([[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]], 30 лістапада 1917 г.)]] У канцы XIX — пачатку XX ст. нацыянальная эліта гістарычных ліцьвінаў пры чынным удзеле выхадцаў з [[шляхта|шляхты]] колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — простых нашчадкаў [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]<ref name="Katlarcuk-2003">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20241225230441/https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref> (з шляхты паходзілі заснавальнікі [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, заснавальнік [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|першай беларускай партыі]] [[Вацлаў Іваноўскі]], адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] паэт [[Карусь Каганец]], стваральнік беларускага тэатру [[Ігнат Буйніцкі]], клясыкі беларускай паэзіі [[Алаіза Пашкевіч]] і [[Янка Купала]], адзін з пачынальнікаў нацыянальнага адраджэньня [[Вацлаў Ластоўскі]], аўтар навукова вызначаных межаў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] гісторык і этнограф прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] ды іншыя{{Заўвага|Як зазначае гісторык [[Сяргей Токць]], «''Менавіта выхадцы з шляхты колькасна пераважалі ў беларускім нацыянальным руху на пачатковай фазе яго разьвіцьця і стварылі тады большасьць тэкстаў, якія заклалі культурны канон нацыянальнай ідэі''»<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Шляхта Беларусі і беларускі нацыянальны рух у другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. // Rocznik Centrum Studiów Białoruskich. Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Nr 2/№ 2 (2017). С. 134.</ref>}}) — якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, абрала назвы «Беларусь» і «беларусы»{{Заўвага|Разам з тым, частка літоўскай шляхты (найперш буйныя землеўласьнікі — зямяне) не сьпяшалася і нават асьцерагалася прымаць назву «беларусы». Дачка [[Ежы Чапскі|Ежы Чапскага]], які ў 1917 годзе ўсё ж назваў сябе беларусам<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/30169005.html У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref>, графіня Марыя Чапская (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 год, Парыж) патлумачыла, якое стаўленьне было ў літоўскай шляхты да сялянаў і чаму зямяне не прымалі назвы «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў [[Флярыян Чарнышэвіч|Флярыяна Чарнышэвіча]], напісаных па-беларуску да [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] і пазьней перасланых ёй копіяй: «''Важна тое, што спадар зьяўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсьць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косьці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме ня мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацьвертых [[Расейцы|маскаля]]. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасьць. І калі б тады якая мудрасьць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыцьцё найменьне „літоўца“ (у значэньні [[Адам Міцкевіч|міцкевічаўскім]]) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі»<ref>Czapska M. Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice. — Warszawa, 2006. — S. 166—167.</ref>}}. Палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] дае наступныя тлумачэньні, чаму дзеячы нацыянальна-вызвольнага руху мелі выступіць пад назвай «Беларусь»<ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>: {{Пачатак цытаты}} І нарэшце, чаму нацыянальныя дзеячы ўмоўнай «Літвы», разумеючы гісторыю, ня выступілі пад аб’яднаўчым тэрмінам «Літва», але пад назвай «Беларусь»? Адказ на паверхні: таму што аб’яднаўчым тэрмінам у гэтай сытуацыі магла быць толькі Беларусь. Гэта ўжо была навуковая і палітычная рэальнасьць. Нашыя нацыянальныя дзеячы таго часу — гэта былі мудрыя людзі, якія грунтаваліся на аб’яднаўчай нацыянальнай ідэі, умелі стратэгічна думаць і глядзець наперад, абапіраліся на навуку і на рэчаіснасьць. Сытуацыя была такой, што калі б яны кансэрватыўна ці рамантычна выступілі пад назовам «Літва», то ўсходнюю Беларусь мы маглі б страціць назаўсёды. Царская Расея скарыстала б канфэсійны падзел і тэрміналёгію ў сваіх інтарэсах з усёй магутнасьцю імпэрскай прапаганды, бюракратычнага апарату і царквы. Вось тады зьявілася б у Расеі рэальная Белая Русь, якую б яшчэ і натравілі супраць «католической литовской ереси» ды «сэпаратызму». Бальшавікі давяршылі б гэты падзел ужо ў сьведамасьці. А сьведамасны падзел, як вядома, нашмат горшы і разбуральны, чым падзел тэрытарыяльны. Стаўка на назву «Літва» была б у тых умовах ужо сэпаратысцкай і тупіковай. У лепшым выпадку — маргінальнай. Нацыянальныя дзеячы-адраджэнцы абазначылі і ўключылі ў нацыянальны рух усю літоўскую тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага (умоўную Літву і Беларусь) пад агульнай назвай Беларусь. У выніку расейская прапаганда не змагла фармальна ўклініцца ды падзяліць адзіную ідэю (хоць увесь час імкнулася). Расея ў такіх абставінах вымушана была агулам непрызнаваць і змагацца зь беларускім нацыянальным рухам. Расейцам у ідэйным пляне фармальна нічога не дасталося. <…> [[Беларусы|Беларуская нацыя]] адбылася ў пачатку ХХ стагодзьдзя. Вяршыняй гэтага працэсу было стварэньне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], прытым дакладна ў дзяржаўна-этнічных межах [[Літва старажытная|гістарычнай Літвы]]. {{Канец цытаты}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|значак|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], абвешчаныя 25 сакавіка 1918 г. паводле [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнага крытэру]] — на падставе працаў гісторыка і этнографа [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]]]] Разам з тым, усе дзеячы беларускага нацыянальна-вызвольнага руху (ад [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] да [[Янка Купала|Янкі Купалы]]) бесьперапынна падкрэсьлівалі повязь Беларускай дзяржаўнасьці зь Вялікім Княства Літоўскім, а ўсе беларускія гісторыкі (ад [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] да [[Усевалад Ігнатоўскі|Ўсевалада Ігнатоўскага]]) называлі ВКЛ «Беларуска-Літоўскім гаспадарствам». Гэтая ж пазыцыя знайшла адлюстраваньне ў [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной грамаце]] Беларускай Народнай Рэспублікі ад 9 сакавіка 1918 году («''Пасьля трох з паловаю вякоў няволі зноў на ўвесь сьвет кажа беларускі народ аб тым, што ён жыве і будзе жыць''»), а гербу [[Пагоня|Пагоні]] («''старадаўняй Літоўскай Пагоні''»), які стаў дзяржаўным сымбалем БНР, прысьвяціў [[Пагоня (песьня)|свой верш]] клясык беларускай літаратуры [[Максім Багдановіч]]. У 1918 годзе сябра камісіі БНР у арганізацыі Беларускага ўнівэрсытэту прафэсар [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]] падкрэсьліваў у газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]: «''Цяпер ідзе дзяржаўнае будаваньне. Натуральна, паўстае думка пра тэрміналёгію дзяржаўных установаў, т.ё. ці пакідаць нам цяперашнія, чужыя нам найменьні ўстановаў, ці мы павінны вярнуцца да найменьняў нашага дзяржаўнага права, — да родных, часам забытых ужо намі, тэрмінаў. <…> — будзем аднаўляць наш праўны язык зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]], каторы ўжываўся, як закон, да 1830 г. А тэрміналёгія Статуту стварылася ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|нашай дзяржаўнай (панствовай) незалежнасьці]]''»<ref>Доўнар-Запольскі М. К пытаньню аб найменьні дзяржаўных установаў // Вольная Беларусь. № 19, 1918. С. 2—3.</ref>. Яшчэ ўлетку 1916 году [[Беларускі народны камітэт]] на чале з Антонам Луцкевічам падтрымаў і пашырыў ідэю [[Канфэдэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|канфэдэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] да канцэпцыі «Злучаных Штатаў» ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў, якія плянавалася ўтварыць зь незалежных [[Беларусь|Беларусі]], [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Украіна|Ўкраіны]]. Падобны зьвяз тлумачыўся найперш эканамічнымі прычынамі — атрыманьнем выйсьця да мора і патрэбамі нацыянальнай абароны. У 1917 годзе беларускія арганізацыі працягвалі выступаць за ўтварэньне Беларуска-Летувіскай дзяржавы (падтрымана ў верасьні 1917 году [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] у [[Менск]]у), прытым рабілі гэта, нягледзячы на пазыцыю [[Летувіская Тарыба|Летувіскай Тарыбы]], якая заявіла прэтэнзіі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя тэрыторыі беларусаў]]. Пры канцы студзеня 1918 году ў Вільні прайшла [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларуская канфэрэнцыя]], якая прыняла рэзалюцыю аб імкненьні стварыць незалежную дэмакратычную дзяржаву зь дзьвюх асноўных нацыянальных тэрыторыяў — беларускай і летувіскай. Па абвяшчэньні ў лютым 1918 году незалежнасьці Летувы ў хаўрусе зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] (у ліпені 1918 году прапанову ад Тарыбы стаць [[Летува (каралеўства, 1918)|каралём Летувы]] пад імём «Міндаўгаса II» прыняў нямецкі прынц і вайсковец [[Вільгельм Карл фон Урах]]) ідэя канфэдэрацыі не ўздымалася<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 351—352.</ref>. [[Файл:Jazep Losik. Язэп Лёсік (1910-19).jpg|значак|[[Язэп Лёсік]]]] Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі ад пачатку няраз сутыкалася з прэтэнзіямі Летувы на велізарную частку [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]. У адказ на заявы ўрада БНР, што Вільня — адвечная сталіца Беларусі, яе палітычны і духоўны цэнтар, летувісы запатрабавалі Гарадзенскую і Віленскую губэрні, большыя за тэрыторыю ўсёй Летувы. Тады ж зьявіліся безапэляцыйныя сьцьверджаньні, што значная частка беларусаў — гэта зьбеларушчаныя летувісы<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 362—363.</ref>. Падобныя заявы тлумачыліся прысваеньнем гістарычнай і культурнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага з боку летувіскага нацыянальнага руху, які праз больш спрыяльныя ўмовы пачаўся значна раней за беларускі. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] таксама зьвярнуў увагу на тое, што першае пакаленьне інтэлігентаў-летувісаў складалі ня шляхцічы былога Вялікага Княства Літоўскага (якім само паходжаньне і кодэкс гонару не дазваляў займацца фальшаваньнем), а ксяндзы і настаўнікі — дзеці заможных сялянаў з расейскай адукацыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 31—32, 46.</ref>, якім было вельмі лёгка замоўчваць і ігнараваць гістарычныя факты<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348—349.</ref><ref name="Katlarcuk-2003"/>. У ліпені 1920 году адбылося падпісаньне савецка-летувіскай [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскай дамовы]], згодна зь якой Летува атрымала значную частку гістарычных і этнаграфічных земляў беларусаў, што выклікала пратэст з боку кіраўніцтва БНР і прывяло да ўтварэньня [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363—365.</ref>. [[Файл:Tamaš Hryb. Тамаш Грыб (1925).jpg|значак|[[Тамаш Грыб]]]] Ужо ў 1921 годзе адзін з ініцыятараў абвяшчэньня Беларускай Народнай Рэспублікі былы старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Язэп Лёсік]] апублікаваў у афіцыйным культурна-адукацыйным часопісе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] артыкул «Літва — Беларусь (Гістарычныя выведы)»<ref>Лёсік Я. Літва-Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. №2. — С. 12—22.</ref>, у якім зазначыў: «''Беларусь у пазьнейшыя часы дзяржаўнай незалежнасьці насіла найменьне Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жмудзкага й інш., або карацей — Вялікае Княства Літоўскае. <…> Сталася так, што пад Літвою разумеюць землі, заселеныя жмудзінамі, або даўнейшую Жамойць. <…> А што важней за ўсё, дык гэта тое, што Літва й Жмудзь — дзьве рэчы зусім розныя, і, апіраючыся на летапісныя весткі, ні ў якім разе ня можна зваць цяперашніх жмудзінаў літоўцамі. <…> Мала гэтага, цяперашнія літоўцы (жмудзіны) упэўнілі нават усю Эўропу, што гэты іх маленькі жмудзкі народ абладаў колісь магутнай і слаўнай Літоўска-Рускай дзяржавай. <…> Расійскія і польскія гісторыкі, дзякуючы сваім імпэрыялістычным тэндэнцыям, ня вытлумачылі сабе значэньне слова Літва і вераць створанай ілюзіі, што ўвесь гістарычны скарб б. В. К. Літоўска-Рускага (Беларускага) належыць цяперашнім жмудзінам. Але правільнае асьвятленьне гістарычных фактаў сьведчыць нам пра тое, што Літва — гэта было славянскае племя, увайшоўшае ў склад цяперашняга беларускага народа. Літва, Лютва, Люцічы — іменьні славянскага племя <…> і калі нашы продкі — беларусіны ў прошлых сталецьцях звалі сябе літвінамі, то яны ведалі, што казалі''». Неўзабаве, аднак, [[Беларусізацыя|беларусізацыю]] ў БССР спыніў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскі тэрор]], які цалкам зьнішчыў беларускую гістарычную школу (Язэпа Лёсіка арыштавалі ўжо ў 1930 годзе — увогуле жа, савецкія ўлады фізычна або духоўна зьнішчылі 32 менскія гісторыкі, а іх працы выдалілі з навуковых бібліятэк)<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[ARCHE Пачатак]]. № 9, 2009.</ref>. Далучаная да [[СССР]] пазьней Летува пазьбегла татальнага зьнішчэньня гуманітарных кадраў і здолела ў 1945—1991 гадох працягваць традыцыі навуковай школы пэрыяду незалежнасьці. У адрозьненьне ад БССР і [[УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў «раем для балтыйскіх дасьледаваньняў»<ref name="Kascian-2009">[[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Тым часам БССР была адзінай рэспублікай эўрапейскай часткі СССР, якая ня мела гістарычнага часопісу. Згодна з партыйнымі дырэктывамі, адлік сапраўднай гісторыі Беларусі вёўся з 1917 году, а беларускі этнас разглядаўся як негістарычны, які ня меў уласнай эліты, высокай культуры і мастацтва<ref name="Katlarcuk-2009"/>. Адначасна савецкія ўлады фактычна дазволілі летувісам праводзіць палітыку дэнацыяналізацыі і [[Летувізацыя|летувізацыі]] далучаных [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] гістарычных [[Віленскае ваяводзтва|Віленшчыны]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] Дасьледаваньні гісторыі Літвы і ліцьвінаў працягнулі беларускія навукоўцы па-за межамі СССР. Яшчэ ў 1934 годзе загаднік беларускага замежнага архіва ў [[Прага|Празе]], былы [[Міністры ўнутраных справаў БНР|міністар унутраных справаў БНР]] [[Тамаш Грыб]] у сваім артыкуле «[[wikisource:be:На два франты|На два франты (Галоўныя засады вызвольнай праграмы беларускага народу)]]» падкрэсьліваў: «''Хай нас ня блытаюць розныя найменьні дзяржавы, утворанай на рубяжы XIII—XIV стагодзьдзяў на вагромністым абшары Ўсходняе Эўропы, найменьні, якія ўжываюцца ў сучаснай гістарычнай літаратуры — Літва, Русь, Западная Русь, Літоўская Русь, Вялікае Князьства Літоўскае, Вялікае Князьства Літоўска-Рускае, Вялікае Князьства Літоўска-Беларускае, Вялікае Князьства Беларуска-Літоўскае, а таксама: Западная Русь пад уладаю Літвы, Беларусь пад Літоўскім панаваньнем ды інш. Усё гэта ёсьць выплад надзіву годнага непаразуменьня і зблытаніны паняцьцяў. Трымаймося фактаў гістарычнае рэчаістасьці: мова і культура беларускага народу былі пануючымі ў гэнай дзяржаве. Вось жа: гэта была беларуская дзяржава! <…> Трэ мець на ўвазе пры гэтым і адрознасьць паміж Ліцьвінамі (старадаўнымі Люцічамі, Велетамі або Волатамі) і Жмудзінамі. Асабліва сяньня трэ мець на ўвазе гэну адрознасьць, калі Жмудзіны, прыняўшы старадаўнае найменьне Літва, імкнуцца прыўласьніць і гістарычны зьмест гэтага слова — гістарычную мінуўшчыну беларускага народу''»<ref>[[Тамаш Грыб|Грыб Тамаш]]. На два франты // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1995. С. 80—120.</ref>. Тым часам яшчэ ў 1939 годзе [[Ян Станкевіч]], які з 1927 году выкладаў у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]], зазначыў: «''Трэба зацеміць, што з гледзішча нацыянальнага Беларусы ў гэтую пару звалі сябе Ліцьвінамі, гэтак-жа нас звалі ўсе нашыя суседзі, але з гледзішча рэлігійнага Беларусы ўсходняга абраду заўсёды зваліся Русінамі''»<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Гісторыя Беларускага языка. — Вільня, 1939. C. 6.</ref>. Адным зь першых дасьледнікаў, хто спрабаваў высьветліць, як назва «Літва» перамясьцілася на тэрыторыю суседняй дзяржавы і як славяне-ліцьвіны сталі беларусамі, быў [[Вацлаў Пануцэвіч]] (1911—1991), які выдаваў навуковы часопіс «[[Літва (часопіс)|Litva]]», а таксама апублікаваў некалькі манаграфічных публікацыяў, зь якіх асаблівую навуковую вартасьць маюць кнігі «Літва і Жмудзь» (Чыкага, 1953—1954 год) і «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965 год). Гісторык мовы [[Алесь Жлутка]] адзначае засяроджанасьць В. Пануцэвіча на гістарычных крыніцах і яго грунтоўную філялягічную падрыхтоўку<ref name="Zlutka-1998"/>. Погляды В. Пануцэвіча падтрымаў і разьвіў гісторык [[Павал Урбан]] (1924—2011), які адзначыў разьмежаваньне ліцьвінаў і жамойтаў і што Жамойць была адасобленай ад Літвы моўна і этнічна. У рамках гэтай праграмы знаходзіцца сьцьверджаньне гісторыка, што «''ад 1579 году ў выданьнях, што таксама выходзяць у Кёнігсбэргу, жмудзкая мова пачынае звацца літоўскай''» («У сьвятле гістарычных фактаў», 1972 год). Ужо ў найноўшы пэрыяд у Беларусі выйшла чарговая праца П. Урбана «Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў» (1994 год), у якой аўтар сфармуляваў наступную тэзу: «''[[Аўкштота]] была асобнай зямлёй і ніколі не атаясамлівалася з уласна Літвой''». Пашыраны варыянт (у першую чаргу праз улучэньне дадаткаў) гэтай кнігі пад назвай «Старажытныя ліцьвіны» апублікавалі празь сем гадоў<ref name="Dziarnovic-2012">[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]] [https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] // Палітычная сфера. № 18—19 (1—2), 2012. С. 30—53.</ref>. Тым часам у паваеннай Беларусі да падобных высноваў у сваіх дасьледаваньнях, якія праводзіліся па-за афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй, прыйшоў [[Мікола Ермаловіч]] (1921—2000), які завяршыў у 1968 годзе працу над кнігай «Па сьлядах аднаго міта». Гэтая кніга доўгі час пашыралася пад закансьпіраванай назвай «Сто старонак» і ўпершыню легальна выйшла з друку толькі ў 1989 годзе. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР ужо ў другой палове 1980-х гадоў канцэпцыя М. Ермаловіча атрымала інстытуцыянальнае, фармальнае акадэмічнае завяршэньне і пашырылася ў літаратуры<ref name="Dziarnovic-2012"/>. [[Файл:Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|значак|[[Пагоня|Дзяржаўны герб Беларусі Пагоня]]]] Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці Беларусі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] беларусаў і дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня]] зноў стаў афіцыйным сымбалем Беларускай дзяржавы, на афіцыйным узроўні ўздымалася пытаньне дзяржаўнай заступнасьці зь Вялікім Княстве Літоўскім (сярод іншага, ВКЛ мелася згадвацца як крыніца Беларускай дзяржаўнасьці ў тэксьце [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>). У гэты ж час пачаліся супольныя кантакты беларускіх і летувіскіх гісторыкаў, а ў 1993 годзе ў вёсцы [[Гервяты|Гервятах]] адбыўся першы круглы стол беларускіх і летувіскіх навукоўцаў, прысьвечаны спадчыне Вялікага Княства Літоўскага. Аднак па абраньні на пасаду прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], які неўзабаве ўсталяваў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]] і гісторыкі-[[Прапаганда ў Беларусі|прапагандысты]] якога ([[Якаў Трашчанок]], [[Вадзім Гігін]], [[Ігар Марзалюк]] ды іншыя) адзначыліся фактычным зваротам да расейска-савецкага погляду на гістарычных ліцьвінаў, падобныя абмеркаваньні спыніліся, тым часам адбылася рэактывацыя двухбаковых (найперш эканамічных) міждзяржаўных дачыненьняў<ref name="Kascian-2009"/>. == Сучаснасьць == {{Асноўны артыкул|Ліцьвінства}} === Ужываньне === У частковым ужытку найменьне «ліцьвін» працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і ў цяперашні час<ref name="Arlou-2012-157"/>{{Заўвага|Напрыклад, з слоўніка «Мікратапаніміка Івацэвіччыны» (2018 год) краязнаўцы [[Алесь Зайка|Алеся Зайкі]]: «''бо мы ж ліцьвіны''»<ref>Зайка А. Мікратапаніміка Івацэвіччыны. — {{Менск (Мінск)}}, 2018. С. 148.</ref>}}. У 1990 годзе часопіс «Савецкая этнаграфія» падаваў зьвесткі: {{Пачатак цытаты}} «Як мікраэтнонім, найменьне „ліцьвіны“ існавала і працягвае існаваць сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асыміляванага [[балты]]йскага жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]»<ref>Чаквин И. В., Терешкович П. В. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) // Советская этнография. № 6, 1990.</ref>. {{Канец цытаты}} У працы 1985 году, у якой адлюстроўваюцца рэаліі 1980-х гадоў, [[Ігар Чаквін]] пісаў: {{Пачатак цытаты}} «У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на Палесьсі з назвай ''палешукі'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Паводле зьвестак Л. Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лякалізавана ў Заходнім Палесьсі ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косаў|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках — на [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] і на [[Кастопаль]]. (…) Арэальнае існаваньне на Палесьсі формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з палешукамі, а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыфэрэнцыравана. Так, у радзе палескіх абласьцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак — ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж Століным і Ракітным, а таксама паміж Косавам і Лунінцом), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж Століным і Кастопалем), іх антрапалягічныя рысы і спэцыфіку месца існаваньня — ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г. д.»<ref name="Cakvin-1985"/> {{Канец цытаты}} У энцыкляпэдыі «[[Этнаграфія Беларусі (энцыкляпэдыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989 год), 7-м томе [[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі|Энцыкляпэдыі гісторыі Беларусі]] (1997 год) і 9-м томе [[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]] (1999 год) зазначалася<ref>[[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Літвіны, ліцвіны // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 292.</ref><ref name="Zajkouski-Cakvin-1997"/><ref name="Cakvin-1999"/>: {{Пачатак цытаты}} У наш час [назва ліцьвіны] ужываецца <…> таксама як лякальны этнікон невялікіх групаў беларускага насельніцтва (у раёне [[Бяроза (горад)|Бярозы]], [[Івацэвічы|Івацэвічаў]], [[Косаў|Косава]], [[Пружаны|Пружанаў]], [[Наваградак|Наваградку]], [[Вярэнаў|Вярэнава]], [[Горадня|Горадні]], [[Паставы|Паставаў]], [[Браслаў|Браслава]] ды інш.), некаторых раёнаў беларуска-ўкраінскага [[Палесьсе|Палесься]] (раёны [[Столін]]а, [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнага]], [[Кастопаль|Кастопалю]], [[Сарны|Сарнаў]], [[Оўруч]]у) і часткова беларускамоўнага насельніцтва паўночнай Чарнігаўшчыны і Кіеўшчыны, заходняй Браншчыны і Смаленшчыны. {{Канец цытаты}} У канцы 1990-х гадоў [[Уладзімер Каткоўскі]], які ў 2004 годзе запачаткаваў [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускую Вікіпэдыю]], стварыў сайт «Літванія, зямля ліцьвінаў»<ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], [https://www.svaboda.org/a/24468948.html Імёны Свабоды: Уладзімер Каткоўскі], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2012 г.</ref>. У час правядзеньня [[Перапіс насельніцтва Расеі (2002)|перапісу насельніцтва Расеі ў 2002 годзе]] тыя, хто сябе называў ''ліцьвінам'', былі разьмеркаваныя наступным спосабам: ''[[аўкштоты]]'', ''[[жамойты]]'', ''[[летувнік]] (і)'', ''[[летувяй]]'', а таксама тыя ''ліцьвіны'' і ''[[літвякі]]''/''[[літвакі]]'', якія ўжываюць летувіскую мову, былі аднесеныя да [[летувісы|летувісаў]]; пазасталыя ''ліцьвіны'' і ''літвякі''/''літвакі'' былі аднесеныя да [[беларусы|беларусаў]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm 1. Национальный состав населения], [https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ www.perepis2002.ru]</ref>. У публікацыі 2009 году на тэрыторыі колішняга [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкага ваяводзтва]] ВКЛ ([[Латгалія]]) адзначалася этнаграфічная група карэннага мясцовага насельніцтва — ''ліцьвіны'' — беларусы-каталікі, якія размаўляюць на беларускай мове<ref name="Галиопа-2009-45"/>. Артур Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у 2009 годзе пісаў: «''Літвой гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да XIX стагодзьдзя, а назва народу — „ліцьвіны“ захоўвалася і па Другой сусьветнай вайне, што я нават памятаю з сваіх летніх вакацыяў у вёсцы [[Цытва|Цытве]] ([[Менская вобласьць]]), дзе зацята працягвалі менаваць сябе „ліцьвінамі“ аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі''»<ref>Прокопчук А. А. [http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Беларусь литовская], Журнал «Самиздат», 8 траўня 2011 г.</ref>. Як адзначае гісторык [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]], дзясяткі тысячаў беларусаў маюць прозьвішчы з коранем 'ліцьв' ('літв'): Ліцьвін (Літвін), Ліцьвіновіч (Літвіновіч), Ліцьвінка (Літвінка), Ліцьвіненка (Літвіненка), Ліцьвіненя (Літвіненя), Ліцьвіёнак (Літвіёнак), Ліцьвінаў (Літвінаў), Ліцьвінчык (Літвінчык), Ліцьвінюк (Літвінюк), Ліцьвінчук (Літвінчук), Ліцьвінскі (Літвінскі), Літоўчанка, Ліцьвінец ды іншыя<ref name="Arlou-2012-157"/>. Агульнанацыянальны сэнс назвы «ліцьвін» у ВКЛ прызнаецца ў розных афіцыйных выданьнях сучаснае Беларусі, напрыклад, у «Кароткім гістарычным слоўніку беларускай мовы» (Менск, 2015 год), які дае слову «ліцьвін» азначэньне «''жыхар Вялікага Княства Літоўскага''» (з спасылкай на грамату вялікага князя Казімера 1440 году)<ref>Кароткі гістарычны слоўнік беларускай мовы. — {{Менск (Мінск)}}: «Беларуская навука», 2015. С. 394.</ref>. [[Файл: Стары Ольса. Гераічны эпас. Сьпевы рыцараў і шляхты Вялікай Літвы.jpg|значак|Ваяр-ліцьвін на вокладцы альбому «Гераічны эпас» (2006 год) гурту «[[Стары Ольса]]»]] Апроч таго, назва «ліцьвіны» шырока ўжываецца ў розных сфэрах жыцьця Беларусі: элітарнай і масавай культуры, спорце, грамадзкім харчаваньні. Яшчэ ў 1991 годзе ўтварыўся [[фальклёр]]ны гурт «[[Ліцьвіны (гурт)|Ліцьвіны]]», які займаецца адраджэньнем беларускіх аўтэнтычных сьпеваў<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/28147841.html Натальля Матыліцкая: «Ліцьвіноў» не было ў дзяржаўных рэестрах, але нас слухалі з захапленьнем!], [[Радыё Свабода]], 30 лістапада 2016 г.</ref>. У 2004 годзе беларускі гурт «[[Стары Ольса]]» запісаў альбом «[[Скарбы літвінаў]]», у якім ёсьць песьня «Літвін» (у 2013 годзе зьявіўся відэакліп на гэтую песьню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLxS2rE44Zo Stary Olsa — Litvin (official music video)], [[YouTube]], 22 красавіка 2013 г.</ref>). У 2004 годзе ансамбль «[[Песьняры]]» запісаў песьню «Літвінка»<ref>[https://pesnyary.com/song/litvinka Літвінка], [[Песьняры]], 2004 г.</ref>, а ў 2010 годзе — песьню «Я ліцьвін»<ref>[https://pesnyary.com/song-865.html Я лiцвiн], [[Песьняры]], 2010 г.</ref>. У 2005 годзе ўтварыўся беларускі фолк-мэтал-гурт «[[Litvintroll]]». У 2010 годзе ў Менску зьявіўся клюб амэрыканскага футболу «Літвіны», сымбалем якога сталі [[Калюмны]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/27759277.html «Літвіны» — гэта амэрыканскі футбол], [[Радыё Свабода]], 2016 г.</ref>. У 2011 годзе гурт «[[Рокаш (гурт)|Рокаш]]» выдаў свой першы альбом, дзе была песьня «Баляда пра ліцьвіна». У 2015 годзе беларускі гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]] зьмясьціў у сваім альбоме «[[Чырвоны штраль]]» песьню «Гэй, ліцьвіны! Бог нам радзіць»<ref>[https://web.archive.org/web/20211126195423/https://34mag.net/piarshak/releases/chyrvony-shtral/p/10 «Чырвоны штраль» ‒ развітальны альбом «Крамбамбулі»], [[34mag]]</ref>. У 2017 годзе ў Менску адкрыўся рэстаран сучаснай беларускай кухні «Літвіны», які праз паўгоду стаў сеткавым<ref>[https://realt.onliner.by/2018/04/06/litviny-2 В Каменной Горке открылся ресторан новой белорусской кухни «Литвины»], [[Onliner.by]], 6.04.2018 г.</ref>. У час [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|абароны Ўкраіны ад расейскага ўварваньня]] першы гераічна палеглы беларус-добраахвотнік [[Ільля «Ліцьвін» (Хрэнаў)|Ільля «Ліцьвін»]] меў вайсковы пазыўны ў гонар гістарычных ліцьвінаў — жыхароў Вялікага Княства Літоўскага<ref>[https://novychas.online/hramadstva/belarus-jaki-vajue-za-ukrainu-raspavjou-pra-hibe Беларус, які ваюе за Украіну, распавёў пра гібель Іллі «Літвіна»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 21 траўня 2022 году назву «Ліцьвін» атрымаў адзін з батальёнаў [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]] — вайсковай фармацыі беларускіх ваяроў-дабраахвотнікаў ва Ўкраіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/31861235.html Батальён Кастуся Каліноўскага абвясьціў аб стварэньні аднайменнага палка], [[Радыё Свабода]], 21 траўня 2022 г.</ref>. У 2022 годзе ў Вільні ўтварыўся клюб «Ліцьвіны» — добраахвотніцкае аб’яднаньне беларусаў Летувы, якое дзее ў некалькі кірунках: фізычнае навучаньне беларусаў на выпадак ваеннага канфлікту (многія ўдзельнікі клюбу бароняць Украіну ад расейскага ўварваньня), культурныя і сацыяльныя праекты<ref>[[Зьміцер Панкавец]], [https://www.svaboda.org/a/32619725.html Кіруе падпалкоўнік запасу, трэніруюцца з дронамі. Расказваем пра клюб «Ліцьвіны», які выклікаў крытыку ў Літве], [[Радыё Свабода]], 2 кастрычніка 2023 г.</ref>. === Грамадзкая дзейнасьць === Гісторыкі [[Сяргей Абламейка (гісторык)|Сяргей Абламейка]] і [[Аляксандар Краўцэвіч]] зьвяртаюць увагу на тое, што ліцьвінства ня можа быць альтэрнатывай [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускасьці]], бо ёсьць яе неад’емнай складовай часткай. Проціпастаўляць іх — значыць дэструктыўна перакручваць рэальную гісторыю і этнагенэз беларусаў<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/28920419.html Зноў пра ідэнтычнасьць Скарыны], [[Радыё Свабода]], 15 сьнежня 2017 г.</ref><ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>. Адзначаецца, што ўлады [[Расея|Расеі]] атакуюць тое ліцьвінства, якое ёсьць сынонімам беларускасьці, аднак актыўна падтрымліваюць пэўныя «ліцьвінскія» праекты, якія аддзяляюць «ліцьвінаў» ад беларусаў<ref>{{Навіна|аўтар=Руселік В.|загаловак=Вейшнорыя: сьмех скрозь сьлёзы|спасылка=https://novychas.by/palityka/krok-da-zahopu-belarusi-zrobleny-abo-smeh-skroz-s|выдавец=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|дата публікацыі=14 верасьня 2017|дата доступу=25 лютага 2020}}</ref>, ганяць беларусаў і ўсё беларускае<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі|спасылка=http://pazniak.info/page_geta_slova_sakralnae__ab_nekatoryih_aspektah_belaruskaga__adradjennya_|выдавец=[[Зянон Пазьняк]]|дата публікацыі=13 верасьня 2015|копія=http://www.bielarus.net/archives/2015/09/15/4232|дата копіі=15 верасьня 2015|дата доступу=22 траўня 2020}}</ref> або прапагандуюць, што беларусы — гэта летувісы, якія маюць вывучаць летувіскую мову і злучацца зь Летувой<ref name="Kraucevic-2017"/>. === Міленіюм Літвы === 22 студзеня 2009 году ў Беларусі ўтварыўся грамадзкі арганізацыйны камітэт імпрэзы 1000-годзьдзя назвы ''Літва'' пад старшынствам доктара гістарычных навук прафэсара [[Анатоль Грыцкевіч|Анатоля Грыцкевіча]]. У арганізацыйны камітэт «Міленіюм Літвы» ўвайшлі пісьменьніца [[Вольга Іпатава]], доктар гістарычных навук [[Алесь Краўцэвіч]], доктар мэдычных навук [[Алесь Астроўскі]], доктар біялягічных навук [[Аляксей Мікуліч]], археоляг [[Эдвард Зайкоўскі]], мастак і грамадзкі дзяяч [[Аляксей Марачкін]], сьвятар [[Леанід Акаловіч]] і дасьледнік [[Зьдзіслаў Сіцька]]. У звароце арганізацыйнага камітэту паведамляецца, што першы ўпамін назвы Літва (Lituae) у пісьмовых крыніцах — нямецкіх Квэдлінбурскіх аналах — належыць да 1009 году. Аўтары звароту адзначаюць, што назва Літва датычыцца старажытнай тэрыторыі Беларусі, а цяперашнія беларусы да пачатку XX стагодзьдзя называлі сябе ліцьвінамі. «''Тэрміны Беларусь і беларусы навязаныя нам расейскай адміністрацыяй у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Беларусь ёсьць галоўнай пераемніцай Вялікага Княства Літоўскага. Нашы землі складалі вялікую частку ВКЛ. Менавіта на нашых землях і паўстала вялікая дзяржава ВКЛ, якая аб’яднала ў XV стагодзьдзі асобныя княствы-землі, у тым ліку Наваградзкае, Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае і Гарадзенскае''», — гаворыцца ў звароце<ref>{{Навіна|аўтар=[[Марат Гаравы]]|загаловак=Створаны грамадзкі аргкамітэт сьвяткаваньня 1000-годзьдзя назвы Літва пад старшынствам прафэсара Анатоля Грыцкевіча|спасылка=https://euroradio.fm/u-belarusi-ryhtuecca-svyatkavanne-1000-goddzya-nazvy-litva|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=22 студзеня 2009|дата доступу=14 кастрычніка 2014}}</ref>. == Цытаты == {{Цытата|Літва месьціцца на ўсход ад Польшчы. Мова народу — славянская. {{арыгінал|la|Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orientem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est.}}|[[Піюс II (папа рымскі)|Энэй Сыльвій Пікаляміні]], будучы папа рымскі Піюс II, 1440-я гг.}} {{Цытата|…ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем.|[[Статуты ВКЛ|Літоўскі Статут]], 1588 г.}} {{Цытата|Кажам заўжды «літоўскі, ліцьвін» — але тое адно замест «беларускі, беларус», бо ў 1510 годзе ніхто яшчэ «Літву этнічную» і ня сьніў, яшчэ [[Мікалай Рэй|Рэй]] у 1562 годзе ліцьвінам называў беларуса, а ў Маскве і ў XVII стагодзьдзі «літоўскі» — тое самае што беларускі. {{арыгінал|pl|Mówimy ciągle «litewski, Litwin», ale to tylko zamiast «białoruski, Białorus», bo w r. 1510 nikomu nie o Litwie właściwej, etnograficznej ani śnilo; jeszcze Rej w r. 1562. Litwinem Białorusina nazywał, a w Moskwie i w XVII wieku «litowskij» tyle, co białoruski}} |[[Аляксандар Брукнэр]], прафэсар [[Бэрлінскі ўнівэрсытэт|Бэрлінскага ўнівэрсытэту]], сябра [[Польская акадэмія навук|Польскай]], [[Праская акадэмія навук|Праскай]], [[Бялградзкая акадэмія навук|Бялградзкай]] і [[Пецярбуская акадэмія навук|Пецярбускай]] акадэміяў навук, 1928 г.<ref>[[Аляксандар Брукнэр|Brückner A.]] Ruskopolski rękopis z r. 1510 // Slavia: časopis pro slovanskou filologii. VII, 1928—1929. S. 10—11.</ref><ref>Станкевіч Я. Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}, 2003. С. 637.</ref> }} {{Цытата|У афіцыйных дакумэнтах XVI—XVIII стагодзьдзяў, апроч «Літвы», для ўсёй тэрыторыі Беларусі другога найменьня наагул не існавала, і ўвесь народ называлі Літвой. У нашай жа гістарычнай літаратуры да цяперашнага часу ігнаруюць гэтае найменьне народу, якое ён насіў больш чым 500 гадоў.|[[Язэп Юхо]], гісторык права, доктар навук, 1968 г.<ref name="jucho">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Пра назву «Беларусь» // Полымя. № 1, 1968. С. 175—182.</ref>.}} {{Цытата|У другой палове ХІХ ст. нацыянальная інтэлігенцыя, якая выступала за адраджэньне свайго народа і яго дзяржаўнасьці, аднавіла назвы «Беларусь» і «беларусы» як сымбаль пратэсту супраць расейскага ўціску. Пад гэтай назвай наш народ увайшоў у ХХ ст., замацаваў яе за сабой у сусьветнай супольнасьці і ўступіў зь ёй у новае тысячагодзьдзе. Але нам неабходна памятаць, што мы — нашчадкі ліцьвінаў, прадаўжальнікі іх патрыятычных справаў<ref name="Bic-Harecki-Konan-2005-19"/>.|Аўтарскі калектыў кнігі «Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы», выдадзенай у 2005 годзе Міжнародным грамадзкім аб’яднаньнем «[[Згуртаваньне беларусаў сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“]]»: [[Міхась Біч]] — доктар гістарычных навук; [[Натальля Гардзіенка]] — кандыдат гістарычных навук, [[Радзім Гарэцкі]] — акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, экс-прэзыдэнт Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Уладзімер Конан]] — доктар філязофскіх навук; [[Арсень Ліс]] — доктар філялягічных навук; [[Леанід Лойка]] — кандыдат гістарычных навук; [[Адам Мальдзіс]] — доктар філялягічных навук; [[Уладзімер Мархель]] — кандыдат філялягічных навук; [[Алена Макоўская]] — старшыня Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Алесь Петрашкевіч]] — кандыдат гістарычных навук; [[Анатоль Сабалеўскі]] — доктар мастацтвазнаўства; [[Лідзія Савік]] — кандыдат філялягічных навук; [[Віктар Скорабагатаў]] — заслужаны артыст Беларусі; [[Ганна Сурмач]] — экс-старшыня Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Барыс Стук]] — намесьнік старшыні Рады Міжнароднага грамадзкага аб’яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету „Бацькаўшчына“»; [[Галіна Сяргеева]] — кандыдат гістарычных навук; [[Алег Трусаў]] — кандыдат гістарычных навук; [[Георгі Штыхаў]] — доктар гістарычных навук; [[Язэп Юхо]] — доктар юрыдычных навук}} == Глядзіце таксама == * [[Імёны ліцьвінаў]] * [[Ліцьвіны Севершчыны]] * [[Беларусы]] * [[Літва]] * [[Белая Русь]] * [[Літоўская мітраполія]] * [[Старалітва]] * [[Ліцьвякі]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БЭ|9}} * {{Літаратура/Беларусы: У 13 т.|4}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/ГСБМ|17}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый. / [[Іван Крэнь|І. Крэнь]], [[Іван Коўкель|І. Коўкель]], [[Сьвятлана Марозава|С. Марозава]], С. Сяльверстава, І. Фёдараў. — {{Менск (Мн.)}}: РІВШ БДУ, 2000. — 656 с {{ISBN|985-6299-34-9}}. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Эпоха Сярэднявечча / В. Евароўскі [і інш.]; рэд. кал.: В. Евароўскі [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская навука, 2008. — 575 с {{ISBN|978-985-08-0967-4}}. * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [https://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [https://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа]. 2-е выданьне. — Менск, Навука і тэхніка, 1991. — 98 с {{ISBN|5-343-00876-3}}. * [[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaj2/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F.html Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г. * [[Кірыл Касьцян|Касьцян К.]], Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * [[Іван Ласкоў|Ласкоў І.]] [https://adzharaj-kut.blogspot.com/2016/03/2016_6.html Жамойцкі тупік] // [[Літаратура і мастацтва]]. 17 верасьня 1993. С. 14—15. * {{Літаратура/Літва-Беларусь: гістарычныя выведы}} * {{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)}} * {{Літаратура/Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях}} * {{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы}} * [[Зьдзіслаў Сіцька|Сіцька З.]] Утроп Літвы. — Смаленск: Новая школа, 2009. — 322 с. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы зь гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мн.)}}: «Энцыклапедыкс», 2003. — 776 с {{ISBN|985-6599-77-6}}. * [[Сьвятлана Струкава|Струкава С.]] [https://web.archive.org/web/20211126064818/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/6488/%D0%A1.%2037-40.pdf?sequence=1&isAllowed=y Старажытныя найменні беларусаў] // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. № 8, 2009. С. 37—40. * [[Павал Урбан|Урбан П.]] Да пытаньня этнічнай прыналежнасьці старажытных ліцьвіноў. — Менск: ВЦ «Бацькаўшчына»; МП «Бесядзь», 1994. — 107 с. * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * [[Ігар Чаквін|Чаквін І.]] Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. — Серыя грамадскіх навук. № 4, 1985. С. 74—80. * Чаквін І. [https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1, 1997. С. 37—41. * Чаквін І. Формы этнічнага і нацыянальнага самавызначэння беларускага насельніцтва XIV—XVIII ст. (да праблемы станаўлення нацыянальнай самасвядомасці беларусаў) // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Мінск, 3—5 лютага 1993 года. Ч. I. — {{Менск (Мн.)}}, 1993. С. 47—49. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — {{Менск (Мн.)}}: Полымя, 1995. — 96 с. — (Б-ка часопіса «[[Маладосць]]»). * [[Мікалай Шкялёнак|Шкялёнак М.]] Беларусь і суседзі: Гістарычныя нарысы. — Беласток: Беларускае Гістарычнае Таварыства, 2003. {{ISBN|83-915029-4-5}}. * [[Сяргей Шыдлоўскі|Шыдлоўскі С.]] Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета: Серия А (гуманитарные науки). № 7, 2006. С. 25—33. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * {{Літаратура/ЭСБМ|6}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * [[Фэлікс Канечны|Koneczny F.]] Letuwa a Litwa // Przegląd Powszechny. Nr. 463, 1922. S. 38—45. * Litwinowicz-Droździel M. O starożytnościach litewskich. Mitologizacja historii w XIX-wiecznym piśmiennictwie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. — Kraków: Tow. Autorów i Wydawców Prac Naukowych «Universitas», 2008. — 227 p. {{ISBN|97883-242-0837-1}}. * Короткий В. [https://web.archive.org/web/20211126064904/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19949/1/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0%2c%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%2c%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%2c%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%20%D0%B2%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20XVI-XVII%20%D0%B2%D0%B2.pdf «Литва», «Русь», «литвин», «русин» в памятниках литературы Великого Княжества Литовского XVI—XVII веков] // Bibliotheca archivi lithuanici. — № 7. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. C. 187—196. * [[Андрэй Катлярчук|Котлярчук А. С.]] Самосознание белорусов в литературных памятниках ХVІ—ХVІІІ вв. // Русь — Литва — Беларусь: Проблемы национального самосознания в историографии и культурологии. — Москва, 1997. С. 82—91. * Сталюнас Д. Идентификация, язык и алфавит литовцев в российской национальной политике 1860-х годов // Ab imperio. № 2, 2005. С. 225—254. * [[Павал Церашковіч|Терешкович П. В.]] Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Мн.: БГУ, 2004. — 223 с. {{ISBN|985-485-004-8}}. * Чаквин И. В. Избранное: теоретические и историографические статьи по этногенезу, этническим и этнокультурным процессам, конфессиональной истории белорусов. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 463 с {{ISBN|978-985-08-1740-2}}. == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік|Літвіны}} * [[Дзяніс Марціновіч|Марціновіч Д.]] [https://web.archive.org/web/20220126190747/https://budzma.org/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html Чаму ліцвіны сталі беларусамі?], [[Budzma.org]], 13 траўня 2014 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://www.bielarus.net/archives/2016/12/30/4684 Беларусь-Літва] // [[Беларуская Салідарнасьць]], 27 сьнежня 2016 г. * [[Сяргей Астравец|Астравец С.]] [https://www.svaboda.org/a/26711502.html З «Іліядай» пад падушкай], [[Радыё Свабода]], 26 лістапада 2014 г. * [http://litviny.blogspot.com/ Разважаньні пра ВКЛ і ліцьвінаў] * [https://www.facebook.com/litva.belarus Энцыкляпэдыя Літвы-Беларусі], [[Facebook]] * [https://web.archive.org/web/20190709085536/http://history-belarus.by/pages/terms/litwiny.php Ліцьвіны]{{ref-ru}}, Кароткая гісторыя Беларусі за апошнія 1000 год * [http://veras.litvin.org/ Віктар Верас «У вытокаў гістарычнай праўды»]{{ref-ru}} * [https://staralitva.livejournal.com/3721.html А. Дайліда «Чому мы Літвіны, а Літвіны гэто мы»] * [https://knihi.com/Alochna_Dajlida/Bajki_i_bajecki_ludu_Vialikaje_Litvy.html Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020] * [https://web.archive.org/web/20090402191512/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litvinizm.htm Тэндэнцыйная крытыка ліцьвінства з боку летувіскага гісторыка Томаса Бараноўскага]{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Славяне]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] 1jaj852rnlms1gzetui8mfwywaph4x1 0 46054 2676369 2674675 2026-06-26T20:10:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676369 wikitext text/x-wiki [[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|міні|Чорная дзірка ў цэнтры галактыкі [[M87]]. Гэтая чорная дзірка была першай, чый малюнак атрымалі наўпрост<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=228611 Навукоўцы зрабілі першы ў свеце ФОТАздымак чорнай дзіркі]</ref>.]] [[Файл:BH LMC.png|міні|Творчае ўяўленьне чорнай дзіркі на фоне [[Вялікае Магеланава воблака|Вялікага Магеланавага воблака]]. Варта заўважыць эфэкт [[гравітацыйная лінза|гравітацыйнай лінзы]], з-за якога ўтвараюцца дзьве павялічаныя й скажоныя выявы Воблака. Акрамя таго, уверсе бачны скажоны дыск [[Млечны Шлях|Млечнага Шляха]].]] '''Чорная дзірка''' — астрафізычны аб’ект, які стварае настолькі вялікую сілу прыцягненьня, што аніякія як заўгодна хуткія часьцінкі і нават [[сьвятло]] ня могуць вырвацца зь яе паверхні{{зноска|Wald|1984|Wald|старонкі=299—300}}. [[Агульная тэорыя рэлятыўнасьці]] прадказвае, што канцэнтрацыя неабходнай масы ў малым аб’ёме можа прывесьці да дэфармацыі [[прастора-час|прасторы-часу]] дзеля фармаваньня чорнай дзіркі. Вакол чорнай дзіркі ствараецца [[гарызонт падзеяў]] — матэматычная мадэль пункту невяртаньня з уплыву чорнай дзіркі. Тэарэтычна магчымасць існавання такіх абласцей прасторы-часу вынікае з некаторых дакладных рашэнняў [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]], першае<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|title=Чёрная дыра|accessdate=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archivedate=23 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref> з якіх было атрымана [[Карл Шварцшыльд|Карлам Шварцшыльдам]] у 1915 годзе. Дакладны вынаходнік тэрміна невядомы<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|accessdate=2009-11-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, але само абазначэнне было папулярызавана [[Джон Арчыбальд Уілер|Джонам Арчыбальдам Уілерам]] і ўпершыню публічна ўжыта ў папулярнай лекцыі «Наш Сусвет: вядомае і невядомае» ({{lang-en|Our Universe: the Known and Unknown}}) 29 снежня 1967 года{{Заўвага|Тэкст лекцыі быў апублікаваны ў часопісе студэнцкага таварыства «Phi Beta Kappa» The American Scholar (Vol. 37, no 2, Spring 1968) і таварыства «Sigma Xi» American Scientist, 1968, Vol. 56, No. 1, Pp. 1—20. Старонка з гэтай працы ёсць у кнізе V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), p. 5.}}. Раней падобныя [[астрафізіка|астрафізічныя]] аб’екты называлі «скалапсаваўшыя зоркі» або «калапсары» ({{lang-en|Collapsed stars}}), а таксама «застылыя зоркі» ({{lang-en|Frozen stars}}){{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=9.}}. Пытанне аб рэальным існаванні чорных дзірак цесна звязана з тым, наколькі дакладная тэорыя гравітацыі, з якой вынікае іх існаванне. У сучаснай фізіцы стандартнай тэорыяй гравітацыі, лепш за ўсё пацверджанай эксперыментальна, з’яўляецца [[агульная тэорыя адноснасці]] (АТА). Яна ўпэўнена прадказвае магчымасць утварэння чорных дзірак (але іх існаванне магчыма і ў рамках іншых (не ўсіх) мадэлей). Таму назіраныя дадзеныя аналізуюцца і інтэрпрэтуюцца, перш за ўсё, у кантэксце АТА, хоць, строга кажучы, гэтая тэорыя не з’яўляецца эксперыментальна пацверджанай для ўмоў, адпаведных вобласці прасторы-часу ў непасрэднай блізкасці ад чорных дзірак зорных мас (аднак добра пацверджана ва ўмовах, адпаведных звышмасіўным чорным дзіркам)<ref name="estlichd">https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |date=29 ліпеня 2013 }}</ref>. Таму сцвярджэнні аб непасрэдных доказах існавання чорных дзірак, у тым ліку і ў гэтым артыкуле ніжэй, строга кажучы, варта разумець у сэнсе пацвярджэння існавання астранамічных аб’ектаў, такіх шчыльных і масіўных, якія маюць некаторыя іншыя назіраныя ўласцівасці, што іх можна інтэрпрэтаваць як чорныя дзіркі агульнай тэорыі адноснасці<ref name="estlichd"/>. Акрамя таго, чорнымі дзіркамі часта называюць аб’екты, не строга адпаведныя дадзенаму вышэй азначэнню, а якія толькі набліжаюцца па сваіх уласцівасцях да такой чорнай дзіркі — напрыклад, гэта могуць быць калапсуючыя зоркі на позніх стадыях калапсу. У сучаснай астрафізіцы гэтаму адрозненню не надаецца вялікага значэння<ref name="Popov">{{артыкул |аўтар = Сергей Попов. |загаловак = Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |спасылка = http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/ |выданне = Троицкий Вариант |тып = газета |год = 27 октября 2009 |выпуск = 21 (40N) |старонкі = 6—7 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/ |archivedate = 5 лістапада 2009 }}</ref>, бо назіраныя праявы «амаль скалапсаваўшай» («замарожанай») зоркі і «сапраўднай» («адвечнай») чорнай дзіркі практычна аднолькавыя. Гэта адбываецца таму, што адрозненні фізічных палёў вакол калапсара ад такіх для «адвечнай» чорнай дзіркі памяншаюцца па ступенных законах з характэрным часам парадку гравітацыйнага радыуса, падзеленага на [[скорасць святла]]{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.}}. Адрозніваюць 4 сцэнарыі ўтварэння чорных дзірак, два рэалістычныя: [[гравітацыйны калапс]] (сцісканне) досыць масіўнай зоркі; калапс цэнтральнай часткі галактыкі або протагалактычнага газу; і два гіпатэтычныя: фарміраванне чорных дзірак адразу пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]] (першасныя чорныя дзіркі); узнікненне ў [[Ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцыях]] высокіх энергій. == Гісторыя ўяўленняў аб чорных дзірках == === «Чорная зорка» Мічэла (1783—1796) === {{Урэзка | Шырыня = 40% | Выраўноўванне = right | Загаловак = «Чорная дзіра» Мічэла | Змест = У ньютанаўскім полі прыцягнення для часціц, якія знаходзяцца на бесканечнасці, з улікам закона захавання энергіі: <math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math> гэта значыць: <math> v^2 = {2GM \over r}.</math> Няхай гравітацыйны радыус <math>r_g</math> — адлегласць ад прыцягваючай масы, на якой скорасць часціцы становіцца роўнай скорасці святла <math>v = c.</math> Тады <math>r_g = {2GM \over c^2}.</math> }} Канцэпцыя масіўнага цела, гравітацыйнае прыцягненне якога настолькі вялікае, што скорасць, неабходная для пераадолення гэтага прыцягнення ([[другая касмічная скорасць]]), роўная або перавышае [[скорасць святла]], упершыню была выказана ў 27 лістапада 1783 годзе Вялікабрытанія фізікі {{iw|Джон Мічэл|Джонам Мічэлам|ru|Мичелл, Джон}} у пісьме, якое ён паслаў у [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскае таварыства]]. Пісьмо ўтрымлівала разлік, з якога вынікала, што для цела з радыусам у 500 сонечных радыусаў і са шчыльнасцю [[Сонца]] [[другая касмічная скорасць]] на яго паверхні будзе роўная скорасці святла<ref>Alan Ellis. [https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=6 кастрычніка 2017 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Такім чынам, святло не зможа пакінуць гэтае цела, і яно будзе нябачным<ref name="Levin"> {{артыкул |аўтар = А. Левин |загаловак = История чёрных дыр |выданне = Популярная механика |спасылка = http://elementy.ru/lib/164648 |выдавецтва = ООО «Фэшн Пресс» |год = 2005 |старонкі = 52-62 |нумар = 11 }}</ref>. Мічэл выказаў здагадку, што ў космасе можа існаваць мноства такіх недаступных назіранню аб’ектаў. У 1796 годзе [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]] уключыў абмеркаванне гэтай ідэі ў сваю працу «Exposition du Systeme du Monde», аднак у наступных выданнях гэты раздзел быў апушчаны. Тым не менш, менавіта дзякуючы Лапласу гэтая думка атрымала некаторую вядомасць<ref name="Levin" />. === Пасля Мічэла, да Шварцшыльда (1796—1915) === На працягу [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ідэя цел, нябачных з прычыны сваёй масіўнасці, не выклікала вялікай цікавасці ў навукоўцаў. Гэта было звязана з тым, што ў рамках класічнай фізікі скорасць святла не мае фундаментальнага значэння. Аднак у канцы XIX — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] было ўстаноўлена, што сфармуляваныя [[Джэймс Максвел|Максвелам]] законы [[электрадынаміка|электрадынамікі]], з аднаго боку, выконваюцца ва ўсіх [[інерцыяльная сістэма адліку|інерцыяльных сістэмах адліку]], а з другога боку, не маюць інварыянтнасці адносна [[Пераўтварэнні Галілея|пераўтварэнняў Галілея]]. Гэта азначала, што ўяўленні аб характары пераходу ад адной інерцыяльнай сістэмы адліку да іншай, якія склаліся ў фізіцы, маюць патрэбу ў значнай карэкціроўцы. У ходзе далейшай распрацоўкі электрадынамікі [[Хендрык Лорэнц|Лорэнцам]] была прапанавана новая сістэма пераўтварэнняў прасторава-часавых каардынат (вядомых сёння як [[пераўтварэнні Лорэнца]]), адносна якіх [[ураўненні Максвела]] заставаліся інварыянтнымі. Развіваючы ідэі Лорэнца, [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] выказаў здагадку, што ўсе іншыя фізічныя законы таксама інварыянтныя адносна гэтых пераўтварэнняў. У 1905 годзе [[Альберт Эйнштэйн|Эйнштэйн]] выкарыстаў канцэпцыі Лорэнца і Пуанкарэ ў сваёй [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]] (СТА), у якой ролю закона пераўтварэння інерцыйных сістэм адліку канчаткова перайшла ад пераўтварэнняў Галілея да пераўтварэнняў Лорэнца. Класічная (галілееўска-інварыянтная) механіка была пры гэтым заменена на новую, лорэнц-інварыянтную рэлятывісцкую механіку. У рамках апошняй скорасць святла аказалася крайняй скорасцю, якую можа развіць фізічнае цела, што радыкальна змяніла значэнне чорных дзір у тэарэтычнай фізіцы. Аднак ньютанаўская тэорыя прыцягнення (на якой грунтавалася першапачатковая тэорыя чорных дзір) не з’яўляецца лорэнц-інварыянтнай. Таму яна не можа быць прыменена да цел, якія рухаюцца з калясветлавымі і светлавой скарасцямі. Пазбаўленая гэтага недахопу рэлятывісцкая тэорыя прыцягнення была створана, у асноўным, Эйнштэйнам (які сфармуляваў яе канчаткова да канца 1915 года) і атрымала назву [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] (АТА)<ref name="Levin" />. Менавіта на ёй і грунтуецца сучасная тэорыя астрафізічных чорных дзір<ref name="Popov" />. Па сваім характары АТА з’яўляецца геаметрычнай тэорыяй. Паводле гэтай тэорыі, [[гравітацыйнае поле]] ўяўляе сабой праяву скрыўлення прасторы-часу (якая, такім чынам, аказваецца псеўдарыманавым, а не псеўдаэўклідавым, як у спецыяльнай тэорыі адноснасці). Сувязь скрыўлення прасторы-часу з характарам размеркавання і руху мас, якія заключаюцца ў ёй, даецца асноўнымі ўраўненнямі тэорыі — [[Ураўненні Эйнштэйна|ураўненнямі Эйнштэйна]]. {{Урэзка | Загаловак = Скрыўленне прасторы | Змест = (Псеўда)рыманавымі называюцца прасторы, якія ў малых маштабах паводзяць сябе «амаль» як звычайныя (псеўда)эўклідавы. Так, на невялікіх участках сферы [[тэарэма Піфагора]] і іншыя факты [[эўклідава геаметрыя|эўклідавай геаметрыі]] выконваюцца з вельмі вялікай дакладнасцю. У свой час гэтая акалічнасць і дазволіла пабудаваць эўклідавы геаметрыі на аснове назіранняў над паверхняй Зямлі (якая ў рэчаіснасці не з’яўляецца плоскай, а блізкая да сферычнай). Гэта ж акалічнасць абумовіла і выбар менавіта псеўдарыманавых (а не якіх-небудзь яшчэ) прастор у якасці асноўнага аб’екта разгляду ў АТА: уласцівасці невялікіх участкаў прасторы-часу не павінны моцна адрознівацца ад вядомых з СТА. Аднак у вялікіх маштабах рыманавы прасторы могуць моцна адрознівацца ад эўклідавых. Адной з асноўных характарыстык такога адрознення з’яўляецца паняцце {{iw|тэнзар крывізны|крывізны|ru|Тензор кривизны}}. Сутнасць яго заключаецца ў наступным: эўклідавы прасторы маюць уласцівасць абсалютнага паралелізму: вектар <math>X',</math> які атрымліваецца ў выніку {{iw|паралельнае перанясенне|паралельнага перанясення|ru|Параллельное перенесение}} вектара <math>X</math> уздоўж любога замкнёнага шляху, супадае з зыходным вектарам <math>X.</math> Для рыманавых прастор гэта ўжо не заўсёды так, што можа быць лёгка паказана на наступным прыкладзе. Дапусцім, што назіральнік стаў на скрыжаванні экватара з нулявым мерыдыянам тварам на ўсход і пачаў рухацца ўздоўж экватара. Дайшоўшы да пункта з даўгатой 180°, ён змяніў кірунак руху і пачаў рухацца па мерыдыяне да поўначы, не змяняючы кірунку погляду (гэта значыць цяпер ён глядзіць направа па ходу). Калі ён такім чынам пяройдзе праз паўночны полюс і вернецца ў зыходную кропку, то акажацца, што ён стаіць тварам на захад (а не на ўсход, як першапачаткова). Інакш кажучы, вектар, паралельна перанесены ўздоўж маршруту руху назіральніка, «пракруцілі» адносна зыходнага вектара. Характарыстыкай велічыні такога «пракручвання» і з’яўляецца крывізна<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 8-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2006. — 534 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-9221-0056-4. — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}} == Рашэнні ўраўненняў Эйнштэйна для чорных дзір == Паколькі чорныя дзіры з’яўляюцца лакальнымі і адносна кампактнымі ўтварэннямі, то пры пабудове іх тэорыі звычайна не ўлічваюць наяўнасць [[касмалагічная пастаянная|касмалагічнай пастаяннай]], бо яе эфекты для такіх характэрных памераў задачы невымерна малыя. Тады стацыянарныя рашэнні для чорных дзір у рамках [[Агульная тэорыя адноснасці|АТА]], дапоўненай вядомымі матэрыяльнымі палямі, характарызуюцца толькі трыма параметрамі: [[маса]]й ({{math|''M''}}), [[момант імпульсу|момантам імпульсу]] ({{math|''L''}}) і [[электрычны зарад|электрычным зарадам]] ({{math|''Q''}}), якія складаюцца з адпаведных характарыстык цел і выпраменьванняў, якія ўвайшлі ў чорную дзіру пры [[гравітацыйны калапс|калапсе]] ці зваліліся ў яе пазней (калі ў прыродзе існуюць [[магнітны манаполь|магнітныя манаполі]], то чорныя дзіры могуць мець таксама [[магнітны зарад]] {{math|''G''}}, але пакуль падобныя часціцы не выяўлены). Любая чорная дзіра імкнецца пры адсутнасці знешніх уздзеянняў стаць стацыянарнай, што было даказана намаганнямі многіх фізікаў-тэарэтыкаў, з якіх асабліва трэба адзначыць уклад нобелеўскага лаўрэата [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманьяна Чандрасекара]], пяру якога належыць фундаментальная для гэтага кірунку манаграфія «Матэматычная тэорыя чорных дзір»<ref name="Chandrasekhar">{{кніга |аўтар = [[Субраманьян Чандрасекар]]. |загаловак = Математическая теория черных дыр. В 2-х томах |арыгінал = Mathematical theory of black holes |спасылка = http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |адказны = Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1986 }}</ref>. Больш таго, уяўляецца, што ніякіх іншых характарыстык, акрамя гэтых трох, у чорнай дзіры, якая не ўзбуралася звонку, быць не можа, што фармулюецца ў вобразнай фразе Уілерам: «Чорныя дзіры не маюць валасоў». Рашэнні ўраўненняў Эйнштэйна для чорных дзір з адпаведнымі характарыстыкамі: {| class="wikitable" style="margin:1em auto" | Характарыстыка ЧД || Без кручэння || Круціцца |- | Без зарада || [[#Рашэнне Шварцшыльда|Рашэнне Шварцшыльда]] || [[#Рашэнне Кера|Рашэнне Кера]] |- | Зараджаная || [[#Рашэнне Райснера — Нордстрама|Рашэнне Райснера — Нордстрама]] || [[#Рашэнне Кера — Ньюмена|Рашэнне Кера — Ньюмена]] |} * Рашэнне Шварцшыльда (1916 год, Карл Шварцшыльд) — статычнае рашэнне для сферычна-сіметрычнай чорнай дзіркі без кручэння і без электрычнага зарада. * Рашэнне Райснера — Нордстрама (1916 год, Ханс Райснер і 1918 год, Гунар Нордстрам) — статычнае рашэнне сферычна-сіметрычнай чорнай дзіры з зарадам, але без кручэння. * Рашэнне Кера (1963 год, Рой Кер) — стацыянарнае, восевасіметрычнае рашэнне для чорнай дзіркі, якая верціцца, але без зарада. * Рашэнне Кера — Ньюмена (1965 год, Э. Т. Ньюмен, Э. Кауч, К. Чынапарэд, Э. Экстан, Э. Пракаш і Р. Торэнс)<ref>{{артыкул|аўтар=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J.|загаловак=Metric of a rotating charged mass|выданне=[[Journal of Mathematical Physics]]|год=1965|том=6|старонкі=918|doi=10.1063/1.1704351 |issn=0022-2488 }}</ref> — найбольш поўнае на дадзены момант рашэнне: стацыянарнае і восесіметрычнае, залежыць ад усіх трох параметраў. Рашэнне для чорнай дзіркі, якая верціцца, надзвычай складанае. Яго вывад быў апісаны Керам у 1963 годзе вельмі коратка<ref>{{артыкул |аўтар = Kerr, R. P. |загаловак = Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |мова = en |выданне = Physical Review Letters |год = 1963 |том = 11 |старонкі = 237-238 |doi = 10.1103/PhysRevLett.11.237 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }} </ref>, і толькі праз год дэталі былі апублікаваныя Керам і Шыльдам у малавядомых працах канферэнцыі. Падрабязны выклад вываду рашэнняў Кера і Кера — Ньюмена быў апублікаваны ў 1969 годзе ў вядомай працы Дэбнея, Кера і Шыльда<ref name="ksch">{{артыкул |аўтар = Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |загаловак = Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |выданне = [[Journal of Mathematical Physics]] |год = 1969 |том = 10 |старонкі = 1842—1854 |doi = 10.1063/1.1664769 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |мова = en}}</ref>. Паслядоўны вывад рашэння Кера быў таксама праведзены Чандрасекарам больш чым на пятнаццаць гадоў пазней<ref name="Chandrasekhar" />. Лічыцца, што найбольшае значэнне для астрафізікі мае рашэнне Кера, бо зараджаныя чорныя дзіры павінны хутка губляць зарад, прыцягваючы і паглынаючы процілегла зараджаныя іоны і пыл з касмічнай прасторы. Існуе таксама гіпотэза<ref>Агляд тэорыі гл., напрыклад, у:<br />{{артыкул | аўтар = Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. | загаловак = The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst | спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R | мова = en | выданне = COSMOLOGY AND GRAVITATION: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation | тып = AIP Conference Proceedings | год = 2007 | том = 910 | старонкі = 55-217 }}</ref>, якая звязвае {{iw|гама-ўсплёск|гама-ўсплёскі|ru|Гамма-всплеск}} з працэсам выбуховай нейтралізацыі зараджаных чорных дзірак шляхам [[нараджэнне пар|нараджэння з вакууму]] электрон-пазітронных пар, але яна аспрэчваецца шэрагам навукоўцаў<ref name="Page">Гл.: {{артыкул | аўтар = Don N. Page. | загаловак = Evidence Against Astrophysical Dyadospheres | спасылка = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 | мова = en | выданне = Astrophysical Journal | год = 2006 | том = 653 | старонкі = 1400-1409 }} і спасылкі далей.</ref>. === Тэарэмы аб «адсутнасці валасоў» === {{main|Тэарэма аб адсутнасці валасоў}} {{iw|Тэарэма аб адсутнасці валасоў|Тэарэмы аб «адсутнасці валасоў»|ru|Теорема об отсутствии волос}} у чорнай дзіркі ({{lang-en|No hair theorem}}) сцвярджаюць, што ў стацыянарнай чорнай дзіркі знешніх характарыстык, акрамя масы, [[момант імпульсу|моманту імпульсу]] і вызначаных зарадаў (спецыфічных для розных матэрыяльных палёў), быць не можа (у тым ліку і радыуса), і дэталёвая інфармацыя аб матэрыі будзе страчана (і часткова будзе выпраменьвацца ў прастору) пры калапсе. Вялікі ўклад у доказ падобных тэарэм для розных сістэм фізічных палёў ўнеслі Брэндан Картэр, Вернер Ізраэль, Роджэр Пенроўз, Пётр Крушэль (Chruściel), Маркус Хойслер. Зараз уяўляецца, што дадзеная тэарэма верная для вядомых у цяперашні час палёў, хоць у некаторых экзатычных выпадках, аналагаў якіх у прыродзе не выяўлена, яна парушаецца<ref>{{артыкул | аўтар = Markus Heusler. | загаловак = Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond | спасылка = http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 | мова = en | выданне = Living Reviews in Relativity | год = 1998 | выпуск = 6 | том = 1 }}</ref>. === Рашэнне Шварцшыльда === {{main|Метрыка Шварцшыльда}} ==== Асноўныя ўласцівасці ==== [[Файл:BlackHole.jpg|thumb|250px|Малюнак мастака: [[акрэцыйны дыск]] гарачай [[Плазма|плазмы]], які круціцца вакол чорнай дзіркі.]] Згодна з {{iw|тэарэма Біркгофа (тэорыя адноснасці)|тэарэмай Біркгофа||Birkhoff's theorem (relativity)}}, гравітацыйнае поле любога сферычна сіметрычнага размеркавання матэрыі за яе межамі даецца {{iw|рашэнне Шварцшыльда|рашэннем Шварцшыльда|ru|решение Шварцшильда}}. Таму слаба заверчаныя чорныя дзіры, як і прастора-час паблізу [[Сонца]] і [[Зямля (планета)|Зямлі]], у першым прыбліжэнні таксама апісваюцца гэтым рашэннем. Дзве важнейшыя рысы, уласцівыя чорным дзірам у мадэлі Шварцшыльда — гэта наяўнасць [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] (ён па азначэнні ёсць у любой чорнай дзіры) і [[гравітацыйная сінгулярнасць|сінгулярнасці]], якая аддзелена гэтым гарызонтам ад астатняга Сусвету<ref name="Levin" />. Рашэннем Шварцшыльда дакладна апісваецца ізаляваная незараджаная чорная дзіра, якая не выпараецца і не круціцца (гэта сферычна сіметрычнае рашэнне ўраўненняў гравітацыйнага поля ([[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]]) у вакууме). Яе гарызонт падзей — гэта сфера, радыус якой вызначаецца з яе плошчы па формуле <math>S=4\pi r^2</math> і называецца [[гравітацыйны радыус|гравітацыйным радыусам]] або радыусам Шварцшыльда. Усе характарыстыкі рашэння Шварцшыльда адназначна вызначаюцца адным параметрам — [[маса]]й. Так, гравітацыйны радыус чорнай дзіркі масы <math>M</math> роўны<ref>{{кніга |аўтар = В.И.Елисеев. |частка = Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |загаловак = Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |спасылка = http://www.maths.ru/7-3.html |месца = М. |выдавецтва = НИАТ |год = 1990 }}</ref> : <math>r_s = {2\,GM \over c^2},</math> дзе {{math|''G''}} — [[гравітацыйная пастаянная]], а {{math|''c''}} — [[скорасць святла]]. Чорная дзіра з масай, роўнай масе Зямлі, мела б радыус Шварцшыльда каля 9 мм (гэта значыць Зямля магла б стаць чорнай дзірой, калі б хто-небудзь змог сціснуць яе да такога памеру). Для Сонца радыус Шварцшыльда складае прыкладна 3 км. Аб’екты, памер якіх найбольш блізкі да свайго радыуса Шварцшыльда, але якія яшчэ не з’яўляюцца чорнымі дзірамі, — гэта [[нейтронныя зоркі]]. Можна ўвесці паняцце «сярэдняй шчыльнасці» чорнай дзіры, падзяліўшы яе масу на «аб’ём пад гарызонтам падзей»{{Заўвага|Гэта ўмоўнае паняцце, якое не мае сапраўднага сэнсу такога аб’ёму, а проста па пагадненні роўнае <math>\frac43\pi r_s^3.</math>}}: : <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math> Сярэдняя шчыльнасць падае з ростам масы чорнай дзіры. Так, калі чорная дзірка з масай парадку [[сонечная маса|сонечнай]] мае шчыльнасць, якая перавышае ядзерную шчыльнасць, то {{iw|звышмасіўная чорная дзіра||ru|Сверхмассивная чёрная дыра}} з масай у 109 сонечных мас (існаванне такіх чорных дзір падазраецца ў [[квазар]]аў) мае сярэднюю шчыльнасць каля 20 кг/м³, што істотна менш шчыльнасці вады. Такім чынам, чорную дзіру можна атрымаць не толькі сцісканнем наяўнага аб’ёму рэчыва, але і экстэнсіўным шляхам, г.зн. назапашваючы велізарную колькасць матэрыялу. Для больш дакладнага апісання рэальных чорных дзір неабходны ўлік наяўнасці [[момант імпульсу|моманту імпульсу]]. Акрамя таго, малыя, але канцэптуальна важныя дабаўкі для чорных дзір астрафізічных мас — выпраменьванне Старабінскага і Зяльдовіча і [[выпраменьванне Хокінга]] — вынікаюць з квантавых паправак. Тэорыю, якая ўлічвае гэта, (гэта значыць АТА, у якой правая частка ўраўненняў Эйнштэйна сярэдняя па квантавым стане ад {{iw|тэнзар энергіі-імпульсу|тэнзара энергіі-імпульсу|ru|Тензор энергии-импульса}}) звычайна называюць «паўкласічнай гравітацыяй». Уяўляецца, што для вельмі малых чорных дзірак гэтыя квантавыя папраўкі павінны стаць вызначальнымі, аднак гэта дакладна не вядома, бо адсутнічае несупярэчлівая мадэль [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]]{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|name="NovFrolOld"|loc=ГЛАВА 9. КВАНТОВЫЕ ЭФФЕКТЫ В ЧЕРНЫХ ДЫРАХ. РОЖДЕНИЕ ЧАСТИЦ}}. ==== Метрычнае апісанне і аналітычны працяг ==== У 1915 годзе [[Карл Шварцшыльд|Шварцшыльд]] выпісаў рашэнні [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]] без [[касмалагічная пастаянная|касмалагічнага члена]] для пустой прасторы ў сферычным сіметрычным статычным выпадку<ref name="Levin" /> (пазней [[Джордж Дэвід Біркгаф|Біркхоф]] паказаў, што дапушчэнне статычнасці залішняе<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archivedate=27 мая 2012|url-status=dead}}</ref>). Гэта рашэнне аказалася прасторай-часам <math> \mathcal M </math> з тапалогіяй <math> R^2\times S^2</math> і інтэрвалам, які прыводзіцца да выгляду : <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math> дзе : {{math|''t''}} — часавая каардыната, у секундах, : {{math|''r''}} — радыяльная каардыната, у метрах, : {{math|''θ''}} — палярная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''φ''}} — азімутальная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''r''_''s''}} — [[радыус Шварцшыльда]] цела з масай {{math|''M''}}, у метрах. Часавая каардыната адпавядае часападобнаму {{iw|вектар Кілінга|вектару Кілінга|ru|Вектор Киллинга}} <math>\partial_t</math>, які адказвае за статычнасць прасторы-часу, пры гэтым яе маштаб выбраны так, што <math>t</math> — гэта час, які вымяраецца бесканечна аддаленым гадзіннікам (<math> r=\mathrm{const}\to\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>). Гадзіннік, замацаваны на радыяльнай каардынаце <math>r</math> без кручэння (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>), будзе ісці павольней за гэты аддалены ў <math> 1/\sqrt{1-r_s/r} </math> разоў за кошт [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйнага запаволення часу]]. Геаметрычны сэнс {{math|''r''}} заключаецца ў тым, што плошча паверхні сферы <math> \{(t,r,\theta,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> ёсць <math>~4\pi r_0^2.</math> Важна, што каардыната {{math|''r''}} прымае толькі значэнні, большыя <math> r_s, </math> а значэнне параметра {{math|''r''}}, у адрозненне ад лапласаўскага выпадку, не з’яўляецца «адлегласцю да цэнтра», бо цэнтра як пункта (падзеі на сапраўднай сусветнай лініі якога-небудзь цела) у шварцшыльдаўскай прасторы <math> \mathcal M </math> наогул няма. Нарэшце, вуглавыя каардынаты {{math|''θ''}} і {{math|''φ''}} адпавядаюць сферычнай сіметрыі задачы і звязаныя з яе трыма [[вектар Кілінга|вектарамі Кілінга]]. З асноўных прынцыпаў АТА вынікае, што такую метрыку створыць (звонку ад сябе) любое сферычнае сіметрычнае цела з радыусам <math>~>r_s</math> і масай <math> M = {c^2r_s\over 2G }. </math> Выдатна, хоць і ў некаторай ступені выпадкова, што велічыня гравітацыйнага радыуса — радыус Шварцшыльда <math>r_s </math> — супадае з гравітацыйным радыусам <math> \,r_g,</math> вылічаным раней Лапласам для цела масы <math> M. </math> Як відаць з прыведзенай формы метрыкі, каэфіцыенты пры {{math|''t''}} і {{math|''r''}} паводзяць сябе паталагічна пры <math> r\to r_s </math>, дзе і размяшчаецца гарызонт падзей чорнай дзіркі Шварцшыльда — у такім запісе рашэння Шварцшыльда там маецца {{iw|каардынатная сінгулярнасць||ru|Координатная сингулярность}}. Гэтыя паталогіі з’яўляюцца, аднак, толькі эфектам выбару каардынат (падобна таму, як у сферычнай сістэме каардынат пры {{math|''θ'' {{=}} 0}} любое значэнне {{math|''φ''}} апісвае адзін і той жа пункт). Прастору Шварцшыльда <math> \mathcal M </math> можна, як кажуць, «працягнуць за гарызонт», і калі там таксама лічыць прастору ўсюды пустой, то пры гэтым узнікае большая прастора-час <math> \tilde{\mathcal M} </math>, якая называецца звычайна максімальна працягнутай прасторай Шварцшыльда або (радзей) прасторай Крускала. Каб пакрыць гэтую большую прастору адзінай каардынатнай картай, можна ўвесці на ёй, напрыклад, каардынаты Крускала — Шэкерса. Інтэрвал <math> \tilde{\mathcal M} </math> у гэтых каардынатах мае выгляд : <math> ds^2 =-F(u,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math> дзе <math> \,F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> а функцыя <math> ~r(u,v) </math> вызначаецца (няяўна) ураўненнем <math> ~(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv. </math> Прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> максімальна, гэта значыць яе ўжо нельга ізаметрычна ўкласці ў большую прастору-час (яе нельга «працягнуць»). Адзначым некалькі выдатных уласцівасцей максімальнага працягу Шварцшыльдаўскай прасторы <math>~\tilde{\mathcal M}: </math> * Яна сінгулярная: каардыната {{math|''r''}} назіральніка, падаючага пад гарызонт, памяншаецца і імкнецца да нуля, калі яго ўласны час {{math|''τ''}} імкнецца да некаторага канечнага значэння <math> ~\tau_0.</math> Аднак яго сусветную лінію нельга працягнуць у вобласць <math> \tau \geqslant\tau_0 ,</math> бо пунктаў з <math>~r=0</math> у гэтай прасторы няма. Такім чынам, лёс назіральніка нам вядомы толькі да некаторага моманту яго (уласнага) часу. * Прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> мае дзве сапраўдныя гравітацыйныя сінгулярнасці: адну ў «мінулым» для любога назіральніка з абласцей I і III, і адну ў «будучыні». * Хоць прастора <math> \mathcal M </math> статычная (відаць, што першая метрыка гэтага раздзела не залежыць ад часу <math>t</math>), прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> такой не з’яўляецца. * Вобласць III таксама ізаметрычная <math> \mathcal M. </math> Такім чынам, прастора Шварцшыльда змяшчае два «сусветы» — «наш» (гэта <math> \mathcal M </math>) і яшчэ адзін такі ж. Вобласць II ўнутры чорнай дзіры, якая злучае іх, называецца {{iw|мост Эйнштэйна — Розена|мостам Эйнштэйна — Розена|en|Einstein–Rosen bridge}}. Патрапіць у другі сусвет назіральнік, які стартаваў з I і рухаецца павольней святла, не зможа, аднак у прамежак часу паміж перасячэннем гарызонту і трапленнем на сінгулярнасць ён зможа ўбачыць яго. Такая структура прасторы-часу, якая захоўваецца і нават ускладняецца пры разглядзе больш складаных чорных дзір, спарадзіла шматлікія спекуляцыі на тэму магчымых паралельных сусветаў і падарожжаў у іх праз чорныя дзіркі як у навуковай літаратуры, так і ў навукова-фантастычнай. Каб прадставіць сабе структуру 4-мернай прасторы-часу <math>~\tilde{\mathcal M},</math> яе зручна ўмоўна разглядаць як эвалюцыю 3-мернай прасторы. Для гэтага можна ўвесці «часавую» каардынату <math> ~T=(u+v)/2 </math> і сячэнні <math>~T=\mathrm{const}</math> (гэта прастора-падобныя паверхні, або «паверхні адначасовасці») ўспрымаць як <math>~\tilde{\mathcal M}</math> «у дадзены момант часу». === Рашэнне Райснера — Нордстрама === Гэта статычнае рашэнне (незалежнае ад часавай каардынаты) ураўненняў Эйнштэйна для сферычна-сіметрычнай чорнай дзіры з зарадам, але без кручэння. Метрыка чорнай дзіры Райснера — Нордстрама: : <math> {d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}), </math> дзе : {{math|''c''}} — скорасць святла, м/с, : {{math|''t''}} — часавая каардыната (час, які вымяраецца на бесканечна аддаленым нерухомым гадзінніку), у секундах, : {{math|''r''}} — радыяльная каардыната (даўжыня «экватара» ізаметрычнай сферы{{Заўвага|Ізаметрычнасць у дадзенай сітуацыі азначае, што ўсе пункты гэтай сферы не адрозніваюцца па сваіх уласцівасцях, гэта значыць, напрыклад, крывізна прасторы-часу і скорасць ходу нерухомага гадзінніка ва ўсіх іх аднолькавая.}}, падзеленая на <math>2\pi</math>), у метрах, : {{math|''θ''}} — палярная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''φ''}} — азімутальная вуглавая каардыната, у радыянах, : <math>r_s</math> — [[радыус Шварцшыльда]] (у метрах) цела з масай {{math|''M''}}, : <math>r_Q</math> — маштаб даўжыні (у метрах), які адпавядае электрычнаму зараду {{math|''Q''}} (аналаг радыуса Шварцшыльда, толькі не для масы, а для зарада) вызначаны як : <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math> дзе <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — {{iw|пастаянная Кулона||en|Coulomb's constant}}. Параметры чорнай дзіры не могуць быць адвольнымі. Максімальны зарад, які можа мець ЧД Райснера — Нордстрама, роўны <math>Q_{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> дзе {{math|''e''}} — [[зарад электрона]]. Гэта асобны выпадак абмежавання Кера — Ньюмена для ЧД з нулявым [[момант імпульсу|вуглавым момантам]] (<math>J=0,</math>, гэта значыць без кручэння). Пры перавышэнні крытычнага зараду фармальна рашэнне ўраўненняў Эйнштэйна існуе, але «сабраць» такое рашэнне з вонкавага зараджанага рэчыва не атрымаецца: гравітацыйнае прыцягненне не зможа кампенсаваць ўласнае электрычнае адштурхванне матэрыі. Акрамя таго, трэба заўважыць, што ў рэалістычных сітуацыях чорныя дзіры не павінны быць значна зараджанымі<ref name="Page" />. Гэта рашэнне, пры працягу за гарызонт, аналагічна шварцшыльдаўскаму, спараджае дзіўную геаметрыю прасторы-часу, у якой праз чорныя дзіры злучаецца бясконцая колькасць «сусветаў», у якія можна трапляць паслядоўна праз пагружэнні ў чорную дзіру{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Черные дыры с электрическим зарядом].}}<ref name="Chandrasekhar" />. === Рашэнне Кера === [[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|[[Эргасфера]] вакол кераўскай чорнай дзіры.]] Чорная дзіра Кера мае шэраг выдатных уласцівасцей. Вакол гарызонту падзей існуе вобласць — [[эргасфера]], усярэдзіне якой целам немагчыма пакоіцца адносна аддаленых назіральнікаў. Яны могуць толькі круціцца вакол чорнай дзіры ў кірунку яе кручэння<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение]</ref>. Гэты эфект называецца {{iw|уцягненне інерцыяльных сістэм адліку|«захопліваннем інерцыяльных сістэм адліку»|ru|Увлечение инерциальных систем отсчёта}} ({{lang-en|frame-dragging}}) і назіраецца вакол любога масіўнага цела, якое верціцца, напрыклад, вакол Зямлі або Сонца, але ў значна меншай ступені. Аднак саму эргасферу яшчэ можна пакінуць, гэтая вобласць не з’яўляецца захапляючай. Памеры эргасферы залежаць ад вуглавога моманту кручэння. Параметры чорнай дзіры не могуць быць адвольнымі. Вуглавы момант ЧД не павінен перавышаць <math>J_{max} = M^2</math>, што таксама ўяўляе сабой асобны выпадак абмежавання Кера — Ньюмена, на гэты раз для чорнай дзіры з нулявым зарадам (<math>Q = 0</math>, гл. ніжэй). У гранічным выпадку <math>J=J_{max}</math> метрыка называецца гранічным рашэннем Кера. Гэта рашэнне таксама спараджае дзіўную геаметрыю прасторы-часу пры яе працягу за гарызонт. Аднак патрабуецца аналіз устойлівасці адпаведнай канфігурацыі, якая можа быць парушана за кошт узаемадзеяння з квантавымі палямі і іншых эфектаў. Для прасторы-часу Кера аналіз быў праведзены [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманьянам Чандрасекарам]] і іншымі фізікамі. Было выяўлена, што кераўская чорная дзірка — а дакладней яе знешняя вобласць — з’яўляецца ўстойлівай. Аналагічна, як асобныя выпадкі, аказаліся ўстойлівымі шварцшыльдаўскія дзіры, а мадыфікацыя алгарытму дазволіла даказаць ўстойлівасць і райснер-нордстромаўскіх чорных дзірак<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. === Рашэнне Кера — Ньюмена === {{main|Рашэнне Кера — Ньюмена}} Трохпараметрычнае сямейства Кера — Ньюмена — найбольш агульнае рашэнне, адпаведнае канчатковаму стану раўнавагі чорнай дзіры, якая не ўзбураецца знешнімі палямі (паводле {{iw|тэарэма аб адсутнасці валасоў|тэарэмы аб «адсутнасці валасоў»|ru|Теорема об отсутствии волос}} для вядомых фізічных палёў). У каардынатах Боера — Ліндквіста (Boyer — Lindquist) і геаметрычных адзінках <math>G = c = 1</math> метрыка Кера — Ньюмена даецца выразам: : <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math> :: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math> дзе <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> і <math>a \equiv J/M</math>, дзе <math>J</math> — момант імпульсу. З гэтай формулы лёгка выцякае, што [[гарызонт падзей]] знаходзіцца на радыусе <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> і, такім чынам, параметры чорнай дзіркі не могуць быць адвольнымі: [[электрычны зарад]] і [[вуглавы момант]] не могуць быць большыя за значэнні, адпаведныя знікненню гарызонту падзей. Павінны выконвацца наступныя абмежаванні: : <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math> — гэта абмежаванне для ЧД Кера — Ньюмена. Калі гэтыя абмежаванні парушацца, гарызонт падзей знікне, і рашэнне замест чорнай дзіркі будзе апісваць так званую {{iw|голая сінгулярнасць|«голую сінгулярнасць»|ru|Голая сингулярность}}, але такія аб’екты, згодна з распаўсюджанымі перакананнямі, у рэальным Сусвеце існаваць не павінны (паводле пакуль не даказанага, але праўдападобнага [[Прынцып касмічнай цэнзуры|прынцыпа касмічнай цэнзуры]]). Альтэрнатыўна, пад гарызонтам можа знаходзіцца крыніца скалапсаваўшай матэрыі, якая закрывае сінгулярнасць, і таму знешняе рашэнне Кера або Кера — Ньюмена павінна быць неперарыўна састыкавана з унутраным рашэннем [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]] з {{iw|тэнзар энергіі-імпульсу|тэнзарам энергіі-імпульсу|ru|Тензор энергии-импульса}} гэтай матэрыі. Як заўважыў Б. Картэр (1968), рашэнне Кера — Ньюмена мае двайную [[гірамагнітная адносіна|гірамагнітную адносіну]] <math>g=2</math>, такую ж, як у электрона згодна з [[ураўненне Дзірака|ураўненнем Дзірака]]{{Заўвагі}}Гісторыя гэтага кірунку для рашэння Кера — Ньюмена выкладаецца ў працы {{артыкул |аўтар = Alexander Burinskii |загаловак = Superconducting Source of the Kerr-Newman Electron |спасылка = http://arxiv.org/abs/0910.5388 |год = 2009 |выданне = Proc. of the XIII Adv. Res.Workshop on HEP (DSPIN-09) |месца = Dubna |старонкі = 439 }}. Метрыку Кера — Ньюмена (і проста Кера і Райснера — Нордстрама, але не Шварцшыльда) можна аналітычна працягнуць таксама праз гарызонт такім чынам, каб злучыць у чорнай дзірцы бясконца шмат «незалежных» прастор. Гэта могуць быць як «іншыя» сусветы, так і аддаленыя часткі нашага Сусвету. У такім чынам атрыманых прасторах ёсць {{iw|замкнутая часападобная крывая|замкнёныя часападобныя крывыя|ru|Замкнутая времениподобная кривая}}: падарожнік можа, у прынцыпе, патрапіць у сваё мінулае, г. зн. сустрэцца з самім сабой. Вакол гарызонту падзей зараджанай чорнай дзіркі, якая верціцца, таксама існуе вобласць, якая называецца [[эргасфера]]й і практычна эквівалентная эргасферы з рашэння Кера; стацыянарны назіральнік, які знаходзіцца там, абавязаны круціцца з дадатнай [[вуглавая скорасць|вуглавой скорасцю]] (у бок кручэння чорнай дзіркі){{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.}}. == Тэрмадынаміка і выпарэнне чорных дзір == Уяўленні аб чорных дзірах як абсалютна паглынаючых аб’ектах былі скарэкціраваны {{iw|Аляксей Аляксандравіч Старабінскі|Старабінскім|ru|Старобинский, Алексей Александрович}} і [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Зяльдовічам]] у 1974 годзе — для заверчаных чорных дзір, а затым, у агульным выпадку, [[Стывен Хокінг|Хокінгам]] у 1975 годзе. Вывучаючы паводзіны квантавых палёў паблізу чорнай дзіры, Хокінг выказаў здагадку, што чорная дзіра абавязкова выпраменьвае часціцы ў знешнюю прастору і тым самым губляе масу<ref name=Hawking1974>{{Cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |journal=Nature |year=1974 |volume=248 |issue=5443 |pages=30–31 |doi=10.1038/248030a0 |bibcode = 1974Natur.248...30H }}</ref>. Гэты эфект называецца [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьваннем (выпарэннем) Хокінга]]. Спрошчана кажучы, [[гравітацыйнае поле]] палярызуе [[вакуум]], у выніку чаго магчыма ўтварэнне не толькі віртуальных, але і рэальных [[нараджэнне пар|пар часціца-антычасціца]]. Адна з часціц, якая апынулася ледзь ніжэй гарызонту падзей, падае ўнутр чорнай дзіркі, а другая, якая апынулася ледзь вышэй гарызонту, ляціць, выносячы энергію (гэта значыць частку масы) чорнай дзіркі. Магутнасць выпраменьвання чорнай дзіры роўная : <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2},</math> а страта масы : <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}.</math> Як мяркуецца, састаў выпраменьвання залежыць ад памеру чорнай дзіры: для вялікіх чорных дзір гэта ў асноўным бязмасавыя [[фатон]]ы і лёгкія [[нейтрына]], а ў спектры лёгкіх чорных дзір пачынаюць прысутнічаць і цяжкія часціцы. Спектр хокінгаўскага выпраменьвання для бязмасавых палёў аказаўся строга адпаведным выпраменьванню [[абсалютна чорнае цела|абсалютна чорнага цела]], што дазволіла прыпісаць чорнай дзіры [[тэмпература|тэмпературу]] : <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM},</math> дзе <math>\hbar</math> — [[прыведзеная пастаянная Планка]], <math>c</math> — [[скорасць святла]], <math>k</math> — [[пастаянная Больцмана]], <math>G</math> — [[гравітацыйная пастаянная]], <math>M</math> — маса чорнай дзіры. На гэтай аснове была пабудавана [[тэрмадынаміка чорных дзір]], у тым ліку ўведзена ключавое паняцце энтрапіі чорнай дзіры, якая аказалася прапарцыянальная плошчы яе гарызонту падзей: : <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G},</math> дзе <math>A</math> — плошча [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]]. Скорасць выпарэння чорнай дзіры тым большая, чым меншыя яе памеры<ref name="einstein-online"/>. Выпарэнне чорных дзір зорных (і тым больш галактычных) маштабаў можна не ўлічваць, аднак для {{iw|першасная чорная дзіра|першасных|ru|Первичная чёрная дыра}} і асабліва для {{iw|квантавая чорная дзіра|квантавых чорных дзір|en|Micro black hole}} працэсы выпарэння становяцца цэнтральнымі. За кошт выпарэння ўсе чорныя дзіры губляюць масу і час іх жыцця аказваецца канечным: : <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}.</math> Пры гэтым інтэнсіўнасць выпарэння нарастае лавінападобна, і заключны этап эвалюцыі носіць характар выбуху, напрыклад, чорная дзірка масай 1000 тон выпарыцца за час парадку 84 секунд, вылучыўшы энергію, роўную выбуху прыкладна дзесяці мільёнаў [[атамная бомба|атамных бомб]] сярэдняй магутнасці. У той жа час, вялікія чорныя дзіры, тэмпература якіх ніжэй тэмпературы [[рэліктавае выпраменьванне|рэліктавага выпраменьвання]] Сусвету (2,7 К), на сучасным этапе развіцця Сусвету могуць толькі расці, бо іх выпраменьванне мае меншую энергію, чым яны паглынаюць. Без квантавай тэорыі гравітацыі немагчыма апісаць заключны этап выпарэння, калі чорныя дзіркі становяцца мікраскапічнымі (квантавымі)<ref name="einstein-online">{{cite web |url = http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |title = Evaporating black holes? |work = Einstein online |publisher = Max Planck Institute for Gravitational Physics |year = 2010 |accessdate = 2010-12-12 |archiveurl = https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |archivedate = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. == Падзенне ў астрафізічную чорную дзірку == Цела, якое свабодна падае пад дзеяннем сіл гравітацыі, знаходзіцца ў стане [[бязважкасць|бязважкасці]] і адчувае дзеянне толькі {{iw|прыліўныя сілы|прыліўных сіл|ru|Приливные силы}}, якія пры падзенні ў чорную дзіру расцягваюць цела ў радыяльным кірунку і сціскаюць — у тангенцыяльным. Велічыня гэтых сіл расце і імкнецца да бесканечнасці пры <math>~r\to 0</math> (дзе <math>r</math> — адлегласць да цэнтра дзіры). У некаторы момант {{iw|уласны час|уласнага часу|en|Proper time}} цела перасячэ [[гарызонт падзей]]. З пункту гледжання назіральніка, які падае разам з целам, гэты момант нічым не вылучаны, аднак вяртання цяпер няма. Цела аказваецца ў гарлавіне (яе радыус у пункце, дзе знаходзіцца цела, і ёсць <math>r</math>), якая сціскаецца так хутка, што вылецець з яе да моманту канчатковага схлопвання (гэта і ёсць сінгулярнасць) ужо нельга, нават рухаючыся са [[скорасць святла|скорасцю святла]]. З пункту гледжання аддаленага назіральніка, падзенне ў чорную дзіру будзе выглядаць інакш. Хай, напрыклад, цела будзе свяціцца і, акрамя таго, будзе пасылаць сігналы назад з пэўнай частатой. Спачатку аддалены назіральнік будзе бачыць, што цела, знаходзячыся ў працэсе [[свабоднае падзенне|свабоднага падзення]], паступова разганяецца пад дзеяннем сіл цяжару ў напрамку да цэнтра. Колер цела не змяняецца, частата дэтэктаваных сігналаў практычна нязменная. Аднак, калі цела пачне набліжацца да гарызонту падзей, [[фатон]]ы, якія ідуць ад цела, будуць адчуваць усё большае і большае [[чырвонае зрушэнне]], выкліканае дзвюма прычынамі: [[Эфект Доплера|эфектам Доплера]] і [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйным запаволеннем часу]] — з-за [[гравітацыйнае поле|гравітацыйнага поля]] ўсе фізічныя працэсы з пункту гледжання аддаленага назіральніка будуць ісці ўсё павольней і павольней, напрыклад, гадзіннік, замацаваны ў {{iw|прастора-час Шварцшыльда|Шварцшыльдаўскай прасторы-часе|ru|Метрика Шварцшильда}} на радыяльнай каардынаце <math>r</math> без кручэння (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>), будзе ісці павольней, чым бясконца аддалены, у <math> 1/\sqrt{1-r_s/r} </math> разоў. Адлегласці таксама будуць успрымацца па-рознаму. Аддаленаму назіральніку будзе здавацца, што цела — у надзвычай сплюшчаным выглядзе — будзе запавольвацца, набліжаючыся да гарызонту падзей і, у рэшце рэшт, практычна спыніцца. Частата сігналу будзе рэзка падаць<ref>{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title = Остановка времени при пересечении горизонта событий |author = Жан-Пьер Люмине |work = Черные дыры: Популярное введение |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>. [[Даўжыня хвалі]] выпушчанага целам святла будзе імкліва расці, так што святло хутка ператворыцца ў [[радыёхвалі]] і далей у нізкачастотныя электрамагнітныя ваганні, зафіксаваць якія ўжо будзе немагчыма. Перасячэння целам гарызонту падзей назіральнік не ўбачыць ніколі, і ў гэтым сэнсе падзенне ў чорную дзірку будзе доўжыцца бясконца доўга. Ёсць, аднак, момант, пачынаючы з якога паўплываць на цела аддалены назіральнік ужо не зможа. Прамень святла, пасланы ўслед гэтага цела, яго альбо наогул ніколі не дагоніць, альбо дагоніць ўжо за гарызонтам. Акрамя таго, адлегласць паміж целам і гарызонтам падзей, а таксама «таўшчыня» сплюшчанага (з пункту гледжання іншага назіральніка) цела даволі хутка дасягне [[планкаўская даўжыня|планкаўскай даўжыні]] і (з матэматычнага пункту гледжання) будуць змяншацца і далей. Для рэальнага фізічнага назіральніка (які вымярае з планкаўскай хібнасцю) гэта раўнасільна таму, што маса чорнай дзіры павялічыцца на масу падаючага цела, а значыць радыус гарызонту падзей узрасце, і цела апынецца «ўнутры» гарызонту падзей за канечны час{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192.}}. Аналагічна будзе выглядаць для аддаленага назіральніка і працэс [[гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]]. Спачатку рэчыва рынецца да цэнтра, але каля гарызонту падзей яно стане рэзка запавольвацца, яго выпраменьванне пяройдзе ў [[радыёдыяпазон]], і ў выніку аддалены назіральнік убачыць, што зорка пагасла{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»?}}. == Мадэль на базе тэорыі струн == [[Тэорыя струн]] дапускае выбудоўванне выключна шчыльных і дробнамаштабных структур з саміх струн і іншых апісваных тэорыяй аб’ектаў — [[Брана|бран]], частка з якіх маюць больш за тры вымярэнні. Пры гэтым чорная дзірка можа быць складзена са [[квантавая струна|струн]] і бран вельмі вялікім лікам спосабаў, а самай дзіўнай з’яўляецца тая акалічнасць, што гэты лік мікрастанаў роўна адпавядае энтрапіі чорнай дзіркі, прадказанай [[Стывен Хокінг|Хокінгам]] і яго калегам [[Яакаў Бекенштэйн|Бекенштэйнам]] у 1970-я гады. Гэта адзін з найбольш вядомых вынікаў тэорыі струн, атрыманых у 1990-я гады. У 1996 годзе струнныя тэарэтыкі {{iw|Эндру Стромінджэр||ru|Строминджер, Эндрю}} і {{iw|Камран Вафа||ru|Вафа, Камран}}, абапіраючыся на больш раннія вынікі {{iw|Леанард Саскінд|Саскінда|ru|Сасскинд, Леонард}} і {{iw|Ашок Сен|Сена|ru|Сен, Ашок}}, апублікавалі працу «Мікраскапічная прырода энтрапіі Бекенштэйна і Хокінга». У гэтай працы Стромінджэру і Вафе ўдалося выкарыстаць тэорыю струн для канструявання з мікраскапічных кампанентаў вызначанага класа чорных дзірак, так званых экстрэмальна зараджаных дзірак Райснера — Нордстрама<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[http://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings]».</ref>, а таксама для дакладнага вылічэння ўкладаў гэтых кампанентаў у энтрапію. Праца была заснавана на прымяненні новага метаду, які часткова выходзіць за рамкі {{iw|тэорыя ўзбурэнняў|тэорыі ўзбурэнняў|ru|Теория возмущений}}, якую выкарыстоўвалі ў 1980-х і ў пачатку 1990-х гадоў. Вынік працы ў дакладнасці супадаў з прадказаннямі Бекенштэйна і Хокінга, зробленымі больш чым за дваццаць гадоў да гэтага. Рэальным працэсам утварэння чорных дзірак Стромінджэр і Вафа супрацьпаставілі канструктыўны падыход<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [https://web.archive.org/web/20140625064021/http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Сутнасць у тым, што яны змянілі пункт гледжання на ўтварэнне чорных дзірак, паказаўшы, што іх можна канструяваць шляхам карпатлівай зборкі ў адзін механізм дакладнага набору бран, адкрытых у час {{iw|другая суперструнная рэвалюцыя|другой суперструннай рэвалюцыі|en|Second Superstring Revolution}}. Стромінджэр і Вафа змаглі вылічыць лік перастановак мікраскапічных кампанентаў чорнай дзіркі, пры якіх агульныя назіраныя характарыстыкі, напрыклад [[маса]] і [[электрычны зарад|зарад]], застаюцца нязменнымі. Тады [[энтрапія]] гэтага стану па азначэнні роўная [[лагарыфм]]у атрыманага ліку — колькасці магчымых мікрастанаў {{iw|тэрмадынамічная сістэма|тэрмадынамічнай сістэмы|ru|Термодинамическая система}}. Затым яны параўналі вынік з плошчай [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] чорнай дзіркі — гэтая плошча прапарцыянальная энтрапіі чорнай дзіркі, як прадказана Бекенштэйнам і Хокінгам на аснове класічнага разумення<ref name="Gross"/>, — і атрымалі ідэальную згоду<ref name="bh2">{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title = Черные дыры. Ответ из теории струн |publisher = Перевод "Официального Сайта Теории Суперструн" |accessdate = 2009-10-18 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |archivedate = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> Па меншай меры, для класа экстрэмальных чорных дзірак Стромінджэру і Вафе ўдалося знайсці прыкладанне тэорыі струн для аналізу мікраскапічных кампанентаў і дакладнага вылічэння адпаведнай энтрапіі. Практычна адначасова, з розніцаю ў некалькі тыдняў, да такой жа энтрапіі для амаль экстрэмальных чорных дзірак прыйшлі і Курт Калан і {{iw|Хуан Малдасена||ru|Малдасена, Хуан}} з Прынстана{{sfn|Susskind|2008|p=391}}. Вынікі гэтай групы, аднак, распасціраліся далей. Так як яны змаглі сканструяваць не зусім экстрэмальную чорную дзірку, яны змаглі разлічыць таксама і скорасць выпарэння дадзенага аб’екта, якая супала з вынікамі Хокінга<ref>Экстрэмальныя чорныя дзіркі ў рамках тэрмадынамікі чорных дзірак маюць нулявую тэмпературу і не выпараюцца — ад іх няма [[Выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]].</ref>. Гэты вынік быў пацверджаны ў тым жа годзе працамі дзвюх пар індыйскіх фізікаў: Саміт Дас і Самір Матуру, і Гаўтам Мандал і Спента Вадзья атрымалі тую ж скорасць выпарэння. Гэты поспех паслужыў адным з доказаў адсутнасці {{iw|Знікненне інфармацыі ў чорнай дзірцы|страты інфармацыі|ru|Исчезновение информации в чёрной дыре}} пры ўтварэнні і выпарэнні чорных дзірак{{sfn|Susskind|2008|p=393}}. У 2004 годзе каманда Саміра Матуру з універсітэта Агая занялася пытаннем аб унутранай будове струннай чорнай дзіркі. У выніку яны паказалі, што амаль заўсёды замест масы асобных струн ўзнікае адна — вельмі доўгая струна, кавалачкі якой будуць увесь час «вытыркаюць» за гарызонт падзей за кошт квантавых флуктуацый, і адпаведна адрывацца, забяспечваючы выпарэнне чорнай дзіркі. [[Гравітацыйная сінгулярнасць|Сінгулярнасці]] ўнутры такога клубка не ўтворыцца, а яго памер у дакладнасці супадае з памерам класічнага гарызонту. У іншай мадэлі, якую развілі Гэры Горавіц з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары|Універсітэта Каліфорніі ў Санта-Барбары]] і Хуан Малдасена з {{iw|Інстытут перспектыўных даследаванняў|Інстытута перспектыўных даследаванняў|ru|Институт перспективных исследований}}, сінгулярнасць прысутнічае, але інфармацыя ў яе не трапляе, бо за кошт [[квантавая тэлепартацыя|квантавай тэлепартацыі]] выходзіць з чорнай дзіркі, змяняючы характарыстыкі [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]], якое цяпер становіцца не зусім цеплавым — гэтыя пабудовы грунтуюцца на гіпотэзе {{iw|AdS/CFT-адпаведнасць|AdS/CFT-адпаведнасці|en|AdS/CFT correspondence}}. Усе такія мадэлі, аднак, дагэтуль носяць папярэдні характар<ref>{{артыкул|аўтар=Роман Георгиев.|загаловак=Теория струн и чёрные дыры|спасылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/|выданне=Компьютерра-Онлайн|год=01 февраля 2005 года|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130045012/http://www.computerra.ru/xterra/37506/|archivedate=30 лістапада 2012}}—  из первоисточника 28-11-2012.</ref>. == Белыя дзіркі == {{Асноўны артыкул|Белая дзірка}} Белая дзірка з’яўляецца часавай супрацьлегласцю чорнай дзіркі<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов]</ref> — калі з чорнай дзіркі немагчыма выбрацца, то ў белую дзірку немагчыма патрапіць. Белай дзіркай з’яўляецца вобласць IV у пашыранай {{iw|прастора-час Шварцшыльда|прасторы-часе Шварцшыльда|ru|пространство-время Шварцшильда}} — у яе немагчыма патрапіць з абласцей I і III, а вось з яе трапіць у вобласці I і III можна. Паколькі [[агульная тэорыя адноснасці]] і большасць іншых тэорый [[гравітацыя|гравітацыі]] абарачальныя ў часе, то можна развярнуць рашэнне [[гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]] ў часе і атрымаць аб’ект, які не схлопваецца, фарміруючы вакол сябе гарызонт падзей будучыні і сінгулярнасць пад ім, а наадварот, аб’ект, які нараджаецца з нябачнай сінгулярнасці пад гарызонтам падзей мінулага і затым разлятаецца, знішчаючы гарызонт — гэта і будзе белая дзірка. На сённяшні дзень невядомыя фізічныя аб’екты, якія можна дакладна лічыць белымі дзіркамі. Больш таго, не вядомыя і тэарэтычныя механізмы іх утварэння акрамя рэліктавага — адразу пасля [[Вялікі выбух|Вялікага выбуху]], а таксама вельмі спекуляцыйнай ідэі, якую немагчыма пацвердзіць разлікамі, што белыя дзіркі могуць утварацца пры выхадзе з-за [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] рэчыва чорнай дзіркі, якая знаходзіцца ў іншым часе. Няма і перадумоў па метадах пошуку белых дзірак. Зыходзячы з гэтага, белыя дзіркі лічацца зараз абсалютна гіпатэтычнымі аб’ектамі, дапушчальнымі тэарэтычна [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыяй адноснасці]], але наўрад ці існуючымі ў Сусвеце, у адрозненне ад чорных дзірак. Ізраільскія астраномы Алон Рэтер і Шлома Хелер мяркуюць, што анамальны {{iw|гама-ўсплёск||ru|Гамма-всплеск}} {{iw|GRB 060614||en|GRB 060614}}, які адбыўся ў 2006 годзе, быў «белай дзіркай»<ref>[http://www.mk.ru/science/article/2011/05/31/593599-vo-vselennoy-vpervyie-otkryit-gigantskiy-antipod-chernoy-dyiryi.html Во Вселенной впервые открыт гигантский антипод черной дыры] ''Московский комсомолец'', 31 мая 2011</ref><ref>{{cite web |url = http://www.membrana.ru/particle/16190 |title = Израильтяне нашли белую дыру |author = Леонид Попов |date = 27 мая 2011 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190 |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = dead }}</ref>. == Чорныя дзіркі ў Сусвеце == З часу тэарэтычнага прадказання чорных дзірак заставалася адкрытым пытанне аб іх існаванні, бо наяўнасць рашэння тыпу «чорная дзірка» яшчэ не гарантуе, што існуюць механізмы ўтварэння падобных аб’ектаў у Сусвеце. З матэматычнага пункту гледжання вядома, што як мінімум калапс [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйных хваль]] у [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] ўстойліва вядзе да фарміравання [[гарызонт падзей|пасткавых паверхняў]], а такім чынам, і чорнай дзіркі, як даказана {{iw|Дэметрыяс Хрыстадулу|Дэметрыясам Крыстадулу|ru|Христодулу, Димитриос}} ў 2000-х гадах ({{iw|Прэмія Шаа||ru|Премия Шао}} за 2011 год). З фізічнага пункту гледжання вядомыя механізмы, якія могуць прыводзіць да таго, што некаторая вобласць прасторы-часу будзе мець тыя ж уласцівасці (тую ж геаметрыю), што і адпаведная вобласць у чорнай дзірцы. Намаляваная цёмным колерам вобласць запоўнена рэчывам зоркі, і яе метрыка вызначаецца ўласцівасцямі гэтага рэчыва. А вось светла-шэрая вобласць супадае з адпаведнай вобласцю [[прастора-час Шварцшыльда|прасторы Шварцшыльда]]. Менавіта аб такіх сітуацыях у астрафізіцы кажуць як аб утварэнні чорных дзірак, што з фармальнага пункту гледжання з’яўляецца некаторай вольнасцю мовы{{Заўвага|Пакуль нічога не сказана аб геаметрыі прасторы-часу ў будучыні, мы не ведаем, ці ўсе прычынныя крывыя застаюцца ў <math>O</math> і, такім чынам, не можам сказаць, ці з’яўляецца яна чорнай дзіркай, а паверхня <math>r=r_s</math> — гарызонтам падзей. Аднак, гэта ніяк не ўплывае на працэсы ў вобласці, паказанай на малюнку, таму гэтую тонкасць звычайна можна ігнараваць.}}. Звонку, тым не менш, ужо вельмі хутка гэты аб’ект стане практычна неадрозны ад чорнай дзіркі па ўсіх сваіх уласцівасцях, таму дадзены тэрмін выкарыстоўваецца і ў дачыненні да канфігурацыі, якая атрымліваецца, з вельмі вялікай ступенню дакладнасці<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438|title=Образование черных дыр|author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров|publisher=Astronet|lang=ru|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438|archivedate=17 кастрычніка 2008|url-status=live}}</ref>. У рэчаіснасці з-за акрэцыі рэчыва, з аднаго боку, і (магчыма) [[хокінгаўскае выпраменьванне|хокінгаўскага выпраменьвання]], з другога, прастора-час вакол [[калапсар]]а адхіляецца ад прыведзеных вышэй дакладных рашэнняў [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]]. І хоць у любой невялікай вобласці (акрамя наваколляў сінгулярнасці) метрыка скажона нязначна, глабальная прычынная структура прасторы-часу можа адрознівацца кардынальна. У прыватнасці, сапраўдная прастора-час можа, паводле некаторых тэорый, ужо і не мець гарызонту падзей. Гэта звязана з тым, што наяўнасць або адсутнасць гарызонту падзей вызначаецца, сярод іншага, і падзеямі, якія адбываюцца ў бясконца аддаленай будучыні назіральніка<ref>{{кніга |частка = § 3.1 |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Черные дыры во Вселенной |выдавецтва = УФН 171 307–324 |год = 2001 |спасылка = http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref> Паводле сучасных уяўленняў, ёсць чатыры сцэнарыі ўтварэння чорнай дзіркі<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html|title=Астрофизика черных дыр|author=Жан-Пьер Люмине|work=Черные дыры: Популярное введение|publisher=Astronet|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html|archivedate=28 красавіка 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |загаловак=Квантовые чёрные дыры|арыгінал=Scientific American. 2005, May, 48–55.|спасылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308|мова=ru|аўтар выдання=Сокр. пер. с англ. А.В.БЕРКОВА|выданне=Физика|тып=журнал|выдавецтва=Первое сентября|год=2008|выпуск=13}}</ref>: * [[Гравітацыйны калапс]] (катастрафічнае сцісканне) [[граніца Опенгеймера — Волкава|досыць масіўнай]] зоркі на канчатковым этапе яе эвалюцыі. * Калапс цэнтральнай часткі [[галактыка|галактыкі]] або протагалактычнага газу. Сучасныя ўяўленні змяшчаюць велізарную (<math>>1000M_\odot</math>) чорную дзірку ў цэнтр многіх, калі не ўсіх, [[спіральная галактыка|спіральных]] і [[эліптычная галактыка|эліптычных галактык]]. Напрыклад, у [[Галактычны цэнтр|цэнтры]] [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]] знаходзіцца чорная дзірка [[Стралец А*]] масаю <math>4{,}31\cdot 10^6M_\odot</math>.<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|accessdate=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archivedate=23 чэрвеня 2012|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref> * Фарміраванне чорных дзірак у момант адразу пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]] ў выніку флуктуацый [[гравітацыйнае поле|гравітацыйнага поля]] і/або матэрыі. Такія чорныя дзіркі называюцца {{iw|першасная чорная дзіра|першаснымі|ru|Первичная чёрная дыра}}. * Узнікненне чорных дзірак у ядзерных рэакцыях высокіх энергій — [[квантавыя чорныя дзіркі]]. === Чорныя дзіркі зорных мас === [[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильдовская чёрная дыра|Мадэляванне [[Гравітацыйная лінза|гравітацыйнага лінзіравання]] чорнай дзіркай, якая скажае выяву [[Галактыка|галактыкі]], перад якой яна праходзіць.]] [[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Чорная дзірка NGC 300 X-1 у прадстаўленні мастака. Ілюстрацыя ESO.]] {{iw|Чорная дзіра зорнай масы|Чорныя дзіркі зорных мас|ru|Чёрная дыра звёздной массы}} утвараюцца як канечны этап жыцця зоркі, пасля поўнага выгарання тэрмаядзернага паліва і спынення рэакцыі зорка тэарэтычна павінна пачаць астываць, што прывядзе да памяншэння ўнутранага ціску і сціскання зоркі пад дзеяннем гравітацыі. Сцісканне можа спыніцца на пэўным этапе, а можа перайсці ў імклівы [[гравітацыйны калапс]]. У залежнасці ад масы зоркі і [[момант імпульсу|вярчальнага моманту]] магчымыя наступныя канечныя станы: * Згаслая вельмі шчыльная зорка, якая складаецца ў асноўным, у залежнасці ад масы, з [[гелій|гелію]], [[вуглярод]]у, [[кісларод]]у, [[неон]]у, [[магній|магнію]], [[крэмній|крэмнію]] або [[жалеза]] (асноўныя элементы пералічаныя ў парадку ўзрастання масы астатку зоркі). Такія рэшткі называюць [[Белы карлік|белымі карлікамі]], маса іх абмяжоўваецца зверху [[мяжа Чандрасекара|мяжою Чандрасекара]]. * [[Нейтронная зорка]], маса якой абмежавана [[Мяжа Опенгеймера — Волкава|мяжою Опенгеймера — Волкава]]. * Чорная дзірка. Па меры павелічэння масы астатку зоркі адбываецца рух раўнаважнай канфігурацыі ўніз па вышэйпрыведзенай паслядоўнасці. Круцільны момант павялічвае гранічныя масы на кожнай ступені, але не якасна, а колькасна (максімум у 2-3 разы). Умовы (галоўным чынам, маса), пры якіх канчатковым станам эвалюцыі зоркі з’яўляецца чорная дзірка, вывучаны недастаткова добра, бо для гэтага неабходна ведаць паводзіны і станы рэчыва пры надзвычай высокіх шчыльнасцях, недаступных эксперыментальнаму вывучэнню. Дадатковыя складанасці ўяўляе мадэляванне зорак на пазнейшых этапах іх эвалюцыі з-за складанасці ўзнікаючага хімічнага саставу і рэзкага памяншэння характэрнага часу праходжання працэсаў. Дастаткова згадаць, што адны з найбуйнейшых касмічных катастроф, успышкі [[звышновая зорка|звышновых]], узнікаюць менавіта на гэтых этапах [[Эвалюцыя зорак|эвалюцыі зорак]]. Розныя мадэлі даюць ніжнюю ацэнку масы чорнай дзіркі, якая атрымліваецца ў выніку гравітацыйнага калапсу, ад 2,5 да 5,6 мас Сонца. Радыус чорнай дзіркі пры гэтым вельмі малы — некалькі дзясяткаў кіламетраў. Пазней чорная дзірка можа разрасціся за кошт паглынання рэчыва — як правіла, гэта газ суседняй зоркі ў [[падвойная зорка|падвойных зорных сістэмах]] (сутыкненне чорнай дзіркі з любым іншым астранамічным аб’ектам вельмі малаверагодна з-за яе малога дыяметра). Працэс падзення газу на любы кампактны астрафізічны аб’ект, у тым ліку і на чорную дзірку, называецца [[акрэцыя]]й. Пры гэтым з-за кручэння газу фарміруецца [[акрэцыйны дыск]], у якім рэчыва разганяецца да рэлятывісцкіх скарасцей, награваецца і ў выніку моцна выпраменьвае, у тым ліку і ў [[рэнтгенаўскі дыяпазон|рэнтгенаўскім дыяпазоне]], што дае прынцыповую магчымасць выяўляць такія акрэцыйныя дыскі (і, такім чынам, чорныя дзіркі) пры дапамозе ультрафіялетавых і {{iw|рэнтгенаўскі тэлескоп|рэнтгенаўскіх тэлескопаў|ru|Рентгеновский телескоп}}. Асноўнай праблемай з’яўляецца малая велічыня і цяжкасць рэгістрацыі адрозненняў акрэцыйных дыскаў нейтронных зорак і чорных дзірак, што прыводзіць да няўпэўненасці ў ідэнтыфікацыі астранамічных аб’ектаў з чорнымі дзіркамі. Асноўнае адрозненне заключаецца ў тым, што газ, які падае на ўсе аб’екты, рана ці позна сустракае цвёрдую паверхню, што прыводзіць да інтэнсіўнага выпраменьвання пры тармажэнні, але воблака газу, якое падае на чорную дзірку, з-за неабмежавана росту [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйнага запаволення часу]] ([[чырвонае зрушэнне|чырвонага зрушэння]]) проста хутка цьмянее пры набліжэнні да гарызонту падзей, што назіралася [[тэлескоп Хабл|тэлескопам Хабл]] у выпадку крыніцы {{iw|Лебедзь X-1|Лебедзь X-1|ru|Лебедь X-1}}<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=January 11, 2001|lang=en|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Сутыкненне чорных дзірак з іншымі зоркамі, а таксама сутыкненне [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]], якое выклікае ўтварэнне чорнай дзіркі, прыводзіць да магутнага [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйнага выпраменьвання]], якое можна выяўляць пры дапамозе {{iw|гравітацыйны тэлескоп|гравітацыйных тэлескопаў|ru|Гравитационный телескоп}}. Так 11 лютага 2016 года супрацоўнікі [[LIGO]] аб’явілі аб {{iw|адкрыццё гравітацыйных хваль|выяўленні гравітацыйных хваль|ru|Открытие гравитационных волн}}<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times]</ref>, узніклых пры зліцці дзвюх чорных дзір з масамі каля 30 сонечных мас на адлегласці каля 1,3 млрд [[светлавы год|светлавых гадоў]] ад Зямлі<ref>[http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru]</ref>. Акрамя таго ёсць паведамленні аб назіранні ў рэнтгенаўскім дыяпазоне сутыкненняў чорных дзір з зоркамі<ref>[https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=8 мая 2008 }}</ref>. 25 жніўня 2011 года з’явілася паведамленне аб тым, што ўпершыню ў гісторыі навукі група японскіх і амерыканскіх спецыялістаў змагла ў сакавіку 2011 года зафіксаваць момант гібелі зоркі, якую паглынае чорная дзірка<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Ученым из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=25.08.2011|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=25.08.2011|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXazuIx?url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. Найбліжэйшым кандыдатам у чорныя дзіры з’яўляецца адзін з кампанентаў падвойнай сістэмы {{iw|A0620-00||ru|}} (V616 Аднарога), які знаходзіцца на адлегласці 3000 св. гадоў ад Сонца. [[Лебедзь X-1]] знаходзіцца на адлегласці 6070 св. гадоў, [[VLA J213002.08 + 120904]] — на адлегласці 7200 св. гадоў<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population]</ref>. === Звышмасіўныя чорныя дзіркі === {{Асноўны артыкул|Звышмасіўная чорная дзірка}} Разрослыя вельмі вялікія чорныя дзіркі, паводле сучасных уяўленняў, утвараюць {{iw|галактычнае ядро|ядры|ru|Галактическое ядро}} большасці [[галактыка|галактык]]. У іх лік уваходзіць і масіўная чорная дзірка ў ядры [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]] — [[Стралец A*]]. У цяперашні час існаванне чорных дзірак зорных і галактычных маштабаў лічыцца большасцю навукоўцаў надзейна даказаным астранамічнымі назіраннямі<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>. Амерыканскія астраномы ўстанавілі, што масы звышмасіўных чорных дзірак могуць быць значна недаацэненыя. Даследчыкі ўстанавілі, што для таго, каб зоркі рухаліся ў галактыцы [[Аб'ект Месье M87|М87]] (якая размешчана на адлегласці 50 мільёнаў светлавых гадоў ад Зямлі) так, як гэта назіраецца цяпер, маса цэнтральнай чорнай дзіры павінна быць як мінімум 6,4 мільярда сонечных мас, гэта значыць у два разы больш цяперашніх ацэнак ядра М87, якія складаюць 3 млрд сонечных мас<ref>{{cite web|date=9 июня 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные черные дыры оказались еще массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i3h3lX?url=http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. === Першасныя чорныя дзіркі === {{Асноўны артыкул|Першасная чорная дзірка}} Першасныя чорныя дзіркі ў цяперашні час носяць статус гіпотэзы. Калі ў пачатковыя моманты жыцця Сусвету існавалі дастатковай велічыні адхіленні ад аднароднасці гравітацыйнага поля і шчыльнасці матэрыі, то з іх шляхам калапсу маглі ўтварацца чорныя дзіркі<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Пры гэтым іх маса не абмежаваная знізу, як пры зорным калапсе — іх маса, верагодна, магла б быць дастаткова малой. Выяўленне першасных чорных дзірак уяўляе асаблівую цікавасць у сувязі з магчымасцямі вывучэння з’явы {{iw|выпарэнне чорных дзір|выпарэння чорных дзірак|en|Black hole evaporation}} (гл. вышэй){{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 13.1. Первичные черные дыры.}}. === Квантавыя чорныя дзіркі === {{Асноўны артыкул|Квантавая чорная дзірка}} Мяркуецца, што ў выніку ядзерных рэакцый могуць узнікаць ўстойлівыя мікраскапічныя чорныя дзіркі, так званыя квантавыя чорныя дзіркі. Для матэматычнага апісання такіх аб’ектаў неабходна [[квантавая тэорыя гравітацыі]]. Аднак з агульных меркаванняў<ref>{{cite web|url=http://www.popmech.ru/article/296-udivitelnaya-istoriya-chernyih-dyir/|title=Удивительная история черных дыр: Конец звездной судьбы|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytZSwar?url=http://www.popmech.ru/article/296-udivitelnaya-istoriya-chernyih-dyir/|archivedate=27 мая 2012|url-status=dead}}</ref> вельмі верагодна, што спектр мас чорных дзірак дыскрэтны і існуе мінімальная чорная дзірка — [[планкаўская чорная дзірка]]. Яе маса — каля 10⁻⁵ г, радыус — 10⁻³⁵ м. [[Комптанаўская даўжыня хвалі]] планкаўскай чорнай дзіркі па парадку велічыні роўная яе [[гравітацыйны радыус|гравітацыйнаму радыусу]]<ref name="Berezin" />. Такім чынам, усе «элементарныя аб’екты» можна падзяліць на элементарныя часціцы (іх даўжыня хвалі больш іх гравітацыйнага радыуса) і чорныя дзіркі (даўжыня хвалі менш гравітацыйнага радыуса). Планкаўская чорная дзірка з’яўляецца пагранічным аб’ектам, для яе можна сустрэць назву [[максімон]], якая паказвае на тое, што гэта самая цяжкая з магчымых элементарных часціц. Часам ужываецца для яе абазначэння іншы тэрмін — [[планкеон]]. У апошні час прапанаваны эксперыменты з мэтай выяўлення сведчанняў з’яўлення чорных дзірак у ядзерных рэакцыях. Аднак для непасрэднага сінтэзу чорнай дзіркі ў [[паскаральнік зараджаных часціц|паскаральніку]] неабходная недасяжная на сёння энергія 10²⁶ эВ. Відаць, у рэакцыях звышвысокіх энергій могуць узнікаць віртуальныя прамежкавыя чорныя дзіркі. Эксперыменты па пратон-пратонных сутыкненнях з поўнай энергіяй 7 ТэВ на [[Вялікі адронны калайдар|Вялікім адронным калайдары]] паказалі, што гэтай энергіі недастаткова для ўтварэння мікраскапічных чорных дзірак. На падставе гэтых дадзеных робіцца выснова, што мікраскапічныя чорныя дзіркі павінны быць цяжэй 3,5-4,5 ТэВ у залежнасці ад канкрэтнай рэалізацыі<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических черных дыр на LHC не видно|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archivedate=27 мая 2012|url-status=live}}</ref>. == Выяўленне чорных дзірак == На дадзены момант навукоўцамі выяўлена каля тысячы аб’ектаў у Сусвеце, якія лічацца чорнымі дзірамі. Усяго ж, мяркуюць навукоўцы, існуюць дзясяткі мільёнаў такіх аб’ектаў<ref>{{cite web |url = http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/ |title = Finding All the Black Holes |author = FRASER CAIN |date = SEPTEMBER 8, 2006 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/ |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>. У цяперашні час адзіны дакладны спосаб адрозніць чорную дзірку ад аб’екта іншага тыпу заключаецца ў тым, каб вымераць масу і памеры аб’екта і параўнаць яго радыус з гравітацыйным радыусам, які задаецца формулай <center> <math>\ R_g = {2GM \over c^2},</math> </center> дзе <math>\ G</math> — гравітацыйная пастаянная, <math>\ M</math> — маса аб’екта, <math>\ c</math> — скорасць святла{{sfn|Wald|1984|с=124—125.}}. === Звышмасіўныя чорныя дзіркі === {{Асноўны артыкул|Звышмасіўная чорная дзірка}} Найбольш надзейнымі лічацца сведчанні аб існаванні [[звышмасіўная чорная дзіра|звышмасіўных чорных дзірак]] у цэнтральных абласцях галактык. Сёння адрознівальная здольнасць [[тэлескоп]]аў недастатковая для таго, каб адрозніваць вобласці прасторы памерам парадку гравітацыйнага радыуса чорнай дзіркі (акрамя [[Стралец А*|чорнай дзіркі ў цэнтры нашай Галактыкі]], якая назіраецца метадамі {{iw|радыёінтэрфераметрыя са звышдоўгімі базамі|радыёінтэрфераметрыі са звышдоўгай базай|ru|Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами}} на граніцы іх адрознівальнай здольнасці). Таму ў ідэнтыфікацыі цэнтральных аб’ектаў галактык як чорных дзірак ёсць пэўная ступень дапушчэння (акрамя цэнтра [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]]). Лічыцца, што ўстаноўленая верхняя граніца памераў гэтых аб’ектаў недастатковая, каб разглядаць іх як скопішчы [[белы карлік|белых]] або [[карычневы карлік|карычневых карлікаў]], [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]] ці нават {{iw|чорная дзіра зорнай масы|чорных дзірак звычайнай масы|ru|Чёрная дыра звёздной массы}}. Існуе мноства спосабаў вызначыць масу і арыенціровачныя памеры звышмасіўнага цела, аднак большасць з іх заснавана на вымярэнні характарыстык арбіт аб’ектаў, якія верцяцца вакол іх (зорак, {{iw|астранамічная радыёкрыніца|радыёкрыніц|ru|Астрономический радиоисточник}}, газавых дыскаў). У самым простым і досыць частым выпадку абарачэнне адбываецца па кеплераўскіх арбітах, пра што кажа прапарцыянальнасць скорасці кручэння спадарожніка квадратнаму кораню з [[вялікая паўвось|вялікай паўвосі]] арбіты: <center> <math>\ V = \sqrt{GM \over r}.</math> </center> У гэтым выпадку маса цэнтральнага цела знаходзіцца па вядомай формуле <center> <math>\ M = {V^2r \over G}.</math> </center> У шэрагу выпадкаў, калі аб’екты-спадарожнікі ўяўляюць сабой суцэльнае асяроддзе (газавы дыск, шчыльнае [[зорнае скопішча]]), якое сваім прыцяжэннем уплывае на характарыстыкі арбіты, радыяльнае размеркаванне масы ў ядры галактыкі атрымліваецца шляхам рашэння г. зв. {{iw|кінетычнае ўраўненне Больцмана|бессутыкняльнага ўраўнення Больцмана|ru|Кинетическое уравнение Больцмана}}<ref name="KormendyRichstone">{{артыкул|аўтар=Kormendy J., Richstone D.|загаловак=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei|спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K|выданне=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|год=1995|volume=33|старонкі=581}}</ref>. ==== Непасрэдныя вымярэнні памераў крыніц выпраменьвання ==== Калі радыёкрыніца [[Стралец A*]] знаходзіцца каля гарызонту падзей чорнай дзіркі, яна будзе выглядаць як пляма, размазаная і ўзмоцненая [[гравітацыйнае лінзіраванне|гравітацыйным лінзіраваннем]]. Таму калі крыніца знаходзіцца паблізу ад [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] і пакрывае ўсю дзірку, яе памер павінен быць не менш 5,2 [[радыус Шварцшыльда|радыуса Шварцшыльда]], што для аб’екта ў цэнтры нашай Галактыкі дае вуглавы памер прыкладна ў 52 мікрасекунды дугі. Гэта нават некалькі больш назіранага ў 1,3 мм [[радыёхвалі|радыёхвалях]] памеру ў <math>37^{+16}_{-10}</math> мікрасекунд, што паказвае, што выпраменьванне не зыходзіць з паверхні ўсёй дзіркі, але засяроджана ў вобласці побач з ёй, магчыма, на краі [[акрэцыйны дыск|акрэцыйнага дыска]] ці ў {{iw|рэлятывісцкі струмень|рэлятывісцкім струмені|ru|Релятивистская струя}} матэрыялу, выкінутага з гэтага дыска<ref name="EHS">{{артыкул|аўтар = Sh. Doeleman et al. | загаловак = Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre | мова= en | выданне= [[Nature]] | том = 455 | старонкі = 78–80 | год = 2008 | doi = 10.1038/nature07245 | pmid = 18769434 | нумар = 7209 | bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>. ==== Метад адносін маса-свяцільнасць ==== Асноўным метадам пошуку звышмасіўных чорных дзір у цяперашні час з’яўляецца даследаванне размеркавання яркасці і скорасці руху зорак у залежнасці ад адлегласці да цэнтра галактыкі. Размеркаванне яркасці здымаецца фотаметрычнымі метадамі пры фатаграфаванні галактык з вялікім разрозненнем, скорасці зорак — па [[чырвонае зрушэнне|чырвоным зрушэнні]] і пашырэннем ліній паглынання ў спектры зоркі. Маючы размеркаванне скорасці зорак <math>V(r)</math>, можна знайсці радыяльнае размеркаванне мас <math>M(r)</math> у галактыцы. Напрыклад, пры эліптычнай сіметрыі поля скарасцей рашэнне {{iw|кінетычнае ўраўненне Больцмана|ўраўнення Больцмана|ru|Кинетическое уравнение Больцмана}} дае наступны вынік<ref name="KormendyRichstone" />: <center> <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[ -{d\ln\,\nu \over d\ln\,r} -{d\ln\,\sigma_r^2 \over d\ln\,r} -\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right) -\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right) \right], </math> </center> дзе <math>\ V</math> — скорасць кручэння, <math>\sigma _r</math>, <math>\sigma_\theta </math> і <math>\sigma_\phi</math> — радыяльная і азімутальная праекцыі дысперсіі скорасці, <math>G</math> — гравітацыйная пастаянная, <math>\nu</math> — шчыльнасць зорнага рэчыва, якая звычайна прымаецца прапарцыянальнай свяцільнасці. Паколькі чорная дзірка мае вялікую масу пры нізкай свяцільнасці, адною з прыкмет наяўнасці ў цэнтры галактыкі [[звышмасіўная чорная дзіра|звымасіўнай чорнай дзіры]] могуць служыць высокія адносіны масы да свяцільнасці <math> M/L </math> для ядра галактыкі. Шчыльнае скопішча звычайных зорак мае адносіных <math> M/L </math> парадку адзінкі (маса і свяцільнасць выражаюцца ў масах і свяцільнасцях Сонца), таму значэнні <math> M/L \gg 1</math> (для некаторых галактык <math>M/L>1000</math>) з’яўляюцца прыкметай наяўнасці звышмасіўнай чорнай дзіры. Магчымыя, аднак, альтэрнатыўныя тлумачэнні гэтага феномена: скопішчы [[белы карлік|белых]] або [[карычневы карлік|карычневых карлікаў]], [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]], чорных дзірак звычайнай масы. ==== Вымярэнне скорасці кручэння газу ==== У апошні час дзякуючы павышэнню адрознівальнай здольнасці тэлескопаў стала магчымым назіраць і вымяраць скорасці руху асобных аб’ектаў у непасрэднай блізкасці ад цэнтра галактык. Так, пры дапамозе спектрографа FOS (Faint Object Spectrograph) касмічнага тэлескопа [[Хабл (касмічны тэлескоп)|«Хабл»]] групай пад кіраўніцтвам Х. Форда была выяўленая круцільная газавая структура ў цэнтры галактыкі [[M87 (галактыка)|M87]]. скорасць кручэння газу на адлегласці каля 60 св. гадоў ад цэнтра галактыкі склала 550 км/с, што адпавядае кеплераўскай арбіце з масай цэнтральнага цела парадку 3{{e|9}} мас Сонца. Нягледзячы на вялізную масу цэнтральнага аб’екта, нельга сказаць з поўнай пэўнасцю, што ён з’яўляецца чорнай дзіркай, паколькі гравітацыйны радыус такой чорнай дзіркі складае каля 0,001 св. года<ref>{{артыкул |аўтар = Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |загаловак = HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |выданне = Astrophysical Journal, Part 2 - Letters |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1994 |volume = 435 |нумар = 1 |старонкі = L35–L38 }}</ref>. ==== Вымярэнне скорасці мікрахвалевых крыніц ==== У 1995 годзе група пад кіраўніцтвам Дж. Марана назірала кропкавыя [[мікрахвалевае выпрамяненне|мікрахвалевыя]] крыніцы, якія верцяцца ў непасрэднай блізкасці ад цэнтра галактыкі [[NGC 4258]]. Назіранні праводзіліся пры дапамозе [[радыёінтэрферометр]]а, які ўключаў сетку наземных [[радыётэлескоп]]аў, што дазволіла назіраць цэнтр галактыкі з вуглавым разрозненнем 0,001". Усяго было выяўлена 17 кампактных крыніц, размешчаных у дыскападобнай структуры радыусам каля 10 св. гадоў. Крыніцы круціліся ў адпаведнасці з [[законы Кеплера|Кеплераўскім законам]] (скорасць кручэння зваротна прапарцыянальная квадратнаму кораню з адлегласці), адкуль маса цэнтральнага аб’екта была ацэнена як 4{{e|7}} мас сонца, а верхняя граніца радыуса ядра — 0,04 св. года<ref>{{артыкул |аўтар = Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |загаловак = Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |выданне = Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1995 |volume = 440 |нумар = |старонкі = 619 }}</ref>. ==== Назіранне траекторый асобных зорак ==== У 1993—1996 гадах А. Экарт і Р. Генцэль назіралі рух асобных зорак у ваколіцах цэнтра [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]]<ref>{{артыкул |аўтар = Eckart, A.; Genzel, R. |загаловак = Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |выданне = Nature |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1996 |volume = 383 |нумар = |старонкі = 415—417 }}</ref>. Назіранні праводзіліся ў [[інфрачырвонае выпрямяненне|інфрачырвоных прамянях]], для якіх слой [[касмічны пыл|касмічнага пылу]] паблізу ядра галактыкі не з’яўляецца перашкодай. У выніку ўдалося дакладна вымераць параметры руху 39 зорак, якія знаходзяцца на адлегласці ад 0,13 да 1,3 св. года ад [[Галактычны цэнтр|цэнтра галактыкі]]. Было ўстаноўлена, што рух зорак адпавядае кеплераўскаму, цэнтральнае цела масай 2,5{{e|6}} мас сонца і радыусам не больш за 0,05 св. года адпавядае становішчу кампактнай радыёкрыніцы {{iw|Стралец-А||ru|Стрелец А}} (Sgr A). У 1991 годзе ўступіў у строй інфрачырвоны матрычны дэтэктар SHARP I на 3,5-метровым тэлескопе [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]] (ESO) у {{iw|абсерваторыя Ла-Сілья|Ла-Сільі|ru|Обсерватория Ла-Силья}} ([[Чылі]]). Камера дыяпазону 1-2,5 мкм забяспечвала разрозненне 50 вуглавых мкс на 1 [[піксель]] матрыцы. Акрамя таго, быў усталяваны 3D-спектрометр на 2,2-метровым тэлескопе той жа абсерваторыі. Са з’яўленнем інфрачырвоных дэтэктараў высокага разрознення стала магчымым назіраць у цэнтральных абласцях галактыкі асобныя зоркі. Вывучэнне іх спектральных характарыстык паказала, што большасць з іх адносяцца да маладых зорак узростам некалькі мільёнаў гадоў. Насуперак раней прынятым поглядам было ўстаноўлена, што ў ваколіцах [[звышмасіўная чорная дзіра|звышмасіўнай чорнай дзіркі]] актыўна ідзе працэс [[зоркаўтварэнне|зоркаўтварэння]]. Мяркуюць, што крыніцай газу для гэтага працэсу з’яўляюцца два плоскія [[акрэцыя|акрэцыйныя]] газавыя кольцы, выяўленыя ў цэнтры Галактыкі ў 1980-х гадах. Аднак унутраны дыяметр гэтых кольцаў занадта вялікі, каб растлумачыць працэс зоркаўтварэння ў непасрэднай блізкасці ад чорнай дзіркі. Зоркі, якія знаходзяцца ў радыусе 1" ад чорнай дзіркі (так званыя «S-зоркі») маюць выпадковы кірунак [[арбітальны момант|арбітальных момантаў]], што супярэчыць акрэцыйнаму сцэнарыю іх узнікнення. Мяркуецца, што гэта гарачыя ядры чырвоных гігантаў, якія ўтварыліся ў аддаленых раёнах галактыкі, а затым мігравалі ў цэнтральную зону, дзе іх знешнія абалонкі былі сарваны [[прыліўныя сілы|прыліўнымі сіламі]] чорнай дзіркі<ref>{{артыкул |аўтар = Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |загаловак = On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |выданне = The Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2008 |volume = 672 |нумар = |старонкі = L119-L122 }}</ref>. На 1996 год было вядома больш за 600 зорак у вобласці дыяметрам каля парсека (25") вакол радыёкрыніцы [[Стралец А*]], а для 220 з іх былі надзейна вызначаны {{iw|радыяльная скорасць|радыяльныя скорасці|ru|Радиальная скорость}}. Ацэнка масы цэнтральнага цела складала 2-3{{e|6}} мас Сонца, радыуса — 0,2 св. гадоў У цяперашні час (кастрычнік 2009 года) адрознівальная здольнасць інфрачырвоных дэтэктараў дасягнула 0.0003" (што на адлегласці 8 кпс адпавядае 2,5 [[астранамічная адзінка|а. а.]]). Колькасць зорак у межах 1 пс ад цэнтра галактыкі, для якіх параметры руху вымераныя, перавысіла 6000<ref>{{артыкул |аўтар = Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |загаловак = The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |выданне = Astronomy and Astrophysics |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2009 |volume = 502 |нумар = |старонкі = 91–111 }}</ref>. Разлічаны дакладныя арбіты для бліжэйшых да цэнтра галактыкі 28 зорак, найбольш цікавай сярод якіх з’яўляецца зорка {{iw|S2 (зорка)|S2|ru|S2 (звезда)}}. За час назіранняў (1992—2007), яна зрабіла поўны абарот вакол чорнай дзіркі, што дазволіла з вялікай дакладнасцю ацаніць параметры яе арбіты. Перыяд абарачэння S2 складае 15,8 ± 0,11 гадоў, вялікая паўвось арбіты 0,123" ± 0,001 (1000 а. а.), [[эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэт]] 0,880 ± 0,003, максімальнае набліжэнне да цэнтральнага цела 0,015" або 120 а. а.<ref name="2009_Gillessen">{{артыкул |аўтар = Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |загаловак = Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |выданне = The Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2008 |volume = 692 |нумар = |старонкі = 1075-1109 }}</ref>. Дакладнае вымярэнне параметраў арбіты S2, якая аказалася блізкай да кеплераўскай, дазволіла з высокай дакладнасцю ацаніць масу цэнтральнага цела. Паводле апошніх ацэнак яна роўная <center> <math>\ ( 4.31 \pm 0.06\mid _{stat} \pm \, 0.36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math> </center> дзе памылка 0.06 выклікана хібнасцю вымярэння параметраў арбіты зоркі S2, а памылка 0.36 — хібнасцю вымярэння адлегласці ад Сонца да цэнтра Галактыкі<ref name="2009_Gillessen"/>. Найбольш дакладныя сучасныя ацэнкі адлегласці да цэнтра галактыкі даюць <center> <math>\ R_0 = 8.33 \pm 0.35 \, \mathrm{kpc}.</math> </center> Пералік масы цэнтральнага цела пры змене ацэнкі адлегласці робіцца па формуле <center> <math>\ [ \, 4.31(R_0/8.33 \, \mathrm{kpc})^{2.19} \pm 0.06 \pm 8.6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math> </center> [[Гравітацыйны радыус]] чорнай дзіркі масай 4{{e|6}} мас сонца складае прыкладна 12 млн км або 0,08 а. а., г. зн. у 1400 разоў менш, чым бліжэйшая адлегласць, на якую падыходзіла да цэнтральнага цела зорка [[S2 (зорка)|S2]]. Аднак сярод даследчыкаў практычна няма сумненняў, што цэнтральны аб’ект не з’яўляецца скопішчам зорак малой свяцільнасці, [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]] ці чорных дзірак, бо сканцэнтраваныя ў такім малым аб’ёме яны непазбежна б зліліся за кароткі час у адзіны звышмасіўны аб’ект, які, згодна з [[агульная тэорыя адноснасці|АТА]], не можа быць нічым іншым, акрамя чорнай дзіркі<ref>{{артыкул|аўтар=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert|загаловак=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center|спасылка=http://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/|мова=en|выданне=The Astrophysical Journal|год=2003|том=594|старонкі=812-832|doi=10.1086/377127}}<br /><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>. == Напрамкі даследаванняў у фізіцы чорных дзірак == === Неквантавыя з’явы === ==== Структура чорных дзірак, якія верцяцца ==== У 1963 году новазеландскі матэматык {{iw|Рой Кер|Рой П. Кер|ru|Керр, Рой}} знайшоў поўнае рашэнне [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў гравітацыйнага поля]] для заверчанай чорнай дзіркі, названае {{iw|метрыка Кера|рашэннем Кера|ru|Kerr metric}}. Пасля гэтага было складзена матэматычнае апісанне геаметрыі прасторы-часу вакол масіўнага аб’екту, які верціцца. Вядома аднак, што хоць знешняе рашэнне пры [[гравітацыйны калапс|калапсе]] імкнецца да знешняй часткі рашэння Кера, для ўнутранай структуры зкалапсаваўшага аб’екта гэта ўжо не так. Сучасныя навукоўцы вядуць даследаванні з мэтай вывучыць структуру чорных дзірак, якія верцяцца і ўзнікаюць у працэсе рэальнага калапсу<ref>{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title = Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author = Уильям Дж. Кауфман |date = 1977, перевод 1981 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=ГЛАВА 12. ВНУТРЕННЯЯ СТРУКТУРА ЧЕРНЫХ ДЫР.}}. ==== Узбурэнні гарызонту падзей і іх згасанне ==== [[Гарызонт падзей]] будучага з’яўляецца неабходным прыкметай чорнай дзіркі як тэарэтычнага аб’екта. Гарызонт падзей сферычных-сіметрычнай чорнай дзіркі называецца сферай Шварцшыльда і мае характэрны памер, званы [[гравітацыйны радыус|гравітацыйным радыусам]]. Энергія, магчыма, можа пакідаць чорную дзірку з дапамогай г. зв. [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]], якое прадстаўляе сабой квантавы эфект. Калі так, сапраўдныя гарызонты падзей у строгім сэнсе ў скалапсаваўшых аб’ектаў у нашым Сусвеце не фарміруюцца. Тым не менш, паколькі астрафізічныя зкалапсаваўшыя аб’екты — гэта вельмі класічныя сістэмы, то дакладнасць іх апісання класічнай мадэллю чорнай дзіркі дастатковая для ўсіх магчымых астрафізічных прыкладанняў<ref>{{артыкул | аўтар = Сергей Попов. | загаловак = Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики | спасылка = http://elementy.ru/lib/430891 | выданне = Троицкий Вариант | тып = газета | год = 27 октября 2009 | выпуск = 21 (40N) | старонкі = 6—7 }}</ref>. Вядома, што гарызонт чорнай дзіркі вядзе сябе падобна мембране: узбурэнні гарызонту, выкліканыя знешнімі целамі і палямі, пры адключэнні ўзаемадзеяння пачынаюць вагацца і часткова выпраменьваюцца па-за ў выглядзе [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйных хваль]], а часткова паглынаюцца самой дзіркай. Затым гарызонт супакойваецца, і чорная дзірка прыходзіць ў раўнаважны стан чорнай дзіркі Кера — Ньюмена. Асаблівасці гэтага працэсу цікавыя з пункту гледжання генерацыі гравітацыйных хваль, якія могуць быць зарэгістраваныя {{iw|дэтэктар гравітацыйных хваль|гравітацыйна-хвалевымі абсерваторыямі|ru|Детектор гравитационных волн}} ў найбліжэйшай будучыні{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|loc=Гл. VI и VII.}}. ==== Сутыкненне чорных дзірак і выпраменьванне гравітацыйных хваль ==== Пры сутыкненні чорных дзірак адбываецца іх зліццё, якое суправаджаецца выпраменьваннем гравітацыйных хваль. Пры гэтым велічыня гэтай энергіі складае некалькі працэнтаў ад масы абедзвюх чорных дзірак. Паколькі гэтыя сутыкненні адбываюцца далёка ад [[Зямля (планета)|Зямлі]], сігнал, які даходзіць, слабы, таму іх дэтэктаваць складана, але падобныя падзеі з’яўляюцца па сучасных уяўленнях самымі інтэнсіўнымі выпраменьвальнікамі гравітацыйных хваль у Сусвеце і прадстаўляюць выключную цікавасць для {{iw|гравітацыйна-хвалевая астраномія|гравітацыйна-хвалевай астраноміі|ru|Гравитационно-волновая астрономия}}<ref>{{cite web |url = http://parallel.ru/info/stories/blackholes.html |title = Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн |author = НИВЦ МГУ |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120110073018/http://parallel.ru/info/stories/blackholes.html |archivedate = 10 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. ==== Магчымасць існавання замкнёных часападобных траекторый ў прасторы-часу ==== Існаванне {{iw|замкнутая часападобная крывая|такіх ліній|ru|Замкнутая времениподобная кривая}} у рамках [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] было ўпершыню вынесена на абмеркаванне [[Курт Гёдэль|Куртам Гёдэлем]] у 1949 годзе на падставе атрыманага ім дакладнага рашэння [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]], вядомага як {{iw|метрыка Гёдэля||ru|Метрика Гёделя}}. Падобныя крывыя ўзнікаюць і ў іншых рашэннях, такіх як «{{iw|цыліндр Тыплера||ru|Цилиндр Типлера}}». Існаванне {{iw|замкнутая часападобная крывая|замкнёных часападобных крывых|ru|Замкнутая времениподобная кривая}} дазваляе здзяйсняць падарожжа ў часе з усімі звязанымі з імі парадоксамі. У прасторы-часе Кера таксама існуюць замкнёныя часападобныя крывыя, на якія можна трапіць з нашага Сусвету: яны аддзеленыя ад нас гарызонтам, аднак могуць выходзіць у іншыя сусветы гэтага рашэння. Тым не менш, пытанне аб іх сапраўдным існаванні ў выпадку рэальнага [[гравітацыйны калапс|калапсу]] касмічнага цела пакуль не вырашана. Частка фізікаў мяркуе, што будучая тэорыя [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]] накладзе забарону на існаванне замкнёных часападобных ліній. Гэтую ідэю [[Стывен Хокінг]] назваў {{iw|гіпотэза аб абароненасці храналогіі|гіпотэзай аб абароненасці храналогіі|ru|Гипотеза о защищённости хронологии}} ({{lang-en|chronology protection conjecture}}). === Квантавыя з’явы === ==== Знікненне інфармацыі ў чорнай дзірцы ==== {{iw|Знікненне інфармацыі ў чорнай дзіры||ru|Исчезновение информации в чёрной дыре}} ўяўляе вельмі сур’ёзную праблему, якая стаіць перад [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыяй]], бо яно несумяшчальна з агульнымі прынцыпамі [[Квантавая механіка|квантавай механікі]]. У рамках класічнай (няквантавай) тэорыі гравітацыі чорная дзіра — аб’ект незнішчальны. Яна можа толькі расці, але не можа ні зменшыцца, ні знікнуць зусім. Гэта значыць, што ў прынцыпе магчыма сітуацыя, што [[інфармацыя]], якая патрапіла ў чорную дзіру, на самай справе не знікла, яна працягвае знаходзіцца ўнутры чорнай дзіркі, але яе проста немагчыма назіраць звонку. Іншая разнавіднасць гэтай жа думкі: калі чорная дзірка служыць мостам паміж нашым [[Сусвет]]ам і які-небудзь іншым сусветам, то інфармацыя, магчыма, проста перакінулася ў іншы сусвет. Аднак, калі ўлічваць квантавыя з’явы, гіпатэтычны вынік будзе ўтрымліваць супярэчнасці. Галоўны вынік прымянення квантавай тэорыі да чорнай дзіркі заключаецца ў тым, што яна паступова выпараецца дзякуючы [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьванню Хокінга]]. Гэта значыць, што надыдзе такі момант, калі маса чорнай дзіркі зноў паменшыцца да першапачатковага значэння (перад кіданнем у яе цела). Такім чынам, у выніку становіцца відавочна, што чорная дзірка ператварыла зыходнае цела ў паток разнастайных выпраменьванняў, але сама пры гэтым не змянілася (бо яна вярнулася да зыходнай масы). Выпушчанае выпраменьванне пры гэтым зусім не залежыць ад прыроды цела, якое патрапіла ў яе. Гэта значыць: чорная дзірка знішчыла інфармацыю, якая патрапіла ў яе, што матэматычна выяўляецца як неўнітарнасць эвалюцыі {{iw|квантавы стан|квантавага стану|ru|Квантовое состояние}} дзіркі і [[поле (фізіка)|палёў]] вакол яе. У гэтай сітуацыі становіцца відавочным наступны парадокс. Калі мы разгледзім тое ж самае для падзення і наступнага выпарэння квантавай сістэмы, якая знаходзіцца ў якім-небудзь чыстым стане, то — паколькі чорная дзірка сама не змянілася — атрымаем пераўтварэнне зыходнага [[чысты квантавы стан|чыстага стану]] ў «цеплавы» ({{iw|змешаны стан|змешаны|ru|Смешанное состояние}}) стан. Такое пераўтварэнне, як ужо было сказана, неўнітарнае, а ўся [[квантавая механіка]] будуецца на {{iw|унітарнае пераўтварэнне|ўнітарных пераўтварэннях|ru|Унитарное преобразование}}. Такім чынам, гэтая сітуацыя супярэчыць зыходным пастулатам квантавай механікі. ==== Уласцівасці выпраменьвання Хокінга ==== [[Выпраменьванне Хокінга|Выпраменьваннем Хокінга]] называюць гіпатэтычны працэс выпускання разнастайных [[элементарная часціца|элементарных часціц]], пераважна [[фатон]]аў, чорнай дзірой. [[тэрмадынаміка чорных дзір|Тэмпературы]] вядомых астраномам чорных дзір занадта малыя, каб выпраменьванне Хокінга ад іх можна было б зафіксаваць — масы дзір занадта вялікія. Таму да гэтага часу эфект не пацверджаны назіраннямі. Згодна з [[Агульная тэорыя адноснасці|АТА]], пры ўтварэнні Сусвету маглі б нараджацца [[першасныя чорныя дзіркі]], некаторыя з якіх (з пачатковай масай 10¹² кг) павінны былі б заканчваць выпарацца ў наш час. Паколькі інтэнсіўнасць выпарэння расце з памяншэннем памеру чорнай дзіркі, то апошнія стадыі павінны быць па сутнасці выбухам чорнай дзіркі. Пакуль такіх выбухаў зарэгістравана не было. Вядома пра спробу даследавання «выпраменьвання Хокінга» на аснове мадэлі — аналага [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] для [[белая дзірка|белай дзіркі]], у ходзе фізічнага эксперыменту, праведзенага даследчыкамі з [[Міланскі ўніверсітэт|Міланскага ўніверсітэта]]<ref> {{артыкул |спасылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |загаловак = Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |аўтар = F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год = 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga |title= Впервые получено излучение Хоукинга |author= Александр Будик |publisher= [[3DNews]] |datepublished= 28 сентября 2010 года |accessdate= 9 октября 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga |archivedate= 4 кастрычніка 2010 |url-status= dead }}</ref>. ==== Заключныя стадыі выпарэння чорнай дзіркі ==== Выпарэнне чорнай дзіркі — квантавы працэс. Справа ў тым, што паняцце аб чорнай дзірцы як аб’екце, які нічога не выпраменьвае, а можа толькі паглынаць матэрыю, справядліва да таго часу, пакуль не ўлічваюцца квантавыя эфекты. У [[квантавая механіка|квантавай жа механіцы]], дзякуючы [[тунэльны эфект|тунэляванню]], з’яўляецца магчымасць пераадольваць патэнцыяльныя бар’еры, непераадольныя для няквантавай сістэмы. Сцвярджэнне, што канчатковы стан чорнай дзіры стацыянарны, правільнае толькі ў рамках звычайнай, не квантавай тэорыі прыцягнення. Квантавыя эфекты вядуць да таго, што на самай справе чорная дзіра павінна бесперапынна выпраменьваць, губляючы пры гэтым сваю энергію. Пры гэтым тэмпература і скорасць выпраменьвання растуць са стратай чорнай дзірой сваёй масы, і фінальныя стадыі працэсу павінны нагадваць выбух. Што застанецца ад чорнай дзіркі ў фінале выпарэння, дакладна не вядома. Магчыма, застаецца [[планкаўская чорная дзірка]] мінімальнай масы, магчыма, дзірка выпараецца цалкам. Адказ на гэтае пытанне павінна даць пакуль не распрацаваная [[квантавая тэорыя гравітацыі]]. Факт устойлівасці чорных дзірак, якія верцяцца, (вядомых таксама як чорныя дзіркі Кера), накладвае абмежаванні на масу [[фатон]]аў у некаторых тэорыях, якія з’яўляюцца пашырэннямі [[Стандартная мадэль|Стандартнай мадэлі]]<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Черные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны]</ref>. ==== Спектр мас квантавых чорных дзірак ==== У 1966 годзе Маркавым было выказана здагадка аб існаванні элементарнай часціцы з экстрэмальна вялікай масай — [[максімон]]а. Больш цяжкія часціцы, даўжыня [[хвалі дэ Бройля]] якіх меншая за іх гравітацыйны радыус, магчыма, з’яўляюцца квантавымі чорнымі дзіркамі. Так як усе вядомыя квантавыя часціцы маюць строга вызначаныя магчымыя значэнні масы, то ўяўляецца, што і квантавыя чорныя дзіркі таксама павінны мець дыскрэтны спектр цалкам вызначаных мас. Знаходжаннем спектра мас квантавых чорных дзірак займаецца квантавая тэорыя гравітацыі<ref name="Berezin">{{артыкул|аўтар=В. А. Березин|загаловак=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых черных дырах|спасылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf|мова=ru|выданне=Физика элементарных частиц и атомного ядра|год=2003|том=34|выпуск=7|старонкі=48-111|issn=1814-7445}} — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс. — [https://web.archive.org/web/20140715050459/http://www.webcitation.org/686SbyVDH Архивная копия.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715050459/http://www.webcitation.org/686SbyVDH |date=15 ліпеня 2014 }} Архивировано из первоисточника 2012-06-01.</ref>. ==== Узаемадзеянне планкаўскіх чорных дзірак з элементарнымі часціцамі ==== Планкаўская чорная дзірка — гіпатэтычная чорная дзірка з мінімальна магчымай масай, якая роўная [[Планкаўская маса|планкаўскай масе]]. Такі аб’ект тоесны гіпатэтычнай элементарнай часціцы з (меркавана) максімальна магчымай масай — максімону. Магчыма, што планкаўская чорная дзірка з’яўляецца канчатковым прадуктам эвалюцыі звычайных чорных дзірак, стабільная і больш не схільная выпраменьванню Хокінга. Вывучэнне ўзаемадзеянняў такіх аб’ектаў з элементарнымі часціцамі можа праліць святло на розныя аспекты [[Квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]] і [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]]{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 13.4. Элементарные черные дыры (максимоны). Виртуальные черные дыры и пенная структура пространства-времени.}}. === Астрафізічныя аспекты фізікі чорных дзірак === ==== Мембранная парадыгма ==== У фізіцы чорных дзірак мембранная парадыгма з’яўляецца карыснай мадэллю для візуалізацыі і вылічэння эфектаў, якія прадказваюцца агульнай тэорыяй адноснасці, без прамога разгляду вобласці навакол гарызонту падзей чорнай дзіркі. У гэтай мадэлі чорная дзірка ўяўляецца як класічная паверхня (або мембрана), якая выпраменьвае, досыць блізкая да гарызонту падзей — расцягнуты гарызонт. Гэты падыход да тэорыі чорных дзірак быў сфармуляваны ў працах Дамура і незалежна Знаека канца 1970-х-пачатку 1980-х і развіты на аснове метаду 3 + 1-расшчаплення прасторы-часу Кіпам Торнам, Рычардам Прайсам і Дугласам Мак-Дональдам{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=5.}}{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|с=271.}}. ==== Акрэцыя рэчыва ў дзірку ==== [[Акрэцыя]]й называюць працэс падзення рэчыва на касмічнае цела з навакольнай прасторы. Пры акрэцыі на чорныя дзіркі звышгарачы [[акрэцыйны дыск]] назіраецца як рэнтгенаўская крыніца<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354|title=Аккреция|work="Физическая Энциклопедия" / Phys.Web.Ru|publisher=Astronet|lang=ru|accessdate=2012-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354|archivedate=6 снежня 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362|title=Аккреция|author=Г. С. Бисноватый-Коган|date=1986|work=Физика Космоса|publisher=Astronet|accessdate=2012-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205184215/http://astronet.ru/db/msg/1186362|archivedate=5 снежня 2010|url-status=live}}</ref>. ==== Анатомія чорных дзірак Сусвету ==== Калі супермасіўная зорка калапсуе ў чорную дзірку, яна не становіцца настолькі маленькай, каб больш не мець ніякага фізічнага памеру. Гэта яе шчыльная, паменшаная мадэль, але яна пры гэтым змяшчае тую ж колькасць масы, што і зыходная зорка. Галоўная асаблівасць чорнай дзіркі гэта тое, што вядома як сінгулярнасць, і яна вызначае яе цэнтр. Вобласць, дзе фундаментальныя законы фізікі і самой тканіны прасторы спыняюць сваё існаванне. {{iw|Сінгулярнасць|Сінгулярнасць|ru|Сингулярность}} — гэта нябачны бар’ер, званы гарызонтам падзей. Ён азначае сабой з’яўленне знешняй мяжы чорнай дзіркі, што праяўляецца экстрэмальным гравітацыйным прыцягненнем. Гэта пункт, адкуль няма вяртання. Усё, што перасякае гарызонт падзей, нават святло, асуджана. [[Гарызонт падзей|Гарызонтам падзей]] з’яўляецца пункт, у якім [[другая касмічная скорасць]] роўная [[Скорасць святла|скорасці святла]]. Унутры чорнай дзіркі гэтая скорасць перавышае скорасць святла. Паколькі нішто не можа рухацца хутчэй святла, нішто і не можа вырвацца з-за гарызонту падзей. Як толькі аб’ект апынецца за яго межамі, яго чакае сінгулярнасць. Паколькі гравітацыя ўзрастае ўсё больш пры такой высокай скорасці, яна дзейнічае на часткі гэтага аб’екта. Падобныя прыліўныя сілы відазмяняюць сам аб’ект, які, пасля будзе працягнуты ў доўгую і тонкую струну, пасля чаго перастане існаваць ў сусвеце. Адлегласць паміж сінгулярнасцю і гарызонтам падзей вядомы як [[радыус Шварцшыльда]]. Чым больш масіўныя чорная дзірка, тым больш яе радыус Шварцшыльда. Калі Сонца было б чорнай дзіркай, яе радыўс Шварцшыльда быў 3 км. Тыповая чорная дзірка з масай у 10 разоў больш Сонца будзе мець радыўс Шварцшыльда 30 кіламетраў. Паколькі святло не можа вырвацца з масіўных чорных дыр, яны не могуць быць бачнымі. Таму, каб шукаць чорныя дзіркі, можна спадзявацца толькі на ўскосныя доказы іх існавання. Адным са спосабаў пошуку чорнай дзіркі, з’яўляюцца знаходжанне абласцей у адкрытым космасе, якія валодаюць вялікай вагой і знаходзяцца ў цёмнай прасторы. Пры пошуку падобных тыпаў аб’ектаў, астраномы выявілі іх у двух асноўных галінах: у {{iw|Цэнтр галактыкі|цэнтрах галактык|ru|Центр галактики}} і ў {{iw|Падвойныя зорныя сістэмы|падвойных зорных сістэмах|ru|Двойная звёздная система}} нашай [[Галактыка|Галактыкі]]<ref>http://v-kosmose.com/chernyie-dyiryi-v-kosmose/</ref>. == Нявырашаныя праблемы фізікі чорных дзірак == * Невядомы доказ [[Прынцып касмічнай цэнзуры|прынцыпу касмічнай цэнзуры]], а таксама дакладная фармулёўка ўмоў, пры якіх ён выконваецца{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=99|1986}}. * Невядомы доказ у агульным выпадку «[[Тэарэма пра адсутнасць валасоў|тэарэмы пра адсутнасць валасоў]]» ля чорнай дзіркі{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=132|1986}}. * Адсутнічае поўная і скончаная тэорыя магнітасферы чорных дзірак{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=151|1986}}. * Невядома дакладная формула для вылічэння ліку розных станаў сістэмы, калапс якой прыводзіць да ўзнікнення чорнай дзіркі з зададзенымі масай, момантам колькасці руху і зарадам{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=267|1986}}. * Што застаецца пасля завяршэння працэсу квантавага распаду чорнай дзіркі{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=291|1986}}? == Глядзіце таксама == * [[Белая дзірка]] == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|17|Чорныя дзіры||279—280}} * {{кніга |аўтар = Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |загаловак = Гравитация |выдавецтва = Мир |год = 1977 |старонак = 512 |том = 3 |ref = Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3 }} * {{кніга |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Физика черных дыр |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1986 |старонак = 328 |ref = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр }} * {{кніга |загаловак = Чёрные дыры: Мембранный подход |арыгінал = Black Holes: The membrane paradigm |спасылка = |адказны = Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда |выданне = Пер. с англ |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1988 |старонак = 428 |isbn = 5030010513 |ref = Чёрные дыры: Мембранный подход }} * {{кніга |аўтар = Robert M. Wald. |загаловак = General Relativity |спасылка = http://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |выдавецтва = University of Chicago Press |год = 1984 |isbn = 978-0-226-87033-5 |ref = Wald }} * {{кніга |аўтар = А. М. Черепащук. |загаловак = Чёрные дыры во Вселенной |выдавецтва = Век 2 |год = 2005 |старонак = 64 |серыя = Наука сегодня |isbn = 5-85099-149-2 |тыраж = 2500 }} * {{кніга |аўтар = К. Торн |загаловак = Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |выдавецтва = М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год = 2009 |старонак = |isbn = |тыраж = |ref = К. Торн. Черные дыры и складки времени }} * {{артыкул |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Чёрные дыры во Вселенной |спасылка = http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |выданне = Успехи физических наук |год = 2001 |том = 131 |нумар = 3 |старонкі = 307—324 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archivedate = 31 сакавіка 2007 }} * {{кніга | аўтар = Уильям Дж. Кауфман. | загаловак = Космические рубежи теории относительности | спасылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html | месца = М. | выдавецтва = Мир | год = 1981 | старонкі = 352 | ref = Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности }} * {{кніга | аўтар = Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. | загаловак = Космос: Сборник. Научно - популярная литература | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Дет. лит | год = 1976 | старонак = 223 }} * {{кніга | аўтар = Д. А. Киржниц, В. П. Фролов. | загаловак = Прошлое и будущее Вселенной | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Наука | год = 1986 | старонак = 61 }} * {{кніга | аўтар = Л. Бриллюен. | загаловак = Наука и теория информации | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = ГИФМЛ | год = 1960 | старонак = }} * {{кніга | аўтар = С. Х. Карпенков. | загаловак = Концепции современного естествознания | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Высш. школа | год = 2003 | старонак = }} * {{кніга |аўтар = Leonard Susskind. |загаловак = The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |выдавецтва = Back Bay Books |год = 2008 |allpages = VIII + 472 |ref = Susskind }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://postnauka.ru/video/1924 Чёрные дыры] // Лекция Э. Ахмедова в проекте ПостНаука (08.06.2012) * [https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Чёрные дыры — что это. Описание. Фото.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=24 ліпеня 2014 }} * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] — статья в Физической энциклопедии * У. Дж. Кауфман. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности (главы из книги)] * [https://web.archive.org/web/20120114143218/http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр] * [http://habrahabr.ru/blogs/popular_science/56427/ habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру] * Эмиль Ахмедов. [http://postnauka.ru/video/1924 «Черные дыры»], из цикла лекций в проекте «ПостНаука» (видео) * [https://web.archive.org/web/20170311080833/http://elementy.ru/lib/25531/25536 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США] * [https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ |date=29 мая 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 |date=16 кастрычніка 2010 }} * [http://www.inkafilm.ru/view/?film_id=661 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306110854/http://inkafilm.ru/view?film_id=661 |date=6 сакавіка 2016 }} (видео) * [http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715220011/http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 |date=15 ліпеня 2014 }}, цикл лекций «ACADEMIA» (видео) * [http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130118211123/http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular |date=18 студзеня 2013 }} (видео) * [http://ria.ru/science/20110617/389470172.html Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду] ''РИА Новости'', 17 июня 2011 * [http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal Чёрные дыры — корона чёрных дыр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903055743/http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal |date=3 верасня 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20130822084719/http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html Реликтовые черные дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130822084719/http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html |date=22 жніўня 2013 }} {{Парады артыкулу|артаграфія|пераклад}} [[Катэгорыя:Чорныя дзіркі| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] su5ukr1qed72us8rby2puj2t3qcrdcu 0 49964 2676364 2003120 2026-06-26T17:25:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676364 wikitext text/x-wiki [[Файл:Schmidtachurch.JPG|міні|300пкс|Царква Сьвятых Веры, Надзеі, Любові і іх маці Зоф’і]] '''Царква сьвятых Веры, Надзеі, Любові і іх маці Зоф’і''', '''Сьвята-Мікола-Сафійская царква''' (у народнай традыцыі — '''Царква на Шміта''') — [[праваслаўе|праваслаўная царква]] ў [[Бабруйск]]у, знаходзіцца па адрасе вул. Шміта, 30. У 1964—1991 гадах — адзіная дзейная праваслаўная царква ў горадзе й раёне. У храме два прастолы: адзін асьвечаны ў 1963 годзе, другі — у 1970 годзе ў гонар [[Сьвяты Мікалай|сьвяціцеля Мікалая]]. Пры школе маюцца прыпавесьцевы дом, капліца (ад 1999 году), нядзельная школа, сястрыцтва, бібліятэка. Парах — протаярэй Аляксей Канаплёў, іншыя клірыкі — ярэй Віктар Толах, ярэй Дзьмітры Первій, ярэй Аляксей Замбражыцкі. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20131105034046/http://bobruisk.hram.by/temples/temples.html Інфармацыя на сайце япархіі] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйску]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Бабруйская і Быхаўская япархія]] lv069wgmbe3v6yxsdfj0zwb06dpsel1 0 56071 2676416 2308345 2026-06-27T03:21:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676416 wikitext text/x-wiki {{Газэта |назва = Эрзянь Мастор |выява = Эрзянь Мастор.gif |подпіс = |тып = 2 разы ў месяц |фармат = 1 друкаваны ліст |заснаваная = [[1994]] |зачыненая = |кошт = вольны |уладальнікі = |выдавец = Мардоўскі рэспубліканскі грамадзкі Фонд выратаваньня эрзянскай мовы |рэдактар = [[Яўген Чацьвяргоў]] |штат = |палітычна = |тыраж = 2000 экз. |штаб-кватэра = 430000 Саранск, вул. Камуністычная, д. 33, кор. 3, кім. 113 |ISSN = |сайт = [http://erzia.saransk.ru/ «Эрзянь Мастор»] }} {{Іншыя значэньні}} [[Файл:Izdateli Erzian Mastor.JPG|міні|300пкс|Выдаўцы газэты «Эрзянь Мастор»]] '''«Эрзянь Мастор»''' ({{мова-be|«Краіна Эрзян»}}) — [[Незалежнасьць|незалежная]] грамадзка-палітычная [[эрзя]]нская [[газэта]], якая выдаецца ў [[Саранск]]у. Публікацыі газэты выходзяць на [[Эрзянская мова|эрзянскай]] і [[Расейская мова|расейскай]] мовах. == Гісторыя == Заснаваная ў верасьні 1994 году Мардоўскім рэспубліканскім грамадзкім Фондам выратаваньня эрзянскай мовы імя [[Анатоль Рабаў|Анатоля Рабава]] (першапачатковая назва фонду). Галоўны рэдактар газэты «Эрзянь Мастор» [[Яўген Чацьвяргоў]]. За 14 гадоў выхаду газэты ў сьвет «Эрзянь Мастор» палюбілі за шчырасьць і аб'ектыўнасьць у асьвятленьні нацыянальных пытаньняў, а таксама за адданасьць сваім традыцыям. 30 чэрвеня 2009 году Вярхоўны суд [[Рэспубліка Мардовія|Рэспублікі Мардовіі]] вырашыў: заява пракурора РМ аб спыненьні дзейнасьці незалежнай грамадзка-палітычнай газэты «Эрзянь Мастор» пакінуць без задавальненьня. Судовы працэс па зачыненьні газэты «Эрзянь Мастор» доўжыўся амаль 2 гады, з 23 ліпеня 2007 году.<ref>[https://web.archive.org/web/20090707040219/http://finugor.ru/?q=node%2F11300 Вярхоўны суд Мардовіі адхіліў патрабаваньне пракурора рэспублікі аб зачыненьні газэты «Эрзянь Мастор»]{{ref-ru}}</ref> Аднак пракурор падаў касацыйную скаргу ў Вярхоўны суд Расейскай Фэдэрацыі ў г. [[Масква|Маскве]]. 25 жніўня Вярхоўны суд адмовіў мардоўскім уладам у іх пазове па зачыненьні эрзянскай незалежнай газэты.<ref>[http://www.gidrm.ru/blog/999/post/Verhovnyiy_sud_Rossiyskoy_Federacii_otkazal_mordovskim_vlastyam_v_ih_iske_po_zakryitiyu_erzyanskoy_n_... Вярхоўны суд Расейскай Фэдэрацыі адмовіў мардоўскім уладам у іх пазове па зачыненьні эрзянскай незалежнай газэты «Эрзянь Мастор»]{{Недаступная спасылка|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-myv}}{{ref-ru}}</ref> == Тэматыка публікацыяў == Асноўная тэматыка публікацыяў газэты: праблемы захаваньня эрзянскай мовы і літаратуры, прапаганда культуры [[Фіна-вугорскія народы|фіна-вугорскіх народаў]], [[Нацыянальная палітыка|нацыянальная палітыка]], гісторыя і [[рэлігія]]. Шматлікія чытачы газэты жывуць далёка ў [[Дыяспара|дыяспарах]], тым самым адарваныя ад гістарычнай [[Радзіма|Радзімы]], і менавіта «Эрзянь Мастор» дзеліцца сьвежай інфармацыяй аб падзеі, якія адбываюцца ў [[Мардовія|Мардовіі]] і месцах кампактнага пражываньня [[Эрзя|эрзян]]. Акрамя гэтага, у матэрыялах газэты адлюстроўваюцца аналітычныя матэрыялы па стане эрзянскай і [[макшанская мова|макшанскай моваў]], і мэтадаў захаваньня і нацыянальнай ідэнтыфікацыі дадзеных [[народ]]аў. == Карэспандэнты і супрацоўніцтва == Рэдакцыя газэты складаецца з уласных карэспандэнтаў з розных куткоў краіны: як глухіх і далёкіх, так і буйных гарадоў, такіх як [[Масква]] і [[Санкт-Пецярбург]]. «Эрзянь Мастор» актыўна супрацоўнічае з прадстаўнікамі [[Грамадзкая арганізацыя|грамадзкіх арганізацыяў]] фіна-вугорскага сьвету ([[Марый Эл]], [[Рэспубліка Комі|Комі]], [[Удмуртыя|Удмуртыі]], [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі]] і шматлікіх іншых гістарычных фіна-вугорскіх рэгіёнаў Расеі, а таксама [[Эстонія|Эстоніі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыны]]). == Рэгіёны распаўсюджваньня == Газэта распаўсюджваецца мэтадам «[[Сеткавая падпіска|сеткавай падпіскі]]» на тэрыторыі Расеі, у месцах кампактнага пражываньня эрзянскага насельніцтва: * [[Ленінградзкая вобласьць]] * [[Рэспубліка Мардовія]] * [[Марый Эл]] * [[Маскоўская вобласьць]] * [[Мурманская вобласьць]] * [[Пензенская вобласьць]] * [[Самарская вобласьць]] * [[Ульянаўская вобласьць]] == Фінансаваньне газэты == Газэта «Эрзянь Мастор» выдаецца на грамадзкіх пачатках, таму патрабуецца ў матэрыяльнай дапамозе. Выданьне не [[Фінансаваньне|фінансуецца]] органамі ўлады [[Мардовія|Мардовіі]] з-за апазыцыйнай крытыкі ў рашэньні нацыянальных пытаньняў у рэспубліцы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://erzia.saransk.ru/ Электронная вэрсія газэты] * [https://web.archive.org/web/20090519234537/http://www.demos-center.ru/news/19524.html Удзельнікі фіна-вугорскага руху папыталі Ўладзімера Пуціна спыніць расправу над газэтай «Эрзянь Мастор»] * [https://web.archive.org/web/20070212010757/http://svoboda.org/programs/hr/2003/hr.072203.asp Аб Правах чалавека з рэдактарам «Эрзянь Мастор»] {{Мардва}} [[Катэгорыя:Газэты на эрзянскай мове]] [[Катэгорыя:Газэты Мардовіі]] 7x25e1d530mj4l5p3aitbr9hh38lodi 0 56229 2676429 1805946 2026-06-27T05:41:47Z Ліцьвін 847 стыль 2676429 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Старасельле (неадназначнасьць)}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Старасельле |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Старасельля |Трансьлітараваная назва = Starasieĺlie |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Крупскі раён|Крупскі]] |Сельсавет = [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 252 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222027 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 13 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 0 |Даўгата сэкундаў = 17 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = 7 |Commons = |Сайт = }} '''Старасе́льле'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 229</ref> — [[вёска]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Старасельле ўваходзіць у склад [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскага сельсавету]]. == Насельніцтва == * 1999 год — 247 чалавек * 2010 год — 252 чалавекі == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ігрушкаўскі сельсавет}} {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Ігрушкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёну]] 7ny4mkgn44nt6sq96hk300164jnjroh 0 84516 2676359 2676349 2026-06-26T16:11:53Z Dymitr 10914 /* Першы прэзыдэнцкі тэрмін (1933—1937) */ крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Franklin_D._Roosevelt?oldid=1360543840 2676359 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Франклін Дэлана Рузвэлт |выява = |памер = |подпіс_пад_выявай = |пасада = 32-ы [[Прэзыдэнт ЗША]] |пачатак_тэрміну = 4 сакавіка 1933 |канец_тэрміну = 12 красавіка 1945 |папярэднік = [[Гэрбэрт Кларк Гувэр]] |наступнік = [[Гары С. Труман]] |месца_нараджэньня = [[Гайд Парк]], [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |месца_сьмерці = [[Ўорм Спрынгс]], [[Джорджыя]], [[ЗША]] |партыя = |сужэнец = [[Элеанора Рузвэлт]] |дзеці = |адукацыя = [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкі каледж]],<br />[[Калюмбійская школа права]] |бацька = |маці = |узнагароды = |подпіс = Franklin Roosevelt Signature.svg }} '''Фра́нклін Дэ́лана Ру́звэлт''' (1882—1945) — 32-ы прэзыдэнт [[ЗША]] й цэнтральная фігура ў падзеях сьвету ў сярэдзіне XX стагодзьдзя, кіраваўшы Злучанымі Штатамі падчас [[Вялікая дэпрэсія|сусьветнай эканамічнай крызы]] й [[Другая сусьветная вайна|сусьветнай вайны]]. Адзіны амэрыканскі прэзыдэнт абраны больш чым на два тэрміны. Рузвэлт перамог дзеючага прэзыдэнта рэспубліканца [[Гэрбэрт Кларк Гувэр|Гэрбэрта Гувэра]] ў лістападзе 1932 году, падчас Вялікай дэпрэсіі. Спалучэньне ў Рузвэлта якасьцяў аптымізму й актыўнасьці спрыяла адраджэньню нацыянальнага духу. У цесным супрацоўніцтве з [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] і [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]], вядучымі саюзьнікамі супраць [[Трэці Райх|нацыскай Нямеччыны]] й [[Японія|Японіі]] ў Другой сусьветнай вайне, ён памёр калі перамога была ўжо дзелам часу. Пачынаючы са сваіх «[[Першыя сто дзён|першых ста дзён]]» у офісу, якія пачаліся 4 сакавіка 1933 году, Рузвэлт адразу ж узяў арыентыр на [[Новы курс Рузвэлта|Новы курс]] — комплекс праграмаў, прызначаных для атрыманьня дапамогі (асабліва забесьпячэньне беспрацоўных дзяржаўнымі працоўнымі месцамі), аднаўленьне эканомікі й рэформаў, шляхам рэгуляваньня дзейнасьці [[Ўол-стрыт]], банкаў і транспарту. Паляпшэньне стану эканомікі праходзіла вельмі хутка з 1933 па 1937 гады, але затым наступіла глыбокая [[рэцэсія]]. Двухпартыйная кансэрватыўная кааліцыя, утвораная ў 1937 годзе перашкодзіла яму прасунуць шмат якія новыя законапраекты, таму былі адменены многія з праграмаў надзвычайнай дапамогі, калі беспрацоўе практычна скончылася падчас Другой сусьветнай вайны. Большасьць правілаў Новога курсу былі спынены каля 1975—1985 гадоў, за выключэньнем рэгуляваньня Ўол-стрыт [[каштоўныя паперы|каштоўнымі паперамі]] й [[біржа]]й, якое ўсё яшчэ існуе. Нараўне зь некалькімі больш дробнымі праграмамі, працягваюць існаваць [[Фэдэральная карпарацыя страхаваньня дэпазытаў]], якая была створана ў 1933 годзе, і сацыяльнае забесьпячэньне, якое Кангрэс прыняў у 1935 годзе. Калі сусьветная вайна была амаль непазьбежнай пасьля 1938 году, з-за японскага ўварваньня ў [[Кітай]] і агрэсіі нацысцкай Нямеччыны, Рузвэлт аказаў моцную дыпляматычную й фінансавую падтрымку Кітаю й [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], захоўваючы афіцыйна нэўтралітэт. Ягонай мэтай было зрабіць Амэрыку «арсэналам дэмакратыі», якая будзе пастаўляць баепрыпасы да саюзьнікаў. Ён дамогся амаль аднадушнай аб’явы вайны супраць Японіі пасьля нападу японцаў на [[Пэрл-Гарбар]] 7 сьнежня 1941 году, назваўшы яго «днём, калі будзе жыць ганьба». Ён кіраваў мабілізацыяй эканомікі ЗША ў падтрымку намаганьняў саюзьнікаў у вайне. Беспрацоўе зьнізілася да 2%, дзейнасьць праграмаў дапамогі ў асноўным скончылася, а прамысловая эканоміка хутка расла, калі мільёны людзей пераехалі ў новыя працоўныя месцы ў ваенныя цэнтры, а 16 мільёнаў мужчын і 300 000 жанчын былі мабілізаваны на ваенную службу. Рузвэлт дамінаваў на амэрыканскай палітычнай сцэне, ня толькі напрацягу дванаццаці гадоў свайго прэзыдэнцтва, але й дзесяцігодзьдзі пазьней. Новы курс Рузвэлта аб’яднаў вакол сябе прафзьвязы, афраамэрыканцаў, сельскіх белых паўднёўцаў і іншых. Рузвэлт лічыцца адным зь лепшых прызэдэнтаў ЗША. == Асабістае жыцьцё == === Прозьвішча === Рузвэлт ёсьць англізаванай формай [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] прозьвішча «ван Роозвэлт» або «ван Розэнвэлт», што азначае з «поля ружаў»<ref>[https://web.archive.org/web/20071114082955/http://genealogy.about.com/library/surnames/r/bl_name-ROOSEVELT.htm «Roosevelt — Surname Meaning, Origin for the Surname Roosevelt Genealogy»]. The New York Times.</ref>. Нягледзячы на тое, што некаторыя выкарыстоўвалі англізаванае вымаўленьне {{IPA|[ˈruːzəvɛlt]}}, сам Рузвэлт выкарыстоўваў форму {{IPA|[ˈroʊzəvəlt]}}. Рузвэлт паходзіў з адной з найстарэйшых сем’яў у штаце [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]. Рузвэлты вызначыліся й у іншых галінах, ня толькі ў палітыцы. Адзін з продкаў, Ісаак Рузвэлт, служыў у міліцыі Нью-Ёрку падчас [[амэрыканская рэвалюцыя|амэрыканскай рэвалюцыі]]. Рузвэлт наведваў мерапрыемствы Нью-Ёрцкага таварыства «[[Сыны амэрыканскай рэвалюцыі|Сыноў амэрыканскай рэвалюцыі]]», і навата ўступіў у арганізацыю, пакуль быў прэзыдэнтам. Маці Рузвэльта назвала яго імём свайго любага дзядзькі Франкліна Дэлана. Родапачынальнікам сям’і Дэлана ў Амэрыцы быў Філіп дэ ла Ной, першы [[гугеноты|гугенот]] у [[Новы Сьвет (Амэрыка)|Новым Сьвеце]], чыё прозьвішча ў англізаваным варыянце гучыць як Дэлана. === Раньнія гады === [[Файл:Franklin D. Roosevelt as an eleven-year-old teenager, 1893.jpg|міні|120пкс|Рузвэлт у 1893 годзе]] Франклін Дэлана Рузвэлт нарадзіўся 30 студзеня 1882 году ў горадзе Гадсан-Валі [[Гайд Парк|Гайд-Парка]], [[Нью-Ёрк]]. Ягоны бацька, Джэймз Рузвэлт, і ягоная маці, Сара Эн Дэлана, абодва былі з заможных старажытных сем’яў Нью-Ёрку, [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] й [[францыя|францускага]] паходжаньня адпаведна. Франклін быў іхным адзіным дзіцём. Рузвэлт рос у атмасфэры дастачы. Сара была прыналежнай маці, але Джэймз, якому было 54, калі нарадзіўся Франклін, на думку некаторых, быў аддаленым бацькам, нягледзячы на тое, што біёграф Джэймз Бэрнз пісаў, што ўзаемаадносіны Джэймза з сынам былі больш, чым тыповымі ў тыя часы. Сара мела больш значны ўплыў на Франкліна ў першыя гады, яна аднойчы заявіла: «Мой сын Франклін — Дэлана, ня Рузвэлт». Частыя паездкі ў [[Эўропа|Эўропу]] з бацькамі пазнаёмілі Рузвэлта з [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[француская мова|францускай мовамі]]. Ён навучыўся езьдзіць вярхом, страляць, займаўся грэбляй, гуляў у пола й [[тэніс]]. Рузвэлт таксама гуляў [[гольф]], калі быў падлеткам. І, акрамя таго, навучыўся хадзіць пад ветразем, за што бацька падарыў яму ветразнае судна, якое Франклін назваў «Маладзік». Рузвэлт наведваў школу Гротан, эпіскапальную школу-інтэрнат у штаце [[Масачусэтс]]. Там Франклін знаходзіўся пад моцным уплывам свайго дырэктара, Эндыкота Пабады, які заўсёды маўляў пра абавязак хрысьціянаў дапамагаць людзям зь меншым дастаткам. Праз сорак гадоў Рузвэлт сказаў пра Пібады: «Гэта было блаславеньнем у маім жыцці, мець магчымасьць навучацца ў яго». Пасьля сканчэньня школы Рузвэлт паступіў у [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкі каледж]] і жыў у блёке для заможных студэнтаў. Франклін быў чальцом зьвязу AΔΦ, а таксама працаваў рэдактарам у штодзённай газэце «Harvard Crimson». Рузвэлт пазьней заявіў: «Я выбраў эканамічных курсы ў каледжы, і вучыўся па яму чатыры гады, але ўсё, што я вучыў было няслушным». У той час, калі ён навучаўся ў Гарвардзе, ягоны стрыечны брат у пятым калене [[Тэадор Рузвэлт]] стаў прэзыдэнтам. Энэргічны стыль кіраўніцтва новага прэзыдэнта й стараннасьць у рэфармаваньні зрабіла яго героем для Франкліна. У 1902 годзе Франклін сустрэў сваю будучую жонку [[Элеанора Рузвэлт|Элеанору Рузвэлт]], пляменьніцу Тэадора, на прыёме ў [[Белы дом|Белым доме]] (раней яны сустракаліся, калі былі дзецьмі). На той час Франкліну Рузвэлту было дваццаць гадоў, Элеаноры — дзевятнаццаць. Рузвэлт паступіў на юрыдычны факультэт [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт|Калюмбійскага ўнівэрсітэту]] ў 1904 годзе, але кінуў яго ў 1907 годзе. У 1908 годзе ён уладкаваўся на працу ў прэстыжную фірму з Ўол-стрыт ''Carter Ledyard & Milburn'', якая працавала ў сфэры юрыдычнага права. 11 кастрычніка 1911 году быў залічаны ў [[Масонства|масонскую]] «Галяндзкую ложу нумар 8» у Нью-Ёрку<ref>[https://web.archive.org/web/20090122050842/http://pagrandlodge.org/mlam/presidents/froosevelt.html «Masonic Presidents»]. Grand Lodge of Pennsylvania.</ref>. === Шлюб і сямейнае жыцьцё === 17 сакавіка 1905 году Рузвэлт пашлюбаваўся з Элеанорай, нягледзячы на ​​жорсткае супраціўленьне сваёй маці. Дзядзька Элеаноры, Тэадор Рузвэлт, прадстаўляў яе на вясельлі, бо Элеанора страціла сваіх бацькоў ва ўзросьце дзесяці гадоў. Маладая пара адразу ж пераехала ў [[Спрынгўуд]], маёмасьць Франклінавай сям’і, дзе ягоная маці стала частым госьцем дома, на вялікі жаль Элеаноры. Дом належыў маці Рузвэлта да ейнай сьмерці ў 1941 годзе. Што тычыцца асабістага жыцьця, Франклін быў харызматычным, прыгожым і сацыяльна актыўным чалавекам. У адрозьненьне ад яго Элеанора не любіла грамадзкае жыцьцё, і часьцяком заставалася дома, каб выхоўваць сваіх дзяцей. Яны мелі шэсьць дзяцей: * Ганна Элеанора (1906—1975) * Джэймз (1907—1991) * Франклін Дэлана-малодшы (18 сакавіка 1909 — 7 лістапада 1909 году) * Эліят (1910—1990) * другі Франклін Дэлана-малодшы (1914—1988) * Джон Асьпінўол (1916—1981). == Раньняя кар’ера == === Сэнатар у Нью-Ёрку === У 1908 годзе Рузвэлт уладкаваўся на працу ў прэстыжную юрыдычную фірму Carter Ledyard & Milburn, у аддзел марскога права{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|38—39}}. Ён мала цікавіўся юрыдычнай практыкай і казаў сябрам, што плянуе заняцца палітыкай{{Зноска|Smith|2007|Smith|58—60}}<ref name="anb" >{{спасылка|аўтар=Brinkley, Alan|спасылка=https://doi.org/10.1093%2Fanb%2F9780198606697.article.0600567|загаловак=Roosevelt, Franklin Delano|назва праекту=American National Biography|дата публікацыі=02.2000}}</ref>. Не зважаючы на захапленьне сваім стрыечным братам [[Тэадор Рузвэлт|Тэадорам]], Франклін падзяляў прыхільнасьць бацькі да [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай партыі]]. У падрыхтоўцы да выбараў 1910 году партыя запрасіла Рузвэлта балятавацца ў Заканадаўчую асамблею штату Нью-Ёрк{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|41}}. Малады палітык Рузвэлт быў прывабным кандыдатам, бо меў патрэбны характар і энэргію для агітацыі, а таксама сродкі, каб фінансаваць уласную кампанію{{Зноска|Smith|2007|Smith|60—62}}, але ягоная кампанія скончылася, калі дэмакратычны дзейны дэпутат Льюіс Стайвэсант Чанлер надумаў сам балятавацца на новы тэрмін. Замест таго каб адкласьці свае палітычныя амбіцыі, Рузвэлт пастанавіў балятавацца ў сэнат штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|60—64}}. Сэнатарская акруга, якая ахоплівала Датчэс, Калюмбію й Патнэм, была моцна рэспубліканскай{{Зноска|Smith|2007|Smith|65}}. Рузвэлт хваляваўся, што апазыцыя з боку Тэадора можа спыніць ягоную кампанію, але Тэадор, не зважаючы на розную партыйную прыналежнасьць, падтрымаў ягоную кандыдатуру{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|41}}. Ачолеўшы ўласным перадвыбарчую кампанію, Рузвэлт аб’ехаў усю акругу аўтам у той час, калі мала хто мог дазволіць сабе мець самаход{{Зноска|Smith|2007|Smith|65—66}}. Дзякуючы ягонай агрэсіўнай кампаніі{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|202—203}}, імя палітыка стала вядомым у даліне Гадсана, і на хвалі дэмакратычнага трыюмфу на выбарах 1910 году Рузвэлт здабыў нечаканую перамогу{{Зноска|Burns|1956|Burns|34}}. [[Файл:Franklin D. Roosevelt in 1912.jpg|значак|зьлева|Рузвэлт у 1912 годзе.]] Не зважаючы на кароткія сэсіі заканадаўчага органу, Рузвэлт ставіўся да сваёй новай пасады як да паўнавартаснай працы{{Зноска|Smith|2007|Smith|68—69}}. Заступіўшы на пасаду 1 студзеня 1911 году, Рузвэлт хутка стаў лідэрам «інсургентаў», то бок групы, што выступала супраць машыны [[Тамані-Хол]], якая дамінавала ў Дэмакратычнай партыі штату. На выбарах у Сэнат ЗША 1911 году Рузвэлт і яшчэ дзевятнаццаць дэмакратаў распачалі працяглую блякаду, выступаючы супраць кандыдатаў, якіх падтрымлівала Тамані. Гэтая арганізацыя ўрэшце падтрымала кандыдатуру паважанага судзьдзі Джэймза О’Гормана, які задавальняў Рузвэлта, і О’Горман быў абраны ў канцы сакавіка{{Зноска|Brands|2009|Brands|57—60}}. У выніку Рузвэлт стаў папулярнай фігурай сярод дэмакратаў Нью-Ёрку{{Зноска|Burns|1956|Burns|34}}. Газэтныя артыкулы й карыкатуры паказвалі «другое прышэсьце Рузвэлта», ад якога ў сябраў Тамані-Холу аж лыткі трэсьліся{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|205—206}}. Неўзабаве па абраньні ў Сэнат штату Нью-Ёрку Рузвэлт стаў [[масонства|масонам]]<ref>{{спасылка|аўтар=Corcoran, Syndney|спасылка=https://www.freemason.com/franklin-d-roosevelt-freemason/|загаловак=Franklin D. Roosevelt — Grand Lodge of Ohio|выдавецтва=Freemasonry|дата публікацыі=04.2022}}</ref>. Ён таксама выступіў супраць Тамані-Хол, падтрымаўшы посьпяховую кампанію [[Томас Ўудра Ўілсан|Ўудра Ўілсана]] за ягонае вылучэньне з боку партыі на выбары 1912 году{{Зноска|Burns|1956|Burns|49}}. Выбары ператварыліся ў трохбаковае супрацьстаяньне, калі Тэадор Рузвэлт пакінуў Рэспубліканскую партыю й распачаў сваю незалежную кампанію як супраць Ўілсана, гэтак і дзейнага рэспубліканскага прэзыдэнта [[Ўільям Гаўард Тафт|Ўільяма Гаўарда Тафта]]. Пастанова Франкліна падтрымаць Ўілсана замест стрыечнага брата, выклівала незадаволенасьць з боку часткі сваякоў, але не Тэадора{{Зноска|Black|2005|Black|62—63}}. У тым годзе Рузвэлт захварэў на [[брушны тыф]], а пасьля быў перавыбраны на сэнатарскую пачаду ў 1912 годзе. Пасьля выбараў ён ачоліў Камітэт сельскай гаспадаркі, а ягоны посьпех у прасоўваньні законаў аб сельскай гаспадарцы й працы стаў папярэднікам ягонай пазьнейшай палітыкі [[Новы курс Рузвэлта|Новага курсу]]{{Зноска|Burns|1956|Burns|44—46}}. Ён стаў больш пасьлядоўна прагрэсіўным, падтрымліваючы праграмы ў галіне працы й сацыяльнага дабрабыту{{Зноска|Burns|1956|Burns|43}}. === Памочнік сакратара флёту === [[Файл:Franklin Roosevelt Secretary of the Navy 1913.jpg|значак|На пасадзе памочніка сакратара флёту ў 1913 годзе.]] З тае прычыны, што Рузвэлт падтрымаў Ўілсана, у рэшце сам Рузвэлт атрымаў прызначэньне ў сакавіку 1913 году на пасаду памочніка сакратара флёту, то бок другога паводле рангу службоўца ў [[Вайскова-марскія сілы ЗША|Дэпартамэнце флёту]] пасьля сакратара [[Джозэфус Дэніелз|Джозэфуса Дэніелза]], які надаваў гэтай пасадзе мала ўвагі{{Зноска|Smith|2007|Smith|97—101}}. Рузвэлт меў асаблівую любоў да флёту, добра разьбіраўся ў тэме й выступаў за вялікія й магутныя вайскова-марскія сілы{{Зноска|Burns|1956|Burns|51}}<ref>Rofe, J. Simon (2008). «'Under the Influence of Mahan': Theodore and Franklin Roosevelt and their Understanding of American National Interest». Diplomacy & Statecraft. 19.4. — С. 732—745.</ref>. Дэніелз і Рузвэлт распрацавалі сыстэму павышэньняў паводле заслугаў і пашырылі цывільны кантроль над аўтаномнымі падразьдзяленьнямі флёту{{Зноска|Smith|2007|Smith|102—106}}. Рузвэлт быў куратарам цывільных супрацоўнікаў флёту й заслужыў павагу лідэраў прафзьвязаў за справядлівасьць у разьвязаньні праблемаў і канфліктаў{{Зноска|Smith|2007|Smith|113—114}}, набываючы каштоўны досьвед у пытаньнях працы, кіраваньня ва ўмовах вайны, марской палітыкі й лягістыкі{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|212}}. Часам Рузвэлт спрыяў дыскрымінацыйнай палітыцы Ўілсана й Дэніелза. Напрыклад, у 1916 годзе ён выканаў загад, які прадугледжваў за значныя сродкі стварэньне асобных прыбіральняў «для [белых] жанчынаў, белых мужчынаў і каляровых». Аднак, хутка ён сутыкнуўся з рашучым супрацівам праваабарончых арганізацыяў, у выніку чаго загад быў адкліканы без тлумачэньняў празь месяц<ref>{{кніга|імя=David T.|прозьвішча=Beito|спасылка=https://books.google.com/books?id=Da4H0QEACAAJ|загаловак=FDR: A New Political Life|месца=Chicago|выдавецтва=Carus Books|год=2025|старонкі=8|isbn=978-1637700693}}</ref>. У 1914 годзе Рузвэлт балятаваўся на месца рэспубліканскага сэнатара [[Эліў Рут]]а, які пайшоў быў у адстаўку. Хоць яго падтрымлівалі сакратар скарбу [[Ўільям Макэду|Ўільям Гібс Макэду]] й губэрнатар Мартын Глін, ён сутыкнуўся з моцным супернікам, якім бым Джэймз Джэрард з Тамані-Холу{{Зноска|Smith|2007|Smith|122—123}}. Ён таксама ня меў падтрымкі Ўілсана, бо прэзыдэнту былі патрэбныя сілы Тамані дзеля ўхваленьня сваёй заканадаўчай праграмы й пераабраньня ў 1916 годзе{{Зноска|Burns|1956|Burns|56}}. Рузвэлт зазнаў цяжкую паразу на дэмакратычных праймэрыз, зразумеўшы, што аднаго фэдэральнага патранажу без падтрымкі [[Белы дом|Белага дому]] недастаткова, каб перамагчы моцную мясцовую арганізацыю{{Зноска|Burns|1956|Burns|57}}{{Зноска|Burns|1956|Burns|60}}. Пасьля выбараў ён і кіраўнік Тамані-Хол [[Чарлз Фрэнсіс Мэрфі]] сталі хаўрусьнікамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|125}}. Рузвэлт зноў засяродзіўся на працы ў Дэпартамэнце флёту, калі ў жніўні 1914 году ў Эўропе пачалася [[Першая сусьветная вайна]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|125—126}}. Не зважаючы на тое, што ён працягнуў публічна падтрымліваць Ўілсана, усё ж такі ён сымпатызаваў Руху падрыхтоўкі, чые лідэры рашуча падтрымлівалі [[Антанта|Антанту]] й заклікалі да нарошчваньня вайсковых сілаў{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|59—61}}. Адміністрацыя Ўілсана пачала пашырэньне флёту пасьля таго, як нямецкі падводны човен патапіў брытанскі лайнэр «[[Лузытанія (лайнэр)|Лузытанія]]». Таксама Рузвэлт дапамог стварыць Рэзэрву ВМС ЗША і Раду нацыянальнай абароны{{Зноска|Smith|2007|Smith|130—132}}. У красавіку 1917 году, пасьля таго як [[Нямецкая імпэрыя]] абвесьціла пра неабмежаваную падводную вайну і атакавала некалькі амэрыканскіх суднаў, [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] ухваліў заклік Ўілсана да абвяшчэньня вайны Нямеччыне{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|62—63}}. Рузвэлт прасіў дазволу служыць афіцэрам флёту, але Ўілсан упарта напіраў на тое, каб той заставаўся памочнікам сакратара. Наступны год Рузвэлт з [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]] каардынаваў перамяшчэньне флёту, бо той павялічыўся ў чатыры разы{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|65—66}}{{Зноска|Smith|2007|Smith|139—140}}. Улетку 1918 году Рузвэлт паехаў у Эўропу, каб праверыць марскія базы й сустрэцца з францускімі й брытанскімі чыноўнікамі. Дзякуючы роднаснай сувязі з Тэадорам Рузвэлтам, яго сустракалі вельмі ўрачыста, не зважаючы на адносна нізкі ранг. Рузвэлт меў доўгія прыватныя аўдыенцыі ў караля [[Георг V|Георга V]] і прэм’ер-міністраў [[Дэйвід Лойд Джордж|Дэйвіда Лойда Джорджa]] й [[Жорж Бэнжамэн Клемансо|Жоржа Клемансо]]<ref name="SpectatorFDR" >{{артыкул|аўтар=O'Brien, Phillips|спасылка=https://www.spectator.co.uk/article/franklin-roosevelt-was-made-in-world-war-one/|загаловак=Franklin Roosevelt was Made in World War One|выданьне=The Spectator|год=08.2024}}</ref>. У верасьні, падчас зваротнага падарожжа ў ЗША, ён захварэў на грыпавую пандэмію з ускладненьнем у выглядзе [[пнэўманія|пнэўманіі]]{{Зноска|GoldmanGoldman|2017|Goldman & Goldman|15}}, што выбіла яго з працы на месяц<ref name="SpectatorFDR"/>. Па заканчэньні вайны ў 1918 годзе Дэніелз і Рузвэлт былі адказныя за дэмабілізацыю флёту{{Зноска|Smith|2007|Smith|171—172}}. Насуперак парадаў старэйшых афіцэраў Рузвэлт асабіста загадаў захаваць авіяцыйны аддзел флёту{{Зноска|Underwood|1991|Underwood|11}}. Ён таксама ўхваліў расьсьледаваньне, якое прывяло да сэксуальнага скандалу ў Ньюпарце, за што атрымаў вымову ад Сэнату ў 1921 годзе<ref name="anb" />. === Кампанія на віцэ-прэзыдэнта === [[Файл:Franklin D. Roosevelt and James Cox in Dayton, Ohio - NARA - 197236.jpg|значак|зьлева|Рузвэлт і [[Джэймз Мідэлтан Кокс|Джэймз Кокс]] на перадвыбарчай імпрэзе ў [[Агаё]] ў 1920 годзе.]] З набліжэньнем заканчэньня прэзыдэнцтва Ўілсана Рузвэлт пачаў плянаваць сваю наступную выбарчую кампанію. Ён зьвярнуўся да арыентаванага на грамадзкія інтарэсы бізнэсоўца [[Гэрбэрт Кларк Гувэр|Гэрбэрта Гувэра]] з прапановай балятавацца на пасаду прэзыдэнта ад Дэмакратычнай партыі на выбарах 1920 году, а Рузвэлт меўся пайсьці кандыдатам на віцэ-прэзыдэнта{{Зноска|Smith|2007|Smith|176—177}}. Плян Рузвэлта, каб Гувэр ачоліў кампанію, разваліўся пасьля таго, як той абвесьціў пра сваю прыхільнасьць да [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]], але Рузвэлт працягваў шукаць спосабы ўласнай намінацыі на пасаду віцэ-прэзыдэнта ў 1920 годзе. Пасьля таго як губэрнатар [[Агаё]] [[Джэймз Мідэлтан Кокс|Джэймз Кокс]] быў абраны на кандыдата ад партыі на Дэмакратычнай нацыянальнай канвэнцыі 1920 году, ён абраў Рузвэлта сваім кандыдатам на віцэ-прэзыдэнта{{Зноска|Smith|2007|Smith|177—181}}. Хоць ягонае вылучэньнем сталася нечаканасьцю для многіх, але ён збалянсаваў кандыдатуру Кокса як больш мерны палітык і прыхільнік Ўілсана й забароны алькаголю, маючы ж да таго вядомае прозьвішча{{Зноска|Burns|1956|Burns|73}}{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|215—216}}. Рузвэлт, якому тады было 38 гадоў, пасьля канвэнцыі сышоў з пасады памочніка сакратара флёту й пачаў агульнанацыянальную перадчыбарчую кампанію{{Зноска|Smith|2007|Smith|181}}. Падчас кампаніі Кокс і Рузвэлт абаранялі адміністрацыю Ўілсана й [[Ліга народаў|Лігу народаў]], якія ў 1920 годзе былі непапулярнымі{{Зноска|Smith|2007|Smith|181—182}}. Рузвэлт асабіста выступаў за ўступ ЗША ў Лігу народаў, але, у адрозьненьне ад Ўілсана, быў прыхільнікам кампрамісу з сэнатарам [[Гэнры Кэбат Лодж|Гэнры Кэбатам Лоджам]] і іншымі «рэзэрвацыяністамі»{{Зноска|Smith|2007|Smith|175—176}}. Рэспубліканец [[Ўорэн Г. Гардынг|Ўорэн Гардынг]] і ягоны кандыдат на віцэ-прэзыдэнта [[Кальвін Кулідж]] разграмілі пару Кокса й Рузвэлта на [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1920 году|прэзыдэнцкіх выбарах]], атрымаўшы перамогу ўва ўсіх штатах, акрамя паўднёвых{{Зноска|Burns|1956|Burns|74}}. Рузвэлт пазьней адзначаў, што сувязі й добрая воля, якія ён набыў падчас кампаніі 1920 году, добра дапамаглі яму ў ягонай [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1932 году|кампаніі 1932 году]]. Выбары 1920 году таксама адзначылі першы публічны ўдзел Элеаноры Рузвэлт, якая зарэкамэндавала сябе як моцная палітычная фігура{{Зноска|Smith|2007|Smith|182—183}}. Пасьля выбараў Рузвэлт вярнуўся ў Нью-Ёрк, дзе займаўся юрыдычнай практыкай і працаваў віцэ-прэзыдэнтам кампаніі Fidelity and Deposit Company{{Зноска|Smith|2007|Smith|184—185}}. == Хвароба == У жніўні 1921 году, у той час калі Рузвэлт разам зь сям’ёй адпачываў на высьпе [[Кэмпабэла]] ў [[Нью-Брансўік]]у, [[Канада]], у Рузвэлта было дыягназавана захворваньне на [[поліяміэліт]], што прывяло да пастаяннага паралічу ніжніх канцавінаў. Гэты дыягназ быў пазьней пастаўлены пад сумнёў<ref>Lomazow, Steven. [http://www.scribd.com/doc/24896077/The-Untold-Neurological-Disease-of-Franklin-Delano «The Untold Neurological Disease of Franklin Delano Roosevelt»]. Scribd Inc.</ref>. Але ўсё сваё жыцьцё Рузвэлт адмаўляўся прызнаваць сябе паралізаваным. Ён праходзіў шырокі спэктар лячэньня, уключаючы [[гідратэрапія|гідратэрапію]], а ў 1926 годзе, ён набыў курорт у [[Ўорм-Спрынгс]], штат [[Джорджыя]], дзе ён прафундаваў цэнтар гідратэрапіі для лячэньня хворых на поліяміэліт, які працуе й да сёньняшняга дня й называецца Інстытут рэабілітацыі імя Рузвэлта ва Ўорм-Спрынгс. Пасьля таго, як ён стаў прэзыдэнтам, ён быў адным з фундатараў Нацыянальнага Фонду дзіцячага паралічу (цяпер вядомы як «March of Dimes»). У той час, Рузвэлт здолеў пераканаць многіх людзей, што яму становіцца лепей, калі ён балатаваўся на дзяржаўныя пасады. Але Франкліну прыйшлося паставіць мэталічныя дужкі ў ягоныя сьцёгны й ногі, ён старанна вучыўся хадзіць сам, падтрымліваючыся трасьцінай. Перамяшчаўся ён у інваліднай калясцы, але на публіцы звычайна зьяўляўся ў вэртыкальнам становішчы, падтрымліваючыся з аднаго боку памочнікам або аднім са сваіх сыноў. У грамадзкай сьвядомасьці Рузвэлт, безумоўна, самы вядомы чалавек, які выжыў, нягледзячы на хваробу на поліяміэліт. Тым ня менш, ягоны ўзрост пры пачатку захворваньня (39 гадоў) й большасьць з сымптомаў ягонай хваробы больш адпавядаюць дыягназу на [[сындром Гіена-Баро]]. == Губэрнатарства ў Нью-Ёрку == [[Файл:Governor Roosevelt and Al Smith.jpg|значак|Рузвэлт з сваім папярэднікам на пасадзе губэрнатара Нью-Ёрку [[Альфрэд Сьміт|Альфрэдам Сьмітам]].]] [[Альфрэд Сьміт|Сьміт]], дэмакратычны кандыдат у прэзыдэнты на [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1928 году|выбарах 1928 году]], запрасіў Рузвэлта балятавацца на пасаду губэрнатара штату Нью-Ёрку на выбарах 1928 году{{Зноска|Burns|1956|Burns|100}}. Рузвэлт першапачаткова супраціўляўся, бо не хацеў пакідаць Ўорм-Спрынгс і баяўся разгромнай перамогі рэспубліканцаў{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|96—98}}. Кіраўнікі партыі ўрэшце пераканалі яго, што толькі ён можа перамагчы рэспубліканскага кандыдата на пасаду губэрнатара, кім быў генэральны пракурор штату Нью-Ёрк [[Альбэрт Отынгер]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|223—225}}. У той час як Сьміт зь вялікім адрывам зазнаў паразу на прэзыдэнцкіх выбарах, сам Рузвэлт быў абраны губэрнатарам зь перавагай толькі ў адзін адсотак{{Зноска|Burns|1956|Burns|101}}. Рузвэлт прапанаваў будаўніцтва гідраэлектрастанцыяў і заняўся разьвязаньнем аграрнага крызісу 1920-х гадоў{{Зноска|Smith|2007|Smith|237—238}}. Адносіны паміж Рузвэлтам і Сьмітам пагоршыліся пасьля таго, як Рузвэлт надумаў не пакідаць на пасадах ключавых прызначэнцаў Сьміта{{Зноска|Smith|2007|Smith|230—233}}. Ён і Элеанора выпрацавалі паразуменьне на ўсю ягоную далейшую кар’еру, згодна зь якой яна будзе сумленна выконваць ролю жонкі губэрнатара, але таксама будзе вольная займацца ўласнымі справамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|235—237}}. У той час ён пачаў ладзіць свае «[[гутаркі ля каміна]]», дзякуючы якім зьвяртаўся да сваіх выбарцаў праз [[радыё]], часта ціснуўшы на заканадаўчы орган штату Нью-Ёрку, каб прасунуць сваю праграму{{Зноска|Smith|2007|Smith|238—239}}. [[біржавы крах 1929 году|Біржавы крах на Ўол-Стрыт]] у кастрычніку 1929 году паклаў пачатак [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|240—241}}. Рузвэлт стварыў дзяржаўную камісію па занятасьці й стаў першым губэрнатарам, які публічна падтрымаў ідэю страхаваньня па беспрацоўі{{Зноска|Smith|2007|Smith|242—243}}. Калі ў траўні 1930 году палітык пачаў сваю кампанію па вылучэньню на другі тэрмін, ён паўтарыў сваю дактрыну «што прагрэсіўны ўрад паводле сваёй сутнасьці мусіць быць жывым і здольным да росту, што барацьба за яго ніколі не спыняецца й што, калі мы паслабімся хоць на адзін момант або на адзін год, мы ня толькі спынімся, але й будзе адкінутымі назад у шэсьці цывілізацыяў»{{Зноска|Burns|1956|Burns|119—120}}. Ён быў пераабраны на другі тэрмін{{Зноска|Burns|1956|Burns|121}}. Рузвэлт прапанаваў шэраг захадаў з наданьнем эканамічнай дапамогі й стварэньнем [[Фэдэральная адміністрацыя надзвычайнай дапамогі|Часовай адміністрацыі надзвычайнай дапамогі]]. Спачатку пад кіраўніцтвам Джэсі Страўса, а затым [[Гары Гопкінз]]а, гэтая ўстанова аказала дапамогу больш як адной траціне насельніцтва Нью-Ёрку ў 1932—1938 гадах{{Зноска|Smith|2007|Smith|250—252}}. У 1930 годзе Рузвэлт прасунуў праз заканадаўчы орган законапраект, які ствараў страхаваньне па старасьці для жыхароў Нью-Ёрку<ref>{{спасылка|спасылка=https://empirestateplaza.ny.gov/hall-governors/franklin-d-roosevelt|загаловак=Franklin D. Roosevelt|выдавецтва=The Official Website of New York State}}</ref>. Ён падтрымаў аднаўленьне лясоў лясоў праз папраўку Г’юіта ў 1931 годзе, што стварыла дзяржаўную лясную сыстэму Нью-Ёрку<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dec.ny.gov/lands/4982.html|загаловак=History Of State Forest Program|выдавецтва=New York State Department of Environmental Conservation}}</ref>. Рузвэлт таксама распачаў расьсьледаваньне карупцыі ў Нью-Ёрку сярод судовай сыстэмы, паліцыі й арганізаванай злачыннасьці, што прывяло да стварэньня камісіі Сыбэры. Гэтыя расьсьледаваньні выкрылі сетку з вымагальнікаў, што стала вынікам звальненьня многіх дзяржаўных службоўцаў і заняпаду арганізацыі Тамані-Хол<ref>{{кніга|імя=Oliver E.|прозьвішча=Allen|спасылка=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle/page/233|загаловак=The Tiger: The Rise and Fall of Tammany Hall|выдавецтва=Addison-Wesley Publishing Company|старонкі=[https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle/page/233 233–50]|isbn=978-0-201-62463-2}}</ref>. == Прэзыдэнцтва == === Першы прэзыдэнцкі тэрмін (1933—1937) === [[Файл:ElectoralCollege1932.svg|значак|зьлева|Вынікі выбараў 1932 году. Штаты, які галасавалі за Рузвэлта пазначаныя сінім.]] Калі Рузвэлт стаў прэзыдэнтам 4 сакавіка 1933 году (праз 32 дні пасьля таго, як [[Адольф Гітлер]] быў прызначаны [[канцлер]]ам Нямеччыны) ЗША была ў самым горшым стане ў сваёй гісторыі. Чвэрць працаздольнага насельніцтва была беспрацоўнай. Фэрмэры аказаліся ў цяжкім становішчы, калі цэны ўпалі на 60%. Прамысловая вытворчасьць зьнізілася больш чым удвая з 1929 году. Два мільёны чалавек засталіся без прытулку. Да вечара 4 сакавіка, 32 з 48 штатаў, у тым ліку й [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|акруга Калюмбія]] зачынілі свае банкі<ref>Jonathan Alter, The Defining Moment (2006), ст. 190.</ref>. Нью-Ёрцкі Фэдэральны рэзэрвовы банк ня змог адкрыцца на наступны дзень, бо за некалькі дзён да гэтага кліенты ў паніцы зьнімалі вялізарныя суммы са свайго рахунку<ref>Kennedy, Susan Estabrook (March 13, 1933). [https://web.archive.org/web/20070930214931/http://www.time.com/time/printout/0,8816,745289,00.html «Bottom (The Banking Crisis of 1933)»]. Time Magazine.</ref>. Пачынаючы са сваёй інаўгурацыйнай прамовы Рузвэлт абвінавачваў у эканамічнай крызе банкіраў і фінансістаў, якія імкнучыся да прыбытку, улічвалі толькі ўласныя інтарэсы. [[Файл:Vincenzo Laviosa - Franklin D. Roosevelt - Google Art Project.jpg|значак|Палітык на пачатку 1930-х гадоў.]] На другі дзень на сваёй пасадзе Рузвэлт абвесьціў аб чатырохдзённых агульнанацыянальных «банкаўскіх вакацыяў», каб спыніць набегі ўкладальнікаў, якія масава здымалі свае грошы<ref name="FDR Domestic Affairs" >{{спасылка|аўтар=Leuchtenburg, William E.|спасылка=https://millercenter.org/president/fdroosevelt/domestic-affairs|загаловак=FDR: Domestic Affairs|выдавецтва=Univ. of Virginia Miller Center of Public Affairs|дата публікацыі=10.2016}}</ref>. Ён склікаў надзвычайную сэсію Кангрэсу на 9 сакавіка, калі Кангрэс амаль без абмеркаваньня ўхваліў [[Надзвычайны банкаўскі закон]]<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Закон, першапачаткова распрацаваны адміністрацыяй Гувэра й банкірамі Ўол-стрыт, надаў прэзыдэнту паўнамоцтвы асабіста вызначаць наконт адкрыцьця й закрыцьця банкаў і дазваляў [[Фэдэральны рэзэрвовы банк|Фэдэральным рэзэрвовым банкам]] выпускаць банкноты{{Зноска|Leuchtenburg|2015|Leuchtenburg|147—148}}. «Кангрэс ста дзён» ухваліў беспрэцэдэнтную колькасьць законаў і стаў арыентырам, зь якім пачалі параўноўваць Рузвэлтавых наступнікаў{{Зноска|Smith|2007|Smith|312}}<ref>{{навіна|аўтар=Liptak, Kevin|спасылка=http://www.cnn.com/2017/04/23/politics/donald-trump-history-100-days/index.html|загаловак=History of Measuring Presidents' First 100 days|выдавец=CNN|дата публікацыі=04.2017}}</ref>. Калі банкі адкрыліся 15 сакавіка, кошты акцыяў вырасьлі на 15%, і ў наступныя тыдні больш за 1 мільярд даляраў вярнуўся ў банкаўскія сховішчы, што здушыла паніку на рынку<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. 22 сакавіка Рузвэлт падпісаў [[Закон Калена–Гарысана]], які скасаваў «сухі закон»{{Зноска|Leuchtenburg|2015|Leuchtenburg|151—152}}. Гісторыкі катэгарызавалі праграму Рузвэлта як «дапамога, аднаўленьне й рэфармаваньне». Рузвэлт стварыў шэраг установаў і зрабіў захады, накіраваных на аказаньне дапамогі. [[Фэдэральная адміністрацыя надзвычайнай дапамогі]] пад кіраўніцтвам Гары Гопкінза пачала разьмеркаваньне гэтай дапамогі штатам{{Зноска|Smith|2007|Smith|322}}. [[Адміністрацыя грамадзкіх работ]] (АГР) пад кіраўніцтвам міністра ўнутраных справаў [[Гаралд Ікес|Гаралда Ікеса]] кантралявала будаўніцтва буйных цывільных аб’ектаў, сярод якіх былі плаціны, масты й школы{{Зноска|Smith|2007|Smith|322}}. [[Адміністрацыя сельскай электрыфікацыі]] (АСЭ) упершыню праклала электрычныя лініі ў сельскія рэгіёны<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Найбольш папулярнай установай Новага курсу — і ўлюбёнай Рузвэлтам — быў [[Цывільны корпус аховы прыроды]] (ЦКАП), які наняў падрадзіў 250 тысячаў беспрацоўных мужчынаў на сельскія праекты. Рузвэлт таксама пашырыў [[Карпарацыя фінансавай рэканструкцыі|Карпарацыю фінансавай рэканструкцыі]], якая фінансавала чыгункі й прамысловасьць. Кангрэс надаў [[Фэдэральная гандлёвая камісія|Фэдэральнай гандлёвай камісіі]] шырокія рэгулятыўныя паўнамоцтвы й забясьпечыў іпатэчную дапамогу мільёнам фэрмэраў і ўладальнікаў дамоў. Прэзыдэнт таксама стварыў Адміністрацыю сельскагаспадарчага карэктаваньня, каб павысіць цэны на прадукцыю, плацячы фэрмэрам за тое, каб яны не засявалі частку зямлі й скарацілі статкі{{Зноска|Smith|2007|Smith|318—323}}. Аднак, гэтая палітыка была моцна крытыкаваная, бо ў некаторых выпадках ураджай наўмысна зьнішчалі, а быдла забівалі<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. [[Файл:FDR video montage.ogv|значак|зьлева|Калекцыя відэа з Рузвэлтам.]] Эканамічная рэформа абдылася праз [[Закон аб нацыянальным аднаўленьні прамысловасьці]] 1933 году. Ён імкнуўся спыніць драпежную канкурэнцыю, прымушаючы галіны ўсталёўваць правілы, сярод якіх мусілі быць мінімальныя цэны, пагадненьні аб неканкурэнцыі, абмежаваньні вытворчасьці. Лідэры прамысловасьці ўзгаднялі правілы з чыноўнікамі, якія наўзамен прыпынялі антыманапольнае заканадаўства й падтрымлівалі павышэньне заробкаў. У траўні 1935 году [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўны суд]] прызнаў гэты закон неканстытуцыйным, што стала ўдарам для Рузвэлта{{Зноска|Hawley|1995|Hawley|124}}. Ён рэфармаваў фінансавыя рэгуляцыі праз [[Закон Гласа–Стыгала]], стварыўшы [[Фэдэральная карпарацая страхаваньня дэпазытаў|Фэдэральную карпарацыю страхаваньня дэпазытаў]], якая гарантавала забясьпечанасьць ашчадным укладаньням. Закон таксама абмяжоўваў сувязі паміж камэрцыйнымі банкамі й інвэстыцыйнымі фірмамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|331—332}}. У 1934 годзе была створаная Камісія па каштоўных паперах і біржах дзеля рэгуляваньня гандлю каштоўнымі паперамі, а [[Фэдэральная камісія па сувязях]] зьявілася з мэтай рэгуляваньня тэлекамунікацыяў{{Зноска|Smith|2007|Smith|346}}. Закон аб нацыянальным аднаўленьні прамысловасьці прадугледжваў 3,3 мільярдаў даляраў на праекты АГР для падтрымкі аднаўленьня эканамічнага жыцьця{{Зноска|Savage|1991|Savage|160}}. Рузвэлт разам з сэнатарам Норысам стварыў найбуйнейшае дзяржаўнае прамысловае прадпрыемства ў гісторыі ЗША — [[Адміністрацыя даліны Тэнэсі|Адміністрацыю даліны Тэнэсі]] (АДТ), якая будавала плаціны й электрастанцыі, прадухіляла наступствы паводкі й мадэрнізавала сельскую гаспадарку й павышала побытавыя ўмовы жыцьця ў беднай даліне Тэнэсі. Аднак мясцовыя жыхары крытыкавалі АДТ за высяленьне тысячаў людзей дзеля рэалізацыі згаданых праектаў<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Служба аховы глебы навучала фэрмэраў эфэктыўным мэтадам апрацоўкі зямлі, і разам з АДТ Рузвэлт стаў «бацькам аховы глебы»<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Выканаўчы загад 6102 абавязваў усіх грамадзянаў ЗША прадаць золата дзяржаве, а ягоная цана была павышаная з 20 да 35 даляраў за унцыю<ref name="Traynor-2013" >{{навіна|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/investing/gold/9968494/Roosevelts-gold-confiscation-could-it-happen-again.html|загаловак=Roosevelt's Gold Confiscation: Could It Happen Again?|выдавец=The Daily Telegraph|дата публікацыі=04.2013}}</ref>. Мэтаю было супрацьдзеяньне дэфляцыі, якая паралізавала эканоміку{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|4}}{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|320—339}}. Рузвэлт спрабаваў выканаць перадвыбарчыя абяцаньні, скараціўшы фэдэральны бюджэт. Захады з гэтае прычыны ўлучалі зьмяншэньне вайсковых выдаткаў з 752 млн даляраў у 1932 годзе да 531 млн у 1934-м годзе, а таксама скарачэньне на 40% выдаткаў на дапамогу вэтэранам. 500 тысячаў вэтэранаў і ўдоваў былі выкрасьленыя з пэнсійных сьпісаў, а выплаты астатнім былі зьменшаныя. Фэдэральныя заробкі былі скарочаныя, а фінансаваньне навукі й адукацыі таксама скарэктаваныя ў бок зьніжэньня. Такія крокі моцна ўзбудзілі вэтэранаў, якія праз уласныя арганізацыі дамагліся ня толькі вяртаньня большасьці выплатаў, але нават і іхняга павелічэньня ўжо ў 1934 годзе{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|4}}{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|448—452}}. Кангрэс пераадолеў вэта прэзыдэнта й прасунуў Закон аб бонусах у студзені 1936 году{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|249}}. Ён накіраваў у эканоміку сумы, роўныя 2% ВУП, што надало значны стымулюючы эфэкт<ref>{{артыкул|аўтар=Hausman, Joshua K.|загаловак=Fiscal Policy and Economic Recovery: The Case of the 1936 Veterans' Bonus|выданьне=American Economic Review|том=106|нумар=4|старонкі=1100—43|год=04.2016|DOI=10.1257/aer.20130957}}</ref>. Сэрыя радыё-прамоваў Рузвэлта, вядомая як «[[гутаркі ля каміна]]», дала магчымасьць прадставіць Франкліну Рузвэлту свае прапановы беспасярэдне да амэрыканскай грамадзкасьці. === Другі прэзыдэнцкі тэрмін (1937—1941) === На прэзыдэнцкіх выбарах 1936 году, Рузвэлт прадставіў праграму, якая працягвала Новы курс. Ягоны супраціўнік, губэрнатар штата [[Канзас]] [[Альф Лэндон]] шмат што пераняў з Новага курсу Рузвэлта, але атрымаў паразу. Рузвэлт заваяваў 60,8% галасоў і атрымаў перамогу ў кожным штаце, за выключэньнем [[Мэн (штат)|Мэна]] й [[Вэрмонт|Вэрманта]]. Дэмакраты атрымалі яшчэ больш месцаў у [[Кангрэс]]е. Рузвэлт быў падтрыманы кааліцыяй выбаршчыкаў, якая ўключала традыцыйных дэмакратаў па ўсёй краіне, дробных фэрмэраў, «Самавіты Поўдзень», каталікоў, выбаршчыкоў зь вялікіх гарадоў, прафзьвязы, афраамэрыканцаў поўначы, габрэяў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі й палітычных лібэралаў. Гэтую кааліцыю часьцяком адносяць да кааліцыі Новага курсу, і яна заставалася амаль нязьменнай для [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] да 1960 году. У адрозьненьне ад першага прэзыдэнцкага тэрміну, вельмі мала асноўных законаў было прынята падчас другога, сярод іх стварэньне органа [[Арганізацыя жыльлёвага кіраваньня ЗША|Жыльлёвага кіраваньня ЗША]] ў 1937 годзе, прыняцьцё другога сельскагаспадарчага рэгулюючага акту й закону аб справядлівых працоўных стандартах у 1938 годзе, які ўсталяваў мінімальную колькасьць заработкаў. Калі эканоміка пачала пагаршацца яшчэ раз у канцы 1937 году, Рузвэлт прасоўваў агрэсіўную праграму стымуляваньня, прасіўшы Кангрэс выдзяліць $5 млрд на дапамогу й аплату грамадзкай працы. Гэта дазволіла ў канчатковым выніку стварыць каля 3,3 мільёну працоўных месцаў да 1938 году. Вярхоўны суд быў галоўнай перашкодай на шляху праграмы Рузвэлта падчас ягонага другога тэрміну, ён аналяваў многія зь яго праграмаў. У прыватнасьці ў 1935 годзе Суд аднагалосна пастанавіў, што закон аб нацыянальным індустрыяльным аздараўленьні быў неканстытуцыйнай праявай перадачы заканадаўчай улады прэзыдэнту. Рузвэлт ашаламіў Кангрэс напачатку 1937 году, прапанаваўшы закон, які дазваляў яму прызначаць да шасьці новых судзьдзяў, каб «уліць новую кроў»<ref>{{Спасылка|аўтар=Pusey, Merlo J.|url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1958/3/1958_3_24.shtml|загаловак=F.D.R. vs. the Supreme Court|копія =http://web.archive.org/web/20060507103227/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1958/3/1958_3_24.shtml | дата копіі =7 траўня 2006 }}, American Heritage Magazine, April 1958,Volume 9, Issue 3</ref>. Гэты плян сутыкнуўся з інтэнсіўным палітычным супрадзьдзеяньнем ягонай уласнай партыі, на чале зь віцэ-прэзыдэнтам [[Джон Нэнс Гарнэр|Гарнэрам]], так як ён парушаў прынцыпы [[падзяленьне ўлады|падзяленьня ўлады]] й надаваў прэзыдэнту кантроль над судом. Прапановы Рузвэлта былі разьбіты. Суд таксама адступіў ад канфрантацыі з адміністрацыяй, прызнаўшы законы аб працоўных узаемаадносінах і сацыяльным забесьпячэньні адпаведнымі канстытуцыі. Сьмерці й выхады на пэнсію неўзабаве дазволілі Рузвэлту прасунуць у Вярхоўны суд лаяльных да сябе судзьдзяў. Паміж 1937 і 1941 гадамі, ён прызначыў восем судзьдзяў. Рузвэлт меў моцную падтрымку з боку хуткарослых [[прафзьвяз]]аў, але цяпер яны падзелены на дзьве варагуючыя арганізацыі «''Амэрыканская фэдэрацыя працы''» (AFL) й «''Кангрэс прамысловых прафзьвязаў''» (CIO), апошняя на чале з [[Джон Льюіс|Джонам Льюісам]]. Рузвэлт прамовіў на гэты конт: «чума на абодва вашыя дамы», але разьяднанасьць саслабіла партыю на выбарах з 1938 па 1946 гадох. Пасьля лістападаўскіх выбараў 1938 году дэмакраты страцілі 6 месцаў у Сэнаце й 71 месца ў Палаце прадстаўнікоў. Страты былі зафіксаваны ў асноўным у кааліцыі дэмакратаў, якія падтрымлівалі Новы курс. У 1939 годзе ў Кангрэсе [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцы]], ачоленыя сэнатарам [[Робэрт Тафт|Робэртам Тафтам]], сфармавалі кансэрватыўную кааліцыю з паўднёвымі дэмакратамі, практычна паклаўшы канец здольнасьці Рузвэлта да лёгкага прасоўваньня сваіх прапановаў і прыняцьцё іх у якасьці законаў. Закон аб мінімальнай колькасьці заработкаў у 1938 годзе быў апошнім значным законам з рэформаў Новага курсу, прынятым Кангрэсам. ==== Зьнешняя палітыка ==== [[Файл:Quezon Roosevelt.jpg|міні|справа|Рузвэлт з другім прэзыдэнтам Філіпінаў [[Мануэль Кесон|Мануэлем Кесонам]]]] Прыход да ўлады дыктатара [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў [[Нямеччына|Нямеччыне]] выклікаў небясьпеку новай сусьветнай вайны. Тым ня менш, у 1937 годзе Кангрэс прыняў яшчэ больш жорсткі акт нэўтралітэту. Але калі [[кітайска-японская вайна 1937—1945 гадоў|кітайска-японская вайна]] пачалася ў гэтым жа годзе, грамадзкае меркаваньне выступала за дапамогу [[Кітай|Кітаю]], і Рузвэлт спрабаваў знайсьці розныя спосабы, каб дапамагчы гэтай краіне<ref>Robert Dallek, Franklin D. Roosevelt and American foreign policy, 1932—1945 (1995) p. 273</ref>. У кастрычніку 1937 году ён даў «[[Карантынная прамова|Карантынную прамову]]», мэтай якой ставілася ўтрыманьне агрэсараў. Ён выказаў здагадку, што мілітарысцкія дзяржавы разглядаюцца як пагроза грамадзкаму здароўю й павінны знаходзіцца ў «''карантыне''». Пры гэтым ён таемна прасоўваў праграму будаўніцтва вялікай колькасьці падводных лодак, якія маглі бы блякаваць Японію<ref>Williamson Murray and Allan R. Millett, A war to be won: fighting the Second World War (2001) pp 223—224</ref>. Але ў часы падпісаньня [[Мюнхэнская дамова 1938 году|Мюнхэнскай дамовы]] ў 1938 годзе, на якой ЗША не былі прадстаўленыя, Рузвэлт заявіў, што ЗША не далучацца да блёку супыненьня Гітлера ні пры якіх абставінах, і ён ясна даў зразумець, што ў выпадку нямецкае агрэсіі супраць [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], ЗША будуць захоўваць нэўтралітэт<ref>Dallek, Franklin D. Roosevelt and American foreign policy, 1932—1945 p. 166-73</ref>. З-за шырокіх ізаляцыяніскіх настрояў Рузвэлт сказаў у 1939 годзе, што [[Францыя]] й [[Вялікабрытанія]] ёсьць «першая лінія абароны» для ЗША й яны маюць патрэбу ў амэрыканскай дапамозе, але пацьвердзіў, што Армія ЗША ваяваць ня будзе. Увесну 1939 году Рузвэлт дазволіў французам рабіць вялікія заказы амэрыканскай авіяцыйнай прамысловасьці па наяўна-разьліковай сыстэме, як гэта дазволена законам. Але большасьць заказаных самалётаў не пасьпелі прыбыць у Францыю да ейнай паразы ў траўні 1940 году, таму ў чэрвені 1940 году Рузвэлт частку францускіх заказаў прадаў брытанцам. Калі ў 1939 годзе ўспыхнула [[Другая сусьветная вайна]], Рузвэлт адкінуў пазыцыю Ўілсана па нэўтралітэце й шукаў шляхі, каб дапамагчы Ангельшчыне й Францыі ў ваенным дачыненьні<ref>Black, Franklin Delano Roosevelt, pp 503—506</ref>. Спачатку прэзыдэнт даў толькі ўтоеную падтрымку адмены [[эмбарга]] зброі, якое дзейнічала паводле палажэньняў «закону аб нэўтралітэце»{{Зноска|Burns|1956|Burns|396}}. Ён пачаў рэгулярную перапіску зь Першым лордам Адміралцейства [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] у верасьні 1939 году, абмяркоўваючы шляхі аказаньня падтрымкі Вялікабрытаніі. У траўні 1940 году Чэрчыль стаў прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі. === Трэці прэзыдэнцкі тэрмін (1941—1945) === Два прэзыдэнцкія тэрміны былі традыцыяй у няпісаных правілах, да 22-й папраўцы, якая была зроблена пасьля ягонага прэзыдэнцтва, бо яшчэ [[Джордж Вашынгтон]] адмовіўся балятавацца на трэці тэрмін у 1796 годзе. Да таго два амэрыканскія прэзыдэнты [[Уліс Сымсан Грант|Ўліс Грант]] і [[Тэадор Рузвэлт]] былі атакованы нават за тое, што жадалі атрымаць пасаду прэзыдэнта на трэці тэрмін, нават не запар. Рузвэлт сыстэматычна падрываў рэпутацыю бачных дэмакратаў, якія маглі бы балятавацца ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]], у тым ліку двух чальцоў ураду, дзяржаўнага сакратара [[Кордэл Гал|Кордэла Гала]] й [[Джэймз Фарлі|Джэймза Фарлі]], кіраўніка выбарчай кампаніі Рузвэлта ў 1932 і 1936 гадох, генэральнага паштмайстара і старшыню дэмпартыі. На ўнутрыпартыйнай канфэрэнцыі ў [[Чыкага]] Рузвэлт меў доступ да сыстэмы рэгуляваньня [[гук]]ам у залі. На зьезьдзе апазыцыя была дрэнна арганізавана, але Фарлі меў нейкую падтрымку. Рузвэлт заявіў, што ён ня быць балятавацца, калі не падрыхтуецца, і паведаміў, што дэлегаты вольныя галасаваць за каго-небудзь іншага. Дэлегаты ўзрушыліся, а затым гучнагаварыцель пракрычаў: «Мы хочам Рузвэлта… Сьвет хоча Рузвэлта!» Дэлегаты адзічэлі й ён быў вылучаны 946 голасам супраць 147 у першым туры. [[Тактыка]], якую выкарысаў Рузвэлт была не зусім удалай, бо ягоная мэта складалася ў тым, каб быць вылучаным на падставе аднадушнай ухвалы<{{Зноска|Burns|1956|Burns|428}}. Новым намінантам на пасаду віцэ-кандыдата ў прэзыдэнты быў вылучаны [[Гэнры Эгард Ўолес]], лібэральны інтэлігент, які да гэтага працаваў міністрам сельскай гаспадаркі{{Зноска|Burns|1956|Burns|408—415}}. У сваёй кампаніі супраць рэспубліканца [[Ўэндэл Ўілкі|Ўэндэла Ўілкі]], Рузвэлт падкрэсьліў, што ягоны пасьпяховы вопыт кіраўніцтва будзе вельмі карысным, а таксама тое, што ён зробіць усё магчымае, каб Злучаныя Штаты не ўвязаліся ў вайну. У адным са сваіх выступаў ён заявіў, зьвяртаючыся да патэнцыйных навабранцаў, што «вы, хлопцы, ня будзе адпраўлены на любую чужую вайну». Ён выйграў выбары 1940 году з 55% галасоў выбаршчыкаў, атрымаўшы перамогу ў 38 штатах з 48{{Зноска|Burns|1956|Burns|454}}. Зрух налева ў адміністрацыі быў паказаны ў назначэньні Генры Эгарда Ўолеса ў якасьці віцэ-прэзыдэнта замест кансэрватыўнага [[тэхас]]ца [[Джон Нэнсі Гарнэр|Джона Нэнсі Гарнэра]], які стаў лютым ворагам Рузвэлта пасьля 1937 году. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Conrad|прозьвішча=Black|спасылка=https://books.google.com/books?id=lYVCi70HaigC|загаловак=Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom|выдавецтва=PublicAffairs|год=2005|isbn=978-1-58648-282-4|ref=Black}} * {{кніга|імя=H. W.|прозьвішча=Brands|спасылка=https://books.google.com/books?id=bmKMa_y3hh0C|загаловак=Traitor to His Class: The Privileged Life and Radical Presidency of Franklin Delano Roosevelt|выдавецтва=Anchor Books|год=2009|isbn=978-0-307-27794-7|ref=Brands}} * {{кніга|імя=James MacGregor|прозьвішча=Burns|спасылка=https://archive.org/details/rooseveltliont00jame|загаловак=Roosevelt: The Lion and the Fox|выдавецтва=Easton Press|год=1984|isbn=978-0-15-678870-0|ref=Burns}} * {{кніга|імя=Robert|прозьвішча=Dallek|загаловак=Franklin D. Roosevelt: A Political Life|выдавецтва=Viking|isbn=978-0-69-818172-4|ref=Dallek}} * {{кніга|аўтар=Goldman, Armond S.; Goldman, Daniel A.|загаловак=Prisoners of Time: The Misdiagnosis of FDR’s 1921 Illness|выдавецтва=EHDP Press|год=2017|isbn=978-1-939-82403-5|ref=GoldmanGoldman}} * {{кніга|імя=John|прозьвішча=Gunther|спасылка=https://archive.org/details/rooseveltinretro00gunt|загаловак=Roosevelt in Retrospect|выдавецтва=Harper & Brothers|год=1950|ref=Gunther}} * {{кніга|імя=Jean Edward|прозьвішча=Smith|спасылка=https://archive.org/details/fdr00smit|загаловак=FDR|выдавецтва=Random House|год=2007|isbn=978-1-4000-6121-1|ref=Smith}} * {{кніга|імя=Jeffery S.|прозьвішча=Underwood|спасылка=https://books.google.com/books?id=7BOe6NR-9BsC&pg=PA11|загаловак=The Wings of Democracy: The Influence of Air Power on the Roosevelt Administration, 1933–1941|выдавецтва=Texas A&M University Press|год=1991|isbn=978-0-89096-388-3|ref=Underwood}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.fdrlibrary.marist.edu/ Прызэдэнцкая бібліятэка і музэй Фракліна Д. Рузвэлта] {{Прэзыдэнты ЗША}} {{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рузвэлт, Франклін Дэлана}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку (штат)]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 5rvaznc5avohl0s45z9kune10sfw0sy 2676360 2676359 2026-06-26T16:17:21Z Dymitr 10914 /* Літаратура */ дапаўненьне 2676360 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Франклін Дэлана Рузвэлт |выява = |памер = |подпіс_пад_выявай = |пасада = 32-ы [[Прэзыдэнт ЗША]] |пачатак_тэрміну = 4 сакавіка 1933 |канец_тэрміну = 12 красавіка 1945 |папярэднік = [[Гэрбэрт Кларк Гувэр]] |наступнік = [[Гары С. Труман]] |месца_нараджэньня = [[Гайд Парк]], [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |месца_сьмерці = [[Ўорм Спрынгс]], [[Джорджыя]], [[ЗША]] |партыя = |сужэнец = [[Элеанора Рузвэлт]] |дзеці = |адукацыя = [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкі каледж]],<br />[[Калюмбійская школа права]] |бацька = |маці = |узнагароды = |подпіс = Franklin Roosevelt Signature.svg }} '''Фра́нклін Дэ́лана Ру́звэлт''' (1882—1945) — 32-ы прэзыдэнт [[ЗША]] й цэнтральная фігура ў падзеях сьвету ў сярэдзіне XX стагодзьдзя, кіраваўшы Злучанымі Штатамі падчас [[Вялікая дэпрэсія|сусьветнай эканамічнай крызы]] й [[Другая сусьветная вайна|сусьветнай вайны]]. Адзіны амэрыканскі прэзыдэнт абраны больш чым на два тэрміны. Рузвэлт перамог дзеючага прэзыдэнта рэспубліканца [[Гэрбэрт Кларк Гувэр|Гэрбэрта Гувэра]] ў лістападзе 1932 году, падчас Вялікай дэпрэсіі. Спалучэньне ў Рузвэлта якасьцяў аптымізму й актыўнасьці спрыяла адраджэньню нацыянальнага духу. У цесным супрацоўніцтве з [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] і [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]], вядучымі саюзьнікамі супраць [[Трэці Райх|нацыскай Нямеччыны]] й [[Японія|Японіі]] ў Другой сусьветнай вайне, ён памёр калі перамога была ўжо дзелам часу. Пачынаючы са сваіх «[[Першыя сто дзён|першых ста дзён]]» у офісу, якія пачаліся 4 сакавіка 1933 году, Рузвэлт адразу ж узяў арыентыр на [[Новы курс Рузвэлта|Новы курс]] — комплекс праграмаў, прызначаных для атрыманьня дапамогі (асабліва забесьпячэньне беспрацоўных дзяржаўнымі працоўнымі месцамі), аднаўленьне эканомікі й рэформаў, шляхам рэгуляваньня дзейнасьці [[Ўол-стрыт]], банкаў і транспарту. Паляпшэньне стану эканомікі праходзіла вельмі хутка з 1933 па 1937 гады, але затым наступіла глыбокая [[рэцэсія]]. Двухпартыйная кансэрватыўная кааліцыя, утвораная ў 1937 годзе перашкодзіла яму прасунуць шмат якія новыя законапраекты, таму былі адменены многія з праграмаў надзвычайнай дапамогі, калі беспрацоўе практычна скончылася падчас Другой сусьветнай вайны. Большасьць правілаў Новога курсу былі спынены каля 1975—1985 гадоў, за выключэньнем рэгуляваньня Ўол-стрыт [[каштоўныя паперы|каштоўнымі паперамі]] й [[біржа]]й, якое ўсё яшчэ існуе. Нараўне зь некалькімі больш дробнымі праграмамі, працягваюць існаваць [[Фэдэральная карпарацыя страхаваньня дэпазытаў]], якая была створана ў 1933 годзе, і сацыяльнае забесьпячэньне, якое Кангрэс прыняў у 1935 годзе. Калі сусьветная вайна была амаль непазьбежнай пасьля 1938 году, з-за японскага ўварваньня ў [[Кітай]] і агрэсіі нацысцкай Нямеччыны, Рузвэлт аказаў моцную дыпляматычную й фінансавую падтрымку Кітаю й [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], захоўваючы афіцыйна нэўтралітэт. Ягонай мэтай было зрабіць Амэрыку «арсэналам дэмакратыі», якая будзе пастаўляць баепрыпасы да саюзьнікаў. Ён дамогся амаль аднадушнай аб’явы вайны супраць Японіі пасьля нападу японцаў на [[Пэрл-Гарбар]] 7 сьнежня 1941 году, назваўшы яго «днём, калі будзе жыць ганьба». Ён кіраваў мабілізацыяй эканомікі ЗША ў падтрымку намаганьняў саюзьнікаў у вайне. Беспрацоўе зьнізілася да 2%, дзейнасьць праграмаў дапамогі ў асноўным скончылася, а прамысловая эканоміка хутка расла, калі мільёны людзей пераехалі ў новыя працоўныя месцы ў ваенныя цэнтры, а 16 мільёнаў мужчын і 300 000 жанчын былі мабілізаваны на ваенную службу. Рузвэлт дамінаваў на амэрыканскай палітычнай сцэне, ня толькі напрацягу дванаццаці гадоў свайго прэзыдэнцтва, але й дзесяцігодзьдзі пазьней. Новы курс Рузвэлта аб’яднаў вакол сябе прафзьвязы, афраамэрыканцаў, сельскіх белых паўднёўцаў і іншых. Рузвэлт лічыцца адным зь лепшых прызэдэнтаў ЗША. == Асабістае жыцьцё == === Прозьвішча === Рузвэлт ёсьць англізаванай формай [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] прозьвішча «ван Роозвэлт» або «ван Розэнвэлт», што азначае з «поля ружаў»<ref>[https://web.archive.org/web/20071114082955/http://genealogy.about.com/library/surnames/r/bl_name-ROOSEVELT.htm «Roosevelt — Surname Meaning, Origin for the Surname Roosevelt Genealogy»]. The New York Times.</ref>. Нягледзячы на тое, што некаторыя выкарыстоўвалі англізаванае вымаўленьне {{IPA|[ˈruːzəvɛlt]}}, сам Рузвэлт выкарыстоўваў форму {{IPA|[ˈroʊzəvəlt]}}. Рузвэлт паходзіў з адной з найстарэйшых сем’яў у штаце [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]. Рузвэлты вызначыліся й у іншых галінах, ня толькі ў палітыцы. Адзін з продкаў, Ісаак Рузвэлт, служыў у міліцыі Нью-Ёрку падчас [[амэрыканская рэвалюцыя|амэрыканскай рэвалюцыі]]. Рузвэлт наведваў мерапрыемствы Нью-Ёрцкага таварыства «[[Сыны амэрыканскай рэвалюцыі|Сыноў амэрыканскай рэвалюцыі]]», і навата ўступіў у арганізацыю, пакуль быў прэзыдэнтам. Маці Рузвэльта назвала яго імём свайго любага дзядзькі Франкліна Дэлана. Родапачынальнікам сям’і Дэлана ў Амэрыцы быў Філіп дэ ла Ной, першы [[гугеноты|гугенот]] у [[Новы Сьвет (Амэрыка)|Новым Сьвеце]], чыё прозьвішча ў англізаваным варыянце гучыць як Дэлана. === Раньнія гады === [[Файл:Franklin D. Roosevelt as an eleven-year-old teenager, 1893.jpg|міні|120пкс|Рузвэлт у 1893 годзе]] Франклін Дэлана Рузвэлт нарадзіўся 30 студзеня 1882 году ў горадзе Гадсан-Валі [[Гайд Парк|Гайд-Парка]], [[Нью-Ёрк]]. Ягоны бацька, Джэймз Рузвэлт, і ягоная маці, Сара Эн Дэлана, абодва былі з заможных старажытных сем’яў Нью-Ёрку, [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] й [[францыя|францускага]] паходжаньня адпаведна. Франклін быў іхным адзіным дзіцём. Рузвэлт рос у атмасфэры дастачы. Сара была прыналежнай маці, але Джэймз, якому было 54, калі нарадзіўся Франклін, на думку некаторых, быў аддаленым бацькам, нягледзячы на тое, што біёграф Джэймз Бэрнз пісаў, што ўзаемаадносіны Джэймза з сынам былі больш, чым тыповымі ў тыя часы. Сара мела больш значны ўплыў на Франкліна ў першыя гады, яна аднойчы заявіла: «Мой сын Франклін — Дэлана, ня Рузвэлт». Частыя паездкі ў [[Эўропа|Эўропу]] з бацькамі пазнаёмілі Рузвэлта з [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[француская мова|францускай мовамі]]. Ён навучыўся езьдзіць вярхом, страляць, займаўся грэбляй, гуляў у пола й [[тэніс]]. Рузвэлт таксама гуляў [[гольф]], калі быў падлеткам. І, акрамя таго, навучыўся хадзіць пад ветразем, за што бацька падарыў яму ветразнае судна, якое Франклін назваў «Маладзік». Рузвэлт наведваў школу Гротан, эпіскапальную школу-інтэрнат у штаце [[Масачусэтс]]. Там Франклін знаходзіўся пад моцным уплывам свайго дырэктара, Эндыкота Пабады, які заўсёды маўляў пра абавязак хрысьціянаў дапамагаць людзям зь меншым дастаткам. Праз сорак гадоў Рузвэлт сказаў пра Пібады: «Гэта было блаславеньнем у маім жыцці, мець магчымасьць навучацца ў яго». Пасьля сканчэньня школы Рузвэлт паступіў у [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкі каледж]] і жыў у блёке для заможных студэнтаў. Франклін быў чальцом зьвязу AΔΦ, а таксама працаваў рэдактарам у штодзённай газэце «Harvard Crimson». Рузвэлт пазьней заявіў: «Я выбраў эканамічных курсы ў каледжы, і вучыўся па яму чатыры гады, але ўсё, што я вучыў было няслушным». У той час, калі ён навучаўся ў Гарвардзе, ягоны стрыечны брат у пятым калене [[Тэадор Рузвэлт]] стаў прэзыдэнтам. Энэргічны стыль кіраўніцтва новага прэзыдэнта й стараннасьць у рэфармаваньні зрабіла яго героем для Франкліна. У 1902 годзе Франклін сустрэў сваю будучую жонку [[Элеанора Рузвэлт|Элеанору Рузвэлт]], пляменьніцу Тэадора, на прыёме ў [[Белы дом|Белым доме]] (раней яны сустракаліся, калі былі дзецьмі). На той час Франкліну Рузвэлту было дваццаць гадоў, Элеаноры — дзевятнаццаць. Рузвэлт паступіў на юрыдычны факультэт [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт|Калюмбійскага ўнівэрсітэту]] ў 1904 годзе, але кінуў яго ў 1907 годзе. У 1908 годзе ён уладкаваўся на працу ў прэстыжную фірму з Ўол-стрыт ''Carter Ledyard & Milburn'', якая працавала ў сфэры юрыдычнага права. 11 кастрычніка 1911 году быў залічаны ў [[Масонства|масонскую]] «Галяндзкую ложу нумар 8» у Нью-Ёрку<ref>[https://web.archive.org/web/20090122050842/http://pagrandlodge.org/mlam/presidents/froosevelt.html «Masonic Presidents»]. Grand Lodge of Pennsylvania.</ref>. === Шлюб і сямейнае жыцьцё === 17 сакавіка 1905 году Рузвэлт пашлюбаваўся з Элеанорай, нягледзячы на ​​жорсткае супраціўленьне сваёй маці. Дзядзька Элеаноры, Тэадор Рузвэлт, прадстаўляў яе на вясельлі, бо Элеанора страціла сваіх бацькоў ва ўзросьце дзесяці гадоў. Маладая пара адразу ж пераехала ў [[Спрынгўуд]], маёмасьць Франклінавай сям’і, дзе ягоная маці стала частым госьцем дома, на вялікі жаль Элеаноры. Дом належыў маці Рузвэлта да ейнай сьмерці ў 1941 годзе. Што тычыцца асабістага жыцьця, Франклін быў харызматычным, прыгожым і сацыяльна актыўным чалавекам. У адрозьненьне ад яго Элеанора не любіла грамадзкае жыцьцё, і часьцяком заставалася дома, каб выхоўваць сваіх дзяцей. Яны мелі шэсьць дзяцей: * Ганна Элеанора (1906—1975) * Джэймз (1907—1991) * Франклін Дэлана-малодшы (18 сакавіка 1909 — 7 лістапада 1909 году) * Эліят (1910—1990) * другі Франклін Дэлана-малодшы (1914—1988) * Джон Асьпінўол (1916—1981). == Раньняя кар’ера == === Сэнатар у Нью-Ёрку === У 1908 годзе Рузвэлт уладкаваўся на працу ў прэстыжную юрыдычную фірму Carter Ledyard & Milburn, у аддзел марскога права{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|38—39}}. Ён мала цікавіўся юрыдычнай практыкай і казаў сябрам, што плянуе заняцца палітыкай{{Зноска|Smith|2007|Smith|58—60}}<ref name="anb" >{{спасылка|аўтар=Brinkley, Alan|спасылка=https://doi.org/10.1093%2Fanb%2F9780198606697.article.0600567|загаловак=Roosevelt, Franklin Delano|назва праекту=American National Biography|дата публікацыі=02.2000}}</ref>. Не зважаючы на захапленьне сваім стрыечным братам [[Тэадор Рузвэлт|Тэадорам]], Франклін падзяляў прыхільнасьць бацькі да [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай партыі]]. У падрыхтоўцы да выбараў 1910 году партыя запрасіла Рузвэлта балятавацца ў Заканадаўчую асамблею штату Нью-Ёрк{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|41}}. Малады палітык Рузвэлт быў прывабным кандыдатам, бо меў патрэбны характар і энэргію для агітацыі, а таксама сродкі, каб фінансаваць уласную кампанію{{Зноска|Smith|2007|Smith|60—62}}, але ягоная кампанія скончылася, калі дэмакратычны дзейны дэпутат Льюіс Стайвэсант Чанлер надумаў сам балятавацца на новы тэрмін. Замест таго каб адкласьці свае палітычныя амбіцыі, Рузвэлт пастанавіў балятавацца ў сэнат штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|60—64}}. Сэнатарская акруга, якая ахоплівала Датчэс, Калюмбію й Патнэм, была моцна рэспубліканскай{{Зноска|Smith|2007|Smith|65}}. Рузвэлт хваляваўся, што апазыцыя з боку Тэадора можа спыніць ягоную кампанію, але Тэадор, не зважаючы на розную партыйную прыналежнасьць, падтрымаў ягоную кандыдатуру{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|41}}. Ачолеўшы ўласным перадвыбарчую кампанію, Рузвэлт аб’ехаў усю акругу аўтам у той час, калі мала хто мог дазволіць сабе мець самаход{{Зноска|Smith|2007|Smith|65—66}}. Дзякуючы ягонай агрэсіўнай кампаніі{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|202—203}}, імя палітыка стала вядомым у даліне Гадсана, і на хвалі дэмакратычнага трыюмфу на выбарах 1910 году Рузвэлт здабыў нечаканую перамогу{{Зноска|Burns|1956|Burns|34}}. [[Файл:Franklin D. Roosevelt in 1912.jpg|значак|зьлева|Рузвэлт у 1912 годзе.]] Не зважаючы на кароткія сэсіі заканадаўчага органу, Рузвэлт ставіўся да сваёй новай пасады як да паўнавартаснай працы{{Зноска|Smith|2007|Smith|68—69}}. Заступіўшы на пасаду 1 студзеня 1911 году, Рузвэлт хутка стаў лідэрам «інсургентаў», то бок групы, што выступала супраць машыны [[Тамані-Хол]], якая дамінавала ў Дэмакратычнай партыі штату. На выбарах у Сэнат ЗША 1911 году Рузвэлт і яшчэ дзевятнаццаць дэмакратаў распачалі працяглую блякаду, выступаючы супраць кандыдатаў, якіх падтрымлівала Тамані. Гэтая арганізацыя ўрэшце падтрымала кандыдатуру паважанага судзьдзі Джэймза О’Гормана, які задавальняў Рузвэлта, і О’Горман быў абраны ў канцы сакавіка{{Зноска|Brands|2009|Brands|57—60}}. У выніку Рузвэлт стаў папулярнай фігурай сярод дэмакратаў Нью-Ёрку{{Зноска|Burns|1956|Burns|34}}. Газэтныя артыкулы й карыкатуры паказвалі «другое прышэсьце Рузвэлта», ад якога ў сябраў Тамані-Холу аж лыткі трэсьліся{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|205—206}}. Неўзабаве па абраньні ў Сэнат штату Нью-Ёрку Рузвэлт стаў [[масонства|масонам]]<ref>{{спасылка|аўтар=Corcoran, Syndney|спасылка=https://www.freemason.com/franklin-d-roosevelt-freemason/|загаловак=Franklin D. Roosevelt — Grand Lodge of Ohio|выдавецтва=Freemasonry|дата публікацыі=04.2022}}</ref>. Ён таксама выступіў супраць Тамані-Хол, падтрымаўшы посьпяховую кампанію [[Томас Ўудра Ўілсан|Ўудра Ўілсана]] за ягонае вылучэньне з боку партыі на выбары 1912 году{{Зноска|Burns|1956|Burns|49}}. Выбары ператварыліся ў трохбаковае супрацьстаяньне, калі Тэадор Рузвэлт пакінуў Рэспубліканскую партыю й распачаў сваю незалежную кампанію як супраць Ўілсана, гэтак і дзейнага рэспубліканскага прэзыдэнта [[Ўільям Гаўард Тафт|Ўільяма Гаўарда Тафта]]. Пастанова Франкліна падтрымаць Ўілсана замест стрыечнага брата, выклівала незадаволенасьць з боку часткі сваякоў, але не Тэадора{{Зноска|Black|2005|Black|62—63}}. У тым годзе Рузвэлт захварэў на [[брушны тыф]], а пасьля быў перавыбраны на сэнатарскую пачаду ў 1912 годзе. Пасьля выбараў ён ачоліў Камітэт сельскай гаспадаркі, а ягоны посьпех у прасоўваньні законаў аб сельскай гаспадарцы й працы стаў папярэднікам ягонай пазьнейшай палітыкі [[Новы курс Рузвэлта|Новага курсу]]{{Зноска|Burns|1956|Burns|44—46}}. Ён стаў больш пасьлядоўна прагрэсіўным, падтрымліваючы праграмы ў галіне працы й сацыяльнага дабрабыту{{Зноска|Burns|1956|Burns|43}}. === Памочнік сакратара флёту === [[Файл:Franklin Roosevelt Secretary of the Navy 1913.jpg|значак|На пасадзе памочніка сакратара флёту ў 1913 годзе.]] З тае прычыны, што Рузвэлт падтрымаў Ўілсана, у рэшце сам Рузвэлт атрымаў прызначэньне ў сакавіку 1913 году на пасаду памочніка сакратара флёту, то бок другога паводле рангу службоўца ў [[Вайскова-марскія сілы ЗША|Дэпартамэнце флёту]] пасьля сакратара [[Джозэфус Дэніелз|Джозэфуса Дэніелза]], які надаваў гэтай пасадзе мала ўвагі{{Зноска|Smith|2007|Smith|97—101}}. Рузвэлт меў асаблівую любоў да флёту, добра разьбіраўся ў тэме й выступаў за вялікія й магутныя вайскова-марскія сілы{{Зноска|Burns|1956|Burns|51}}<ref>Rofe, J. Simon (2008). «'Under the Influence of Mahan': Theodore and Franklin Roosevelt and their Understanding of American National Interest». Diplomacy & Statecraft. 19.4. — С. 732—745.</ref>. Дэніелз і Рузвэлт распрацавалі сыстэму павышэньняў паводле заслугаў і пашырылі цывільны кантроль над аўтаномнымі падразьдзяленьнямі флёту{{Зноска|Smith|2007|Smith|102—106}}. Рузвэлт быў куратарам цывільных супрацоўнікаў флёту й заслужыў павагу лідэраў прафзьвязаў за справядлівасьць у разьвязаньні праблемаў і канфліктаў{{Зноска|Smith|2007|Smith|113—114}}, набываючы каштоўны досьвед у пытаньнях працы, кіраваньня ва ўмовах вайны, марской палітыкі й лягістыкі{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|212}}. Часам Рузвэлт спрыяў дыскрымінацыйнай палітыцы Ўілсана й Дэніелза. Напрыклад, у 1916 годзе ён выканаў загад, які прадугледжваў за значныя сродкі стварэньне асобных прыбіральняў «для [белых] жанчынаў, белых мужчынаў і каляровых». Аднак, хутка ён сутыкнуўся з рашучым супрацівам праваабарончых арганізацыяў, у выніку чаго загад быў адкліканы без тлумачэньняў празь месяц<ref>{{кніга|імя=David T.|прозьвішча=Beito|спасылка=https://books.google.com/books?id=Da4H0QEACAAJ|загаловак=FDR: A New Political Life|месца=Chicago|выдавецтва=Carus Books|год=2025|старонкі=8|isbn=978-1637700693}}</ref>. У 1914 годзе Рузвэлт балятаваўся на месца рэспубліканскага сэнатара [[Эліў Рут]]а, які пайшоў быў у адстаўку. Хоць яго падтрымлівалі сакратар скарбу [[Ўільям Макэду|Ўільям Гібс Макэду]] й губэрнатар Мартын Глін, ён сутыкнуўся з моцным супернікам, якім бым Джэймз Джэрард з Тамані-Холу{{Зноска|Smith|2007|Smith|122—123}}. Ён таксама ня меў падтрымкі Ўілсана, бо прэзыдэнту былі патрэбныя сілы Тамані дзеля ўхваленьня сваёй заканадаўчай праграмы й пераабраньня ў 1916 годзе{{Зноска|Burns|1956|Burns|56}}. Рузвэлт зазнаў цяжкую паразу на дэмакратычных праймэрыз, зразумеўшы, што аднаго фэдэральнага патранажу без падтрымкі [[Белы дом|Белага дому]] недастаткова, каб перамагчы моцную мясцовую арганізацыю{{Зноска|Burns|1956|Burns|57}}{{Зноска|Burns|1956|Burns|60}}. Пасьля выбараў ён і кіраўнік Тамані-Хол [[Чарлз Фрэнсіс Мэрфі]] сталі хаўрусьнікамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|125}}. Рузвэлт зноў засяродзіўся на працы ў Дэпартамэнце флёту, калі ў жніўні 1914 году ў Эўропе пачалася [[Першая сусьветная вайна]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|125—126}}. Не зважаючы на тое, што ён працягнуў публічна падтрымліваць Ўілсана, усё ж такі ён сымпатызаваў Руху падрыхтоўкі, чые лідэры рашуча падтрымлівалі [[Антанта|Антанту]] й заклікалі да нарошчваньня вайсковых сілаў{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|59—61}}. Адміністрацыя Ўілсана пачала пашырэньне флёту пасьля таго, як нямецкі падводны човен патапіў брытанскі лайнэр «[[Лузытанія (лайнэр)|Лузытанія]]». Таксама Рузвэлт дапамог стварыць Рэзэрву ВМС ЗША і Раду нацыянальнай абароны{{Зноска|Smith|2007|Smith|130—132}}. У красавіку 1917 году, пасьля таго як [[Нямецкая імпэрыя]] абвесьціла пра неабмежаваную падводную вайну і атакавала некалькі амэрыканскіх суднаў, [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] ухваліў заклік Ўілсана да абвяшчэньня вайны Нямеччыне{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|62—63}}. Рузвэлт прасіў дазволу служыць афіцэрам флёту, але Ўілсан упарта напіраў на тое, каб той заставаўся памочнікам сакратара. Наступны год Рузвэлт з [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]] каардынаваў перамяшчэньне флёту, бо той павялічыўся ў чатыры разы{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|65—66}}{{Зноска|Smith|2007|Smith|139—140}}. Улетку 1918 году Рузвэлт паехаў у Эўропу, каб праверыць марскія базы й сустрэцца з францускімі й брытанскімі чыноўнікамі. Дзякуючы роднаснай сувязі з Тэадорам Рузвэлтам, яго сустракалі вельмі ўрачыста, не зважаючы на адносна нізкі ранг. Рузвэлт меў доўгія прыватныя аўдыенцыі ў караля [[Георг V|Георга V]] і прэм’ер-міністраў [[Дэйвід Лойд Джордж|Дэйвіда Лойда Джорджa]] й [[Жорж Бэнжамэн Клемансо|Жоржа Клемансо]]<ref name="SpectatorFDR" >{{артыкул|аўтар=O'Brien, Phillips|спасылка=https://www.spectator.co.uk/article/franklin-roosevelt-was-made-in-world-war-one/|загаловак=Franklin Roosevelt was Made in World War One|выданьне=The Spectator|год=08.2024}}</ref>. У верасьні, падчас зваротнага падарожжа ў ЗША, ён захварэў на грыпавую пандэмію з ускладненьнем у выглядзе [[пнэўманія|пнэўманіі]]{{Зноска|GoldmanGoldman|2017|Goldman & Goldman|15}}, што выбіла яго з працы на месяц<ref name="SpectatorFDR"/>. Па заканчэньні вайны ў 1918 годзе Дэніелз і Рузвэлт былі адказныя за дэмабілізацыю флёту{{Зноска|Smith|2007|Smith|171—172}}. Насуперак парадаў старэйшых афіцэраў Рузвэлт асабіста загадаў захаваць авіяцыйны аддзел флёту{{Зноска|Underwood|1991|Underwood|11}}. Ён таксама ўхваліў расьсьледаваньне, якое прывяло да сэксуальнага скандалу ў Ньюпарце, за што атрымаў вымову ад Сэнату ў 1921 годзе<ref name="anb" />. === Кампанія на віцэ-прэзыдэнта === [[Файл:Franklin D. Roosevelt and James Cox in Dayton, Ohio - NARA - 197236.jpg|значак|зьлева|Рузвэлт і [[Джэймз Мідэлтан Кокс|Джэймз Кокс]] на перадвыбарчай імпрэзе ў [[Агаё]] ў 1920 годзе.]] З набліжэньнем заканчэньня прэзыдэнцтва Ўілсана Рузвэлт пачаў плянаваць сваю наступную выбарчую кампанію. Ён зьвярнуўся да арыентаванага на грамадзкія інтарэсы бізнэсоўца [[Гэрбэрт Кларк Гувэр|Гэрбэрта Гувэра]] з прапановай балятавацца на пасаду прэзыдэнта ад Дэмакратычнай партыі на выбарах 1920 году, а Рузвэлт меўся пайсьці кандыдатам на віцэ-прэзыдэнта{{Зноска|Smith|2007|Smith|176—177}}. Плян Рузвэлта, каб Гувэр ачоліў кампанію, разваліўся пасьля таго, як той абвесьціў пра сваю прыхільнасьць да [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]], але Рузвэлт працягваў шукаць спосабы ўласнай намінацыі на пасаду віцэ-прэзыдэнта ў 1920 годзе. Пасьля таго як губэрнатар [[Агаё]] [[Джэймз Мідэлтан Кокс|Джэймз Кокс]] быў абраны на кандыдата ад партыі на Дэмакратычнай нацыянальнай канвэнцыі 1920 году, ён абраў Рузвэлта сваім кандыдатам на віцэ-прэзыдэнта{{Зноска|Smith|2007|Smith|177—181}}. Хоць ягонае вылучэньнем сталася нечаканасьцю для многіх, але ён збалянсаваў кандыдатуру Кокса як больш мерны палітык і прыхільнік Ўілсана й забароны алькаголю, маючы ж да таго вядомае прозьвішча{{Зноска|Burns|1956|Burns|73}}{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|215—216}}. Рузвэлт, якому тады было 38 гадоў, пасьля канвэнцыі сышоў з пасады памочніка сакратара флёту й пачаў агульнанацыянальную перадчыбарчую кампанію{{Зноска|Smith|2007|Smith|181}}. Падчас кампаніі Кокс і Рузвэлт абаранялі адміністрацыю Ўілсана й [[Ліга народаў|Лігу народаў]], якія ў 1920 годзе былі непапулярнымі{{Зноска|Smith|2007|Smith|181—182}}. Рузвэлт асабіста выступаў за ўступ ЗША ў Лігу народаў, але, у адрозьненьне ад Ўілсана, быў прыхільнікам кампрамісу з сэнатарам [[Гэнры Кэбат Лодж|Гэнры Кэбатам Лоджам]] і іншымі «рэзэрвацыяністамі»{{Зноска|Smith|2007|Smith|175—176}}. Рэспубліканец [[Ўорэн Г. Гардынг|Ўорэн Гардынг]] і ягоны кандыдат на віцэ-прэзыдэнта [[Кальвін Кулідж]] разграмілі пару Кокса й Рузвэлта на [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1920 году|прэзыдэнцкіх выбарах]], атрымаўшы перамогу ўва ўсіх штатах, акрамя паўднёвых{{Зноска|Burns|1956|Burns|74}}. Рузвэлт пазьней адзначаў, што сувязі й добрая воля, якія ён набыў падчас кампаніі 1920 году, добра дапамаглі яму ў ягонай [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1932 году|кампаніі 1932 году]]. Выбары 1920 году таксама адзначылі першы публічны ўдзел Элеаноры Рузвэлт, якая зарэкамэндавала сябе як моцная палітычная фігура{{Зноска|Smith|2007|Smith|182—183}}. Пасьля выбараў Рузвэлт вярнуўся ў Нью-Ёрк, дзе займаўся юрыдычнай практыкай і працаваў віцэ-прэзыдэнтам кампаніі Fidelity and Deposit Company{{Зноска|Smith|2007|Smith|184—185}}. == Хвароба == У жніўні 1921 году, у той час калі Рузвэлт разам зь сям’ёй адпачываў на высьпе [[Кэмпабэла]] ў [[Нью-Брансўік]]у, [[Канада]], у Рузвэлта было дыягназавана захворваньне на [[поліяміэліт]], што прывяло да пастаяннага паралічу ніжніх канцавінаў. Гэты дыягназ быў пазьней пастаўлены пад сумнёў<ref>Lomazow, Steven. [http://www.scribd.com/doc/24896077/The-Untold-Neurological-Disease-of-Franklin-Delano «The Untold Neurological Disease of Franklin Delano Roosevelt»]. Scribd Inc.</ref>. Але ўсё сваё жыцьцё Рузвэлт адмаўляўся прызнаваць сябе паралізаваным. Ён праходзіў шырокі спэктар лячэньня, уключаючы [[гідратэрапія|гідратэрапію]], а ў 1926 годзе, ён набыў курорт у [[Ўорм-Спрынгс]], штат [[Джорджыя]], дзе ён прафундаваў цэнтар гідратэрапіі для лячэньня хворых на поліяміэліт, які працуе й да сёньняшняга дня й называецца Інстытут рэабілітацыі імя Рузвэлта ва Ўорм-Спрынгс. Пасьля таго, як ён стаў прэзыдэнтам, ён быў адным з фундатараў Нацыянальнага Фонду дзіцячага паралічу (цяпер вядомы як «March of Dimes»). У той час, Рузвэлт здолеў пераканаць многіх людзей, што яму становіцца лепей, калі ён балатаваўся на дзяржаўныя пасады. Але Франкліну прыйшлося паставіць мэталічныя дужкі ў ягоныя сьцёгны й ногі, ён старанна вучыўся хадзіць сам, падтрымліваючыся трасьцінай. Перамяшчаўся ён у інваліднай калясцы, але на публіцы звычайна зьяўляўся ў вэртыкальнам становішчы, падтрымліваючыся з аднаго боку памочнікам або аднім са сваіх сыноў. У грамадзкай сьвядомасьці Рузвэлт, безумоўна, самы вядомы чалавек, які выжыў, нягледзячы на хваробу на поліяміэліт. Тым ня менш, ягоны ўзрост пры пачатку захворваньня (39 гадоў) й большасьць з сымптомаў ягонай хваробы больш адпавядаюць дыягназу на [[сындром Гіена-Баро]]. == Губэрнатарства ў Нью-Ёрку == [[Файл:Governor Roosevelt and Al Smith.jpg|значак|Рузвэлт з сваім папярэднікам на пасадзе губэрнатара Нью-Ёрку [[Альфрэд Сьміт|Альфрэдам Сьмітам]].]] [[Альфрэд Сьміт|Сьміт]], дэмакратычны кандыдат у прэзыдэнты на [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1928 году|выбарах 1928 году]], запрасіў Рузвэлта балятавацца на пасаду губэрнатара штату Нью-Ёрку на выбарах 1928 году{{Зноска|Burns|1956|Burns|100}}. Рузвэлт першапачаткова супраціўляўся, бо не хацеў пакідаць Ўорм-Спрынгс і баяўся разгромнай перамогі рэспубліканцаў{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|96—98}}. Кіраўнікі партыі ўрэшце пераканалі яго, што толькі ён можа перамагчы рэспубліканскага кандыдата на пасаду губэрнатара, кім быў генэральны пракурор штату Нью-Ёрк [[Альбэрт Отынгер]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|223—225}}. У той час як Сьміт зь вялікім адрывам зазнаў паразу на прэзыдэнцкіх выбарах, сам Рузвэлт быў абраны губэрнатарам зь перавагай толькі ў адзін адсотак{{Зноска|Burns|1956|Burns|101}}. Рузвэлт прапанаваў будаўніцтва гідраэлектрастанцыяў і заняўся разьвязаньнем аграрнага крызісу 1920-х гадоў{{Зноска|Smith|2007|Smith|237—238}}. Адносіны паміж Рузвэлтам і Сьмітам пагоршыліся пасьля таго, як Рузвэлт надумаў не пакідаць на пасадах ключавых прызначэнцаў Сьміта{{Зноска|Smith|2007|Smith|230—233}}. Ён і Элеанора выпрацавалі паразуменьне на ўсю ягоную далейшую кар’еру, згодна зь якой яна будзе сумленна выконваць ролю жонкі губэрнатара, але таксама будзе вольная займацца ўласнымі справамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|235—237}}. У той час ён пачаў ладзіць свае «[[гутаркі ля каміна]]», дзякуючы якім зьвяртаўся да сваіх выбарцаў праз [[радыё]], часта ціснуўшы на заканадаўчы орган штату Нью-Ёрку, каб прасунуць сваю праграму{{Зноска|Smith|2007|Smith|238—239}}. [[біржавы крах 1929 году|Біржавы крах на Ўол-Стрыт]] у кастрычніку 1929 году паклаў пачатак [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|240—241}}. Рузвэлт стварыў дзяржаўную камісію па занятасьці й стаў першым губэрнатарам, які публічна падтрымаў ідэю страхаваньня па беспрацоўі{{Зноска|Smith|2007|Smith|242—243}}. Калі ў траўні 1930 году палітык пачаў сваю кампанію па вылучэньню на другі тэрмін, ён паўтарыў сваю дактрыну «што прагрэсіўны ўрад паводле сваёй сутнасьці мусіць быць жывым і здольным да росту, што барацьба за яго ніколі не спыняецца й што, калі мы паслабімся хоць на адзін момант або на адзін год, мы ня толькі спынімся, але й будзе адкінутымі назад у шэсьці цывілізацыяў»{{Зноска|Burns|1956|Burns|119—120}}. Ён быў пераабраны на другі тэрмін{{Зноска|Burns|1956|Burns|121}}. Рузвэлт прапанаваў шэраг захадаў з наданьнем эканамічнай дапамогі й стварэньнем [[Фэдэральная адміністрацыя надзвычайнай дапамогі|Часовай адміністрацыі надзвычайнай дапамогі]]. Спачатку пад кіраўніцтвам Джэсі Страўса, а затым [[Гары Гопкінз]]а, гэтая ўстанова аказала дапамогу больш як адной траціне насельніцтва Нью-Ёрку ў 1932—1938 гадах{{Зноска|Smith|2007|Smith|250—252}}. У 1930 годзе Рузвэлт прасунуў праз заканадаўчы орган законапраект, які ствараў страхаваньне па старасьці для жыхароў Нью-Ёрку<ref>{{спасылка|спасылка=https://empirestateplaza.ny.gov/hall-governors/franklin-d-roosevelt|загаловак=Franklin D. Roosevelt|выдавецтва=The Official Website of New York State}}</ref>. Ён падтрымаў аднаўленьне лясоў лясоў праз папраўку Г’юіта ў 1931 годзе, што стварыла дзяржаўную лясную сыстэму Нью-Ёрку<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dec.ny.gov/lands/4982.html|загаловак=History Of State Forest Program|выдавецтва=New York State Department of Environmental Conservation}}</ref>. Рузвэлт таксама распачаў расьсьледаваньне карупцыі ў Нью-Ёрку сярод судовай сыстэмы, паліцыі й арганізаванай злачыннасьці, што прывяло да стварэньня камісіі Сыбэры. Гэтыя расьсьледаваньні выкрылі сетку з вымагальнікаў, што стала вынікам звальненьня многіх дзяржаўных службоўцаў і заняпаду арганізацыі Тамані-Хол<ref>{{кніга|імя=Oliver E.|прозьвішча=Allen|спасылка=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle/page/233|загаловак=The Tiger: The Rise and Fall of Tammany Hall|выдавецтва=Addison-Wesley Publishing Company|старонкі=[https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle/page/233 233–50]|isbn=978-0-201-62463-2}}</ref>. == Прэзыдэнцтва == === Першы прэзыдэнцкі тэрмін (1933—1937) === [[Файл:ElectoralCollege1932.svg|значак|зьлева|Вынікі выбараў 1932 году. Штаты, які галасавалі за Рузвэлта пазначаныя сінім.]] Калі Рузвэлт стаў прэзыдэнтам 4 сакавіка 1933 году (праз 32 дні пасьля таго, як [[Адольф Гітлер]] быў прызначаны [[канцлер]]ам Нямеччыны) ЗША была ў самым горшым стане ў сваёй гісторыі. Чвэрць працаздольнага насельніцтва была беспрацоўнай. Фэрмэры аказаліся ў цяжкім становішчы, калі цэны ўпалі на 60%. Прамысловая вытворчасьць зьнізілася больш чым удвая з 1929 году. Два мільёны чалавек засталіся без прытулку. Да вечара 4 сакавіка, 32 з 48 штатаў, у тым ліку й [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|акруга Калюмбія]] зачынілі свае банкі<ref>Jonathan Alter, The Defining Moment (2006), ст. 190.</ref>. Нью-Ёрцкі Фэдэральны рэзэрвовы банк ня змог адкрыцца на наступны дзень, бо за некалькі дзён да гэтага кліенты ў паніцы зьнімалі вялізарныя суммы са свайго рахунку<ref>Kennedy, Susan Estabrook (March 13, 1933). [https://web.archive.org/web/20070930214931/http://www.time.com/time/printout/0,8816,745289,00.html «Bottom (The Banking Crisis of 1933)»]. Time Magazine.</ref>. Пачынаючы са сваёй інаўгурацыйнай прамовы Рузвэлт абвінавачваў у эканамічнай крызе банкіраў і фінансістаў, якія імкнучыся да прыбытку, улічвалі толькі ўласныя інтарэсы. [[Файл:Vincenzo Laviosa - Franklin D. Roosevelt - Google Art Project.jpg|значак|Палітык на пачатку 1930-х гадоў.]] На другі дзень на сваёй пасадзе Рузвэлт абвесьціў аб чатырохдзённых агульнанацыянальных «банкаўскіх вакацыяў», каб спыніць набегі ўкладальнікаў, якія масава здымалі свае грошы<ref name="FDR Domestic Affairs" >{{спасылка|аўтар=Leuchtenburg, William E.|спасылка=https://millercenter.org/president/fdroosevelt/domestic-affairs|загаловак=FDR: Domestic Affairs|выдавецтва=Univ. of Virginia Miller Center of Public Affairs|дата публікацыі=10.2016}}</ref>. Ён склікаў надзвычайную сэсію Кангрэсу на 9 сакавіка, калі Кангрэс амаль без абмеркаваньня ўхваліў [[Надзвычайны банкаўскі закон]]<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Закон, першапачаткова распрацаваны адміністрацыяй Гувэра й банкірамі Ўол-стрыт, надаў прэзыдэнту паўнамоцтвы асабіста вызначаць наконт адкрыцьця й закрыцьця банкаў і дазваляў [[Фэдэральны рэзэрвовы банк|Фэдэральным рэзэрвовым банкам]] выпускаць банкноты{{Зноска|Leuchtenburg|2015|Leuchtenburg|147—148}}. «Кангрэс ста дзён» ухваліў беспрэцэдэнтную колькасьць законаў і стаў арыентырам, зь якім пачалі параўноўваць Рузвэлтавых наступнікаў{{Зноска|Smith|2007|Smith|312}}<ref>{{навіна|аўтар=Liptak, Kevin|спасылка=http://www.cnn.com/2017/04/23/politics/donald-trump-history-100-days/index.html|загаловак=History of Measuring Presidents' First 100 days|выдавец=CNN|дата публікацыі=04.2017}}</ref>. Калі банкі адкрыліся 15 сакавіка, кошты акцыяў вырасьлі на 15%, і ў наступныя тыдні больш за 1 мільярд даляраў вярнуўся ў банкаўскія сховішчы, што здушыла паніку на рынку<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. 22 сакавіка Рузвэлт падпісаў [[Закон Калена–Гарысана]], які скасаваў «сухі закон»{{Зноска|Leuchtenburg|2015|Leuchtenburg|151—152}}. Гісторыкі катэгарызавалі праграму Рузвэлта як «дапамога, аднаўленьне й рэфармаваньне». Рузвэлт стварыў шэраг установаў і зрабіў захады, накіраваных на аказаньне дапамогі. [[Фэдэральная адміністрацыя надзвычайнай дапамогі]] пад кіраўніцтвам Гары Гопкінза пачала разьмеркаваньне гэтай дапамогі штатам{{Зноска|Smith|2007|Smith|322}}. [[Адміністрацыя грамадзкіх работ]] (АГР) пад кіраўніцтвам міністра ўнутраных справаў [[Гаралд Ікес|Гаралда Ікеса]] кантралявала будаўніцтва буйных цывільных аб’ектаў, сярод якіх былі плаціны, масты й школы{{Зноска|Smith|2007|Smith|322}}. [[Адміністрацыя сельскай электрыфікацыі]] (АСЭ) упершыню праклала электрычныя лініі ў сельскія рэгіёны<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Найбольш папулярнай установай Новага курсу — і ўлюбёнай Рузвэлтам — быў [[Цывільны корпус аховы прыроды]] (ЦКАП), які наняў падрадзіў 250 тысячаў беспрацоўных мужчынаў на сельскія праекты. Рузвэлт таксама пашырыў [[Карпарацыя фінансавай рэканструкцыі|Карпарацыю фінансавай рэканструкцыі]], якая фінансавала чыгункі й прамысловасьць. Кангрэс надаў [[Фэдэральная гандлёвая камісія|Фэдэральнай гандлёвай камісіі]] шырокія рэгулятыўныя паўнамоцтвы й забясьпечыў іпатэчную дапамогу мільёнам фэрмэраў і ўладальнікаў дамоў. Прэзыдэнт таксама стварыў Адміністрацыю сельскагаспадарчага карэктаваньня, каб павысіць цэны на прадукцыю, плацячы фэрмэрам за тое, каб яны не засявалі частку зямлі й скарацілі статкі{{Зноска|Smith|2007|Smith|318—323}}. Аднак, гэтая палітыка была моцна крытыкаваная, бо ў некаторых выпадках ураджай наўмысна зьнішчалі, а быдла забівалі<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. [[Файл:FDR video montage.ogv|значак|зьлева|Калекцыя відэа з Рузвэлтам.]] Эканамічная рэформа абдылася праз [[Закон аб нацыянальным аднаўленьні прамысловасьці]] 1933 году. Ён імкнуўся спыніць драпежную канкурэнцыю, прымушаючы галіны ўсталёўваць правілы, сярод якіх мусілі быць мінімальныя цэны, пагадненьні аб неканкурэнцыі, абмежаваньні вытворчасьці. Лідэры прамысловасьці ўзгаднялі правілы з чыноўнікамі, якія наўзамен прыпынялі антыманапольнае заканадаўства й падтрымлівалі павышэньне заробкаў. У траўні 1935 году [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўны суд]] прызнаў гэты закон неканстытуцыйным, што стала ўдарам для Рузвэлта{{Зноска|Hawley|1995|Hawley|124}}. Ён рэфармаваў фінансавыя рэгуляцыі праз [[Закон Гласа–Стыгала]], стварыўшы [[Фэдэральная карпарацая страхаваньня дэпазытаў|Фэдэральную карпарацыю страхаваньня дэпазытаў]], якая гарантавала забясьпечанасьць ашчадным укладаньням. Закон таксама абмяжоўваў сувязі паміж камэрцыйнымі банкамі й інвэстыцыйнымі фірмамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|331—332}}. У 1934 годзе была створаная Камісія па каштоўных паперах і біржах дзеля рэгуляваньня гандлю каштоўнымі паперамі, а [[Фэдэральная камісія па сувязях]] зьявілася з мэтай рэгуляваньня тэлекамунікацыяў{{Зноска|Smith|2007|Smith|346}}. Закон аб нацыянальным аднаўленьні прамысловасьці прадугледжваў 3,3 мільярдаў даляраў на праекты АГР для падтрымкі аднаўленьня эканамічнага жыцьця{{Зноска|Savage|1991|Savage|160}}. Рузвэлт разам з сэнатарам Норысам стварыў найбуйнейшае дзяржаўнае прамысловае прадпрыемства ў гісторыі ЗША — [[Адміністрацыя даліны Тэнэсі|Адміністрацыю даліны Тэнэсі]] (АДТ), якая будавала плаціны й электрастанцыі, прадухіляла наступствы паводкі й мадэрнізавала сельскую гаспадарку й павышала побытавыя ўмовы жыцьця ў беднай даліне Тэнэсі. Аднак мясцовыя жыхары крытыкавалі АДТ за высяленьне тысячаў людзей дзеля рэалізацыі згаданых праектаў<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Служба аховы глебы навучала фэрмэраў эфэктыўным мэтадам апрацоўкі зямлі, і разам з АДТ Рузвэлт стаў «бацькам аховы глебы»<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Выканаўчы загад 6102 абавязваў усіх грамадзянаў ЗША прадаць золата дзяржаве, а ягоная цана была павышаная з 20 да 35 даляраў за унцыю<ref name="Traynor-2013" >{{навіна|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/investing/gold/9968494/Roosevelts-gold-confiscation-could-it-happen-again.html|загаловак=Roosevelt's Gold Confiscation: Could It Happen Again?|выдавец=The Daily Telegraph|дата публікацыі=04.2013}}</ref>. Мэтаю было супрацьдзеяньне дэфляцыі, якая паралізавала эканоміку{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|4}}{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|320—339}}. Рузвэлт спрабаваў выканаць перадвыбарчыя абяцаньні, скараціўшы фэдэральны бюджэт. Захады з гэтае прычыны ўлучалі зьмяншэньне вайсковых выдаткаў з 752 млн даляраў у 1932 годзе да 531 млн у 1934-м годзе, а таксама скарачэньне на 40% выдаткаў на дапамогу вэтэранам. 500 тысячаў вэтэранаў і ўдоваў былі выкрасьленыя з пэнсійных сьпісаў, а выплаты астатнім былі зьменшаныя. Фэдэральныя заробкі былі скарочаныя, а фінансаваньне навукі й адукацыі таксама скарэктаваныя ў бок зьніжэньня. Такія крокі моцна ўзбудзілі вэтэранаў, якія праз уласныя арганізацыі дамагліся ня толькі вяртаньня большасьці выплатаў, але нават і іхняга павелічэньня ўжо ў 1934 годзе{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|4}}{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|448—452}}. Кангрэс пераадолеў вэта прэзыдэнта й прасунуў Закон аб бонусах у студзені 1936 году{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|249}}. Ён накіраваў у эканоміку сумы, роўныя 2% ВУП, што надало значны стымулюючы эфэкт<ref>{{артыкул|аўтар=Hausman, Joshua K.|загаловак=Fiscal Policy and Economic Recovery: The Case of the 1936 Veterans' Bonus|выданьне=American Economic Review|том=106|нумар=4|старонкі=1100—43|год=04.2016|DOI=10.1257/aer.20130957}}</ref>. Сэрыя радыё-прамоваў Рузвэлта, вядомая як «[[гутаркі ля каміна]]», дала магчымасьць прадставіць Франкліну Рузвэлту свае прапановы беспасярэдне да амэрыканскай грамадзкасьці. === Другі прэзыдэнцкі тэрмін (1937—1941) === На прэзыдэнцкіх выбарах 1936 году, Рузвэлт прадставіў праграму, якая працягвала Новы курс. Ягоны супраціўнік, губэрнатар штата [[Канзас]] [[Альф Лэндон]] шмат што пераняў з Новага курсу Рузвэлта, але атрымаў паразу. Рузвэлт заваяваў 60,8% галасоў і атрымаў перамогу ў кожным штаце, за выключэньнем [[Мэн (штат)|Мэна]] й [[Вэрмонт|Вэрманта]]. Дэмакраты атрымалі яшчэ больш месцаў у [[Кангрэс]]е. Рузвэлт быў падтрыманы кааліцыяй выбаршчыкаў, якая ўключала традыцыйных дэмакратаў па ўсёй краіне, дробных фэрмэраў, «Самавіты Поўдзень», каталікоў, выбаршчыкоў зь вялікіх гарадоў, прафзьвязы, афраамэрыканцаў поўначы, габрэяў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі й палітычных лібэралаў. Гэтую кааліцыю часьцяком адносяць да кааліцыі Новага курсу, і яна заставалася амаль нязьменнай для [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] да 1960 году. У адрозьненьне ад першага прэзыдэнцкага тэрміну, вельмі мала асноўных законаў было прынята падчас другога, сярод іх стварэньне органа [[Арганізацыя жыльлёвага кіраваньня ЗША|Жыльлёвага кіраваньня ЗША]] ў 1937 годзе, прыняцьцё другога сельскагаспадарчага рэгулюючага акту й закону аб справядлівых працоўных стандартах у 1938 годзе, які ўсталяваў мінімальную колькасьць заработкаў. Калі эканоміка пачала пагаршацца яшчэ раз у канцы 1937 году, Рузвэлт прасоўваў агрэсіўную праграму стымуляваньня, прасіўшы Кангрэс выдзяліць $5 млрд на дапамогу й аплату грамадзкай працы. Гэта дазволіла ў канчатковым выніку стварыць каля 3,3 мільёну працоўных месцаў да 1938 году. Вярхоўны суд быў галоўнай перашкодай на шляху праграмы Рузвэлта падчас ягонага другога тэрміну, ён аналяваў многія зь яго праграмаў. У прыватнасьці ў 1935 годзе Суд аднагалосна пастанавіў, што закон аб нацыянальным індустрыяльным аздараўленьні быў неканстытуцыйнай праявай перадачы заканадаўчай улады прэзыдэнту. Рузвэлт ашаламіў Кангрэс напачатку 1937 году, прапанаваўшы закон, які дазваляў яму прызначаць да шасьці новых судзьдзяў, каб «уліць новую кроў»<ref>{{Спасылка|аўтар=Pusey, Merlo J.|url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1958/3/1958_3_24.shtml|загаловак=F.D.R. vs. the Supreme Court|копія =http://web.archive.org/web/20060507103227/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1958/3/1958_3_24.shtml | дата копіі =7 траўня 2006 }}, American Heritage Magazine, April 1958,Volume 9, Issue 3</ref>. Гэты плян сутыкнуўся з інтэнсіўным палітычным супрадзьдзеяньнем ягонай уласнай партыі, на чале зь віцэ-прэзыдэнтам [[Джон Нэнс Гарнэр|Гарнэрам]], так як ён парушаў прынцыпы [[падзяленьне ўлады|падзяленьня ўлады]] й надаваў прэзыдэнту кантроль над судом. Прапановы Рузвэлта былі разьбіты. Суд таксама адступіў ад канфрантацыі з адміністрацыяй, прызнаўшы законы аб працоўных узаемаадносінах і сацыяльным забесьпячэньні адпаведнымі канстытуцыі. Сьмерці й выхады на пэнсію неўзабаве дазволілі Рузвэлту прасунуць у Вярхоўны суд лаяльных да сябе судзьдзяў. Паміж 1937 і 1941 гадамі, ён прызначыў восем судзьдзяў. Рузвэлт меў моцную падтрымку з боку хуткарослых [[прафзьвяз]]аў, але цяпер яны падзелены на дзьве варагуючыя арганізацыі «''Амэрыканская фэдэрацыя працы''» (AFL) й «''Кангрэс прамысловых прафзьвязаў''» (CIO), апошняя на чале з [[Джон Льюіс|Джонам Льюісам]]. Рузвэлт прамовіў на гэты конт: «чума на абодва вашыя дамы», але разьяднанасьць саслабіла партыю на выбарах з 1938 па 1946 гадох. Пасьля лістападаўскіх выбараў 1938 году дэмакраты страцілі 6 месцаў у Сэнаце й 71 месца ў Палаце прадстаўнікоў. Страты былі зафіксаваны ў асноўным у кааліцыі дэмакратаў, якія падтрымлівалі Новы курс. У 1939 годзе ў Кангрэсе [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцы]], ачоленыя сэнатарам [[Робэрт Тафт|Робэртам Тафтам]], сфармавалі кансэрватыўную кааліцыю з паўднёвымі дэмакратамі, практычна паклаўшы канец здольнасьці Рузвэлта да лёгкага прасоўваньня сваіх прапановаў і прыняцьцё іх у якасьці законаў. Закон аб мінімальнай колькасьці заработкаў у 1938 годзе быў апошнім значным законам з рэформаў Новага курсу, прынятым Кангрэсам. ==== Зьнешняя палітыка ==== [[Файл:Quezon Roosevelt.jpg|міні|справа|Рузвэлт з другім прэзыдэнтам Філіпінаў [[Мануэль Кесон|Мануэлем Кесонам]]]] Прыход да ўлады дыктатара [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў [[Нямеччына|Нямеччыне]] выклікаў небясьпеку новай сусьветнай вайны. Тым ня менш, у 1937 годзе Кангрэс прыняў яшчэ больш жорсткі акт нэўтралітэту. Але калі [[кітайска-японская вайна 1937—1945 гадоў|кітайска-японская вайна]] пачалася ў гэтым жа годзе, грамадзкае меркаваньне выступала за дапамогу [[Кітай|Кітаю]], і Рузвэлт спрабаваў знайсьці розныя спосабы, каб дапамагчы гэтай краіне<ref>Robert Dallek, Franklin D. Roosevelt and American foreign policy, 1932—1945 (1995) p. 273</ref>. У кастрычніку 1937 году ён даў «[[Карантынная прамова|Карантынную прамову]]», мэтай якой ставілася ўтрыманьне агрэсараў. Ён выказаў здагадку, што мілітарысцкія дзяржавы разглядаюцца як пагроза грамадзкаму здароўю й павінны знаходзіцца ў «''карантыне''». Пры гэтым ён таемна прасоўваў праграму будаўніцтва вялікай колькасьці падводных лодак, якія маглі бы блякаваць Японію<ref>Williamson Murray and Allan R. Millett, A war to be won: fighting the Second World War (2001) pp 223—224</ref>. Але ў часы падпісаньня [[Мюнхэнская дамова 1938 году|Мюнхэнскай дамовы]] ў 1938 годзе, на якой ЗША не былі прадстаўленыя, Рузвэлт заявіў, што ЗША не далучацца да блёку супыненьня Гітлера ні пры якіх абставінах, і ён ясна даў зразумець, што ў выпадку нямецкае агрэсіі супраць [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], ЗША будуць захоўваць нэўтралітэт<ref>Dallek, Franklin D. Roosevelt and American foreign policy, 1932—1945 p. 166-73</ref>. З-за шырокіх ізаляцыяніскіх настрояў Рузвэлт сказаў у 1939 годзе, што [[Францыя]] й [[Вялікабрытанія]] ёсьць «першая лінія абароны» для ЗША й яны маюць патрэбу ў амэрыканскай дапамозе, але пацьвердзіў, што Армія ЗША ваяваць ня будзе. Увесну 1939 году Рузвэлт дазволіў французам рабіць вялікія заказы амэрыканскай авіяцыйнай прамысловасьці па наяўна-разьліковай сыстэме, як гэта дазволена законам. Але большасьць заказаных самалётаў не пасьпелі прыбыць у Францыю да ейнай паразы ў траўні 1940 году, таму ў чэрвені 1940 году Рузвэлт частку францускіх заказаў прадаў брытанцам. Калі ў 1939 годзе ўспыхнула [[Другая сусьветная вайна]], Рузвэлт адкінуў пазыцыю Ўілсана па нэўтралітэце й шукаў шляхі, каб дапамагчы Ангельшчыне й Францыі ў ваенным дачыненьні<ref>Black, Franklin Delano Roosevelt, pp 503—506</ref>. Спачатку прэзыдэнт даў толькі ўтоеную падтрымку адмены [[эмбарга]] зброі, якое дзейнічала паводле палажэньняў «закону аб нэўтралітэце»{{Зноска|Burns|1956|Burns|396}}. Ён пачаў рэгулярную перапіску зь Першым лордам Адміралцейства [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] у верасьні 1939 году, абмяркоўваючы шляхі аказаньня падтрымкі Вялікабрытаніі. У траўні 1940 году Чэрчыль стаў прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі. === Трэці прэзыдэнцкі тэрмін (1941—1945) === Два прэзыдэнцкія тэрміны былі традыцыяй у няпісаных правілах, да 22-й папраўцы, якая была зроблена пасьля ягонага прэзыдэнцтва, бо яшчэ [[Джордж Вашынгтон]] адмовіўся балятавацца на трэці тэрмін у 1796 годзе. Да таго два амэрыканскія прэзыдэнты [[Уліс Сымсан Грант|Ўліс Грант]] і [[Тэадор Рузвэлт]] былі атакованы нават за тое, што жадалі атрымаць пасаду прэзыдэнта на трэці тэрмін, нават не запар. Рузвэлт сыстэматычна падрываў рэпутацыю бачных дэмакратаў, якія маглі бы балятавацца ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]], у тым ліку двух чальцоў ураду, дзяржаўнага сакратара [[Кордэл Гал|Кордэла Гала]] й [[Джэймз Фарлі|Джэймза Фарлі]], кіраўніка выбарчай кампаніі Рузвэлта ў 1932 і 1936 гадох, генэральнага паштмайстара і старшыню дэмпартыі. На ўнутрыпартыйнай канфэрэнцыі ў [[Чыкага]] Рузвэлт меў доступ да сыстэмы рэгуляваньня [[гук]]ам у залі. На зьезьдзе апазыцыя была дрэнна арганізавана, але Фарлі меў нейкую падтрымку. Рузвэлт заявіў, што ён ня быць балятавацца, калі не падрыхтуецца, і паведаміў, што дэлегаты вольныя галасаваць за каго-небудзь іншага. Дэлегаты ўзрушыліся, а затым гучнагаварыцель пракрычаў: «Мы хочам Рузвэлта… Сьвет хоча Рузвэлта!» Дэлегаты адзічэлі й ён быў вылучаны 946 голасам супраць 147 у першым туры. [[Тактыка]], якую выкарысаў Рузвэлт была не зусім удалай, бо ягоная мэта складалася ў тым, каб быць вылучаным на падставе аднадушнай ухвалы<{{Зноска|Burns|1956|Burns|428}}. Новым намінантам на пасаду віцэ-кандыдата ў прэзыдэнты быў вылучаны [[Гэнры Эгард Ўолес]], лібэральны інтэлігент, які да гэтага працаваў міністрам сельскай гаспадаркі{{Зноска|Burns|1956|Burns|408—415}}. У сваёй кампаніі супраць рэспубліканца [[Ўэндэл Ўілкі|Ўэндэла Ўілкі]], Рузвэлт падкрэсьліў, што ягоны пасьпяховы вопыт кіраўніцтва будзе вельмі карысным, а таксама тое, што ён зробіць усё магчымае, каб Злучаныя Штаты не ўвязаліся ў вайну. У адным са сваіх выступаў ён заявіў, зьвяртаючыся да патэнцыйных навабранцаў, што «вы, хлопцы, ня будзе адпраўлены на любую чужую вайну». Ён выйграў выбары 1940 году з 55% галасоў выбаршчыкаў, атрымаўшы перамогу ў 38 штатах з 48{{Зноска|Burns|1956|Burns|454}}. Зрух налева ў адміністрацыі быў паказаны ў назначэньні Генры Эгарда Ўолеса ў якасьці віцэ-прэзыдэнта замест кансэрватыўнага [[тэхас]]ца [[Джон Нэнсі Гарнэр|Джона Нэнсі Гарнэра]], які стаў лютым ворагам Рузвэлта пасьля 1937 году. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Conrad|прозьвішча=Black|спасылка=https://books.google.com/books?id=lYVCi70HaigC|загаловак=Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom|выдавецтва=PublicAffairs|год=2005|isbn=978-1-58648-282-4|ref=Black}} * {{кніга|імя=H. W.|прозьвішча=Brands|спасылка=https://books.google.com/books?id=bmKMa_y3hh0C|загаловак=Traitor to His Class: The Privileged Life and Radical Presidency of Franklin Delano Roosevelt|выдавецтва=Anchor Books|год=2009|isbn=978-0-307-27794-7|ref=Brands}} * {{кніга|імя=James MacGregor|прозьвішча=Burns|спасылка=https://archive.org/details/rooseveltliont00jame|загаловак=Roosevelt: The Lion and the Fox|выдавецтва=Easton Press|год=1984|isbn=978-0-15-678870-0|ref=Burns}} * {{кніга|імя=Robert|прозьвішча=Dallek|загаловак=Franklin D. Roosevelt: A Political Life|выдавецтва=Viking|isbn=978-0-69-818172-4|ref=Dallek}} * {{кніга|імя=Frank|прозьвішча=Freidel|загаловак=Franklin D. Roosevelt|выдавецтва=Little, Brown and Co.|год=1952–1973|том=4 volumes|ref=Freidel}} * {{кніга|аўтар=Goldman, Armond S.; Goldman, Daniel A.|загаловак=Prisoners of Time: The Misdiagnosis of FDR’s 1921 Illness|выдавецтва=EHDP Press|год=2017|isbn=978-1-939-82403-5|ref=GoldmanGoldman}} * {{кніга|імя=John|прозьвішча=Gunther|спасылка=https://archive.org/details/rooseveltinretro00gunt|загаловак=Roosevelt in Retrospect|выдавецтва=Harper & Brothers|год=1950|ref=Gunther}} * {{кніга|імя=Ellis|прозьвішча=Hawley|загаловак=The New Deal and the Problem of Monopoly|выдавецтва=Fordham University Press|год=1995|isbn=978-0-8232-1609-3|ref=Hawley}} * {{кніга|імя=William|прозьвішча=Leuchtenburg|спасылка=https://books.google.com/books?id=inLNCgAAQBAJ|загаловак=The American President: From Teddy Roosevelt to Bill Clinton|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0-19-517616-2|ref=Leuchtenburg}} * {{кніга|імя=Sean J.|прозьвішча=Savage|спасылка=https://books.google.com/books?id=J7QlafgkrnUC&pg=PA160|загаловак=Roosevelt, the Party Leader, 1932–1945|выдавецтва=University Press of Kentucky|год=1991|isbn=978-0-8131-3079-8|ref=Savage}} * {{кніга|імя=Jean Edward|прозьвішча=Smith|спасылка=https://archive.org/details/fdr00smit|загаловак=FDR|выдавецтва=Random House|год=2007|isbn=978-1-4000-6121-1|ref=Smith}} * {{кніга|імя=Jeffery S.|прозьвішча=Underwood|спасылка=https://books.google.com/books?id=7BOe6NR-9BsC&pg=PA11|загаловак=The Wings of Democracy: The Influence of Air Power on the Roosevelt Administration, 1933–1941|выдавецтва=Texas A&M University Press|год=1991|isbn=978-0-89096-388-3|ref=Underwood}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.fdrlibrary.marist.edu/ Прызэдэнцкая бібліятэка і музэй Фракліна Д. Рузвэлта] {{Прэзыдэнты ЗША}} {{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рузвэлт, Франклін Дэлана}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку (штат)]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 2hh71nzw891r9xrd1rdf6xk6zn215s3 2676371 2676360 2026-06-26T20:32:11Z Dymitr 10914 /* Літаратура */ выпраўленьне 2676371 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Франклін Дэлана Рузвэлт |выява = |памер = |подпіс_пад_выявай = |пасада = 32-ы [[Прэзыдэнт ЗША]] |пачатак_тэрміну = 4 сакавіка 1933 |канец_тэрміну = 12 красавіка 1945 |папярэднік = [[Гэрбэрт Кларк Гувэр]] |наступнік = [[Гары С. Труман]] |месца_нараджэньня = [[Гайд Парк]], [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |месца_сьмерці = [[Ўорм Спрынгс]], [[Джорджыя]], [[ЗША]] |партыя = |сужэнец = [[Элеанора Рузвэлт]] |дзеці = |адукацыя = [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкі каледж]],<br />[[Калюмбійская школа права]] |бацька = |маці = |узнагароды = |подпіс = Franklin Roosevelt Signature.svg }} '''Фра́нклін Дэ́лана Ру́звэлт''' (1882—1945) — 32-ы прэзыдэнт [[ЗША]] й цэнтральная фігура ў падзеях сьвету ў сярэдзіне XX стагодзьдзя, кіраваўшы Злучанымі Штатамі падчас [[Вялікая дэпрэсія|сусьветнай эканамічнай крызы]] й [[Другая сусьветная вайна|сусьветнай вайны]]. Адзіны амэрыканскі прэзыдэнт абраны больш чым на два тэрміны. Рузвэлт перамог дзеючага прэзыдэнта рэспубліканца [[Гэрбэрт Кларк Гувэр|Гэрбэрта Гувэра]] ў лістападзе 1932 году, падчас Вялікай дэпрэсіі. Спалучэньне ў Рузвэлта якасьцяў аптымізму й актыўнасьці спрыяла адраджэньню нацыянальнага духу. У цесным супрацоўніцтве з [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] і [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]], вядучымі саюзьнікамі супраць [[Трэці Райх|нацыскай Нямеччыны]] й [[Японія|Японіі]] ў Другой сусьветнай вайне, ён памёр калі перамога была ўжо дзелам часу. Пачынаючы са сваіх «[[Першыя сто дзён|першых ста дзён]]» у офісу, якія пачаліся 4 сакавіка 1933 году, Рузвэлт адразу ж узяў арыентыр на [[Новы курс Рузвэлта|Новы курс]] — комплекс праграмаў, прызначаных для атрыманьня дапамогі (асабліва забесьпячэньне беспрацоўных дзяржаўнымі працоўнымі месцамі), аднаўленьне эканомікі й рэформаў, шляхам рэгуляваньня дзейнасьці [[Ўол-стрыт]], банкаў і транспарту. Паляпшэньне стану эканомікі праходзіла вельмі хутка з 1933 па 1937 гады, але затым наступіла глыбокая [[рэцэсія]]. Двухпартыйная кансэрватыўная кааліцыя, утвораная ў 1937 годзе перашкодзіла яму прасунуць шмат якія новыя законапраекты, таму былі адменены многія з праграмаў надзвычайнай дапамогі, калі беспрацоўе практычна скончылася падчас Другой сусьветнай вайны. Большасьць правілаў Новога курсу былі спынены каля 1975—1985 гадоў, за выключэньнем рэгуляваньня Ўол-стрыт [[каштоўныя паперы|каштоўнымі паперамі]] й [[біржа]]й, якое ўсё яшчэ існуе. Нараўне зь некалькімі больш дробнымі праграмамі, працягваюць існаваць [[Фэдэральная карпарацыя страхаваньня дэпазытаў]], якая была створана ў 1933 годзе, і сацыяльнае забесьпячэньне, якое Кангрэс прыняў у 1935 годзе. Калі сусьветная вайна была амаль непазьбежнай пасьля 1938 году, з-за японскага ўварваньня ў [[Кітай]] і агрэсіі нацысцкай Нямеччыны, Рузвэлт аказаў моцную дыпляматычную й фінансавую падтрымку Кітаю й [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], захоўваючы афіцыйна нэўтралітэт. Ягонай мэтай было зрабіць Амэрыку «арсэналам дэмакратыі», якая будзе пастаўляць баепрыпасы да саюзьнікаў. Ён дамогся амаль аднадушнай аб’явы вайны супраць Японіі пасьля нападу японцаў на [[Пэрл-Гарбар]] 7 сьнежня 1941 году, назваўшы яго «днём, калі будзе жыць ганьба». Ён кіраваў мабілізацыяй эканомікі ЗША ў падтрымку намаганьняў саюзьнікаў у вайне. Беспрацоўе зьнізілася да 2%, дзейнасьць праграмаў дапамогі ў асноўным скончылася, а прамысловая эканоміка хутка расла, калі мільёны людзей пераехалі ў новыя працоўныя месцы ў ваенныя цэнтры, а 16 мільёнаў мужчын і 300 000 жанчын былі мабілізаваны на ваенную службу. Рузвэлт дамінаваў на амэрыканскай палітычнай сцэне, ня толькі напрацягу дванаццаці гадоў свайго прэзыдэнцтва, але й дзесяцігодзьдзі пазьней. Новы курс Рузвэлта аб’яднаў вакол сябе прафзьвязы, афраамэрыканцаў, сельскіх белых паўднёўцаў і іншых. Рузвэлт лічыцца адным зь лепшых прызэдэнтаў ЗША. == Асабістае жыцьцё == === Прозьвішча === Рузвэлт ёсьць англізаванай формай [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] прозьвішча «ван Роозвэлт» або «ван Розэнвэлт», што азначае з «поля ружаў»<ref>[https://web.archive.org/web/20071114082955/http://genealogy.about.com/library/surnames/r/bl_name-ROOSEVELT.htm «Roosevelt — Surname Meaning, Origin for the Surname Roosevelt Genealogy»]. The New York Times.</ref>. Нягледзячы на тое, што некаторыя выкарыстоўвалі англізаванае вымаўленьне {{IPA|[ˈruːzəvɛlt]}}, сам Рузвэлт выкарыстоўваў форму {{IPA|[ˈroʊzəvəlt]}}. Рузвэлт паходзіў з адной з найстарэйшых сем’яў у штаце [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]. Рузвэлты вызначыліся й у іншых галінах, ня толькі ў палітыцы. Адзін з продкаў, Ісаак Рузвэлт, служыў у міліцыі Нью-Ёрку падчас [[амэрыканская рэвалюцыя|амэрыканскай рэвалюцыі]]. Рузвэлт наведваў мерапрыемствы Нью-Ёрцкага таварыства «[[Сыны амэрыканскай рэвалюцыі|Сыноў амэрыканскай рэвалюцыі]]», і навата ўступіў у арганізацыю, пакуль быў прэзыдэнтам. Маці Рузвэльта назвала яго імём свайго любага дзядзькі Франкліна Дэлана. Родапачынальнікам сям’і Дэлана ў Амэрыцы быў Філіп дэ ла Ной, першы [[гугеноты|гугенот]] у [[Новы Сьвет (Амэрыка)|Новым Сьвеце]], чыё прозьвішча ў англізаваным варыянце гучыць як Дэлана. === Раньнія гады === [[Файл:Franklin D. Roosevelt as an eleven-year-old teenager, 1893.jpg|міні|120пкс|Рузвэлт у 1893 годзе]] Франклін Дэлана Рузвэлт нарадзіўся 30 студзеня 1882 году ў горадзе Гадсан-Валі [[Гайд Парк|Гайд-Парка]], [[Нью-Ёрк]]. Ягоны бацька, Джэймз Рузвэлт, і ягоная маці, Сара Эн Дэлана, абодва былі з заможных старажытных сем’яў Нью-Ёрку, [[Нідэрлянды|нідэрляндзкага]] й [[францыя|францускага]] паходжаньня адпаведна. Франклін быў іхным адзіным дзіцём. Рузвэлт рос у атмасфэры дастачы. Сара была прыналежнай маці, але Джэймз, якому было 54, калі нарадзіўся Франклін, на думку некаторых, быў аддаленым бацькам, нягледзячы на тое, што біёграф Джэймз Бэрнз пісаў, што ўзаемаадносіны Джэймза з сынам былі больш, чым тыповымі ў тыя часы. Сара мела больш значны ўплыў на Франкліна ў першыя гады, яна аднойчы заявіла: «Мой сын Франклін — Дэлана, ня Рузвэлт». Частыя паездкі ў [[Эўропа|Эўропу]] з бацькамі пазнаёмілі Рузвэлта з [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[француская мова|францускай мовамі]]. Ён навучыўся езьдзіць вярхом, страляць, займаўся грэбляй, гуляў у пола й [[тэніс]]. Рузвэлт таксама гуляў [[гольф]], калі быў падлеткам. І, акрамя таго, навучыўся хадзіць пад ветразем, за што бацька падарыў яму ветразнае судна, якое Франклін назваў «Маладзік». Рузвэлт наведваў школу Гротан, эпіскапальную школу-інтэрнат у штаце [[Масачусэтс]]. Там Франклін знаходзіўся пад моцным уплывам свайго дырэктара, Эндыкота Пабады, які заўсёды маўляў пра абавязак хрысьціянаў дапамагаць людзям зь меншым дастаткам. Праз сорак гадоў Рузвэлт сказаў пра Пібады: «Гэта было блаславеньнем у маім жыцці, мець магчымасьць навучацца ў яго». Пасьля сканчэньня школы Рузвэлт паступіў у [[Гарвардзкі ўнівэрсытэт|Гарвардзкі каледж]] і жыў у блёке для заможных студэнтаў. Франклін быў чальцом зьвязу AΔΦ, а таксама працаваў рэдактарам у штодзённай газэце «Harvard Crimson». Рузвэлт пазьней заявіў: «Я выбраў эканамічных курсы ў каледжы, і вучыўся па яму чатыры гады, але ўсё, што я вучыў было няслушным». У той час, калі ён навучаўся ў Гарвардзе, ягоны стрыечны брат у пятым калене [[Тэадор Рузвэлт]] стаў прэзыдэнтам. Энэргічны стыль кіраўніцтва новага прэзыдэнта й стараннасьць у рэфармаваньні зрабіла яго героем для Франкліна. У 1902 годзе Франклін сустрэў сваю будучую жонку [[Элеанора Рузвэлт|Элеанору Рузвэлт]], пляменьніцу Тэадора, на прыёме ў [[Белы дом|Белым доме]] (раней яны сустракаліся, калі былі дзецьмі). На той час Франкліну Рузвэлту было дваццаць гадоў, Элеаноры — дзевятнаццаць. Рузвэлт паступіў на юрыдычны факультэт [[Калюмбійскі ўнівэрсытэт|Калюмбійскага ўнівэрсітэту]] ў 1904 годзе, але кінуў яго ў 1907 годзе. У 1908 годзе ён уладкаваўся на працу ў прэстыжную фірму з Ўол-стрыт ''Carter Ledyard & Milburn'', якая працавала ў сфэры юрыдычнага права. 11 кастрычніка 1911 году быў залічаны ў [[Масонства|масонскую]] «Галяндзкую ложу нумар 8» у Нью-Ёрку<ref>[https://web.archive.org/web/20090122050842/http://pagrandlodge.org/mlam/presidents/froosevelt.html «Masonic Presidents»]. Grand Lodge of Pennsylvania.</ref>. === Шлюб і сямейнае жыцьцё === 17 сакавіка 1905 году Рузвэлт пашлюбаваўся з Элеанорай, нягледзячы на ​​жорсткае супраціўленьне сваёй маці. Дзядзька Элеаноры, Тэадор Рузвэлт, прадстаўляў яе на вясельлі, бо Элеанора страціла сваіх бацькоў ва ўзросьце дзесяці гадоў. Маладая пара адразу ж пераехала ў [[Спрынгўуд]], маёмасьць Франклінавай сям’і, дзе ягоная маці стала частым госьцем дома, на вялікі жаль Элеаноры. Дом належыў маці Рузвэлта да ейнай сьмерці ў 1941 годзе. Што тычыцца асабістага жыцьця, Франклін быў харызматычным, прыгожым і сацыяльна актыўным чалавекам. У адрозьненьне ад яго Элеанора не любіла грамадзкае жыцьцё, і часьцяком заставалася дома, каб выхоўваць сваіх дзяцей. Яны мелі шэсьць дзяцей: * Ганна Элеанора (1906—1975) * Джэймз (1907—1991) * Франклін Дэлана-малодшы (18 сакавіка 1909 — 7 лістапада 1909 году) * Эліят (1910—1990) * другі Франклін Дэлана-малодшы (1914—1988) * Джон Асьпінўол (1916—1981). == Раньняя кар’ера == === Сэнатар у Нью-Ёрку === У 1908 годзе Рузвэлт уладкаваўся на працу ў прэстыжную юрыдычную фірму Carter Ledyard & Milburn, у аддзел марскога права{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|38—39}}. Ён мала цікавіўся юрыдычнай практыкай і казаў сябрам, што плянуе заняцца палітыкай{{Зноска|Smith|2007|Smith|58—60}}<ref name="anb" >{{спасылка|аўтар=Brinkley, Alan|спасылка=https://doi.org/10.1093%2Fanb%2F9780198606697.article.0600567|загаловак=Roosevelt, Franklin Delano|назва праекту=American National Biography|дата публікацыі=02.2000}}</ref>. Не зважаючы на захапленьне сваім стрыечным братам [[Тэадор Рузвэлт|Тэадорам]], Франклін падзяляў прыхільнасьць бацькі да [[Дэмакратычная партыя|Дэмакратычнай партыі]]. У падрыхтоўцы да выбараў 1910 году партыя запрасіла Рузвэлта балятавацца ў Заканадаўчую асамблею штату Нью-Ёрк{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|41}}. Малады палітык Рузвэлт быў прывабным кандыдатам, бо меў патрэбны характар і энэргію для агітацыі, а таксама сродкі, каб фінансаваць уласную кампанію{{Зноска|Smith|2007|Smith|60—62}}, але ягоная кампанія скончылася, калі дэмакратычны дзейны дэпутат Льюіс Стайвэсант Чанлер надумаў сам балятавацца на новы тэрмін. Замест таго каб адкласьці свае палітычныя амбіцыі, Рузвэлт пастанавіў балятавацца ў сэнат штату [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|60—64}}. Сэнатарская акруга, якая ахоплівала Датчэс, Калюмбію й Патнэм, была моцна рэспубліканскай{{Зноска|Smith|2007|Smith|65}}. Рузвэлт хваляваўся, што апазыцыя з боку Тэадора можа спыніць ягоную кампанію, але Тэадор, не зважаючы на розную партыйную прыналежнасьць, падтрымаў ягоную кандыдатуру{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|41}}. Ачолеўшы ўласным перадвыбарчую кампанію, Рузвэлт аб’ехаў усю акругу аўтам у той час, калі мала хто мог дазволіць сабе мець самаход{{Зноска|Smith|2007|Smith|65—66}}. Дзякуючы ягонай агрэсіўнай кампаніі{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|202—203}}, імя палітыка стала вядомым у даліне Гадсана, і на хвалі дэмакратычнага трыюмфу на выбарах 1910 году Рузвэлт здабыў нечаканую перамогу{{Зноска|Burns|1956|Burns|34}}. [[Файл:Franklin D. Roosevelt in 1912.jpg|значак|зьлева|Рузвэлт у 1912 годзе.]] Не зважаючы на кароткія сэсіі заканадаўчага органу, Рузвэлт ставіўся да сваёй новай пасады як да паўнавартаснай працы{{Зноска|Smith|2007|Smith|68—69}}. Заступіўшы на пасаду 1 студзеня 1911 году, Рузвэлт хутка стаў лідэрам «інсургентаў», то бок групы, што выступала супраць машыны [[Тамані-Хол]], якая дамінавала ў Дэмакратычнай партыі штату. На выбарах у Сэнат ЗША 1911 году Рузвэлт і яшчэ дзевятнаццаць дэмакратаў распачалі працяглую блякаду, выступаючы супраць кандыдатаў, якіх падтрымлівала Тамані. Гэтая арганізацыя ўрэшце падтрымала кандыдатуру паважанага судзьдзі Джэймза О’Гормана, які задавальняў Рузвэлта, і О’Горман быў абраны ў канцы сакавіка{{Зноска|Brands|2009|Brands|57—60}}. У выніку Рузвэлт стаў папулярнай фігурай сярод дэмакратаў Нью-Ёрку{{Зноска|Burns|1956|Burns|34}}. Газэтныя артыкулы й карыкатуры паказвалі «другое прышэсьце Рузвэлта», ад якога ў сябраў Тамані-Холу аж лыткі трэсьліся{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|205—206}}. Неўзабаве па абраньні ў Сэнат штату Нью-Ёрку Рузвэлт стаў [[масонства|масонам]]<ref>{{спасылка|аўтар=Corcoran, Syndney|спасылка=https://www.freemason.com/franklin-d-roosevelt-freemason/|загаловак=Franklin D. Roosevelt — Grand Lodge of Ohio|выдавецтва=Freemasonry|дата публікацыі=04.2022}}</ref>. Ён таксама выступіў супраць Тамані-Хол, падтрымаўшы посьпяховую кампанію [[Томас Ўудра Ўілсан|Ўудра Ўілсана]] за ягонае вылучэньне з боку партыі на выбары 1912 году{{Зноска|Burns|1956|Burns|49}}. Выбары ператварыліся ў трохбаковае супрацьстаяньне, калі Тэадор Рузвэлт пакінуў Рэспубліканскую партыю й распачаў сваю незалежную кампанію як супраць Ўілсана, гэтак і дзейнага рэспубліканскага прэзыдэнта [[Ўільям Гаўард Тафт|Ўільяма Гаўарда Тафта]]. Пастанова Франкліна падтрымаць Ўілсана замест стрыечнага брата, выклівала незадаволенасьць з боку часткі сваякоў, але не Тэадора{{Зноска|Black|2005|Black|62—63}}. У тым годзе Рузвэлт захварэў на [[брушны тыф]], а пасьля быў перавыбраны на сэнатарскую пачаду ў 1912 годзе. Пасьля выбараў ён ачоліў Камітэт сельскай гаспадаркі, а ягоны посьпех у прасоўваньні законаў аб сельскай гаспадарцы й працы стаў папярэднікам ягонай пазьнейшай палітыкі [[Новы курс Рузвэлта|Новага курсу]]{{Зноска|Burns|1956|Burns|44—46}}. Ён стаў больш пасьлядоўна прагрэсіўным, падтрымліваючы праграмы ў галіне працы й сацыяльнага дабрабыту{{Зноска|Burns|1956|Burns|43}}. === Памочнік сакратара флёту === [[Файл:Franklin Roosevelt Secretary of the Navy 1913.jpg|значак|На пасадзе памочніка сакратара флёту ў 1913 годзе.]] З тае прычыны, што Рузвэлт падтрымаў Ўілсана, у рэшце сам Рузвэлт атрымаў прызначэньне ў сакавіку 1913 году на пасаду памочніка сакратара флёту, то бок другога паводле рангу службоўца ў [[Вайскова-марскія сілы ЗША|Дэпартамэнце флёту]] пасьля сакратара [[Джозэфус Дэніелз|Джозэфуса Дэніелза]], які надаваў гэтай пасадзе мала ўвагі{{Зноска|Smith|2007|Smith|97—101}}. Рузвэлт меў асаблівую любоў да флёту, добра разьбіраўся ў тэме й выступаў за вялікія й магутныя вайскова-марскія сілы{{Зноска|Burns|1956|Burns|51}}<ref>Rofe, J. Simon (2008). «'Under the Influence of Mahan': Theodore and Franklin Roosevelt and their Understanding of American National Interest». Diplomacy & Statecraft. 19.4. — С. 732—745.</ref>. Дэніелз і Рузвэлт распрацавалі сыстэму павышэньняў паводле заслугаў і пашырылі цывільны кантроль над аўтаномнымі падразьдзяленьнямі флёту{{Зноска|Smith|2007|Smith|102—106}}. Рузвэлт быў куратарам цывільных супрацоўнікаў флёту й заслужыў павагу лідэраў прафзьвязаў за справядлівасьць у разьвязаньні праблемаў і канфліктаў{{Зноска|Smith|2007|Smith|113—114}}, набываючы каштоўны досьвед у пытаньнях працы, кіраваньня ва ўмовах вайны, марской палітыкі й лягістыкі{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|212}}. Часам Рузвэлт спрыяў дыскрымінацыйнай палітыцы Ўілсана й Дэніелза. Напрыклад, у 1916 годзе ён выканаў загад, які прадугледжваў за значныя сродкі стварэньне асобных прыбіральняў «для [белых] жанчынаў, белых мужчынаў і каляровых». Аднак, хутка ён сутыкнуўся з рашучым супрацівам праваабарончых арганізацыяў, у выніку чаго загад быў адкліканы без тлумачэньняў празь месяц<ref>{{кніга|імя=David T.|прозьвішча=Beito|спасылка=https://books.google.com/books?id=Da4H0QEACAAJ|загаловак=FDR: A New Political Life|месца=Chicago|выдавецтва=Carus Books|год=2025|старонкі=8|isbn=978-1637700693}}</ref>. У 1914 годзе Рузвэлт балятаваўся на месца рэспубліканскага сэнатара [[Эліў Рут]]а, які пайшоў быў у адстаўку. Хоць яго падтрымлівалі сакратар скарбу [[Ўільям Макэду|Ўільям Гібс Макэду]] й губэрнатар Мартын Глін, ён сутыкнуўся з моцным супернікам, якім бым Джэймз Джэрард з Тамані-Холу{{Зноска|Smith|2007|Smith|122—123}}. Ён таксама ня меў падтрымкі Ўілсана, бо прэзыдэнту былі патрэбныя сілы Тамані дзеля ўхваленьня сваёй заканадаўчай праграмы й пераабраньня ў 1916 годзе{{Зноска|Burns|1956|Burns|56}}. Рузвэлт зазнаў цяжкую паразу на дэмакратычных праймэрыз, зразумеўшы, што аднаго фэдэральнага патранажу без падтрымкі [[Белы дом|Белага дому]] недастаткова, каб перамагчы моцную мясцовую арганізацыю{{Зноска|Burns|1956|Burns|57}}{{Зноска|Burns|1956|Burns|60}}. Пасьля выбараў ён і кіраўнік Тамані-Хол [[Чарлз Фрэнсіс Мэрфі]] сталі хаўрусьнікамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|125}}. Рузвэлт зноў засяродзіўся на працы ў Дэпартамэнце флёту, калі ў жніўні 1914 году ў Эўропе пачалася [[Першая сусьветная вайна]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|125—126}}. Не зважаючы на тое, што ён працягнуў публічна падтрымліваць Ўілсана, усё ж такі ён сымпатызаваў Руху падрыхтоўкі, чые лідэры рашуча падтрымлівалі [[Антанта|Антанту]] й заклікалі да нарошчваньня вайсковых сілаў{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|59—61}}. Адміністрацыя Ўілсана пачала пашырэньне флёту пасьля таго, як нямецкі падводны човен патапіў брытанскі лайнэр «[[Лузытанія (лайнэр)|Лузытанія]]». Таксама Рузвэлт дапамог стварыць Рэзэрву ВМС ЗША і Раду нацыянальнай абароны{{Зноска|Smith|2007|Smith|130—132}}. У красавіку 1917 году, пасьля таго як [[Нямецкая імпэрыя]] абвесьціла пра неабмежаваную падводную вайну і атакавала некалькі амэрыканскіх суднаў, [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] ухваліў заклік Ўілсана да абвяшчэньня вайны Нямеччыне{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|62—63}}. Рузвэлт прасіў дазволу служыць афіцэрам флёту, але Ўілсан упарта напіраў на тое, каб той заставаўся памочнікам сакратара. Наступны год Рузвэлт з [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтону]] каардынаваў перамяшчэньне флёту, бо той павялічыўся ў чатыры разы{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|65—66}}{{Зноска|Smith|2007|Smith|139—140}}. Улетку 1918 году Рузвэлт паехаў у Эўропу, каб праверыць марскія базы й сустрэцца з францускімі й брытанскімі чыноўнікамі. Дзякуючы роднаснай сувязі з Тэадорам Рузвэлтам, яго сустракалі вельмі ўрачыста, не зважаючы на адносна нізкі ранг. Рузвэлт меў доўгія прыватныя аўдыенцыі ў караля [[Георг V|Георга V]] і прэм’ер-міністраў [[Дэйвід Лойд Джордж|Дэйвіда Лойда Джорджa]] й [[Жорж Бэнжамэн Клемансо|Жоржа Клемансо]]<ref name="SpectatorFDR" >{{артыкул|аўтар=O'Brien, Phillips|спасылка=https://www.spectator.co.uk/article/franklin-roosevelt-was-made-in-world-war-one/|загаловак=Franklin Roosevelt was Made in World War One|выданьне=The Spectator|год=08.2024}}</ref>. У верасьні, падчас зваротнага падарожжа ў ЗША, ён захварэў на грыпавую пандэмію з ускладненьнем у выглядзе [[пнэўманія|пнэўманіі]]{{Зноска|GoldmanGoldman|2017|Goldman & Goldman|15}}, што выбіла яго з працы на месяц<ref name="SpectatorFDR"/>. Па заканчэньні вайны ў 1918 годзе Дэніелз і Рузвэлт былі адказныя за дэмабілізацыю флёту{{Зноска|Smith|2007|Smith|171—172}}. Насуперак парадаў старэйшых афіцэраў Рузвэлт асабіста загадаў захаваць авіяцыйны аддзел флёту{{Зноска|Underwood|1991|Underwood|11}}. Ён таксама ўхваліў расьсьледаваньне, якое прывяло да сэксуальнага скандалу ў Ньюпарце, за што атрымаў вымову ад Сэнату ў 1921 годзе<ref name="anb" />. === Кампанія на віцэ-прэзыдэнта === [[Файл:Franklin D. Roosevelt and James Cox in Dayton, Ohio - NARA - 197236.jpg|значак|зьлева|Рузвэлт і [[Джэймз Мідэлтан Кокс|Джэймз Кокс]] на перадвыбарчай імпрэзе ў [[Агаё]] ў 1920 годзе.]] З набліжэньнем заканчэньня прэзыдэнцтва Ўілсана Рузвэлт пачаў плянаваць сваю наступную выбарчую кампанію. Ён зьвярнуўся да арыентаванага на грамадзкія інтарэсы бізнэсоўца [[Гэрбэрт Кларк Гувэр|Гэрбэрта Гувэра]] з прапановай балятавацца на пасаду прэзыдэнта ад Дэмакратычнай партыі на выбарах 1920 году, а Рузвэлт меўся пайсьці кандыдатам на віцэ-прэзыдэнта{{Зноска|Smith|2007|Smith|176—177}}. Плян Рузвэлта, каб Гувэр ачоліў кампанію, разваліўся пасьля таго, як той абвесьціў пра сваю прыхільнасьць да [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]], але Рузвэлт працягваў шукаць спосабы ўласнай намінацыі на пасаду віцэ-прэзыдэнта ў 1920 годзе. Пасьля таго як губэрнатар [[Агаё]] [[Джэймз Мідэлтан Кокс|Джэймз Кокс]] быў абраны на кандыдата ад партыі на Дэмакратычнай нацыянальнай канвэнцыі 1920 году, ён абраў Рузвэлта сваім кандыдатам на віцэ-прэзыдэнта{{Зноска|Smith|2007|Smith|177—181}}. Хоць ягонае вылучэньнем сталася нечаканасьцю для многіх, але ён збалянсаваў кандыдатуру Кокса як больш мерны палітык і прыхільнік Ўілсана й забароны алькаголю, маючы ж да таго вядомае прозьвішча{{Зноска|Burns|1956|Burns|73}}{{Зноска|Gunther|1950|Gunther|215—216}}. Рузвэлт, якому тады было 38 гадоў, пасьля канвэнцыі сышоў з пасады памочніка сакратара флёту й пачаў агульнанацыянальную перадчыбарчую кампанію{{Зноска|Smith|2007|Smith|181}}. Падчас кампаніі Кокс і Рузвэлт абаранялі адміністрацыю Ўілсана й [[Ліга народаў|Лігу народаў]], якія ў 1920 годзе былі непапулярнымі{{Зноска|Smith|2007|Smith|181—182}}. Рузвэлт асабіста выступаў за ўступ ЗША ў Лігу народаў, але, у адрозьненьне ад Ўілсана, быў прыхільнікам кампрамісу з сэнатарам [[Гэнры Кэбат Лодж|Гэнры Кэбатам Лоджам]] і іншымі «рэзэрвацыяністамі»{{Зноска|Smith|2007|Smith|175—176}}. Рэспубліканец [[Ўорэн Г. Гардынг|Ўорэн Гардынг]] і ягоны кандыдат на віцэ-прэзыдэнта [[Кальвін Кулідж]] разграмілі пару Кокса й Рузвэлта на [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1920 году|прэзыдэнцкіх выбарах]], атрымаўшы перамогу ўва ўсіх штатах, акрамя паўднёвых{{Зноска|Burns|1956|Burns|74}}. Рузвэлт пазьней адзначаў, што сувязі й добрая воля, якія ён набыў падчас кампаніі 1920 году, добра дапамаглі яму ў ягонай [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1932 году|кампаніі 1932 году]]. Выбары 1920 году таксама адзначылі першы публічны ўдзел Элеаноры Рузвэлт, якая зарэкамэндавала сябе як моцная палітычная фігура{{Зноска|Smith|2007|Smith|182—183}}. Пасьля выбараў Рузвэлт вярнуўся ў Нью-Ёрк, дзе займаўся юрыдычнай практыкай і працаваў віцэ-прэзыдэнтам кампаніі Fidelity and Deposit Company{{Зноска|Smith|2007|Smith|184—185}}. == Хвароба == У жніўні 1921 году, у той час калі Рузвэлт разам зь сям’ёй адпачываў на высьпе [[Кэмпабэла]] ў [[Нью-Брансўік]]у, [[Канада]], у Рузвэлта было дыягназавана захворваньне на [[поліяміэліт]], што прывяло да пастаяннага паралічу ніжніх канцавінаў. Гэты дыягназ быў пазьней пастаўлены пад сумнёў<ref>Lomazow, Steven. [http://www.scribd.com/doc/24896077/The-Untold-Neurological-Disease-of-Franklin-Delano «The Untold Neurological Disease of Franklin Delano Roosevelt»]. Scribd Inc.</ref>. Але ўсё сваё жыцьцё Рузвэлт адмаўляўся прызнаваць сябе паралізаваным. Ён праходзіў шырокі спэктар лячэньня, уключаючы [[гідратэрапія|гідратэрапію]], а ў 1926 годзе, ён набыў курорт у [[Ўорм-Спрынгс]], штат [[Джорджыя]], дзе ён прафундаваў цэнтар гідратэрапіі для лячэньня хворых на поліяміэліт, які працуе й да сёньняшняга дня й называецца Інстытут рэабілітацыі імя Рузвэлта ва Ўорм-Спрынгс. Пасьля таго, як ён стаў прэзыдэнтам, ён быў адным з фундатараў Нацыянальнага Фонду дзіцячага паралічу (цяпер вядомы як «March of Dimes»). У той час, Рузвэлт здолеў пераканаць многіх людзей, што яму становіцца лепей, калі ён балатаваўся на дзяржаўныя пасады. Але Франкліну прыйшлося паставіць мэталічныя дужкі ў ягоныя сьцёгны й ногі, ён старанна вучыўся хадзіць сам, падтрымліваючыся трасьцінай. Перамяшчаўся ён у інваліднай калясцы, але на публіцы звычайна зьяўляўся ў вэртыкальнам становішчы, падтрымліваючыся з аднаго боку памочнікам або аднім са сваіх сыноў. У грамадзкай сьвядомасьці Рузвэлт, безумоўна, самы вядомы чалавек, які выжыў, нягледзячы на хваробу на поліяміэліт. Тым ня менш, ягоны ўзрост пры пачатку захворваньня (39 гадоў) й большасьць з сымптомаў ягонай хваробы больш адпавядаюць дыягназу на [[сындром Гіена-Баро]]. == Губэрнатарства ў Нью-Ёрку == [[Файл:Governor Roosevelt and Al Smith.jpg|значак|Рузвэлт з сваім папярэднікам на пасадзе губэрнатара Нью-Ёрку [[Альфрэд Сьміт|Альфрэдам Сьмітам]].]] [[Альфрэд Сьміт|Сьміт]], дэмакратычны кандыдат у прэзыдэнты на [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1928 году|выбарах 1928 году]], запрасіў Рузвэлта балятавацца на пасаду губэрнатара штату Нью-Ёрку на выбарах 1928 году{{Зноска|Burns|1956|Burns|100}}. Рузвэлт першапачаткова супраціўляўся, бо не хацеў пакідаць Ўорм-Спрынгс і баяўся разгромнай перамогі рэспубліканцаў{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|96—98}}. Кіраўнікі партыі ўрэшце пераканалі яго, што толькі ён можа перамагчы рэспубліканскага кандыдата на пасаду губэрнатара, кім быў генэральны пракурор штату Нью-Ёрк [[Альбэрт Отынгер]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|223—225}}. У той час як Сьміт зь вялікім адрывам зазнаў паразу на прэзыдэнцкіх выбарах, сам Рузвэлт быў абраны губэрнатарам зь перавагай толькі ў адзін адсотак{{Зноска|Burns|1956|Burns|101}}. Рузвэлт прапанаваў будаўніцтва гідраэлектрастанцыяў і заняўся разьвязаньнем аграрнага крызісу 1920-х гадоў{{Зноска|Smith|2007|Smith|237—238}}. Адносіны паміж Рузвэлтам і Сьмітам пагоршыліся пасьля таго, як Рузвэлт надумаў не пакідаць на пасадах ключавых прызначэнцаў Сьміта{{Зноска|Smith|2007|Smith|230—233}}. Ён і Элеанора выпрацавалі паразуменьне на ўсю ягоную далейшую кар’еру, згодна зь якой яна будзе сумленна выконваць ролю жонкі губэрнатара, але таксама будзе вольная займацца ўласнымі справамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|235—237}}. У той час ён пачаў ладзіць свае «[[гутаркі ля каміна]]», дзякуючы якім зьвяртаўся да сваіх выбарцаў праз [[радыё]], часта ціснуўшы на заканадаўчы орган штату Нью-Ёрку, каб прасунуць сваю праграму{{Зноска|Smith|2007|Smith|238—239}}. [[біржавы крах 1929 году|Біржавы крах на Ўол-Стрыт]] у кастрычніку 1929 году паклаў пачатак [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]{{Зноска|Smith|2007|Smith|240—241}}. Рузвэлт стварыў дзяржаўную камісію па занятасьці й стаў першым губэрнатарам, які публічна падтрымаў ідэю страхаваньня па беспрацоўі{{Зноска|Smith|2007|Smith|242—243}}. Калі ў траўні 1930 году палітык пачаў сваю кампанію па вылучэньню на другі тэрмін, ён паўтарыў сваю дактрыну «што прагрэсіўны ўрад паводле сваёй сутнасьці мусіць быць жывым і здольным да росту, што барацьба за яго ніколі не спыняецца й што, калі мы паслабімся хоць на адзін момант або на адзін год, мы ня толькі спынімся, але й будзе адкінутымі назад у шэсьці цывілізацыяў»{{Зноска|Burns|1956|Burns|119—120}}. Ён быў пераабраны на другі тэрмін{{Зноска|Burns|1956|Burns|121}}. Рузвэлт прапанаваў шэраг захадаў з наданьнем эканамічнай дапамогі й стварэньнем [[Фэдэральная адміністрацыя надзвычайнай дапамогі|Часовай адміністрацыі надзвычайнай дапамогі]]. Спачатку пад кіраўніцтвам Джэсі Страўса, а затым [[Гары Гопкінз]]а, гэтая ўстанова аказала дапамогу больш як адной траціне насельніцтва Нью-Ёрку ў 1932—1938 гадах{{Зноска|Smith|2007|Smith|250—252}}. У 1930 годзе Рузвэлт прасунуў праз заканадаўчы орган законапраект, які ствараў страхаваньне па старасьці для жыхароў Нью-Ёрку<ref>{{спасылка|спасылка=https://empirestateplaza.ny.gov/hall-governors/franklin-d-roosevelt|загаловак=Franklin D. Roosevelt|выдавецтва=The Official Website of New York State}}</ref>. Ён падтрымаў аднаўленьне лясоў лясоў праз папраўку Г’юіта ў 1931 годзе, што стварыла дзяржаўную лясную сыстэму Нью-Ёрку<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.dec.ny.gov/lands/4982.html|загаловак=History Of State Forest Program|выдавецтва=New York State Department of Environmental Conservation}}</ref>. Рузвэлт таксама распачаў расьсьледаваньне карупцыі ў Нью-Ёрку сярод судовай сыстэмы, паліцыі й арганізаванай злачыннасьці, што прывяло да стварэньня камісіі Сыбэры. Гэтыя расьсьледаваньні выкрылі сетку з вымагальнікаў, што стала вынікам звальненьня многіх дзяржаўных службоўцаў і заняпаду арганізацыі Тамані-Хол<ref>{{кніга|імя=Oliver E.|прозьвішча=Allen|спасылка=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle/page/233|загаловак=The Tiger: The Rise and Fall of Tammany Hall|выдавецтва=Addison-Wesley Publishing Company|старонкі=[https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle/page/233 233–50]|isbn=978-0-201-62463-2}}</ref>. == Прэзыдэнцтва == === Першы прэзыдэнцкі тэрмін (1933—1937) === [[Файл:ElectoralCollege1932.svg|значак|зьлева|Вынікі выбараў 1932 году. Штаты, які галасавалі за Рузвэлта пазначаныя сінім.]] Калі Рузвэлт стаў прэзыдэнтам 4 сакавіка 1933 году (праз 32 дні пасьля таго, як [[Адольф Гітлер]] быў прызначаны [[канцлер]]ам Нямеччыны) ЗША была ў самым горшым стане ў сваёй гісторыі. Чвэрць працаздольнага насельніцтва была беспрацоўнай. Фэрмэры аказаліся ў цяжкім становішчы, калі цэны ўпалі на 60%. Прамысловая вытворчасьць зьнізілася больш чым удвая з 1929 году. Два мільёны чалавек засталіся без прытулку. Да вечара 4 сакавіка, 32 з 48 штатаў, у тым ліку й [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|акруга Калюмбія]] зачынілі свае банкі<ref>Jonathan Alter, The Defining Moment (2006), ст. 190.</ref>. Нью-Ёрцкі Фэдэральны рэзэрвовы банк ня змог адкрыцца на наступны дзень, бо за некалькі дзён да гэтага кліенты ў паніцы зьнімалі вялізарныя суммы са свайго рахунку<ref>Kennedy, Susan Estabrook (March 13, 1933). [https://web.archive.org/web/20070930214931/http://www.time.com/time/printout/0,8816,745289,00.html «Bottom (The Banking Crisis of 1933)»]. Time Magazine.</ref>. Пачынаючы са сваёй інаўгурацыйнай прамовы Рузвэлт абвінавачваў у эканамічнай крызе банкіраў і фінансістаў, якія імкнучыся да прыбытку, улічвалі толькі ўласныя інтарэсы. [[Файл:Vincenzo Laviosa - Franklin D. Roosevelt - Google Art Project.jpg|значак|Палітык на пачатку 1930-х гадоў.]] На другі дзень на сваёй пасадзе Рузвэлт абвесьціў аб чатырохдзённых агульнанацыянальных «банкаўскіх вакацыяў», каб спыніць набегі ўкладальнікаў, якія масава здымалі свае грошы<ref name="FDR Domestic Affairs" >{{спасылка|аўтар=Leuchtenburg, William E.|спасылка=https://millercenter.org/president/fdroosevelt/domestic-affairs|загаловак=FDR: Domestic Affairs|выдавецтва=Univ. of Virginia Miller Center of Public Affairs|дата публікацыі=10.2016}}</ref>. Ён склікаў надзвычайную сэсію Кангрэсу на 9 сакавіка, калі Кангрэс амаль без абмеркаваньня ўхваліў [[Надзвычайны банкаўскі закон]]<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Закон, першапачаткова распрацаваны адміністрацыяй Гувэра й банкірамі Ўол-стрыт, надаў прэзыдэнту паўнамоцтвы асабіста вызначаць наконт адкрыцьця й закрыцьця банкаў і дазваляў [[Фэдэральны рэзэрвовы банк|Фэдэральным рэзэрвовым банкам]] выпускаць банкноты{{Зноска|Leuchtenburg|2015|Leuchtenburg|147—148}}. «Кангрэс ста дзён» ухваліў беспрэцэдэнтную колькасьць законаў і стаў арыентырам, зь якім пачалі параўноўваць Рузвэлтавых наступнікаў{{Зноска|Smith|2007|Smith|312}}<ref>{{навіна|аўтар=Liptak, Kevin|спасылка=http://www.cnn.com/2017/04/23/politics/donald-trump-history-100-days/index.html|загаловак=History of Measuring Presidents' First 100 days|выдавец=CNN|дата публікацыі=04.2017}}</ref>. Калі банкі адкрыліся 15 сакавіка, кошты акцыяў вырасьлі на 15%, і ў наступныя тыдні больш за 1 мільярд даляраў вярнуўся ў банкаўскія сховішчы, што здушыла паніку на рынку<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. 22 сакавіка Рузвэлт падпісаў [[Закон Калена–Гарысана]], які скасаваў «сухі закон»{{Зноска|Leuchtenburg|2015|Leuchtenburg|151—152}}. Гісторыкі катэгарызавалі праграму Рузвэлта як «дапамога, аднаўленьне й рэфармаваньне». Рузвэлт стварыў шэраг установаў і зрабіў захады, накіраваных на аказаньне дапамогі. [[Фэдэральная адміністрацыя надзвычайнай дапамогі]] пад кіраўніцтвам Гары Гопкінза пачала разьмеркаваньне гэтай дапамогі штатам{{Зноска|Smith|2007|Smith|322}}. [[Адміністрацыя грамадзкіх работ]] (АГР) пад кіраўніцтвам міністра ўнутраных справаў [[Гаралд Ікес|Гаралда Ікеса]] кантралявала будаўніцтва буйных цывільных аб’ектаў, сярод якіх былі плаціны, масты й школы{{Зноска|Smith|2007|Smith|322}}. [[Адміністрацыя сельскай электрыфікацыі]] (АСЭ) упершыню праклала электрычныя лініі ў сельскія рэгіёны<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Найбольш папулярнай установай Новага курсу — і ўлюбёнай Рузвэлтам — быў [[Цывільны корпус аховы прыроды]] (ЦКАП), які наняў падрадзіў 250 тысячаў беспрацоўных мужчынаў на сельскія праекты. Рузвэлт таксама пашырыў [[Карпарацыя фінансавай рэканструкцыі|Карпарацыю фінансавай рэканструкцыі]], якая фінансавала чыгункі й прамысловасьць. Кангрэс надаў [[Фэдэральная гандлёвая камісія|Фэдэральнай гандлёвай камісіі]] шырокія рэгулятыўныя паўнамоцтвы й забясьпечыў іпатэчную дапамогу мільёнам фэрмэраў і ўладальнікаў дамоў. Прэзыдэнт таксама стварыў Адміністрацыю сельскагаспадарчага карэктаваньня, каб павысіць цэны на прадукцыю, плацячы фэрмэрам за тое, каб яны не засявалі частку зямлі й скарацілі статкі{{Зноска|Smith|2007|Smith|318—323}}. Аднак, гэтая палітыка была моцна крытыкаваная, бо ў некаторых выпадках ураджай наўмысна зьнішчалі, а быдла забівалі<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. [[Файл:FDR video montage.ogv|значак|зьлева|Калекцыя відэа з Рузвэлтам.]] Эканамічная рэформа абдылася праз [[Закон аб нацыянальным аднаўленьні прамысловасьці]] 1933 году. Ён імкнуўся спыніць драпежную канкурэнцыю, прымушаючы галіны ўсталёўваць правілы, сярод якіх мусілі быць мінімальныя цэны, пагадненьні аб неканкурэнцыі, абмежаваньні вытворчасьці. Лідэры прамысловасьці ўзгаднялі правілы з чыноўнікамі, якія наўзамен прыпынялі антыманапольнае заканадаўства й падтрымлівалі павышэньне заробкаў. У траўні 1935 году [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўны суд]] прызнаў гэты закон неканстытуцыйным, што стала ўдарам для Рузвэлта{{Зноска|Hawley|1995|Hawley|124}}. Ён рэфармаваў фінансавыя рэгуляцыі праз [[Закон Гласа–Стыгала]], стварыўшы [[Фэдэральная карпарацая страхаваньня дэпазытаў|Фэдэральную карпарацыю страхаваньня дэпазытаў]], якая гарантавала забясьпечанасьць ашчадным укладаньням. Закон таксама абмяжоўваў сувязі паміж камэрцыйнымі банкамі й інвэстыцыйнымі фірмамі{{Зноска|Smith|2007|Smith|331—332}}. У 1934 годзе была створаная Камісія па каштоўных паперах і біржах дзеля рэгуляваньня гандлю каштоўнымі паперамі, а [[Фэдэральная камісія па сувязях]] зьявілася з мэтай рэгуляваньня тэлекамунікацыяў{{Зноска|Smith|2007|Smith|346}}. Закон аб нацыянальным аднаўленьні прамысловасьці прадугледжваў 3,3 мільярдаў даляраў на праекты АГР для падтрымкі аднаўленьня эканамічнага жыцьця{{Зноска|Savage|1991|Savage|160}}. Рузвэлт разам з сэнатарам Норысам стварыў найбуйнейшае дзяржаўнае прамысловае прадпрыемства ў гісторыі ЗША — [[Адміністрацыя даліны Тэнэсі|Адміністрацыю даліны Тэнэсі]] (АДТ), якая будавала плаціны й электрастанцыі, прадухіляла наступствы паводкі й мадэрнізавала сельскую гаспадарку й павышала побытавыя ўмовы жыцьця ў беднай даліне Тэнэсі. Аднак мясцовыя жыхары крытыкавалі АДТ за высяленьне тысячаў людзей дзеля рэалізацыі згаданых праектаў<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Служба аховы глебы навучала фэрмэраў эфэктыўным мэтадам апрацоўкі зямлі, і разам з АДТ Рузвэлт стаў «бацькам аховы глебы»<ref name = "FDR Domestic Affairs"/>. Выканаўчы загад 6102 абавязваў усіх грамадзянаў ЗША прадаць золата дзяржаве, а ягоная цана была павышаная з 20 да 35 даляраў за унцыю<ref name="Traynor-2013" >{{навіна|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/investing/gold/9968494/Roosevelts-gold-confiscation-could-it-happen-again.html|загаловак=Roosevelt's Gold Confiscation: Could It Happen Again?|выдавец=The Daily Telegraph|дата публікацыі=04.2013}}</ref>. Мэтаю было супрацьдзеяньне дэфляцыі, якая паралізавала эканоміку{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|4}}{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|320—339}}. Рузвэлт спрабаваў выканаць перадвыбарчыя абяцаньні, скараціўшы фэдэральны бюджэт. Захады з гэтае прычыны ўлучалі зьмяншэньне вайсковых выдаткаў з 752 млн даляраў у 1932 годзе да 531 млн у 1934-м годзе, а таксама скарачэньне на 40% выдаткаў на дапамогу вэтэранам. 500 тысячаў вэтэранаў і ўдоваў былі выкрасьленыя з пэнсійных сьпісаў, а выплаты астатнім былі зьменшаныя. Фэдэральныя заробкі былі скарочаныя, а фінансаваньне навукі й адукацыі таксама скарэктаваныя ў бок зьніжэньня. Такія крокі моцна ўзбудзілі вэтэранаў, якія праз уласныя арганізацыі дамагліся ня толькі вяртаньня большасьці выплатаў, але нават і іхняга павелічэньня ўжо ў 1934 годзе{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|4}}{{Зноска|Freidel|1952–1973|Freidel|448—452}}. Кангрэс пераадолеў вэта прэзыдэнта й прасунуў Закон аб бонусах у студзені 1936 году{{Зноска|Dallek|2017|Dallek|249}}. Ён накіраваў у эканоміку сумы, роўныя 2% ВУП, што надало значны стымулюючы эфэкт<ref>{{артыкул|аўтар=Hausman, Joshua K.|загаловак=Fiscal Policy and Economic Recovery: The Case of the 1936 Veterans' Bonus|выданьне=American Economic Review|том=106|нумар=4|старонкі=1100—43|год=04.2016|DOI=10.1257/aer.20130957}}</ref>. Сэрыя радыё-прамоваў Рузвэлта, вядомая як «[[гутаркі ля каміна]]», дала магчымасьць прадставіць Франкліну Рузвэлту свае прапановы беспасярэдне да амэрыканскай грамадзкасьці. === Другі прэзыдэнцкі тэрмін (1937—1941) === На прэзыдэнцкіх выбарах 1936 году, Рузвэлт прадставіў праграму, якая працягвала Новы курс. Ягоны супраціўнік, губэрнатар штата [[Канзас]] [[Альф Лэндон]] шмат што пераняў з Новага курсу Рузвэлта, але атрымаў паразу. Рузвэлт заваяваў 60,8% галасоў і атрымаў перамогу ў кожным штаце, за выключэньнем [[Мэн (штат)|Мэна]] й [[Вэрмонт|Вэрманта]]. Дэмакраты атрымалі яшчэ больш месцаў у [[Кангрэс]]е. Рузвэлт быў падтрыманы кааліцыяй выбаршчыкаў, якая ўключала традыцыйных дэмакратаў па ўсёй краіне, дробных фэрмэраў, «Самавіты Поўдзень», каталікоў, выбаршчыкоў зь вялікіх гарадоў, прафзьвязы, афраамэрыканцаў поўначы, габрэяў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі й палітычных лібэралаў. Гэтую кааліцыю часьцяком адносяць да кааліцыі Новага курсу, і яна заставалася амаль нязьменнай для [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] да 1960 году. У адрозьненьне ад першага прэзыдэнцкага тэрміну, вельмі мала асноўных законаў было прынята падчас другога, сярод іх стварэньне органа [[Арганізацыя жыльлёвага кіраваньня ЗША|Жыльлёвага кіраваньня ЗША]] ў 1937 годзе, прыняцьцё другога сельскагаспадарчага рэгулюючага акту й закону аб справядлівых працоўных стандартах у 1938 годзе, які ўсталяваў мінімальную колькасьць заработкаў. Калі эканоміка пачала пагаршацца яшчэ раз у канцы 1937 году, Рузвэлт прасоўваў агрэсіўную праграму стымуляваньня, прасіўшы Кангрэс выдзяліць $5 млрд на дапамогу й аплату грамадзкай працы. Гэта дазволіла ў канчатковым выніку стварыць каля 3,3 мільёну працоўных месцаў да 1938 году. Вярхоўны суд быў галоўнай перашкодай на шляху праграмы Рузвэлта падчас ягонага другога тэрміну, ён аналяваў многія зь яго праграмаў. У прыватнасьці ў 1935 годзе Суд аднагалосна пастанавіў, што закон аб нацыянальным індустрыяльным аздараўленьні быў неканстытуцыйнай праявай перадачы заканадаўчай улады прэзыдэнту. Рузвэлт ашаламіў Кангрэс напачатку 1937 году, прапанаваўшы закон, які дазваляў яму прызначаць да шасьці новых судзьдзяў, каб «уліць новую кроў»<ref>{{Спасылка|аўтар=Pusey, Merlo J.|url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1958/3/1958_3_24.shtml|загаловак=F.D.R. vs. the Supreme Court|копія =http://web.archive.org/web/20060507103227/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1958/3/1958_3_24.shtml | дата копіі =7 траўня 2006 }}, American Heritage Magazine, April 1958,Volume 9, Issue 3</ref>. Гэты плян сутыкнуўся з інтэнсіўным палітычным супрадзьдзеяньнем ягонай уласнай партыі, на чале зь віцэ-прэзыдэнтам [[Джон Нэнс Гарнэр|Гарнэрам]], так як ён парушаў прынцыпы [[падзяленьне ўлады|падзяленьня ўлады]] й надаваў прэзыдэнту кантроль над судом. Прапановы Рузвэлта былі разьбіты. Суд таксама адступіў ад канфрантацыі з адміністрацыяй, прызнаўшы законы аб працоўных узаемаадносінах і сацыяльным забесьпячэньні адпаведнымі канстытуцыі. Сьмерці й выхады на пэнсію неўзабаве дазволілі Рузвэлту прасунуць у Вярхоўны суд лаяльных да сябе судзьдзяў. Паміж 1937 і 1941 гадамі, ён прызначыў восем судзьдзяў. Рузвэлт меў моцную падтрымку з боку хуткарослых [[прафзьвяз]]аў, але цяпер яны падзелены на дзьве варагуючыя арганізацыі «''Амэрыканская фэдэрацыя працы''» (AFL) й «''Кангрэс прамысловых прафзьвязаў''» (CIO), апошняя на чале з [[Джон Льюіс|Джонам Льюісам]]. Рузвэлт прамовіў на гэты конт: «чума на абодва вашыя дамы», але разьяднанасьць саслабіла партыю на выбарах з 1938 па 1946 гадох. Пасьля лістападаўскіх выбараў 1938 году дэмакраты страцілі 6 месцаў у Сэнаце й 71 месца ў Палаце прадстаўнікоў. Страты былі зафіксаваны ў асноўным у кааліцыі дэмакратаў, якія падтрымлівалі Новы курс. У 1939 годзе ў Кангрэсе [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцы]], ачоленыя сэнатарам [[Робэрт Тафт|Робэртам Тафтам]], сфармавалі кансэрватыўную кааліцыю з паўднёвымі дэмакратамі, практычна паклаўшы канец здольнасьці Рузвэлта да лёгкага прасоўваньня сваіх прапановаў і прыняцьцё іх у якасьці законаў. Закон аб мінімальнай колькасьці заработкаў у 1938 годзе быў апошнім значным законам з рэформаў Новага курсу, прынятым Кангрэсам. ==== Зьнешняя палітыка ==== [[Файл:Quezon Roosevelt.jpg|міні|справа|Рузвэлт з другім прэзыдэнтам Філіпінаў [[Мануэль Кесон|Мануэлем Кесонам]]]] Прыход да ўлады дыктатара [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў [[Нямеччына|Нямеччыне]] выклікаў небясьпеку новай сусьветнай вайны. Тым ня менш, у 1937 годзе Кангрэс прыняў яшчэ больш жорсткі акт нэўтралітэту. Але калі [[кітайска-японская вайна 1937—1945 гадоў|кітайска-японская вайна]] пачалася ў гэтым жа годзе, грамадзкае меркаваньне выступала за дапамогу [[Кітай|Кітаю]], і Рузвэлт спрабаваў знайсьці розныя спосабы, каб дапамагчы гэтай краіне<ref>Robert Dallek, Franklin D. Roosevelt and American foreign policy, 1932—1945 (1995) p. 273</ref>. У кастрычніку 1937 году ён даў «[[Карантынная прамова|Карантынную прамову]]», мэтай якой ставілася ўтрыманьне агрэсараў. Ён выказаў здагадку, што мілітарысцкія дзяржавы разглядаюцца як пагроза грамадзкаму здароўю й павінны знаходзіцца ў «''карантыне''». Пры гэтым ён таемна прасоўваў праграму будаўніцтва вялікай колькасьці падводных лодак, якія маглі бы блякаваць Японію<ref>Williamson Murray and Allan R. Millett, A war to be won: fighting the Second World War (2001) pp 223—224</ref>. Але ў часы падпісаньня [[Мюнхэнская дамова 1938 году|Мюнхэнскай дамовы]] ў 1938 годзе, на якой ЗША не былі прадстаўленыя, Рузвэлт заявіў, што ЗША не далучацца да блёку супыненьня Гітлера ні пры якіх абставінах, і ён ясна даў зразумець, што ў выпадку нямецкае агрэсіі супраць [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], ЗША будуць захоўваць нэўтралітэт<ref>Dallek, Franklin D. Roosevelt and American foreign policy, 1932—1945 p. 166-73</ref>. З-за шырокіх ізаляцыяніскіх настрояў Рузвэлт сказаў у 1939 годзе, што [[Францыя]] й [[Вялікабрытанія]] ёсьць «першая лінія абароны» для ЗША й яны маюць патрэбу ў амэрыканскай дапамозе, але пацьвердзіў, што Армія ЗША ваяваць ня будзе. Увесну 1939 году Рузвэлт дазволіў французам рабіць вялікія заказы амэрыканскай авіяцыйнай прамысловасьці па наяўна-разьліковай сыстэме, як гэта дазволена законам. Але большасьць заказаных самалётаў не пасьпелі прыбыць у Францыю да ейнай паразы ў траўні 1940 году, таму ў чэрвені 1940 году Рузвэлт частку францускіх заказаў прадаў брытанцам. Калі ў 1939 годзе ўспыхнула [[Другая сусьветная вайна]], Рузвэлт адкінуў пазыцыю Ўілсана па нэўтралітэце й шукаў шляхі, каб дапамагчы Ангельшчыне й Францыі ў ваенным дачыненьні<ref>Black, Franklin Delano Roosevelt, pp 503—506</ref>. Спачатку прэзыдэнт даў толькі ўтоеную падтрымку адмены [[эмбарга]] зброі, якое дзейнічала паводле палажэньняў «закону аб нэўтралітэце»{{Зноска|Burns|1956|Burns|396}}. Ён пачаў рэгулярную перапіску зь Першым лордам Адміралцейства [[Ўінстан Чэрчыль|Ўінстанам Чэрчылем]] у верасьні 1939 году, абмяркоўваючы шляхі аказаньня падтрымкі Вялікабрытаніі. У траўні 1940 году Чэрчыль стаў прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі. === Трэці прэзыдэнцкі тэрмін (1941—1945) === Два прэзыдэнцкія тэрміны былі традыцыяй у няпісаных правілах, да 22-й папраўцы, якая была зроблена пасьля ягонага прэзыдэнцтва, бо яшчэ [[Джордж Вашынгтон]] адмовіўся балятавацца на трэці тэрмін у 1796 годзе. Да таго два амэрыканскія прэзыдэнты [[Уліс Сымсан Грант|Ўліс Грант]] і [[Тэадор Рузвэлт]] былі атакованы нават за тое, што жадалі атрымаць пасаду прэзыдэнта на трэці тэрмін, нават не запар. Рузвэлт сыстэматычна падрываў рэпутацыю бачных дэмакратаў, якія маглі бы балятавацца ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]], у тым ліку двух чальцоў ураду, дзяржаўнага сакратара [[Кордэл Гал|Кордэла Гала]] й [[Джэймз Фарлі|Джэймза Фарлі]], кіраўніка выбарчай кампаніі Рузвэлта ў 1932 і 1936 гадох, генэральнага паштмайстара і старшыню дэмпартыі. На ўнутрыпартыйнай канфэрэнцыі ў [[Чыкага]] Рузвэлт меў доступ да сыстэмы рэгуляваньня [[гук]]ам у залі. На зьезьдзе апазыцыя была дрэнна арганізавана, але Фарлі меў нейкую падтрымку. Рузвэлт заявіў, што ён ня быць балятавацца, калі не падрыхтуецца, і паведаміў, што дэлегаты вольныя галасаваць за каго-небудзь іншага. Дэлегаты ўзрушыліся, а затым гучнагаварыцель пракрычаў: «Мы хочам Рузвэлта… Сьвет хоча Рузвэлта!» Дэлегаты адзічэлі й ён быў вылучаны 946 голасам супраць 147 у першым туры. [[Тактыка]], якую выкарысаў Рузвэлт была не зусім удалай, бо ягоная мэта складалася ў тым, каб быць вылучаным на падставе аднадушнай ухвалы<{{Зноска|Burns|1956|Burns|428}}. Новым намінантам на пасаду віцэ-кандыдата ў прэзыдэнты быў вылучаны [[Гэнры Эгард Ўолес]], лібэральны інтэлігент, які да гэтага працаваў міністрам сельскай гаспадаркі{{Зноска|Burns|1956|Burns|408—415}}. У сваёй кампаніі супраць рэспубліканца [[Ўэндэл Ўілкі|Ўэндэла Ўілкі]], Рузвэлт падкрэсьліў, што ягоны пасьпяховы вопыт кіраўніцтва будзе вельмі карысным, а таксама тое, што ён зробіць усё магчымае, каб Злучаныя Штаты не ўвязаліся ў вайну. У адным са сваіх выступаў ён заявіў, зьвяртаючыся да патэнцыйных навабранцаў, што «вы, хлопцы, ня будзе адпраўлены на любую чужую вайну». Ён выйграў выбары 1940 году з 55% галасоў выбаршчыкаў, атрымаўшы перамогу ў 38 штатах з 48{{Зноска|Burns|1956|Burns|454}}. Зрух налева ў адміністрацыі быў паказаны ў назначэньні Генры Эгарда Ўолеса ў якасьці віцэ-прэзыдэнта замест кансэрватыўнага [[тэхас]]ца [[Джон Нэнсі Гарнэр|Джона Нэнсі Гарнэра]], які стаў лютым ворагам Рузвэлта пасьля 1937 году. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Conrad|прозьвішча=Black|спасылка=https://books.google.com/books?id=lYVCi70HaigC|загаловак=Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom|выдавецтва=PublicAffairs|год=2005|isbn=978-1-58648-282-4|ref=Black}} * {{кніга|імя=H. W.|прозьвішча=Brands|спасылка=https://books.google.com/books?id=bmKMa_y3hh0C|загаловак=Traitor to His Class: The Privileged Life and Radical Presidency of Franklin Delano Roosevelt|выдавецтва=Anchor Books|год=2009|isbn=978-0-307-27794-7|ref=Brands}} * {{кніга|імя=James MacGregor|прозьвішча=Burns|спасылка=https://archive.org/details/rooseveltliont00jame|загаловак=Roosevelt: The Lion and the Fox|выдавецтва=Easton Press|год=1984|isbn=978-0-15-678870-0|ref=Burns}} * {{кніга|імя=Robert|прозьвішча=Dallek|загаловак=Franklin D. Roosevelt: A Political Life|выдавецтва=Viking|isbn=978-0-69-818172-4|год=2017|ref=Dallek}} * {{кніга|імя=Frank|прозьвішча=Freidel|загаловак=Franklin D. Roosevelt|выдавецтва=Little, Brown and Co.|год=1952–1973|том=4 volumes|ref=Freidel}} * {{кніга|аўтар=Goldman, Armond S.; Goldman, Daniel A.|загаловак=Prisoners of Time: The Misdiagnosis of FDR’s 1921 Illness|выдавецтва=EHDP Press|год=2017|isbn=978-1-939-82403-5|ref=GoldmanGoldman}} * {{кніга|імя=John|прозьвішча=Gunther|спасылка=https://archive.org/details/rooseveltinretro00gunt|загаловак=Roosevelt in Retrospect|выдавецтва=Harper & Brothers|год=1950|ref=Gunther}} * {{кніга|імя=Ellis|прозьвішча=Hawley|загаловак=The New Deal and the Problem of Monopoly|выдавецтва=Fordham University Press|год=1995|isbn=978-0-8232-1609-3|ref=Hawley}} * {{кніга|імя=William|прозьвішча=Leuchtenburg|спасылка=https://books.google.com/books?id=inLNCgAAQBAJ|загаловак=The American President: From Teddy Roosevelt to Bill Clinton|выдавецтва=Oxford University Press|год=2015|isbn=978-0-19-517616-2|ref=Leuchtenburg}} * {{кніга|імя=Sean J.|прозьвішча=Savage|спасылка=https://books.google.com/books?id=J7QlafgkrnUC&pg=PA160|загаловак=Roosevelt, the Party Leader, 1932–1945|выдавецтва=University Press of Kentucky|год=1991|isbn=978-0-8131-3079-8|ref=Savage}} * {{кніга|імя=Jean Edward|прозьвішча=Smith|спасылка=https://archive.org/details/fdr00smit|загаловак=FDR|выдавецтва=Random House|год=2007|isbn=978-1-4000-6121-1|ref=Smith}} * {{кніга|імя=Jeffery S.|прозьвішча=Underwood|спасылка=https://books.google.com/books?id=7BOe6NR-9BsC&pg=PA11|загаловак=The Wings of Democracy: The Influence of Air Power on the Roosevelt Administration, 1933–1941|выдавецтва=Texas A&M University Press|год=1991|isbn=978-0-89096-388-3|ref=Underwood}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.fdrlibrary.marist.edu/ Прызэдэнцкая бібліятэка і музэй Фракліна Д. Рузвэлта] {{Прэзыдэнты ЗША}} {{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Рузвэлт, Франклін Дэлана}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку (штат)]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] dtw4piddgel11sx5gm56ehq6lbe07de 4 91685 2676374 2676135 2026-06-26T20:41:47Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2676374 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|26.06.2026 20:41 UTC|44,39|44,54|+0,15}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">2737 сымб. → </span>3832 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2739 сымб. → </span>3835 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2761 сымб. → </span>3865 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2762 сымб. → </span>3867 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">2882 сымб. → </span>4035 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">2917 сымб. → </span>4084 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">2947 сымб. → </span>4126 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">3132 сымб. → </span>4385 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3232 сымб. → </span>4525 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">3237 сымб. → </span>4532 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3310 сымб. → </span>4634 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3322 сымб. → </span>4651 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3389 сымб. → </span>4745 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3480 сымб. → </span>4872 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3529 сымб. → </span>4941 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3556 сымб. → </span>4978 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3578 сымб. → </span>5009 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3634 сымб. → </span>5088 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3790 сымб. → </span>5306 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3830 сымб. → </span>5362 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3838 сымб. → </span>5373 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3858 сымб. → </span>5401 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3901 сымб. → </span>5461 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3931 сымб. → </span>5503 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3978 сымб. → </span>5569 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4138 сымб. → </span>5793 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">4164 сымб. → </span>5830 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4277 сымб. → </span>5988 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">4348 сымб. → </span>6087 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4363 сымб. → </span>6108 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4364 сымб. → </span>6110 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">4383 сымб. → </span>6136 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4436 сымб. → </span>6210 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4492 сымб. → </span>6289 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4539 сымб. → </span>6355 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">4599 сымб. → </span>6439 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4817 сымб. → </span>6744 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4828 сымб. → </span>6759 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5006 сымб. → </span>7008 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">5091 сымб. → </span>7127 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5147 сымб. → </span>7206 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5230 сымб. → </span>7322 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5270 сымб. → </span>7378 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5289 сымб. → </span>7405 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5331 сымб. → </span>7463 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5397 сымб. → </span>7556 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5415 сымб. → </span>7581 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5521 сымб. → </span>7729 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5541 сымб. → </span>7757 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">5699 сымб. → </span>7979 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5764 сымб. → </span>8070 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5886 сымб. → </span>8240 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5999 сымб. → </span>8399 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">6046 сымб. → </span>8464 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6054 сымб. → </span>8476 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6195 сымб. → </span>8673 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6202 сымб. → </span>8683 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6512 сымб. → </span>9117 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6547 сымб. → </span>9166 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6793 сымб. → </span>9510 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">7044 сымб. → </span>9862 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7087 сымб. → </span>9922 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7143 сымб. → </span>10000 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7307 сымб. → </span>10230 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7341 сымб. → </span>10277 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7481 сымб. → </span>10473 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7516 сымб. → </span>10522 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7646 сымб. → </span>10704 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7778 сымб. → </span>10889 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7875 сымб. → </span>11025 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7982 сымб. → </span>11175 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">8137 сымб. → </span>11392 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8176 сымб. → </span>11446 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8575 сымб. → </span>12005 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8663 сымб. → </span>12128 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8793 сымб. → </span>12310 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">8880 сымб. → </span>12432 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">8995 сымб. → </span>12593 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9017 сымб. → </span>12624 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9072 сымб. → </span>12701 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9226 сымб. → </span>12916 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9233 сымб. → </span>12926 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9267 сымб. → </span>12974 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9347 сымб. → </span>13086 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">9375 сымб. → </span>13125 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">9427 сымб. → </span>13198 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9454 сымб. → </span>13236 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9601 сымб. → </span>13441 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10147 сымб. → </span>14206 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10160 сымб. → </span>14224 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10236 сымб. → </span>14330 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10275 сымб. → </span>14385 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10276 сымб. → </span>14386 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10367 сымб. → </span>14514 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10388 сымб. → </span>14543 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10419 сымб. → </span>14587 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">10612 сымб. → </span>14857 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10644 сымб. → </span>14902 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">10887 сымб. → </span>15242 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">10965 сымб. → </span>15351 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11021 сымб. → </span>15429 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">11199 сымб. → </span>15679 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11387 сымб. → </span>15942 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11411 сымб. → </span>15975 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11769 сымб. → </span>16477 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11823 сымб. → </span>16552 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12121 сымб. → </span>16969 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">12291 сымб. → </span>17207 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">12602 сымб. → </span>17643 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">12937 сымб. → </span>18112 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13015 сымб. → </span>18221 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13015 сымб. → </span>18221 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">13398 сымб. → </span>18757 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">14188 сымб. → </span>19863 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14420 сымб. → </span>20188 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14513 сымб. → </span>20318 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">14708 сымб. → </span>20591 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14871 сымб. → </span>20819 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15466 сымб. → </span>21652 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15645 сымб. → </span>21903 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16048 сымб. → </span>22467 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16554 сымб. → </span>23176 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17572 сымб. → </span>24601 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18071 сымб. → </span>25299 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18464 сымб. → </span>25850 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">18492 сымб. → </span>25889 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18580 сымб. → </span>26012 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18991 сымб. → </span>26587 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19924 сымб. → </span>27894 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20641 сымб. → </span>28897 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20667 сымб. → </span>28934 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20858 сымб. → </span>29201 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20951 сымб. → </span>29331 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">21533 сымб. → </span>30146 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">21762 сымб. → </span>30467 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">21816 сымб. → </span>30542 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21876 сымб. → </span>30626 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21882 сымб. → </span>30635 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">22009 сымб. → </span>30813 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22064 сымб. → </span>30890 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22088 сымб. → </span>30923 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22169 сымб. → </span>31037 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22210 сымб. → </span>31094 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22221 сымб. → </span>31109 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22722 сымб. → </span>31811 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22737 сымб. → </span>31832 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23006 сымб. → </span>32208 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23052 сымб. → </span>32273 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23240 сымб. → </span>32536 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">23284 сымб. → </span>32598 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23542 сымб. → </span>32959 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">23559 сымб. → </span>32983 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">23675 сымб. → </span>33145 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23702 сымб. → </span>33183 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">23715 сымб. → </span>33201 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23736 сымб. → </span>33230 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">23795 сымб. → </span>33313 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23982 сымб. → </span>33575 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24026 сымб. → </span>33636 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24191 сымб. → </span>33867 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24211 сымб. → </span>33895 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24349 сымб. → </span>34089 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24495 сымб. → </span>34293 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24850 сымб. → </span>34790 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25070 сымб. → </span>35098 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25183 сымб. → </span>35256 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25212 сымб. → </span>35297 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25559 сымб. → </span>35783 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">25763 сымб. → </span>36068 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25829 сымб. → </span>36161 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26242 сымб. → </span>36739 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26395 сымб. → </span>36953 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26514 сымб. → </span>37120 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">26976 сымб. → </span>37766 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27075 сымб. → </span>37905 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27792 сымб. → </span>38909 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29075 сымб. → </span>40705 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">30025 сымб. → </span>42035 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30657 сымб. → </span>42920 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31391 сымб. → </span>43947 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31680 сымб. → </span>44352 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31871 сымб. → </span>44619 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32242 сымб. → </span>45139 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33296 сымб. → </span>46614 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34761 сымб. → </span>48665 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35086 сымб. → </span>49120 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">35647 сымб. → </span>49906 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">35881 сымб. → </span>50233 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36540 сымб. → </span>51156 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36584 сымб. → </span>51218 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38115 сымб. → </span>53361 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">38398 сымб. → </span>53757 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42836 сымб. → </span>59970 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44461 сымб. → </span>62245 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44978 сымб. → </span>62969 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46921 сымб. → </span>65689 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">48541 сымб. → </span>67957 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">48989 сымб. → </span>68585 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51150 сымб. → </span>71610 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">52261 сымб. → </span>73165 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">53026 сымб. → </span>74236 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53080 сымб. → </span>74312 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53739 сымб. → </span>75235 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53786 сымб. → </span>75300 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54057 сымб. → </span>75680 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">55740 сымб. → </span>78036 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56606 сымб. → </span>79248 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56646 сымб. → </span>79304 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">57056 сымб. → </span>79878 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57097 сымб. → </span>79936 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60716 сымб. → </span>85002 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63243 сымб. → </span>88540 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">63657 сымб. → </span>89120 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66665 сымб. → </span>93331 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69502 сымб. → </span>97303 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">70611 сымб. → </span>98855 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73782 сымб. → </span>103295 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">74800 сымб. → </span>104720 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">76814 сымб. → </span>107540 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">79234 сымб. → </span>110928 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80951 сымб. → </span>113331 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90307 сымб. → </span>126430 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92439 сымб. → </span>129415 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">96748 сымб. → </span>135447 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96832 сымб. → </span>135565 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98121 сымб. → </span>137369 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">102067 сымб. → </span>142894 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">102352 сымб. → </span>143293 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">109938 сымб. → </span>153913 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111082 сымб. → </span>155515 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">117112 сымб. → </span>163957 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128250 сымб. → </span>179550 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162545 сымб. → </span>227563 сымб.) nk6c94cr0i2q8ouqbefj7c9clmmc60c 0 93798 2676463 2357569 2026-06-27T11:28:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676463 wikitext text/x-wiki {{Зброевыя патроны |назва = .22 Long Rifle |выява = [[Файл:.22 LR.jpg|300пкс]] |подпіс = Патроны .22 LR зьлева направа: Subsonic (дагукавы), Standard-velocity (гукавы), Hyper-velocity (звышгукавы) |тып = [[унітарны набой|унітарны]] [[набой кальцавога ўзгараньня]] |краіна = |набой = |тып зброі = <!-- Гісторыя: --> |час эксплюатацыі = |эксплюатанты = |войны = <!-- Гісторыя вытворчасьці: --> |канструктар = |час стварэньня = [[1887]] год |вытворца = {{сьцяг ЗША}} [[CCI]]<br />{{сьцяг ЗША}} [[REMINGTON]]<br />{{сьцяг Нямеччыны}} [[GECO]]<br />{{сьцяг Чэхіі}} [[Sillier & Bellot|S&B]]<br />{{сьцяг Расеі}} [[Клімаўскі спэцыялізаваны патронны завод|КСПЗ]] |гады вытворчасьці = |колькасьць = |варыянты = <!-- Характарыстыкі: --> |маса = |даўжыня = 25 |сапраўдны калібр = 5,66 |маса кулі = 1,9—2,6 |форма гільзы = |даўжыня гільзы = 15,1 |дыямэтар шыі = |дыямэтар пляча = |дыямэтар дульца = 5,75 |дыямэтар асновы = |дыямэтр флянца = 7,1 |маса гільзы = |маса пораха = 0,07—0,11 |хуткасьць = 250—410 |энэргія = 55—90 ([[пісталет]]ы)<br />125—200 ([[вінтоўка|вінтоўкі]]) |ствол = |commons = Category:.22 Long Rifle }} [[Файл:Cartridge 22 LR.jpg|міні|зьлева|100пкс|.22 Long Rifle]] '''.22 LR''' ({{мова-en|long rifle — доўгі вінтовачны}}; 5,6×15 мм R) — дробнакалібравы ўнітарны [[патрон кальцавога ўзгараньня]] 22-га калібру (5,6 мм). Вырабляецца для [[вінтоўка|вінтовак]], у асноўным для [[паляваньне|паляўнічых]] і спартовых мэт, і для [[пісталет]]аў — для трэніравальна-спартовых мэт, зрэдку — [[самаабарона|самаабароны]]. З-за невысокай энэргіі і занадта стромкай траекторыі кулі дадзены патрон прыдатны толькі для здабычы дробнай [[дзічына|дзічыны]] ([[вавёрка]], [[собаль]]) на кароткіх дыстанцыях. .22 LR мае ўжо больш за векавую гісторыю. Ён быў распрацаваны ў 1887 годзе фірмай [[J. Stevens Arm & Tool Company]] і зьяўляецца сусьветным рэкардсмэнам па ліку вырабленых (і вырабляемых) [[патрон]]аў. У цяперашні час гэты патрон — адзін зь вельмі нешматлікіх пакінутых у шырокім выкарыстаньні [[патрон кальцавога ўзгараньня|патронаў кальцавога ўзгараньня]] (гэта значыць патрон ня мае капсуля як асобнай дэталі, а ініцыявальнае рэчыва месьціцца па кольцы ў закрайку гільзы — адгэтуль і назва). Найболей распаўсюджаны трэніравальны і спартовы баепрыпас .22 LR зьяўляецца таксама папулярным паляўнічым баепрыпасам: у Расеі зь яго выкарыстаньнем зарабляюць дробнага пушнога зьвера, у [[ЗША]] — адстрэльваюць дробных грызуноў ([[байбак|байбакоў]] і да т. п.). Пад гэты патрон выраблена вялікая колькасьць узораў зброі: адна- і шматствольныя [[вінтоўка|вінтоўкі]] з самымі рознымі схемамі перазараджаньня, самазарадныя вінтоўкі і [[карабін]]ы, а таксама [[пісталет]]ы і нават [[пісталет-кулямёт|пісталеты-кулямёты]]. У Расеі пад гэты патрон выпускаецца даволі шырокая намэнклятура зброі. Найболей вядомая адназарадная вінтоўка [[ТОЗ-8М]]. [[Файл:22LR cartridges.jpg|міні|280пкс|Патроны .22 Long Rifle]] Мабыць найболей экзатычны прыклад — малакалібравы [[кулямёт Блюма]], які выкарыстоўваўся ў даваенныя гады для навучаньня асабістага складу [[ПСЧА]] стральбе з кулямётаў [[Максім (кулямёт)|Максіма]] і [[Кулямёт Дзегцярова|Дзегцярова]], а пасьля — для адстрэлу ваўкоў у некаторых паляўнічых гаспадарках. Нягледзячы на яўную розьніцу паміж рознымі ўзорамі патронаў кальцавога ўзгараньня, паміж імі ўсё жа магчымая некаторая ўзаемазаменнасьць. Так, з малакалібравых вінтовак і пісталетаў вытворчасьці [[СССР]], патронік якіх разьлічаны на выкарыстаньне доўгіх вінтовачных патронаў .22 LR, у выпадку неабходнасьці можна страляць патронамі [[.22 Short]] і [[.22 Long]]. З малакалібравых рэвальвэраў можна страляць усімі тыпамі патронаў, бо даўжыня барабана, як правіла, дазваляе зараджаць рэвальверы нават патронам [[.22 WMR|.22 Магнум]] (.22 WMR). Пры выкарыстаньні гэтага патрона ў пісталетах дульная энэргія куль складае ад 55 да 90 Дж, у вінтоўках ад 125 да 200 Дж. Пачатковая хуткасьць кулі ў залежнасьці ад зброі і маркі патрона складае ад 250 м/с да 410 м/с. [[Файл:Pistolet MCM Margolin.jpg|міні|300пкс|Пісталет [[МЦМ]], на тэрыторыі былога СССР найбольш распаўсюджаны спартовы пісталет пад патрон .22 LR]] == Мадыфікацыі == {|class="wikitable" !Маркіроўка !Маса патрона/кулі, г !Даўжыня патрона, мм !Пачатковая хуткасьць, м/с !Дульная энэргія, Дж ![[Кучнасьць]] (R50 на 100 м), мм ![[Балістычны каэфіцыент]] |- !Біятлён |style="text-align:center;"|??/2.75 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|50-70 |style="text-align:center;"|0.160 |- !Eley Tenex (Elley Standart) |style="text-align:center;"|??/2.59 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|331 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|63 |style="text-align:center;"|0.157 |- !Тэмп |style="text-align:center;"|??/2.59 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|25-45 |style="text-align:center;"|0.15 |- !SS22LRH |style="text-align:center;"|??/2.4 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|398 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|0.128 |- !Сурок |style="text-align:center;"|??/1.88 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|450 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|100 |style="text-align:center;"|0.08 |- !Рубеж |style="text-align:center;"|??/?? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|45-200 |style="text-align:center;"|? |- !S&B HV |style="text-align:center;"|??/2.33 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|405 |style="text-align:center;"|190 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |- !CCI Stinger |style="text-align:center;"|??/2.07 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|500 |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |style="text-align:center;"|? |} === Тэмп === [[Файл:22short22lr.jpg|міні|300пкс|Патрон [[.22 Long Rifle]] (справа) побач зь меншым патронам [[.22 Short]] (зьлева)]] Як заўважылі шматлікія стралкі, кучнасьць патронаў Тэмп вельмі залежыць ад умоваў транспартаваньня і захоўваньня патронаў. Таму бываюць вялікія разьбежкі па кучнасьці, напрыклад для 100 мэтраў яна можа быць як 25 мм, так і 50 мм (хоць на заводах-вырабніках даюць ацэнку на 125 мм) прычым асноўны роскід па вэртыкалі. Да таго ж трэба дадаць, што выкарыстаньне дадзенай маркі патронаў патрабуе больш частай чысткі ствала. === Сурок === Звышгукавы патрон калібру .22 LR. За кошт нізкай масы кулі ўдалося павялічыць хуткасьць і дальнастрэльнасьць, але з-за гэтага ў кулі высокая адчувальнасьць да ветру. Таксама мінусам гэтага патрона зьяўляецца і тое, што куля прызначаецца для ствалоў з паменшанай колькасьцю нарэзаў (у адваротным выпадку кулю «зносіць» на 15 см за 100 м). === Seller&Bellot HV === Экспансіўны, звышгукавы патрон. Адзін з самых магутных патронаў калібра .22 LR. [[Файл:22 Long Rifle cartridge.svg|300пкс|міні|Схема патрона]] == Вартасьці і недахопы .22 LR == === Вартасьці === * нізкі кошт * невялікая [[аддача]] * нізкі ўзровень шума * дакладнасьць === Недахопы === * малая магутнасьць патрона == Глядзіце таксама == Дробнакалібравыя набоі кальцавога ўзгараньня: * [[.22 CB]] (патрон Флобэра, .22 CB) * [[.22 Short]] * [[.22 Long]] * [[.22 WMR]] == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20101226050803/http://www.ada.ru/guns/ballistic/56/index.htm Патроны .22 LR] * [http://talks.guns.ru/forummessage/57/365358-2.html guns.ru] * [http://www.sellier-bellot.cz/rimfire-detail.php?ammunition=16&product=163&rimfire=1)? Seller&Bellot]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://yzarvemysih.do.am/index/5_6x15_mm_22lr/0-692 Збройнік] * [https://web.archive.org/web/20100814132923/http://worldweapon.info/patron-22-lr Энциклопедия вооружения] {{Commonscat|.22 LR}} [[Катэгорыя:Патроны]] 0dd3mhobxwsrl5uhcpqd2w0787wtjfc 0 101915 2676434 2296376 2026-06-27T05:47:13Z Ліцьвін 847 стыль 2676434 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Вулька Аброўская |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Вулькі Аброўскай |Трансьлітараваная назва = Vuĺka Abroŭskaja |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]] |Сельсавет = [[Жытлінскі сельсавет|Жытлінскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 642 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = Vulka Obrovskaya Ulitca.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 34 |Шырата сэкундаў = 44 |Даўгата градусаў = 25 |Даўгата хвілінаў = 28 |Даўгата сэкундаў = 58 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Ву́лька Абро́ўская'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 154</ref> — [[вёска]] ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у [[Жытлінскі сельсавет]]. == Гісторыя == Да 26 чэрвеня 2013 году — цэнтар [[Козіцкі сельсавет|Козіцкага сельсавету]]. 26 чэрвеня 2013 году вёска перададзеная зь ліквідаванага [[Козіцкі сельсавет|Козіцкага]] ў склад [[Жытлінскі сельсавет|Жытлінскага сельсавету]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131014171133/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913b0059598&p1=1 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивацевичского района Брестской области». Решение Брестского областного Совета депутатов от 26 июня 2013 г. № 288]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 798 чалавек * 2010 год — 642 чалавекі == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Жытлінскі сельсавет}} {{Івацэвіцкі раён}} [[Катэгорыя:Жытлінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёну]] n8oiv1l57ri18n1uwa7qgl8kv2ytc2x 0 104177 2676428 1805945 2026-06-27T05:38:22Z Ліцьвін 847 стыль 2676428 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Самаседаўка |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Самаседаўкі |Трансьлітараваная назва = Samasiedaŭka |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Крупскі раён|Крупскі]] |Сельсавет = [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 35 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 25 |Шырата сэкундаў = 7.2 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 1 |Даўгата сэкундаў = 20.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = 7 |Commons = |Сайт = }} '''Самасе́даўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 229</ref> — [[вёска]] ў [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскім сельсавеце]] [[Крупскі раён|Крупскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. == Насельніцтва == * 1999 год — 84 чалавекі * 2010 год — 35 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ігрушкаўскі сельсавет}} {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Ігрушкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёну]] b3kdrnpg5pbf0ptbzdseg29zhwvjwvg 0 104178 2676430 1805947 2026-06-27T05:42:04Z Ліцьвін 847 стыль 2676430 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Старая Пярэсіка |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Старой Пярэсікі |Трансьлітараваная назва = Staraja Piaresika |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Крупскі раён|Крупскі]] |Сельсавет = [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 28 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 2.4 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 3 |Даўгата сэкундаў = 32.7 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Стара́я Пярэ́сіка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 229</ref> — [[вёска]] ў [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскім сельсавеце]] [[Крупскі раён|Крупскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. == Насельніцтва == * 1999 год — 49 чалавек * 2010 год — 28 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ігрушкаўскі сельсавет}} {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Ігрушкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёну]] hzx1y8oz8k5l98pmgvoduf8xtkvhs72 0 104180 2676431 2618513 2026-06-27T05:42:42Z Ліцьвін 847 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыі]] 2676431 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узнацк |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Узнацку |Трансьлітараваная назва = Uznack |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Крупскі раён|Крупскі]] |Сельсавет = [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 275 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 1.4 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 59 |Даўгата сэкундаў = 3.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Узна́цк'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 229</ref> — [[вёска]] ў [[Ігрушкаўскі сельсавет|Ігрушкаўскім сельсавеце]] [[Крупскі раён|Крупскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Аршанскі павет|Аршанскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 356 чалавек * 2010 год — 275 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ігрушкаўскі сельсавет}} {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Ігрушкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] f2rabt3gr2tkzgnyv4rw221qtrx51pb 0 105065 2676436 2655165 2026-06-27T05:50:33Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага */ 2676436 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Тоўсты Лес}} {{Населены пункт/Украіна |Назва = Тоўсты Лес |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Тоўстага Лесу |Лацінка = Toŭsty Les |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1427 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 23 |Шырата сэкундаў = 5 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 47 |Даўгата сэкундаў = 6 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Тоўсты Лес''' ({{мова-uk|Товстий Ліс}}) — былое сяло ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Да 1986 году знаходзілася ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] (за 32 км ад колішняга цэнтру м. [[Чарнобыль]]). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Грамата князя Даўгольдата 1427 г.png|значак|зьлева|150пкс|Грамата князя Даўгольдата 1427 г.]] Найранейшая пісьмовая згадка пра Тоўсты Лес датаваная 25-м сакавіка 1427 году. Маецца на ўвазе запіс слугі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, князя Даўгольдата {{заўвага|Імаверна, гэта князь Юры Даўгоўд, вядомы з прысяжнай граматы ад 24 лютага 1401 г. каралю Ўладыславу Ягайлу на выпадак, калі яго гаспадар вялікі князь Вітаўт, ня дай Бог, заўчасна памрэ<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 1. (1340 — 1506). — С.-Петербург, 1846. №. 20</ref>}} кіеўскаму манастыру Сьв. Міколы Пустынскага<ref>Українські грамоти. Том перший. XIV в. і перша половина XV в./ Проф. Вол. Розов. – Київ, 1928. № 58</ref>:{{пачатак цытаты}}''Се я князь Долголдатъ Долголдатовичъ. Милостью Божьею, што есми выслужилъ у Бога и у великого князя Витовта государя своего, даю отъ своее выслуги верное, по своей души, и съ своею княгинею, святому Николе Пустыньскому Ионину монастырю тую землю на имя Толстолесьского Конона. А идетъ съ него колода меду, и съ всеми пошлинами зъ бобры, и съ куницами, и съ полюдьемъ. А хто ся иметъ уступать у мое приданье, што я далъ святому Николе, любо моихъ детий, любо хто иметъ держать по моемъ животе, судится со мною предъ Богомъ. Писанъ и данъ при державе государя великого князя Витовта. Въ лето 6935, месяца марта 25 день, индикта 5''{{канец цытаты}}[[Файл:Kiev stmichael May 2010.JPG|значак|зьлева|150пкс|Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр. Сучасны выгляд.]]Надалей паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена [[Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр|Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра]] ў [[Кіеў|Кіеве]] Макарыя<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140</ref>:{{пачатак цытаты}}''Самъ господарь король [[Жыгімонт Стары|Жикгимонтъ]] далъ у Толстомъ лесе селище Селивоновское, и съ землею бортною и съ пашною, и со всими входы, щто съ старины прислухало къ тому селищу; а дани съ той земли идетъ: две кади меду и ведро меду''{{канец цытаты}}4 ліпеня 1526 году манарх выдаў ліст у абарону добраў манастырскіх ад крыўдаў, якія ўчыняў пан Крыштаф Кміціч<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 3</ref>:{{пачатак цытаты}}''Жикгимонт Божю млстю корол полский, великий кнз литовский, руский, пруский, жомоитский и иных.'' ''Воеводе киевскому, державци свислоцкому, пану Андрею Немировичу''. ''Присылал к нам игумен манастыря стого Михайла Золотоверхого с Киева, жалуючи на дворянина ншего Криштофа Кмитича о том, чтож, дей, он кривду великую той цркви Боже и ему, игумену, делает и в землю, дей, црковную в лесе Толстом вступаеца. Протож естли то будет земля црковная и твоя бы млст Крыштофу Кмитичу приказал, ажбы он в тую землю црковную ничим ся не уступал и дал ему в том впокой и от таковых кривд, абы еси тую црков Божю боронил и не дал ему тому в том кривд делати, ажбы нам он о том болши того не жаловал.'' ''Псан уво Кгданску под лет Бож[ого] нарож[еня] 1526, мсца июл[я] 4 ден индик[та] 14. Копоть, писар''{{канец цытаты}} У апісаньні [[Чарнобыль]]скага замку 1552 года сярод {{падказка|патужнікаў|выканаўцаў замкавых павіннасьцяў}} з паселішчаў [[Белая Сарока|Беласароцкай]] нядзелі{{Заўвага|Нядзелі »альбо« чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Чарнобыльская воласьць (званая калі-нікалі паветам), як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці.}} названыя і Тоўстыя (яны — патужнікі) Лес<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 588</ref>. Паводле люстрацыі Оўруцкага замку 1552 году, сяло Тоўсты Лес было выслугай пана Крыштафа Кміціча, з «''полтрети службы людей''», альбо, кажучы сучаснаю моваю, зь дзьвюх з паловай службаў{{Заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей. Тут ужытая нязвыклая, як на сёньняшні дзень, але традыцыйная для канцылярыі Оўруцкага гроду і ў XVIII ст., фармулёўка што да колькасьці службаў ці, пазьней, сумы падымнага падатку.}} якога выбіраліся капа (60) грошаў і пяць кадзей мядовай даніны<ref>Архив ЮЗР. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 49</ref>. 1 лютага 1561 году брат Крыштафа пан Сямён Кміта за «''ведомостью и листом дозволеным воеводи киевского, маршалка земли Волынское, старосты володимерского, кнзя Костентина Костентиновича Острозского''» саступіў сваю зямлю Залактаеўскую ў Тоўстым Лесе пад Чарнобылем за зямлю ў Галубевічах пад Оўручам Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру. Тады ж панскія паднявольныя Якаў Рудкевіч і Логвін замененыя былі на манастырскіх Хаму і Ільлю з усімі іхнымі павіннасьцямі<ref>Документальна спадщина. — № 10</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Тоўсты Лес з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва ад 2 студзеня 1571 году сярод людзей манастыра Сьв. Міхаіла Залатаверхага, «którzy mają ziemie bortne», названае сяло Tołstolesie, з 6 дымоў якога выбіралася па 12 грошаў. [[Файл:POL COA Chorągwie Kmitów II.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Харугва роду Кмітаў]][[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|Герб Ліс роду Сапегаў]] З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што Тоўсты Лес ужо належаў да Чарнобыльскага маёнтку смаленскага ваяводы пана [[Філон Кміта|Філона Сямёнавіча Кміты]]. Зь яго 5 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выплачвалася па 15 грошаў, з 8 [[агароднікі|агароднікаў]], у залежнасьці ад акалічнасьцяў (тут ня ўказана), — 4-6 гр.<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 24, 36, 38</ref>. 6 красавіка 1595 году кароль [[Жыгімонт Ваза]], зважаючы на тое, што сын Філона Кміты Лазар спачыў не пакінушы нашчадкаў, перадаў «''prawem lennym wieś zwaną Tołstiles i grunt, czyli służbę, w Czarnobylu zwany [[Парышаў|Parysz]]'', leżące częściowo w powiecie kijowskim, a częściowo w powiecie mozyrskim''{{заўвага|Ні адно з гэтых паселішчаў ня месьцілася ў Мазырскім павеце. Магчыма, памылку выклікала тое, што ў наступным дакумэнце, таксама ад 6 красавіка 1595 г., вялося пра сапраўды мазырскія добры пана Філона Кміты Антонавічы, Смалігавічы, Завайць, падараваныя канцлеру Льву Сапегу.}}» пану Лукашу Сапегу, двараніну каралеўскаму<ref>Sumariusz Metryki Koronnej. Seria nowa. T. VIII. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie 1595 / opracował Krzysztof Chłapowski. — Warszawa: Bellerive-sur-Allier, 2016. № 186</ref>. 20 ліпеня 1604 году пан Ян Юндзіл падаў скаргу на сужэнцаў Лукаша і Зофію з Кмітаў, дзедзічку добраў Чарнобыля, [[Сапегі|Сапегаў]] што да падданых ягоных зь [[Вербавічы|Вербкавічаў]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] да Тоўскага Лесу ў Кіеўскім ваяводзтве з жонкамі і ўсялякімі пажыткамі зьбеглых. 28 ліпеня таго году паміж названымі Сапегамі ды панствам Мікалаем і Геленай з Сурынаў Стэцкімі дасягнутая дамоўленасьць аб разьмежаваньні добраў; у тэксьце дакумэнту названы і Тоўсты Лес. 19 жніўня 1613 году Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі судзіліся з панам Стэфанам Лозкам за падданых, зьбеглых да ягонага [[Рожаў|Рожава]] з Тоўстага Лесу, [[Мухаеды|Мухаедавічаў]] і [[Смалегаў|Смалігавічаў]]. 5 жніўня 1624 году складзены дэкрэт аб зьбеглых з Тоўстага Лесу да добраў Ваўчкоў Альберта і Людвікі Алізараў Ваўчкевічаў сялянаў тых жа сужэнцаў Сапегаў. А 20 жніўня т. г. пані Барбара зь Ярмолінскіх Трыпольская заявіла ў судзе пра наезд падданых з Тоўстага Лесу пана Лукаша Сапегі на яе вёску Łohowityn<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. — Warszawa, 1894. S. 201—202, 353, 379, 460, 487</ref>. [[Файл:Kazimier Uładzisłaŭ Sapieha. Казімер Уладзіслаў Сапега (1709).jpg|значак|зьлева|150px|Казімер Уладзіслаў Сапега (1709)]] Згодна зь люстрацыяй падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 25 дымоў вёскі Тоўсты Лес пана [[Казімер Уладзіслаў Сапега|Казімера Ўладзіслава Сапегі]], [[Кашталян|кашталяна]] троцкага, выплачвалася 5 злотых. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Тоўстага Лесу Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 14 дымоў (×6 — прыкладна 84 жыхары)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 490, 552</ref> [[Файл:Jan Fryderyk Sapieha. Ян Фрыдэрык Сапега (1746).jpg|значак|150px|Ян Фрыдэрык Сапега (1746).]] Згаданая вёска Тоўсты Лес Чарнобыльскага маёнтку кашталяна троцкага пана Яна Фрыдэрыка Сапегі ў тарыфе падымнага падатку [[Оўруч|Оўруцкага]] павету на 1734 год<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282—283</ref>. Паводле тарыфу 1754 года, з 25 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «szesnastka (дыму) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (×6 — каля 150 жыхароў) вёскі Тоўсты Лес, як і раней, прыналежнай да чарнобыльскіх добраў, «do grodu» (Оўруцкага замку) выбіраліся 3 злотыя і 26 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 15 злотых, 16 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Тоўстым Лесе адпаведна 5, 5 і 3 плацельшчыкаў пагалоўшчыны (głow), што належалі да Чарнобыльскага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Тоўсты Лес апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышльскага павету Кіеўскай губэрні. [[Файл:Беласарока на мапе Ф. Шубэрта 1824-1840 гг.png|значак|зьлева|260пкс|Тоўсты Лес і Шэпелічы на мапе Ф. Шубэрта 1826—1840 гг.]] У парэформавы пэрыяд сяло Тоўсты Лес адміністрацыйна належала да Шэпеліцкай воласьці. На 1885 год тут налічвалася 75 двароў з 603 жыхарамі, дзейнічалі царква, пастаялы двор, вінакурня<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. Вып. 3.: Губернии Малороссийские и юго-западные: Харьковская, Полтавская, Черниговская, Киевская, Волынская, Подольская. — С.-Петербург: Центр. статист. комитет, 1885. С. 169</ref>. У 1900 годзе ў 182 дварах Тоўстага Лесу было 637 душ мужчынскага і 632 жаночага полу жыхароў, усяго — 1269 чалавек. Зямлі ў сяле налічвалася 3680 дзесяцін, зь якіх 1674 дз. належала [[абшарнік]]ам Варвары Фёдараўне Палюцінай і Каралю, сыну Мікалая, Квяткоўскаму ды здавалася ў арэнду розным асобам, царкве — 51 дз., сялянам — 1940 дз., іншым саслоўям — 15 дз. Гаспадарка вялася паводле трохпольнай сістэмы. Дзейнічалі царква, аднакласная народная міністэрская школа, фельчарскі пункт, кузьня. Пажарны абоз складалі 4 бочкі і 3 багры. Запасны прадуктовы капітал на 1 студзеня 1900 г. дасягнуў 1465 рублёў<ref>Список населённых мест Киевской губернии. — Киев, 1900. С. 1288—1289</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|130px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Тоўсты Лес — у складзе НоваШапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У траўні 1986 году жыхары Тоўстага Лесу былі адселеныя да [[Макараўскі раён|Макараўскага раёну]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] ў сувязі з значным радыяактыўным забруджваньнем пасьля [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы]] на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]]. У 1999 годзе сяло было выключанае зь ліку адміністрацыйных адзінак праз адсутнасьць жыхароў. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванкаўскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] 2mx1cvjyr1wh7hmr102f4tn19q70mof 2676437 2676436 2026-06-27T05:52:05Z Дамінік 64057 2676437 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Тоўсты Лес}} {{Населены пункт/Украіна |Назва = Тоўсты Лес |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Тоўстага Лесу |Лацінка = Toŭsty Les |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1427 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 23 |Шырата сэкундаў = 5 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 47 |Даўгата сэкундаў = 6 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Тоўсты Лес''' ({{мова-uk|Товстий Ліс}}) — былое сяло ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Да 1986 году знаходзілася ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] (за 32 км ад колішняга цэнтру м. [[Чарнобыль]]). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Грамата князя Даўгольдата 1427 г.png|значак|зьлева|150пкс|Грамата князя Даўгольдата 1427 г.]] Найранейшая пісьмовая згадка пра Тоўсты Лес датаваная 25-м сакавіка 1427 году. Маецца на ўвазе запіс слугі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, князя Даўгольдата {{заўвага|Імаверна, гэта князь Юры Даўгоўд, вядомы з прысяжнай граматы ад 24 лютага 1401 г. каралю Ўладыславу Ягайлу на выпадак, калі яго гаспадар вялікі князь Вітаўт, ня дай Бог, заўчасна памрэ<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 1. (1340 — 1506). — С.-Петербург, 1846. №. 20</ref>}} кіеўскаму манастыру Сьв. Міколы Пустынскага<ref>Українські грамоти. Том перший. XIV в. і перша половина XV в./ Проф. Вол. Розов. – Київ, 1928. № 58</ref>:{{пачатак цытаты}}''Се я князь Долголдатъ Долголдатовичъ. Милостью Божьею, што есми выслужилъ у Бога и у великого князя Витовта государя своего, даю отъ своее выслуги верное, по своей души, и съ своею княгинею, святому Николе Пустыньскому Ионину монастырю тую землю на имя Толстолесьского Конона. А идетъ съ него колода меду, и съ всеми пошлинами зъ бобры, и съ куницами, и съ полюдьемъ. А хто ся иметъ уступать у мое приданье, што я далъ святому Николе, любо моихъ детий, любо хто иметъ держать по моемъ животе, судится со мною предъ Богомъ. Писанъ и данъ при державе государя великого князя Витовта. Въ лето 6935, месяца марта 25 день, индикта 5''{{канец цытаты}}[[Файл:Kiev stmichael May 2010.JPG|значак|зьлева|150пкс|Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр. Сучасны выгляд.]]Надалей паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена [[Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр|Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра]] ў [[Кіеў|Кіеве]] Макарыя<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140</ref>:{{пачатак цытаты}}''Самъ господарь король [[Жыгімонт Стары|Жикгимонтъ]] далъ у Толстомъ лесе селище Селивоновское, и съ землею бортною и съ пашною, и со всими входы, щто съ старины прислухало къ тому селищу; а дани съ той земли идетъ: две кади меду и ведро меду''{{канец цытаты}}4 ліпеня 1526 году манарх выдаў ліст у абарону добраў манастырскіх ад крыўдаў, якія ўчыняў пан Крыштаф Кміціч<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 3</ref>:{{пачатак цытаты}}''Жикгимонт Божю млстю корол полский, великий кнз литовский, руский, пруский, жомоитский и иных.'' ''Воеводе киевскому, державци свислоцкому, пану Андрею Немировичу''. ''Присылал к нам игумен манастыря стого Михайла Золотоверхого с Киева, жалуючи на дворянина ншего Криштофа Кмитича о том, чтож, дей, он кривду великую той цркви Боже и ему, игумену, делает и в землю, дей, црковную в лесе Толстом вступаеца. Протож естли то будет земля црковная и твоя бы млст Крыштофу Кмитичу приказал, ажбы он в тую землю црковную ничим ся не уступал и дал ему в том впокой и от таковых кривд, абы еси тую црков Божю боронил и не дал ему тому в том кривд делати, ажбы нам он о том болши того не жаловал.'' ''Псан уво Кгданску под лет Бож[ого] нарож[еня] 1526, мсца июл[я] 4 ден индик[та] 14. Копоть, писар''{{канец цытаты}} У апісаньні [[Чарнобыль]]скага замку 1552 года сярод {{падказка|патужнікаў|выканаўцаў замкавых павіннасьцяў}} з паселішчаў [[Белая Сарока|Беласароцкай]] нядзелі{{Заўвага|Нядзелі »альбо« чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Чарнобыльская воласьць (званая калі-нікалі паветам), як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці.}} названыя і Тоўстыя (яны — патужнікі) Лес<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 588</ref>. Паводле люстрацыі Оўруцкага замку 1552 году, сяло Тоўсты Лес было выслугай пана Крыштафа Кміціча, з «''полтрети службы людей''», альбо, кажучы сучаснаю моваю, зь дзьвюх з паловай службаў{{Заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей. Тут ужытая нязвыклая, як на сёньняшні дзень, але традыцыйная для канцылярыі Оўруцкага гроду і ў XVIII ст., фармулёўка што да колькасьці службаў ці, пазьней, сумы падымнага падатку.}} якога выбіраліся капа (60) грошаў і пяць кадзей мядовай даніны<ref>Архив ЮЗР. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 49</ref>. 1 лютага 1561 году брат Крыштафа пан Сямён Кміта за «''ведомостью и листом дозволеным воеводи киевского, маршалка земли Волынское, старосты володимерского, кнзя Костентина Костентиновича Острозского''» саступіў сваю зямлю Залактаеўскую ў Тоўстым Лесе пад Чарнобылем за зямлю ў Галубевічах пад Оўручам Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру. Тады ж панскія паднявольныя Якаў Рудкевіч і Логвін замененыя былі на манастырскіх Хаму і Ільлю з усімі іхнымі павіннасьцямі<ref>Документальна спадщина. — № 10</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Тоўсты Лес з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва ад 2 студзеня 1571 году сярод людзей манастыра Сьв. Міхаіла Залатаверхага, «którzy mają ziemie bortne», названае сяло Tołstolesie, з 6 дымоў якога выбіралася па 12 грошаў. [[Файл:POL COA Chorągwie Kmitów II.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Харугва роду Кмітаў]][[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|Герб Ліс роду Сапегаў]] З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што Тоўсты Лес ужо належаў да Чарнобыльскага маёнтку смаленскага ваяводы пана [[Філон Кміта|Філона Сямёнавіча Кміты]]. Зь яго 5 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выплачвалася па 15 грошаў, з 8 [[агароднікі|агароднікаў]], у залежнасьці ад акалічнасьцяў (тут ня ўказана), — 4-6 гр.<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 24, 36, 38</ref>. 6 красавіка 1595 году кароль [[Жыгімонт Ваза]], зважаючы на тое, што сын Філона Кміты Лазар спачыў не пакінушы нашчадкаў, перадаў «''prawem lennym wieś zwaną Tołstiles i grunt, czyli służbę, w Czarnobylu zwany [[Парышаў|Parysz]]'', leżące częściowo w powiecie kijowskim, a częściowo w powiecie mozyrskim''{{заўвага|Ні адно з гэтых паселішчаў ня месьцілася ў Мазырскім павеце. Магчыма, памылку выклікала тое, што ў наступным дакумэнце, таксама ад 6 красавіка 1595 г., вялося пра сапраўды мазырскія добры пана Філона Кміты Антонавічы, Смалігавічы, Завайць, падараваныя канцлеру Льву Сапегу.}}» пану Лукашу Сапегу, двараніну каралеўскаму<ref>Sumariusz Metryki Koronnej. Seria nowa. T. VIII. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie 1595 / opracował Krzysztof Chłapowski. — Warszawa: Bellerive-sur-Allier, 2016. № 186</ref>. 20 ліпеня 1604 году пан Ян Юндзіл падаў скаргу на сужэнцаў Лукаша і Зофію з Кмітаў, дзедзічку добраў Чарнобыля, [[Сапегі|Сапегаў]] што да падданых ягоных зь [[Вербавічы|Вербкавічаў]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] да Тоўскага Лесу ў Кіеўскім ваяводзтве з жонкамі і ўсялякімі пажыткамі зьбеглых. 28 ліпеня таго году паміж названымі Сапегамі ды панствам Мікалаем і Геленай з Сурынаў Стэцкімі дасягнутая дамоўленасьць аб разьмежаваньні добраў; у тэксьце дакумэнту названы і Тоўсты Лес. 19 жніўня 1613 году Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі судзіліся з панам Стэфанам Лозкам за падданых, зьбеглых да ягонага [[Рожаў|Рожава]] з Тоўстага Лесу, [[Мухаеды|Мухаедавічаў]] і [[Смалегаў|Смалігавічаў]]. 5 жніўня 1624 году складзены дэкрэт аб зьбеглых з Тоўстага Лесу да добраў Ваўчкоў Альберта і Людвікі Алізараў Ваўчкевічаў сялянаў тых жа сужэнцаў Сапегаў. А 20 жніўня т. г. пані Барбара зь Ярмолінскіх Трыпольская заявіла ў судзе пра наезд падданых з Тоўстага Лесу пана Лукаша Сапегі на яе вёску Łohowityn<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. — Warszawa, 1894. S. 201—202, 353, 379, 460, 487</ref>. [[Файл:Kazimier Uładzisłaŭ Sapieha. Казімер Уладзіслаў Сапега (1709).jpg|значак|зьлева|150px|Казімер Уладзіслаў Сапега (1709)]] Згодна зь люстрацыяй падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 25 дымоў вёскі Тоўсты Лес пана [[Казімер Уладзіслаў Сапега|Казімера Ўладзіслава Сапегі]], [[Кашталян|кашталяна]] троцкага, выплачвалася 5 злотых. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Тоўстага Лесу Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 14 дымоў (×6 — прыкладна 84 жыхары)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 490, 552</ref> [[Файл:Jan Fryderyk Sapieha. Ян Фрыдэрык Сапега (1746).jpg|значак|150px|Ян Фрыдэрык Сапега (1746).]] Згаданая вёска Тоўсты Лес Чарнобыльскага маёнтку кашталяна троцкага пана Яна Фрыдэрыка Сапегі ў тарыфе падымнага падатку [[Оўруч|Оўруцкага]] павету на 1734 год<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282—283</ref>. Паводле тарыфу 1754 года, з 25 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «szesnastka (дыму) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (×6 — каля 150 жыхароў) вёскі Тоўсты Лес, як і раней, прыналежнай да чарнобыльскіх добраў, «do grodu» (Оўруцкага замку) выбіраліся 3 злотыя і 26 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 15 злотых, 16 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Тоўстым Лесе адпаведна 5, 5 і 3 плацельшчыкаў пагалоўшчыны (głow), што належалі да Чарнобыльскага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Тоўсты Лес апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышльскага павету Кіеўскай губэрні. [[Файл:Беласарока на мапе Ф. Шубэрта 1824-1840 гг.png|значак|зьлева|150пкс|Тоўсты Лес і Шэпелічы на мапе Ф. Шубэрта 1826—1840 гг.]] У парэформавы пэрыяд сяло Тоўсты Лес адміністрацыйна належала да Шэпеліцкай воласьці. На 1885 год тут налічвалася 75 двароў з 603 жыхарамі, дзейнічалі царква, пастаялы двор, вінакурня<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. Вып. 3.: Губернии Малороссийские и юго-западные: Харьковская, Полтавская, Черниговская, Киевская, Волынская, Подольская. — С.-Петербург: Центр. статист. комитет, 1885. С. 169</ref>. У 1900 годзе ў 182 дварах Тоўстага Лесу было 637 душ мужчынскага і 632 жаночага полу жыхароў, усяго — 1269 чалавек. Зямлі ў сяле налічвалася 3680 дзесяцін, зь якіх 1674 дз. належала [[абшарнік]]ам Варвары Фёдараўне Палюцінай і Каралю, сыну Мікалая, Квяткоўскаму ды здавалася ў арэнду розным асобам, царкве — 51 дз., сялянам — 1940 дз., іншым саслоўям — 15 дз. Гаспадарка вялася паводле трохпольнай сістэмы. Дзейнічалі царква, аднакласная народная міністэрская школа, фельчарскі пункт, кузьня. Пажарны абоз складалі 4 бочкі і 3 багры. Запасны прадуктовы капітал на 1 студзеня 1900 г. дасягнуў 1465 рублёў<ref>Список населённых мест Киевской губернии. — Киев, 1900. С. 1288—1289</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|150px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Тоўсты Лес — у складзе НоваШапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У траўні 1986 году жыхары Тоўстага Лесу былі адселеныя да [[Макараўскі раён|Макараўскага раёну]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] ў сувязі з значным радыяактыўным забруджваньнем пасьля [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы]] на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]]. У 1999 годзе сяло было выключанае зь ліку адміністрацыйных адзінак праз адсутнасьць жыхароў. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванкаўскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] hx75bq2j6h23qywsjid121cxqfuz087 2676438 2676437 2026-06-27T05:56:39Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага */ 2676438 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Тоўсты Лес}} {{Населены пункт/Украіна |Назва = Тоўсты Лес |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Тоўстага Лесу |Лацінка = Toŭsty Les |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1427 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 23 |Шырата сэкундаў = 5 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 47 |Даўгата сэкундаў = 6 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Тоўсты Лес''' ({{мова-uk|Товстий Ліс}}) — былое сяло ў [[Іванкаўскі раён|Іванкаўскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Да 1986 году знаходзілася ў [[Чарнобыльскі раён|Чарнобыльскім раёне]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] (за 32 км ад колішняга цэнтру м. [[Чарнобыль]]). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Грамата князя Даўгольдата 1427 г.png|значак|зьлева|150пкс|Грамата князя Даўгольдата 1427 г.]] Найранейшая пісьмовая згадка пра Тоўсты Лес датаваная 25-м сакавіка 1427 году. Маецца на ўвазе запіс слугі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, князя Даўгольдата {{заўвага|Імаверна, гэта князь Юры Даўгоўд, вядомы з прысяжнай граматы ад 24 лютага 1401 г. каралю Ўладыславу Ягайлу на выпадак, калі яго гаспадар вялікі князь Вітаўт, ня дай Бог, заўчасна памрэ<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 1. (1340 — 1506). — С.-Петербург, 1846. №. 20</ref>}} кіеўскаму манастыру Сьв. Міколы Пустынскага<ref>Українські грамоти. Том перший. XIV в. і перша половина XV в./ Проф. Вол. Розов. – Київ, 1928. № 58</ref>:{{пачатак цытаты}}''Се я князь Долголдатъ Долголдатовичъ. Милостью Божьею, што есми выслужилъ у Бога и у великого князя Витовта государя своего, даю отъ своее выслуги верное, по своей души, и съ своею княгинею, святому Николе Пустыньскому Ионину монастырю тую землю на имя Толстолесьского Конона. А идетъ съ него колода меду, и съ всеми пошлинами зъ бобры, и съ куницами, и съ полюдьемъ. А хто ся иметъ уступать у мое приданье, што я далъ святому Николе, любо моихъ детий, любо хто иметъ держать по моемъ животе, судится со мною предъ Богомъ. Писанъ и данъ при державе государя великого князя Витовта. Въ лето 6935, месяца марта 25 день, индикта 5''{{канец цытаты}}[[Файл:Kiev stmichael May 2010.JPG|значак|зьлева|150пкс|Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр. Сучасны выгляд.]]Надалей паселішча згаданае ў памятным запісе 1526 году ігумена [[Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр|Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра]] ў [[Кіеў|Кіеве]] Макарыя<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. №. 140</ref>:{{пачатак цытаты}}''Самъ господарь король [[Жыгімонт Стары|Жикгимонтъ]] далъ у Толстомъ лесе селище Селивоновское, и съ землею бортною и съ пашною, и со всими входы, щто съ старины прислухало къ тому селищу; а дани съ той земли идетъ: две кади меду и ведро меду''{{канец цытаты}}4 ліпеня 1526 году манарх выдаў ліст у абарону добраў манастырскіх ад крыўдаў, якія ўчыняў пан Крыштаф Кміціч<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ-ХVІІІ ст. з фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Автори-укладачі: Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк; Нац. акад. наук України, Нац. б-ка України ім. В. І. Вернадського, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського (далей: Документальна спадщина.). — Київ, 2011. № 3</ref>:{{пачатак цытаты}}''Жикгимонт Божю млстю корол полский, великий кнз литовский, руский, пруский, жомоитский и иных.'' ''Воеводе киевскому, державци свислоцкому, пану Андрею Немировичу''. ''Присылал к нам игумен манастыря стого Михайла Золотоверхого с Киева, жалуючи на дворянина ншего Криштофа Кмитича о том, чтож, дей, он кривду великую той цркви Боже и ему, игумену, делает и в землю, дей, црковную в лесе Толстом вступаеца. Протож естли то будет земля црковная и твоя бы млст Крыштофу Кмитичу приказал, ажбы он в тую землю црковную ничим ся не уступал и дал ему в том впокой и от таковых кривд, абы еси тую црков Божю боронил и не дал ему тому в том кривд делати, ажбы нам он о том болши того не жаловал.'' ''Псан уво Кгданску под лет Бож[ого] нарож[еня] 1526, мсца июл[я] 4 ден индик[та] 14. Копоть, писар''{{канец цытаты}} У апісаньні [[Чарнобыль]]скага замку 1552 года сярод {{падказка|патужнікаў|выканаўцаў замкавых павіннасьцяў}} з паселішчаў [[Белая Сарока|Беласароцкай]] нядзелі{{Заўвага|Нядзелі »альбо« чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Чарнобыльская воласьць (званая калі-нікалі паветам), як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці.}} названыя і Тоўстыя (яны — патужнікі) Лес<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 588</ref>. Паводле люстрацыі Оўруцкага замку 1552 году, сяло Тоўсты Лес было выслугай пана Крыштафа Кміціча, з «''полтрети службы людей''», альбо, кажучы сучаснаю моваю, зь дзьвюх з паловай службаў{{Заўвага|1 службу складалі 2 двары і болей. Тут ужытая нязвыклая, як на сёньняшні дзень, але традыцыйная для канцылярыі Оўруцкага гроду і ў XVIII ст., фармулёўка што да колькасьці службаў ці, пазьней, сумы падымнага падатку.}} якога выбіраліся капа (60) грошаў і пяць кадзей мядовай даніны<ref>Архив ЮЗР. Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 49</ref>. 1 лютага 1561 году брат Крыштафа пан Сямён Кміта за «''ведомостью и листом дозволеным воеводи киевского, маршалка земли Волынское, старосты володимерского, кнзя Костентина Костентиновича Острозского''» саступіў сваю зямлю Залактаеўскую ў Тоўстым Лесе пад Чарнобылем за зямлю ў Галубевічах пад Оўручам Міхайлаўскаму (Залатаверхаму) манастыру. Тады ж панскія паднявольныя Якаў Рудкевіч і Логвін замененыя былі на манастырскіх Хаму і Ільлю з усімі іхнымі павіннасьцямі<ref>Документальна спадщина. — № 10</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Тоўсты Лес з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва ад 2 студзеня 1571 году сярод людзей манастыра Сьв. Міхаіла Залатаверхага, «którzy mają ziemie bortne», названае сяло Tołstolesie, з 6 дымоў якога выбіралася па 12 грошаў. [[Файл:POL COA Chorągwie Kmitów II.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Харугва роду Кмітаў]][[Файл:POL COA Lis.svg|100пкс|значак|Герб Ліс роду Сапегаў]] З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што Тоўсты Лес ужо належаў да Чарнобыльскага маёнтку смаленскага ваяводы пана [[Філон Кміта|Філона Сямёнавіча Кміты]]. Зь яго 5 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выплачвалася па 15 грошаў, з 8 [[агароднікі|агароднікаў]], у залежнасьці ад акалічнасьцяў (тут ня ўказана), — 4-6 гр.<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 24, 36, 38</ref>. 6 красавіка 1595 году кароль [[Жыгімонт Ваза]], зважаючы на тое, што сын Філона Кміты Лазар спачыў не пакінушы нашчадкаў, перадаў «''prawem lennym wieś zwaną Tołstiles i grunt, czyli służbę, w Czarnobylu zwany [[Парышаў|Parysz]]'', leżące częściowo w powiecie kijowskim, a częściowo w powiecie mozyrskim''{{заўвага|Ні адно з гэтых паселішчаў ня месьцілася ў Мазырскім павеце. Магчыма, памылку выклікала тое, што ў наступным дакумэнце, таксама ад 6 красавіка 1595 г., вялося пра сапраўды мазырскія добры пана Філона Кміты Антонавічы, Смалігавічы, Завайць, падараваныя канцлеру Льву Сапегу.}}» пану Лукашу Сапегу, двараніну каралеўскаму<ref>Sumariusz Metryki Koronnej. Seria nowa. T. VIII. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie 1595 / opracował Krzysztof Chłapowski. — Warszawa: Bellerive-sur-Allier, 2016. № 186</ref>. 20 ліпеня 1604 году пан Ян Юндзіл падаў скаргу на сужэнцаў Лукаша і Зофію з Кмітаў, дзедзічку добраў Чарнобыля, [[Сапегі|Сапегаў]] што да падданых ягоных зь [[Вербавічы|Вербкавічаў]] [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] да Тоўскага Лесу ў Кіеўскім ваяводзтве з жонкамі і ўсялякімі пажыткамі зьбеглых. 28 ліпеня таго году паміж названымі Сапегамі ды панствам Мікалаем і Геленай з Сурынаў Стэцкімі дасягнутая дамоўленасьць аб разьмежаваньні добраў; у тэксьце дакумэнту названы і Тоўсты Лес. 19 жніўня 1613 году Лукаш і Зофія Кміцянка Сапегі судзіліся з панам Стэфанам Лозкам за падданых, зьбеглых да ягонага [[Рожаў|Рожава]] з Тоўстага Лесу, [[Мухаеды|Мухаедавічаў]] і [[Смалегаў|Смалігавічаў]]. 5 жніўня 1624 году складзены дэкрэт аб зьбеглых з Тоўстага Лесу да добраў Ваўчкоў Альберта і Людвікі Алізараў Ваўчкевічаў сялянаў тых жа сужэнцаў Сапегаў. А 20 жніўня т. г. пані Барбара зь Ярмолінскіх Трыпольская заявіла ў судзе пра наезд падданых з Тоўстага Лесу пана Лукаша Сапегі на яе вёску Łohowityn<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. — Warszawa, 1894. S. 201—202, 353, 379, 460, 487</ref>. [[Файл:Kazimier Uładzisłaŭ Sapieha. Казімер Уладзіслаў Сапега (1709).jpg|значак|зьлева|150px|Казімер Уладзіслаў Сапега (1709)]] Згодна зь люстрацыяй падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 25 дымоў вёскі Тоўсты Лес пана [[Казімер Уладзіслаў Сапега|Казімера Ўладзіслава Сапегі]], [[Кашталян|кашталяна]] троцкага, выплачвалася 5 злотых. 26 кастрычніка 1686 году чарнобыльскі мешчанін Яско Ковчан пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з-за казакоў з Тоўстага Лесу Чарнобыльскага маёнтку пана Сапегі адыйшлі 14 дымоў (×6 — прыкладна 84 жыхары)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 490, 552</ref> [[Файл:Jan Fryderyk Sapieha. Ян Фрыдэрык Сапега (1746).jpg|значак|150px|Ян Фрыдэрык Сапега (1746).]] Згаданая вёска Тоўсты Лес Чарнобыльскага маёнтку кашталяна троцкага пана Яна Фрыдэрыка Сапегі ў тарыфе падымнага падатку [[Оўруч|Оўруцкага]] павету на 1734 год<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 282—283</ref>. Паводле тарыфу 1754 года, з 25 двароў{{Заўвага|Усяго налічвалася «szesnastka (дыму) i chałup pięć», а 1 дым у той час — 320 двароў.}} (каля 150 жыхароў) вёскі Тоўсты Лес, як і раней, прыналежнай да чарнобыльскіх добраў, «do grodu» (Оўруцкага замку) выбіраліся 3 злотыя і 26 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 15 злотых, 16 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 167; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Габрэйскія перапісы 1765, 1778, 1784 гадоў засьведчылі пражываньне ў Тоўстым Лесе адпаведна 5, 5 і 3 плацельшчыкаў пагалоўшчыны (głow), што належалі да Чарнобыльскага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 303, 392, 712</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Тоўсты Лес апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. З 1797 году сяло — у межах Радамышльскага павету Кіеўскай губэрні. [[Файл:Беласарока на мапе Ф. Шубэрта 1824-1840 гг.png|значак|зьлева|150пкс|Тоўсты Лес і Шэпелічы на мапе Ф. Шубэрта 1826—1840 гг.]] У парэформавы пэрыяд сяло Тоўсты Лес адміністрацыйна належала да Шэпеліцкай воласьці. На 1885 год тут налічвалася 75 двароў з 603 жыхарамі, дзейнічалі царква, пастаялы двор, вінакурня<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. Вып. 3.: Губернии Малороссийские и юго-западные: Харьковская, Полтавская, Черниговская, Киевская, Волынская, Подольская. — С.-Петербург: Центр. статист. комитет, 1885. С. 169</ref>. У 1900 годзе ў 182 дварах Тоўстага Лесу было 637 душ мужчынскага і 632 жаночага полу жыхароў, усяго — 1269 чалавек. Зямлі ў сяле налічвалася 3680 дзесяцін, зь якіх 1674 дз. належала [[абшарнік]]ам Варвары Фёдараўне Палюцінай і Каралю, сыну Мікалая, Квяткоўскаму ды здавалася ў арэнду розным асобам, царкве — 51 дз., сялянам — 1940 дз., іншым саслоўям — 15 дз. Гаспадарка вялася паводле трохпольнай сістэмы. Дзейнічалі царква, аднакласная народная міністэрская школа, фельчарскі пункт, кузьня. Пажарны абоз складалі 4 бочкі і 3 багры. Запасны прадуктовы капітал на 1 студзеня 1900 г. дасягнуў 1465 рублёў<ref>Список населённых мест Киевской губернии. — Киев, 1900. С. 1288—1289</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|150px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Тоўсты Лес — у складзе НоваШапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. У траўні 1986 году жыхары Тоўстага Лесу былі адселеныя да [[Макараўскі раён|Макараўскага раёну]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] ў сувязі з значным радыяактыўным забруджваньнем пасьля [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы]] на [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]]. У 1999 годзе сяло было выключанае зь ліку адміністрацыйных адзінак праз адсутнасьць жыхароў. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Похилевич Л. И. Сказания о населённых местностях Киевской губернии или Статистические, исторические и церковные заметки о всех деревнях, местечках и городах, в пределах губернии находящихся / Собрал Л. Похилевич. — Киев, 1864 (перавыданьне: Біла Церква: Видавець О. В. Пшонківський, 2005. — XXII+642 с, 8 іл.) [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванкаўскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XV стагодзьдзі]] cm0odwnsb4yuz6z9b22tq85i3pgau3q 0 121656 2676418 2584702 2026-06-27T04:05:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676418 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Арыгінал імя = Étienne Louis Malus |Навуковая сфэра = [[оптыка]] |Месца працы = [[Політэхнічная школа (Парыж)|Політэхнічная школа]] |Альма-матэр = [[Політэхнічная школа (Парыж)|Політэхнічная школа]] |Навуковы кіраўнік = [[Гаспар Монж]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = першаадкрывальнік [[закон Малюса|закона Малюса]] пра інтэнсіўнасць святла, якое прайшло праз палярызатар }} '''Эт’ен Люі Малюс''' ({{мова-fr|Étienne Louis Malus}}, [[23 ліпеня]] [[1775]], [[Парыж]], [[Францыя]] — [[23 лютага]] [[1812]], [[Парыж]], [[Францыя]]) — францускі інжынэр, [[фізык]] і [[матэматык]]. == Ваенная кар’ера == У [[1793]] годзе Малюс паступіў у Інжынэрнае вучылішча ў [[Мэзьер]]ы, якое, аднак, прымушаны быў неўзабаве пакінуць; перайшоў у [[Політэхнічнае вучылішча (Парыж)|Політэхнічнае вучылішча]], ён пад кіраўніцтвам [[Гаспар Монж|Гаспара Монжа]] актыўна заняўся вывучэньнем матэматычных навук. Пасьля заканчэння вучылішча, у [[1796]] годзе, Малюс паступіў у дзеючую армію й прымаў удзел у [[Эгіпецкая экспэдыцыя Напалеона|экспэдыцыі Напалеона]] ў [[Эгіпет]]. У [[1801]] годзе Малюс вярнуўся ў Францыю, у [[1802]]—[[1803]] гадах працаваў на фортах ў [[Ліль|Лілі]], затым у іншых крэпасьцях. З [[1806]] па [[1809]] гады быў памочнікам начальніка крэпасьці [[Страсбург]]. == Навуковая праца == Затым быў прызваны ў [[Парыж]], дзе заняў пасаду экзамэнатара пры Політэхнічным вучылішчы. Працы яго адносяцца амаль выключна да [[оптыка|оптыцы]]; першыя даследаваньні ([[1800]]—[[1807]]) па аналітычнай оптыцы не ўяўляюць цікавасьці, бо выкладзены з пункту гледжаньня ньютанавай тэорыі сьвятла. У [[1808]] годзе Малюс адкрыў зьяву палярызацыі сьвятла адлюстраваньнем. Адначасова з [[Жан-Батыст Біё|Жанам-Батыстам Біё]] адкрыў палярызацыю сьвятла пры пераламленьні. У [[1810]] годзе стварыў тэорыю падвойнага праменьняпераламленьня сьвятла ў крышталях. Адкрыў [[закон Малюса]] аб інтэнсіўнасьці сьвятла, які прайшоў праз [[палярызатар]]. Прыдумаў спосаб высвятленьня напрамку аптычнай восі крышталя. Яго прозьвішча напісалі ў сьпісе 72 прозьвішчаў на Эйфэлевай вежы<ref>[https://web.archive.org/web/20110226203428/http://www.tour-eiffel.fr/tout-savoir-sur-la-tour-eiffel/dossiers-thematiques/88 La tour Eiffel Laboratoire] {{ref-fr}}</ref>. == Зноскі == {{Зноскі}} == Літаратура == * Эцьен Луі Малюс // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 50 {{Ізаляваны артыкул}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Малюс, Эт’ен Люі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Францускія вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Францускія фізыкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы]] [[Катэгорыя:Сябры Францускай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] juu8ywawdwi7pfmj24i4tp4a7dn81m7 0 124518 2676363 2408122 2026-06-26T17:24:15Z Niegodzisie 58934 /* Дыскаграфія */ 2676363 wikitext text/x-wiki {{Музыка |Імя = Мадонна }} [[Файл:Madonna_by_David_Shankbone.jpg|міні|Мадонна, 2008 рок]] '''Мадонна Луіза Вэроніка Чыконэ''' ({{мова-en|Madonna Louise Veronica Ciccone}}; {{Нарадзілася|16|8|1958}}, Бэй-Сіці, [[Мічыган]], [[ЗША]]) — больш вядомая як Мадонна — амэрыканская сьпявачка, аўтарка песень, прадусарка, танцорка, акторка, рэжысэрка й сцэнарыстка. Атрымала ўзнагароду «[[Грэмі]]» за альбом ''[[Ray of Light]]''. Ад 2000 да 2008 року была замужам за ангельскім кінарэжысэрам [[Гай Рычы|Гаем Рычы]]. У 2008 року ўключаная ў [[Заля славы рок-н-ролу|залю славы рок-н-ролу]]. == Дыскаграфія == * ''Madonna'' (1983) * ''Like a Virgin'' (1984) * ''True Blue'' (1986) * ''[[Like a Prayer]]'' (1989) * ''[[The Immaculate Collection]]'' (1990) * ''Erotica'' (1992) * ''Bedtime Stories'' (1994) * ''[[Ray of Light]]'' (1998) * ''[[Music]]'' (2000) * ''American Life'' (2003) * ''Confessions on a Dance Floor'' (2005) * ''Hard Candy'' (2008) * ''MDNA'' (2012) * ''Rebel Heart'' (2015) * ''Madame X'' (2019) * ''Confessions II'' (2026) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.madonna.com madonna.com]{{ref-en}} (Афіцыйная бачына) * [http://www.youtube.com/user/madonna Афіцыйны канал]{{ref-en}} у [[YouTube]] * [http://www.britannica.com/biography/Madonna-American-singer-and-actress Madonna | American singer and actress]{{ref-en}} Britannica.com {{Прэмія «Залаты Глёбус» за найлепшую жаночую ролю — камэдыя альбо м’юзыкал}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мічыгане]] [[Катэгорыя:Сьпявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Прадусары ЗША]] [[Катэгорыя:Акторкі ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысэры ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, уключаныя ў Залю славы рок-н-ролу]] enmovqmrl9fjdvvm3v169dxd0vi67dq 0 130407 2676356 1685245 2026-06-26T13:16:01Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676356 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальная футбольная асацыяцыя |Назва = Фэдэрацыя футболу Францыі |Лягатып = |Заснаваная = 1919 |ФІФА = 1907 |Рэгіён = [[УЭФА]] |Рэгіён год = 1954 |Старшыня = Ноэль Ле Граэ |Трэнэры = [[Дыд’е Дэшам]] ''(мужчыны)''<br />[[Бруна Бэні]] ''(жанчыны'') }} '''Фэдэра́цыя футболу Фра́нцыі''' ({{мова-fr|Fédération Française de Football; FFF|скарочана}}) — [[Францыя|француская]] [[грамадзкая арганізацыя]], якая займаецца арганізацыяй і правядзеньнем [[Чэмпіянат Францыі па футболе|чэмпіянату Францыі па футболе]] сярод мужчын ([[Француская Ліга 1|Ліга 1]] і [[Француская Ліга 2|Ліга 2]]) і жанчын, падтрымкай, разьвіцьцём і папулярызацыяй футболу, а таксама кіруе [[Зборная Францыі па футболе|мужчынскай]] і [[Зборная Францыі па футболе сярод жанчын|жаночай]] зборнай краіны. Штаб-кватэра разьмешчаная ў [[Парыж]]ы. Фэдэрацыя футболу Францыі была ўтвораная [[7 красавіка]] [[1919]] году шляхам пераўтварэньня Францускага міжсаюзнага камітэту спорту ({{мова-fr|Comité français interfédéral; CFI|скарочана}}), утворанага ў [[1907]] годзе, які ў тым жа годзе ад імя Францыі далучыўся да [[ФІФА]]. Разам з [[Фэдэрацыя футболу Італіі|Фэдэрацыяй футболу Італіі]] і [[Фэдэрацыя футболу Бэльгіі|Бэльгіі]] француская Фэдэрацыя выступіла ініцыятарам і ідэолагам стварэньня [[УЭФА]] ў [[1954]] годзе. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110316050621/http://www.fff.fr/ Афіцыйны сайт] {{ref-fr}} {{накід}} [[Катэгорыя:Футбольныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Францускі футбол]] 62dknxiw6jfgu5keg5ikhfm3q4nw9zx 0 133972 2676400 2523951 2026-06-26T23:25:11Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676400 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Шлях да Хрыста |Назва-арыгінал = Steps to Christ |Выява = Шлях да Хрыста (Алена Белая).Jpg |Памер = |Подпіс выявы = Вокладка першага выданьня кнігі «Шлях да Хрыста» |Жанр = Хрысьціянская літаратура |Аўтар = [[Элен Ўайт]] |Мова арыгіналу = ангельская |Напісаны = |Публікацыя = 1892 |Асобнае выданьне = |Выдавецтва = Fleming H. Revell Company |Сэрыя = |Колькасьць старонак = 153 |Ілюстратар = |Афармленьне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = 0-8280-1235-0 |Электронная вэрсія = |ВікіКрыніца-тэкст = }} '''«Шлях да Хрыста́»''' ({{Мова-en|Steps to Christ}}) — [[Эвангелізацыя|эвангелізацыйны]] [[бэстсэлер]] аўтаркі [[Элен Ўайт]], сузаснавальніцы царквы [[Адвэнтысты сёмага дня|Адвэнтыстаў сёмага дня]]. Уваходзіць у сьпіс найболей прадаваных кніг у сьвеце<ref>Ellen Gould White, ''Droga do Chrystusa'', Orion Plus 2003, s. 66</ref>. Упершыню пабачыў сьвет у 1892 року і перакладзены на больш за 150 моваў сьвету<ref>{{Спасылка|аўтар = James R. Nix.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |cуаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.adventistreview.org/article/47/archives/issue-2005-1526/the-ellen-g-white-estate|загаловак = Adventist Review : The Ellen G. White Estate|фармат = |назва праекту = |выдавец = Adventist Review|дата = 19 лістапада 2012|мова = en|камэнтар = }}</ref>. Кніга заклікае да прыняцьця [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] як асабістага Госпада і Збаўцы, апісвае асновы стасункаў чалавека з Богам і такія элемэнты хрысьціянскага жыцьця, як [[малітва]] або [[любоў]]. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160124222313/http://www.whiteestate.org/books/sc/sc.asp Кніга ў электронным варыянце]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20091227041543/http://steps-to-christ.org/ Аўдыёкніга для спампаваньня]{{ref-en}} * [http://www.earlysda.com/steps/steps-to-christ1.html Арыгінальнае выданьне 1892 року] [[Катэгорыя:Адвэнтызм сёмага дня]] [[Катэгорыя:Элен Ўайт]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1892 годзе]] lpq1876a4dd2z6lcn9ssqg5on4lhjqs 0 140429 2676406 2522985 2026-06-27T00:46:32Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676406 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lutherrose.svg|значак|[[Ружа Лютэра]] — эмблема эвангельскай царквы]] {{Іншыя значэньні}} '''Эва́нгельская царква́ А́ўгсбурскага вызна́ньня''' ({{Мова-sk|Evanjelická cirkev augsburského vyznania}}, '''ECAV''') — другая паводле велічыні [[царква]] ў [[Славаччына|Славаччыне]] пасьля [[рыма-каталіцтва]]. Заснаваная на вучэньні [[Немцы|нямецкага]] [[Рэфармацыя|рэфарматара]] [[Мартын Лютэр|Мартына Лютэра]]. Паводле зьвестак [[2001]] року да яе адносіліся 6,93% насельніцтва Славаччыны, што складае 372 858 асобаў. У [[2004]] року царква налічвала 326 [[збор]]аў, 357 сьвятароў і 651 цэркваў і малітоўных дамоў. Эвангельская царква Аўгсбурскага вызнаньня Славаччыны зьяўляецца чальцом [[Сусьветная рада цэркваў|Сусьветнай рады цэркваў]], [[Сусьветная лютэранская фэдэрацыя|Сусьветнай лютэранскай фэдэрацыі]] і [[Канфэрэнцыя эўрапейскіх цэркваў|Канфэрэнцыі эўрапейскіх цэркваў]]. == Мінуўшчына == [[Файл:Trenčín, reliéf Jana Jiskry z Brandýsa.jpg|значак|Рэльеф [[Ян Іскра з Брандыса|Яна Іскры]] ў [[Трэнчын]]е]] [[Рэфармацыя ў Славаччыне|Рэфармацыя ў Славаччыну]] трапіла праз вучэньне [[Ян Гус|Яна Гуса]] і рух [[Ян Іскра з Брандыса|Яна Іскры]]<ref>{{Спасылка|аўтар = Ladislav Hubenák.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.historickarevue.com/archiv_54.html|загаловак = Z nášho archívu|фармат = |назва праекту = |выдавец = Historická revue|дата = 21 красавіка 2013|мова = |камэнтар = }}</ref>. Пасьля іхняга заняпаду значная колькасьць збораў зь першай паловы XVI стагодзьдзя пачынае схіляцца да [[Мартын Лютэр|Лютэравага]] вучэньня. Такія зборы пачалі зьяўляцца ўжо празь некалькі рокаў пасьля публікацыі Лютэравых пропаведзяў супраць індульгенцыяў у 1517 року. У 2-й палове XVI стагодзьдзя 2/3 насельніцтва складалі пратэстанты. На сынодзе ў [[Жыліна|Жыліне]] ў 1610 року былі ўсталяваныя асновы арганізацыі царквы. Былі створаныя 3 супэрінтэнданцыі (біскупствы) і абраныя іхнія першыя кіраўнікі (супэрінтэнданты) — Эліяш Лані, Самуэль Мэлік і Ісак Абрагамідэс для заходняй і цэнтральнай Славаччыны. На ўсходзе краіны на сынодзе ў [[Сьпіске Падградзе|Сьпіскім Падградзьдзі]] 1614 року былі ўтвораныя дзьве супэрінтэнданцыі. Мовай набажэнстваў славацкіх лютэранаў стала [[Чэская мова|чэская]]. З 1681 царква існавала з абмежаваньнямі, уведзенымі Шопранскімі артыкуламі. Афіцыйны дазвол быў атрыманы [[Талеранцыйны патэнт|Талеранцыйным патэнтам]] 1781 року, выдадзеным [[Каралеўства Вугоршчына|вугорскім]] [[імпэратар]]ам [[Ёзэф II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Ёзэфам II]]. Поўная роўнасьць царквы зь іншымі настала толькі ў 1848 року. Лібэралізацыю ў стаўленьні дзяржавы да эвангельскай царквы азнаменаваў і [[Пратэстанцкі патэнт (1859)|імпэратарскі патэнт 1859 року]], які спрычыніў унутрыцаркоўныя спрэчкі, вядомыя як {{Не перакладзена|патэнтальныя баі||sk|Patentálne boje}}. Пасьля ўтварэньня ў [[1918]] [[Чэхаславаччына|Чэхаславацкай рэспублікі]] з Эвангельскай царквы ў Вугоршчыне паўстала самастойная ЭЦАВ ў Славаччыне. Першая Ўстава царквы была прынятая ў [[1921]] року. Царква ў пэрыяд Першай рэспублікі падтрымлівала шчыльны кантакт з [[Эвангельская царква чэскіх братоў|Эвангельскай царквой чэскіх братоў]]. Пасьля прыходу да ўлады камуністаў у 1948 року лютэранская царква была пазбаўленая сваіх школаў і сацыяльных установаў, шматлікія пэрыёдыкі зачыненыя. Больш за сотню сьвятароў трапілі пад перасьлед, многія зь іх былі зьняволеныя і пазбаўленыя магчымасьці выконваць набажэнствы. == Структура == [[Файл:Dudince sakralna stavba21.jpg|значак|Эвангельская царква ў [[Дудзінцы|Дудзінцах]]]] Асноўнаю структурнаю адзінкай ёсьць царкоўны збор. Зборы аб’яднаныя ў сэньяраты, сэньяраты ў акругі. ЭЦАВ падзеленая на дзьве акругі: Усходнюю і Заходнюю — і на 14 сэньяратаў, 8 зь якіх уваходзяць у Заходнюю, астатнія 6 — ва Ўсходнюю акругу<ref>{{Спасылка|аўтар = Edita Škodová.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.ecav.sk/?p=Senioraty|загаловак = Internetové stránky jednotlivých zborov v rámci seniorátov|фармат = |назва праекту = |выдавец = Evanjelická cirkev augsburského vyznania na Slovensku|дата = 21 красавіка 2013|мова = sk|камэнтар = }}</ref>: {| width="60%" |----- valign="top" | Заходняя акруга: * Браціслаўскі сэньярат * Гонцянскі сэньярат * Дунайска-нітранскі сэньярат * Зволенскі сэньярат * Міяўскі сэньярат * Навоградзкі сэньярат * Поваскі сэньярат * Рымаўскі сэньярат | Усходняя акруга * Гэмэрскі сэньярат * Кошыцкі сэньярат * Ліптаўска-ораўскі сэньярат * Татранскі сэньярат * Турчанскі сэньярат * Шарыска-зэмплінскі сэньярат |} Выканаўчыя органы царквы на ўсіх узроўнях складаюцца з [[канвэнт]]у, найвышэйшага органу збору, [[прэсьбітэрства]] і пасадніцтва. Заканадаўчы і найвышэйшы адміністрацыйны орган славацкай эвангельскай царквы прадстаўлены [[сынод]]ам. Паводле Ўставы царквы тэрмін абраньня прадстаўнікоў на ўсіх узроўняў — 6 гадоў. Сьвятары царквы абіраюцца зборам кожныя 10 гадоў<ref>{{Артыкул|аўтар = |загаловак = Šiesta časť. CIRKEVNÍ PREDSTAVITELIA. Článok 40|арыгінал = |спасылка = http://www.culture.gov.sk/extdoc/3027/ECAV_Ustava|аўтар выданьня = |выданьне = Cirkevný ústavný zákon č. 1/93, ktorým bola prijatá ústava ECAV na Slovensku v znení cirkevného ústavného zákona č. 7/00, 1/01 a 1/02|тып = |месца = |выдавецтва = Ministerstvo kultúry Slovenskej republiky|год = |выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = |мова = sk}}</ref>. == Вера == ЭЦАВ вызнае [[Біблія|біблійныя]] [[Дабравесьці]] крыніцаю веры ў [[Сьвятая Тройца|трыадзінага]] [[Бог]]а і законам жыцьця. Галавою царквы лічыцца [[Ісус Хрыстос]], усе астатнія вернікі — Боскія дзеці, аднолькавыя міжсобку. У дачыненьні да сьвятароў слова «айцец» не ўжываецца, бо паводле Ісусавых словаў яно можа азначаць адно нябеснага Айца. У дадатак да азначэньняў біскуп, сэньёр, пастар выкарыстоўваецца слова «брат». Сымбалем веры прызнаецца [[Аўгсбурскае вызнаньне]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190814133117/https://www.ecav.sk/ Афіцыйная бачына] * [http://www.diakonia.sk/ Эвангельская д’яканія ЭЦАВ] * [http://www.evanjelik.sk/ Жыцьцё эвангелістаў у Славаччыне] * [http://www.tranoscius.sk Выдавецтва эвангельскай царквы] * [https://web.archive.org/web/20140103022014/https://sites.google.com/site/evanjelickatelevizia/ Эвангельскае тэлебачаньне] [[Катэгорыя:Пратэстанцтва ў Славаччыне]] [[Катэгорыя:Лютэранскія дэнамінацыі]] mw2g8ejctr7xrfbflpzeia3lx9f589l 0 157100 2676377 2657089 2026-06-26T20:48:01Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676377 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Чы́ра Імо́біле''' ({{мова-it|Ciro Immobile}}; {{Н}} 20 лютага 1990 году, [[Торэ-Анунцыята]], [[Нэапаль (правінцыя)|Нэапаль]], [[Італія]]) — [[Італія|італьянскі]] футбаліст, нападнік францускага клюбу «[[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]» і [[Зборная Італіі па футболе|нацыянальнай зборнай Італіі]]. Пачаў сваю кар’еру ў італьянскім клюбе «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]», за які правёў толькі тры афіцыйныя матчы, у сэзоне 2013/2014 стаў найлепшым бамбардырам [[Сэрыя А|Сэрыі А]], у выніку чаго быў уключаны ў [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году (склады)|склад]] зборнай Італіі на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|чэмпіянат сьвету]]. == Кар'ера == === «Ювэнтус» === Чыра Імобіле ў чэрвені 2008 году перайшоў у [[турын]]скі «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]» з клюбу італьянскай Сэрыі B «[[Сарэнта (футбольны клюб)|Сарэнта]]». Спачатку ён патрапіў у юнацкую каманду, але неўзабаве быў пераведзены ў прымавэру турынскага клюбу, дзе склаў атакавалую зьвязку зь іншым маладым гульцом [[Аюб Даўд|Аюбам Даўдам]]. Дзякуючы гэтаму ў 2009 годзе прымавэра «Ювэнтуса» выйграла [[Турнір Віярэджа|Кубак Віярэджа]] — прэстыжны турнір сярод моладзевых каманд<ref>[https://web.archive.org/web/20090228131522/http://www.championat.ru/football/news-188929.html Молодёжный состав «Ювентуса» выиграл турнир в Виареджо]</ref>. Імобіле стаў адкрыцьцём турніру, забіўшы 5 мячоў, два зь якіх у фінале ў браму маладзёжкі «[[Сампдорыя Генуя|Сампдорыі]]». 14 сакавіка 2009 году Імобіле дэбютаваў у Сэрыі А, замяніўшы на 89 хвіліне легендарнага [[Алесандра Дэль П’ера]], у матчы супраць «[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньні]]», у тым жа матчы дэбютаваў яго сябар [[Аюб Даўд]], выйдучы на хвіліну раней. 25 лістапада 2009 году адбыўся дэбют Чыра ў эўракубкавых сустрэчах. У другім тайме, у гульні супраць францускага «[[Бардо (футбольны клюб)|Бардо]]», ён ізноў замяніў Алесандра Дэль П’ера. У лютым 2010 году ён другі раз запар выйграў з прымавэрай [[Турнір Віярэджа|Кубак Віярэджа]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140512231051/http://rusfan.ru/posts/88513 Примавера «Ювентуса» обладатель Кубка Виареджо!]</ref>. Імобіле стаў лепшым бамбардзірам турніру, забіўшы 10 разоў. У фінале супраць «[[Эмпалі (футбольны клюб)|Эмпалі]]» Чыра аформіў [[хет-трык]], а матч завяршыўся з рахункам 4:2 на карысьць турынцаў. === Выступленьне ў Сэрыі B === З прычыны моцнай канкурэнцыі ў лініі нападу «Ювэнтусу», Імобіле некалькі сэзонаў правёў у розных клюбах [[Чэмпіянат Італіі па футболе (Сэрыя B)|Сэрыі B]] для таго, каб набрацца вопыту. ==== «Сіена» ==== Улетку 2010 году Чыра быў аддадзены ў арэнду «[[Сіена (футбольны клюб)|Сіене]]» разам з [[Люка Маранэ|Люком Маранэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140512214643/http://www.forzajuve.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=126647&Itemid=6 Иммобиле и Марроне отправляются в аренду в «Сиену»]</ref>. Першы гол у Сэрыі В ён забіў 20 лістапада 2011 году ў матчы «Партагруара» — «Сіена» (1:4). Гэты гол стаў адзіным, забітым за «Сіену» падчас арэнды. ====«Грасэта» ==== 24 студзеня 2011 году перайшоў на правах арэнды ў «[[Грасэта (футбольны клюб)|Грасэта]]», у футболцы якога 16 раз выходзіў на поле і адзначыўся толькі адным забітым мячом. ==== «Пэскара» ==== 15 ліпеня 2011 году Імобіле перайшоў у «[[Пэскара (футбольны клюб)|Пэскару]]» на правах гадавой арэнды<ref>[http://www.abruzzo24ore.tv/news/Pescara-anche-Immobile/43622.htm Pescara, anche Immobile]</ref>. На гэты раз Чыра праявіў свае бамбардзірскія здольнасьці: ён згуляў 37 матчаў і забіў у іх 28 галоў, і дапамог камандзе падняцца ў [[Сэрыя А Італіі|Сэрыю А]], стаўшы пры гэтым найлепшым бамбарзірам Сэрыі В. === «Джэноа» === 18 чэрвеня 2012 году «[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]» прадаў палову праў на Імобіле «[[Джэноа Генуя|Джэноа]]»<ref>[http://www.ua-football.com/foreign/italy/4f259389.html «Дженоа» выкупила у «Ювентуса» половину прав на нападающего Иммобиле ]</ref>. За гэты клюб Чыра правёў першы паўнавартасны сэзон у Сэрыі А, згуляўшы 33 матчы, у якіх ён забіў 5 галоў. === «Тарына» === Улетку 2013 году нападнік перайшоў у клюб «[[Тарына Турын|Тарына]]», які выкупіў правы на футбаліста ў «Джэноа». У новым клюбе нападнік па выніках [[Чэмпіянат Італіі па футболе 2013/2014|сэзону 2013/14]] стаў найлепшым бамбардзірам Сэрыі А, забіўшы 22 галы. === «Барусія» Дортмунд === 2 чэрвеня 2014 году Імобіле перайшоў у «[[Барусія Дортмунд|Барусію]]» ([[Дортмунд]]), падпісаўшы кантракт на 5 гадоў<ref>[http://www.sports.ru/football/1021039586.html «Боруссия» объявила о подписании 5-летнего контракта с Иммобиле]</ref>. Трансфэр Імобіле абыйшоўся «Барусіі ў 19 млн [[эўра]] (гэту суму пароўну падзялілі паміж сабой клюбы «Ювэнтус» і «Тарына», якія валодалі правамі на футбаліста), а зарплата — 2 млн эўра ў год<ref>[http://sport.lb.ua/football/2014/06/03/268700_borussiya_zaplatla_19_mln_evro.html «Боруссия» заплатила 19 млн евро за итальянского голеадора]</ref>. Чыра Імобіле стаў адной з самых дарагіх пакупак у гісторыі клюбу, што было выклікана сыходам [[Робэрт Левандоўскі|Робэрта Левандоўскага]] ў «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыю]]». == Міжнародная кар’ера == Імобіле дэбютаваў за [[Юнацкая зборная Італіі па футболе (да 19 гадоў)|юнацкую зборную Італіі да 19 гадоў]] у 2008 годзе ў матчы адборачнага цыклу да чэмпіянату Эўропы 2009, але яго каманда ў выніку ня трапіла на турнір. 25 сакавіка 2009 году Чыра згуляў свой першы матч за [[Моладзевая зборная Італіі па футболе|моладзевую зборную Італіі да 21 году]] ў таварыскай гульні супраць зборнай Аўстрыі. За моладзевую зборную Чыра паказаў бліскучую гульню, забіваючы ледзь не ў кожным матчы: 10 галоў за 14 матчаў. За нацыянальную зборную Імобіле дэбютаваў 6 сакавіка 2014 году ў таварыскім матчы супраць каманды [[Зборная Гішпаніі па футболе|Гішпаніі]] (0:1). Першыя галы ([[хет-трык]]) за зборную забіў 9 чэрвеня 2014 году супраць каманды «[[Флумінэнсэ Фэйра-ды-Сантана)|Флумінэнсэ]]»<ref>[http://www.sports.ru/football/1021200970.html Италия – «Флуминенсе». Иммобиле оформил хет-трик]</ref>. 14 чэрвеня дэбютаваў за зборную Італіі на [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году|Чэмпіянаце сьвету]] ў гульні са [[Зборная Ангельшчыны па футболе|зборнай Ангельшчыны]], дзе прадэманстраваў яскравую і актыўную гульню. == Дасягненьні == '''«Барусія»''': * Уладальнік [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубка Нямеччыны]]: 2014 '''«Ляцыё»''': * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2019 * Уладальнік [[Супэркубак Італіі па футболе|Супэркубка Італіі]]: 2017, 2019 '''«Бэшыкташ»''': * Уладальнік [[Супэркубак Турэччыны па футболе|Супэркубка Турэччыны]]: 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Імобіле ў складзе [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Італія}}; |Італія на ЧС-2014 |Італія на ЧЭ-2016 |Італія на ЧЭ-2020 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Імобіле, Чыра}} [[Катэгорыя:Італьянскія футбалісты]] o107sqsknnco6q8wivgg5j4ea728pwq 0 157938 2676450 2673421 2026-06-27T08:12:46Z Dymitr 10914 /* Матча за 3-е месца */ артаграфія 2676450 wikitext text/x-wiki {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2022 |месца = [[Катар]] |назва = |лягатып = 2022 FIFA World Cup.svg |памер = |подпіс = |час = 20 лістапада — 18 сьнежня 2022 года |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 32 |фінал = [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]],<br />[[Лусаіль]] |чэмпіён = {{Футбол|Аргентына}} |2 месца = {{Футбол|Францыя}} |3 месца = {{Футбол|Харватыя}} |4 месца = {{Футбол|Марока}} |гульняў = 64 |галоў = 172 |гледачоў = 3404252 |бамбардзір = {{Сьцяг|Францыя}} [[Кіліян Мбапэ]] (8 галоў) |год папярэдняга = 2018 |год наступнага = 2026 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2022 году''' — 22-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога прайшоў у 2022 годзе ў [[Катар]]ы. Арганізатар чэмпіянату сьвету 2022 году быў названы 2 сьнежня 2010 году ў швайцарскім [[Цюрых]]у. Турнір праводзіўся з 20 лістапада па 18 сьнежня 2022 году. Гэта быў першы чэмпіянат сьвету, які калі-небудзь ладзіўся ў арабскім сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20180907183342/https://www.gulf-times.com/story/599599/Amir-2022-World-Cup-Qatar-a-tournament-for-all-Ara «Amir: 2022 World Cup Qatar a tournament for all Arabs»]. Gulf Times.</ref>. Да таго ж, гэта быў другі чэмпіянат сьвету, які будзе цалкам праводзіцца цалкам у [[Азія|Азіі]] пасьля 2002 году, калі турнір праходзіў у [[Рэспубліка Карэя|Рэспубліцы Карэі]] і [[Японія|Японіі]]. У спаборніцтве бралі ўдзел 32 дружыны, і гэта быў апошні турнір у такім фармаце, бо ўжо ў 2026 годзе на турніры ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Мэксыка|Мэксыцы]] і [[Канада|Канадзе]] заплянаванае павелічэньне да 48 камандаў. Праз моцную летнюю сьпёку ў Катары гэты чэмпіянат сьвету ладзіўся з канца лістапада па сярэдзіну сьнежня, што зрабіла яго першым турнірам, які не праводзіўся ў траўні, чэрвені або ліпені. Спаборніцтва ладзілася ў скарочаны час прыкладна за 28 дзён<ref>[https://web.archive.org/web/20180910210625/https://www.fifa.com/worldcup/qatar2022/news/y=2015/m=3/news=fifa-executive-committee-confirms-november-december-event-period-for-q-2567789.html «FIFA Executive Committee confirms November/December event period for Qatar 2022»]. FIFA.</ref>. Першы матч на турніры прайшоў паміж зборнымі [[Зборная Сэнэгалу па футболе|Сэнэгалу]] і [[Зборная Нідэрляндаў па футболе|Нідэрляндамі]] на стадыёне [[Эль-Тумама]] ў [[Доха|Досе]]. Фінал адбыўся 18 сьнежня 2022 году ў нацыянальны дзень Катару. Дзейным чэмпіёнам была [[Зборная Францыі па футболе|зборная Францыі]]<ref>Taylor, Daniel (15 July 2018). [https://web.archive.org/web/20190626195043/https://www.theguardian.com/football/2018/jul/15/france-croatia-world-cup-final-match-report «France seal second World Cup triumph with 4–2 win over brave Croatia»]. The Guardian.</ref>. == Выбары гаспадароў == Выбар манархіі [[Катар]] у якасьці арганізатару турніра суправаджаўся скандаламі пра [[Карупцыя|карупцыю]] і магчымую куплю згаданага чэмпіянату<ref>[https://web.archive.org/web/20140724073033/http://rbcdaily.ru/world/562949990877305 Рашэньне пра правядзеньне ЧС-2022 магло быць купленае] {{Ref-ru}}</ref>. 5 лістапада 2014 году прэзыдэнт [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]] [[Мішэль Плятыні]] заявіў, што чэмпіянат будзе праведзены толькі ўзімку празь невыносную сьпёку ў летні пэрыяд.<ref>[http://www.gazeta.ru/sport/news/2014/11/05/n_6625129.shtml Плаціні: Чэмпіянат сьвету будзе праведзены толькі ўзімку] {{Ref-ru}}</ref>. Гэты факт выклікаў абурэньне некаторых эўрапейскіх фэдэрацыяў футболу. Катар плянуе выдаткаваць на чэмпіянат 200 мільярдаў даляраў. Дзеля параўнаньня, на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2014 году]] было выдаткавана 14 мільярдаў даляраў<ref>[http://finance.bigmir.net/news/realestate/36910-Korrespondent-Sheihi-soshli-s-yma-Katar-vikladivaet-milliardi-na-chempionat-mira-po-fytboly-v-2022-gody Шэйхі зыйшлі з розуму] {{Ref-ru}}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! Краіна ! Першы тур ! Другі тур ! Трэці тур ! Чацьверты тур |- | align="left"|{{QAT}} || '''11''' || '''10''' || '''11''' ||'''14''' |- | align="left"|{{USA}} || 3 || 5 || 6 ||''8'' |- | align="left"|{{KOR}} || 4 || 5 || ''5'' ||- |- | align="left"|{{JPN}} || 3 || ''2'' || -||- |- | align="left"|{{AUS}} ||''1'' ||- || - ||- |} === Крытыка выбару === Абраньне Катару суправаджалася абвінавачваньнямі ў хабарніцтве і карупцыі з удзелам сябраў выканаўчага камітэту ФІФА<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JjqNmBCj4iI «Deaths and slave labor: The disgrace of FIFA in Qatar»]. CNN.</ref>. Гэтыя абвінавачваньні расьсьледваліся нутранымі структурамі ФІФА. Згодна з справаздачай усе абвінавачваньні былі зьнятыя, але галоўны сьледчы Майкл Гарсія апісаў справаздачу як няпоўную і з памылковымі ўяўленьнямі<ref>[https://web.archive.org/web/20150222160348/http://www.bbc.com/sport/0/football/30037729 «Fifa report 'erroneous', says lawyer who investigated corruption claims»]. BBC Sport.</ref>. У траўні 2015 году фэдэральныя пракуроры [[Швайцарыя|Швайцарыі]] распачалі расьсьледаваньне мажлівай карупцыі і адмываньня грошай, зьвязаных з заяўкамі на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|чэмпіянат сьвету 2018]] і 2022 гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20150527151837/https://www.news.admin.ch/message/index.html?lang=en&msg-id=57391 «Criminal investigation into 2018 and 2022 World Cup awards opened»]. ESPN.</ref>. У жніўні 2018 году былы прэзыдэнт ФІФА [[Зэп Блятэр]] сьцьвярджаў, што Катар выкарыстаў сакрэтныя апэрацыі, мяркуючы, што камітэт быў падмануты, дзе таго, каб Катар атрымаў перамогу сваёй заяўкі<ref>[https://web.archive.org/web/20180807094809/https://www.thetimes.co.uk/article/sepp-batter-says-qatar-cheated-to-host-worldcup-rkfk68vj8 «Sepp Blatter says Qatar cheated to host World Cup»]. The Times.</ref>. Паводле некаторых расьсьледаваньняў было выяўлена, што Катар дамагаўся перавагі, наняўшы былога афіцэра [[Цэнтральная разьведвальная ўправа|ЦРУ]], каб шпегаваць за супернікамі і ключовымі футбольнымі чыноўнікамі<ref>Suderman, Alan (23.11.2021). [https://apnews.com/article/soccer-sports-business-united-states-middle-east-754753c3f425650eedfef6c264bf669c «World Cup host Qatar used ex-CIA officer to spy on FIFA»]. Associated Press News.</ref>. Катар сутыкнуўся з моцнай крытыкай праз забесьпячэньне замежных работнікаў, якія ўдзельнічалі ў будаўніцтве аб’ектаў да чэмпіянату сьвету, а «[[Міжнародная амністыя]]» спасылалася на прымусовую працу і ейныя дрэнныя ўмовы<ref>[https://web.archive.org/web/20160402053622/http://www.eurosport.com/football/amnesty-says-workers-at-qatar-world-cup-stadium-suffer-abuse_sto5416371/story.shtml «Amnesty says workers at Qatar World Cup stadium suffer abuse»]. Eurosport.</ref>. Паведамлялася, што працоўныя мігранты былі вымушаныя плаціць хабар, каб быць працаўладкаванымі<ref>Pattison, Pete; Acharya, Pramod; Bhuyan, Muhammad Owasim Uddin (31.03.2022). [https://www.theguardian.com/global-development/2022/mar/31/migrant-workers-in-qatar-forced-to-pay-billions-in-recruitment-fees-world-cup «Revealed: migrant workers in Qatar forced to pay billions in recruitment fees»]. The Guardian.</ref>. Газэта Guardian паведаміла, што многім работнікам адмаўляюць у ежы і вадзе, а таксама своечасова не сплачваюць заробак. У пэрыяд з 2015 па 2021 гады ўрад Катару зладзіў шэраг рэформаў дзеля паляпшэньня ўмоваў працы, усталяваўшы ў тым ліку мінімальную заробную плату для ўсіх рабочых. Паводле зьвестак арганізацыі «Міжнародная амністыя», умовы жыцьця і працы замежных рабочых не палепшыліся за апошнія гады<ref>[https://www.zeit.de/sport/2022-07/fussball-wm-katar-debatte-heike-ullrich-amnesty-international «Fußball-WM in Katar: Menschenrechtler sehen Rückschritte bei der Lage in Katar»]. Die Zeit.</ref>. == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === Шэсьць кантынэнтальных канфэдэрацыяў [[ФІФА]] ладзілі ўласныя адборачныя спаборніцтвы. Усе асацыяцыі-сябры ФІФА, якіх на час адбору было 211, мелі права на ўдзел у кваліфікацыі. [[Зборная Катару па футболе|Катар]], як гаспадар, аўтаматычна кваліфікаваўся на турнір. Аднак [[Азіяцкая футбольная канфэдэрацыя|АФК]] абавязала Катар удзельнічаць у азіяцкім адборачным этапе, паколькі першыя два раўнды таксама выступаюць у якасьці кваліфікацыі да [[Кубак Азіі па футболе 2023 году|Кубка Азіі 2023 году]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190606063449/https://www.insidethegames.biz/articles/1053493/hosts-qatar-to-compete-in-qualifying-for-2022-world-cup «Hosts Qatar to compete in qualifying for 2022 World Cup»]. Inside The Games.</ref>. Паколькі Катар выйшаў у фінальную стадыю ў якасьці пераможцаў у сваёй групе, [[зборная Лібану па футболе|Лібан]], які заняў другое месца, выйшла замест Катару далей<ref>[https://web.archive.org/web/20190820085920/https://www.the-afc.com/competitions/fifa-world-cup/latest/news/groups-finalised-for-qatar-2022-china-2023-race «Groups finalised for Qatar 2022 & China 2023 race»]. The AFC.</ref>. Дзейны чэмпіён [[зборная Францыі па футболе|зборная Францыі]] таксама як звычайна прайшла кваліфікацыйны этап<ref>[https://web.archive.org/web/20190401134213/https://www.cbssports.com/soccer/world-cup/news/2022-world-cup-odds-france-favorite-to-repeat-in-qatar-usa-behind-mexico-with-16th-best-odds/ «2022 World Cup odds: France favorite to repeat in Qatar; USA behind Mexico with 16th-best odds»]. CBS Sports.</ref>. [[зборная Сьвятой Люсіі па футболе|Сьвятая Люсія]] спачатку ўзяла ўдзел у кваліфікацыі, але пазьней зьнялася з кваліфікацыі перад першым матчам. [[зборная КНДР па футболе|Паўночная Карэя]] зьнялася з адборачнага раўнду праз праблемы бясьпекі, зьвязаныя з [[пандэмія каранавіруснай інфэкцыі (2019)|пошасьцю каранавірусу]]. [[зборная Амэрыканскага Самоа па футболе|Амэрыканскае Самоа]] і [[зборная Самоа па футболе|Самоа]] зьняліся з кваліфікацыі перад лёсаваньнем. [[зборная Тонга па футболе|Тонга]] адмовілася ад удзелу з прычыны стыхійных бедзтваў. Праз каранавірус [[зборная Вануату па футболе|Вануату]] і [[зборная Астравоў Кука па футболе|Астравы Кука]] таксама зьняліся з адбору. [[зборная Расеі па футболе|Расея]] была адхіленая ад спаборніцтваў праз [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|уварваньне Расеі ва Ўкраіну]]<ref>[https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/media-releases/fifa-uefa-suspend-russian-clubs-and-national-teams-from-all-competitions «FIFA/UEFA suspend Russian clubs and national teams from all competitions»]. FIFA</ref>. === Па адборы === Кваліфікаваліся на чэмпіянат наступныя зборныя: {| | * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Данія|няма}} | * {{Футбол|ЗША|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Камэрун|няма}} * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Коста-Рыка|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} | * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Польшча|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Сэрбія|няма}} | * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Ўэйлз|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} |} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году (склады)}} Згодна з рэглямэнтам, каманды-удзельніцы павінны скласьці папярэднія склады з 55 футбалістаў да 21 кастрычніка і даслаць іх у офіс [[ФІФА]]. Такія сьпісы па жаданьні фэдэрацыяў могуць не апублічвацца. Канчатковая заяўка мае быць складзенай да 13 лістапада. У жніўні 2022 году ФІФА павялічыла магчымую максымальную колькасьць гульцоў з 23 да 26. == Cтадыёны == Першыя пяць прапанаваных стадыёнаў для правядзеньня чэмпіянату сьвету былі прадстаўленыя ў пачатку сакавіка 2010 году. Катар спрабуе пабудаваць і падрыхтаваць стадыёны такім чынам, каб кожны зь іх адлюстроўваў гістарычныя і культурныя асаблівасьці Катара, а праекты адпавядалі наступным крытэрыям, як то палягалі на спадчыне, мелі камфорт, даступнасьць і ўстойлівасьць<ref>[https://web.archive.org/web/20190306195446/https://www.sc.qa/en/stadiums «Stadiums»]. Supreme Committee for Delivery & Legacy.</ref>. Стадыёны будуць абсталяваныя сыстэмамі астуджэньня, накіраваны на зьніжэньне тэмпэратуры на стадыёне да 20°C, але пакуль невядома, ці будзе гэта працаваць на адкрытых стадыёнах. Як было заяўлена, стадыёны будуць адпавядаць прынцыпу [[Zero Waste]]. Верхнія повысі стадыёнаў будуць разабраныя па сканчэньні чэмпіянату сьвету і перададзеныя краінам зь менш разьвітай спартовай інфраструктурай<ref>[https://web.archive.org/web/20100503091612/http://www.qatar2022bid.com/qatars-bid/stadiums «Bidding Nation Qatar 2022 — Stadiums»]. Qatar2022bid.</ref><ref>Hayajneh, Abdelnaser; Elbarrawy, Hassan; El Shazly, Yassin; Rashid, Tarek (December 2017). «Football and Sustainability in the Desert, Qatar 2022 Green World Cup’s Stadiums: Legal Perspective». European Journal of Social Sciences: С. 475—493. SSRN 3096185.</ref>. Катар імкнецца адпавядаць патрабаваньням сэртыфікацыі [[Сусьветная сыстэма ацэнкі ўстойлівасьці|Сусьветнай сыстэмай ацэнкі ўстойлівасьці]] для ўсіх стадыёнаў чэмпіянату сьвету. Усе пяць запушчаных праектаў стадыёнаў былі распрацаваныя нямецкім архітэктарам [[Альбэрт Шпэер|Альбэртам Шпэерам]] і партнэрамі<ref>[https://web.archive.org/web/20171011211010/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/33/59/45/bidevaluationreport.pdf «2022 FIFA World Cup Bid Evaluation Report: Qatar»]. FIFA.</ref>. Стадыён Эль-Байт будзе адзіным з васьмі крытым стадыёнам<ref>[https://web.archive.org/web/20220121024050/https://www.qatar2022.qa/en/stadiums/al-bayt-stadium/design «Al Bayt Stadium Design»]. Qatar2022.</ref>. У справаздачы, якая пабачыла сьвет 9 сьнежня 2010 году, цытуюцца словы прэзыдэнта ФІФА [[Зэп Блятэр|Зэпа Блятэра]], што іншыя краіны могуць прымаць некаторыя матчы падчас чэмпіянату сьвету. Аднак у справаздачы не былі названыя канкрэтныя краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20110426080343/http://msn.foxsports.com/foxsoccer/worldcup/story/Qatar-neighbors-could-host-WC-games «Report: Qatar neighbors could host 2022 WC games»]. Fox Soccer/AP.</ref>. Блятэр дадаў, што любое такое рашэньне спачатку павінна быць прынята Катарам, а затым ухваленае выканаўчым камітэтам ФІФА<ref>[https://web.archive.org/web/20110513081441/http://english.aljazeera.net/sport/football/2010/12/20101217143610760148.html «FIFA 'backs' winter 2022 Qatar cup — Football»]. Al Jazeera.</ref>. Прынц Ярданіі [[Алі бін аль-Гусэйн]] сказаў аўстралійскаму выданьню [[Associated Press]], што правядзеньне гульняў у [[Бахрэйн]]е, [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]] і, магчыма, у [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]] дапаможа ўключыць жыхароў рэгіёну падчас турніру<ref>[https://web.archive.org/web/20191224164749/https://sports.yahoo.com/soccer/news%3Fslug%3Dap-wcupbids-qatar/ «Jordan’s Prince Ali calls for winter WCup in Qatar»]. Yahoo! Sports/AP.</ref>. Паводле справаздачы, апублікаванай у красавіку 2013 году [[Merrill Lynch]], інвэстыцыйна-банкаўскім падразьдзяленьнем [[Банк Амэрыкі|Банку Амэрыкі]], арганізатары ў Катары папрасілі ФІФА ўхваліць меншую колькасьць стадыёнаў праз рост выдаткаў<ref>[https://web.archive.org/web/20131005094237/http://stadiumdb.com/news/2013/04/qatar_2022_nine_stadium_instead_of_twelve «Qatar 2022: Nine stadiums instead of twelve?»]. Stadium DB.</ref>. Выданьне Блумбэрг паведаміла, што Катар жадае скараціць колькасьць пляцовак да васьмі ці дзевяці з дванаццаці першапачаткова заплянаваных<ref>Fattah, Zainab (22 April 2013). [https://web.archive.org/web/20130521045351/http://www.bloomberg.com/news/2013-04-22/qatar-is-in-talks-with-fifa-reduce-world-cup-stadiums-bofa-says.html «Qatar Is in Talks to Reduce World Cup Stadiums, BofA Says»]. Bloomberg.</ref>. У студзені 2019 году [[Джаньні Інфантына]] заявіў, што ФІФА вывучае магчымасьць правядзеньня матчаў у суседніх краінах падчас турніру, каб зьнізіць палітычную напружанасьць<ref>[https://web.archive.org/web/20171114015238/http://www.sc.qa/en/stadiums «Stadiums»]. Supreme Committee for Delivery & Legacy.</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ![[Лусаіль]] ![[Эль-Хаўр]] !colspan=2|[[Доха]] |- |[[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] |[[Эль-Байт]] |[[Стадыён 974]] |[[Эль-Тумама]] |- |Умяшчальнасьць: '''88,966'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221101212203/https://www.qatar2022.qa/en/tournament/stadiums/lusail-stadium «Lusail Stadium»]. Qatar 2022.</ref><br /> |Умяшчальнасьць: '''68,895'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221009031452/https://www.qatar2022.qa/en/tournament/stadiums/al-bayt-stadium «Al Bayt Stadium»]. Qatar 2022.</ref> |Умяшчальнасьць: '''44,089'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221108035007/https://www.qatar2022.qa/en/tournament/stadiums/stadium-974 «Stadium 974»]. Qatar 2022.</ref> |Умяшчальнасьць: '''44,400'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221023153739/https://www.qatar2022.qa/en/tournament/stadiums/al-thumama-stadium «Al Thumama Stadium»]. Qatar 2022.</ref> |- |[[Файл:17 11 2021 - Visita ao Estádio Lusail (51688281025).jpg|200пкс]] |[[Файл:2022 FIFA World Cup Qatar 0–2 Ecuador - (21).jpg|200пкс]] | | |- !colspan=3|[[Эр-Раян]] ![[Эль-Вакра]] |- |[[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] |[[Стадыён Агмада бін Алі]] |[[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] |[[Эль-Джануб]] |- |Умяшчальнасьць: '''44,667'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221026234746/https://www.qatar2022.qa/en/tournament/stadiums/education-city-stadium «Education City Stadium»]. Qatar 2022.</ref> |Умяшчальнасьць: '''45,032'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221028182522/https://www.qatar2022.qa/en/tournament/stadiums/ahmad-bin-ali-stadium «Ahmad Bin Ali Stadium»]. Qatar 2022.</ref> |Умяшчальнасьць: '''45,857'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221025121522/https://www.qatar2022.qa/en/tournament/stadiums/khalifa-international-stadium «Khalifa International Stadium»]. Qatar 2022.</ref> |Умяшчальнасьць: '''44,325'''<ref>[https://web.archive.org/web/20221026235039/https://www.qatar2022.qa/en/tournament/stadiums/al-janoub-stadium «Al Janoub Stadium»]. Qatar 2022.</ref> |- |[[Файл:2022 FIFA World Cup Korea Uruguay 01.jpg|200пкс]] | |[[Файл:Khalifa_Stadium,_Doha,_Brazil_vs_Argentina_(2010).jpg|200пкс]] |[[Файл:28 10 2019 Visita ao estádio de futebol Al Janoub (48977932316).jpg|200пкс]] |} == Групавы этап == Лёсаваньне групавога этапу прайшло 1 красавіка 2022 году. Каманды былі падзеленыя на 8 групаў па 4 каманды. Па дзьве найлепшыя каманды з кожнай групы выйдуць ў 1/8 фіналу. {| class="wikitable";" |- !Асноўныя крытэрыі разьмеркаваньняў у табліцах групаў (у адпаведнай прыярытэтнасьці) |- |1. Пункты, набраныя за вынікі ў матчах: перамога — 3 пункты; нічыя — 1 пункт; параза — 0 пунктаў. |- |2. Розьніца забітых/прапушчаных мячоў у каманды ва ўсіх матчах групы. |- |3. Колькасьць забітых камандай галоў ва ўсіх матчах групы. |- |4. Колькасьць пунктаў у матчах паміж разгляданымі камандамі. |- |5. Розьніца забітых/прапушчаных мячоў у матчах паміж разгляданымі камандамі. |- |6. Колькасьць забітых камандай галоў у матчах паміж разгляданымі камандамі. |- |7. Пункты за чыстую гульню (ад 0 ў адмоўнасьць): жоўтая картка -1 пункт; непрамая чырвоная картка (другая жоўтая) -3 пункта; прамая чырвоная картка -4 пункта; жоўтая картка, потым прамая чырвоная -5 пунктаў. (За матч да 1 гульца можа быць прыменены адзін вылік зь пералічаных) |- |8. Лёсаваньне. |} === Група A === {{ФутболТабліца10 |Каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды}}|В1 = 2|Н1 = 1|П1 = 0|РМ1 = 5—1|Колер1 = #ccffcc |Каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |В2 = 2|Н2 = 0|П2 = 1|РМ2 = 5—4|Колер2 = #ccffcc |Каманда3 = {{Футбол|Эквадор}} |В3 = 1|Н3 = 1|П3 = 1|РМ3 = 4—3 |Каманда4 = {{Футбол|Катар}} |В4 = 0|Н4 = 0|П4 = 3|РМ4 = 1—7 }} {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 20 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Катар|справа}} ! 0:2 | {{Футбол Эквадор}} | [[Энэр Валенсія|Валенсія]] {{Гол|16|пэн.}} {{Гол|31}} | [[Даніеле Арсата]] ([[Італія]]) |- | align=center | 21 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Эль-Тумама]] | align=right | {{Футбол Сэнэгал|справа}} ! 0:2 | {{Футбол Нідэрлянды}} | [[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|84}}, [[Даві Кляасэн|Кляасэн]] {{Гол|90+9}} | [[Вілтан Сампаю]] ([[Бразылія]]) |- | align=center | 25 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Эль-Тумама]] | align=right | {{Футбол Катар|справа}} ! 1:3 | {{Футбол Сэнэгал}} | [[Магамэд Мунтары|Мунтары]] {{Гол|78}}; [[Буляй Дыя|Дыя]] {{Гол|41}}, [[Фамара Д’ед’ю|Д’ед’ю]] {{Гол|48}}, [[Бамба Д’енг|Б. Д’енг]] {{Гол|84}} | [[Антоніё Матэў Ляос]] ([[Гішпанія]]) |- | align=center | 25 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] | align=right | {{Футбол Нідэрлянды|справа}} ! 1:1 | {{Футбол Эквадор}} | [[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|6}}; [[Энэр Валенсія|Валенсія]] {{Гол|49}} | [[Мустафа Гарбаль]] ([[Альжыр]]) |- | align=center | 29 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] | align=right | {{Футбол Эквадор|справа}} ! 1:2 | {{Футбол Сэнэгал}} | [[Майсэс Кайсэда|Кайсэда]] {{Гол|67}}; [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|44|пэн.}}, [[Каліду Кулібалі|Кулібалі]] {{Гол|70}} | [[Клеман Цюрпэн]] ([[Францыя]]) |- | align=center | 29 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Нідэрлянды|справа}} ! 2:0 | {{Футбол Катар}} | [[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|26}}, [[Фрэнкі дэ Ёнг|Ф. дэ Ёнг]] {{Гол|49}} | [[Бакары Гасама]] ([[Гамбія]]) |} === Група B === {{ФутболТабліца10 |Каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына}}|В1 = 2|Н1 = 1|П1 = 0|РМ1 = 9—2|Колер1 = #ccffcc |Каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |В2 = 1|Н2 = 2|П2 = 0|РМ2 = 2—1|Колер2 = #ccffcc |Каманда3 = {{Футбол|Іран}} |В3 = 1|Н3 = 0|П3 = 2|РМ3 = 4—7 |Каманда4 = {{Футбол|Ўэйлз}} |В4 = 0|Н4 = 1|П4 = 2|РМ4 = 1—6 }} {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 21 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] | align=right | {{Футбол Ангельшчына|справа}} ! 6:2 | {{Футбол Іран}} | [[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|35}}, [[Букаё Сака|Сака]] {{Гол|43}} {{Гол|62}}, [[Рагім Стэрлінг|Стэрлінг]] {{Гол|45+1}}, [[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|71}}, [[Джэк Грыліш|Грыліш]] {{Гол|90}}; [[Мэгдзі Тарэмі|Тарэмі]] {{Гол|65}} {{Гол|90+13|пэн.}} | [[Рафаэл Клаўс]] ([[Бразылія]]) |- | align=center | 21 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Стадыён Агмада бін Алі]] | align=right | {{Футбол ЗША|справа}} ! 1:1 | {{Футбол Ўэйлз}} | [[Тымаці Ўэа|Ўэа]] {{Гол|36}}; [[Гарэт Бэйл|Бэйл]] {{Гол|82|пэн.}} | [[Абдулрагман эль-Джасым]] ([[Катар]]) |- | align=center | 25 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Стадыён Агмада бін Алі]] | align=right | {{Футбол Ўэйлз|справа}} ! 0:2 | {{Футбол Іран}} | [[Рузбэг Чэшмі|Чэшмі]] {{Гол|90+8}}, [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|90+11}} | [[Марыё Эскабар]] ([[Гватэмала]]) |- | align=center | 25 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Ангельшчына|справа}} ! 0:0 | {{Футбол ЗША}} | | [[Хэсус Валенсуэля]] ([[Вэнэсуэла]]) |- | align=center | 29 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Стадыён Агмада бін Алі]] | align=right | {{Футбол Ўэйлз|справа}} ! 0:3 | {{Футбол Ангельшчына}} | [[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|50}} {{Гол|68}}, [[Філ Фодэн|Фодэн]] {{Гол|52}} | [[Слаўка Вінчыч]] ([[Славенія]]) |- | align=center | 29 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Эль-Тумама]] | align=right | {{Футбол Іран|справа}} ! 0:1 | {{Футбол ЗША}} | [[Крыстыян Пулішыч|Пулішыч]] {{Гол|38}} | [[Антоніё Матэў Ляос]] ([[Гішпанія]]) |} === Група C === {{ФутболТабліца10 |Каманда1 = {{Футбол|Аргентына}} |В1 = 2|Н1 = 0|П1 = 1|РМ1 = 5—2|Колер1 = #ccffcc |Каманда2 = {{Футбол|Польшча}} |В2 = 1|Н2 = 1|П2 = 1|РМ2 = 2—2|Колер2 = #ccffcc |Каманда3 = {{Футбол|Мэксыка}} |В3 = 1|Н3 = 1|П3 = 1|РМ3 = 2—3 |Каманда4 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}}|В4 = 1|Н4 = 0|П4 = 2|РМ4 = 3—5 }} {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 22 лістапада 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Аргентына|справа}} ! 1:2 | {{Футбол Саудаўская Арабія}} | [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|10|пэн.}}; [[Салег аль-Шэгры|аль-Шэгры]] {{Гол|48}}, [[Салем аль-Даўсары|С. аль-Даўсары]] {{Гол|53}} | [[Слаўка Вінчыч]] ([[Славенія]]) |- | align=center | 22 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Стадыён 974]] | align=right | {{Футбол Мэксыка|справа}} ! 0:0 | {{Футбол Польшча}} | | [[Крыс Біт]] ([[Аўстралія]]) |- | align=center | 26 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] | align=right | {{Футбол Польшча|справа}} ! 2:0 | {{Футбол Саудаўская Арабія}} | [[Пётар Зялінскі|Зялінскі]] {{Гол|39}}, [[Робэрт Левандоўскі|Левандоўскі]] {{Гол|82}} | [[Вілтан Сампаю]] ([[Бразылія]]) |- | align=center | 26 лістапада 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Аргентына|справа}} ! 2:0 | {{Футбол Мэксыка}} | [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|64}}, [[Энса Фэрнандэс|Фэрнандэс]] {{Гол|87}} | [[Даніеле Арсата]] ([[Італія]]) |- | align=center | 30 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Стадыён 974]] | align=right | {{Футбол Польшча|справа}} ! 0:2 | {{Футбол Аргентына}} | [[Алексіс Мак Алістэр|Мак Алістэр]] {{Гол|46}}, [[Хуліян Альварэс|Альварэс]] {{Гол|68}} | [[Дані Макелі]] ([[Нідэрлянды]]) |- | align=center | 30 лістапада 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Саудаўская Арабія|справа}} ! 1:2 | {{Футбол Мэксыка}} | [[Салем аль-Даўсары|С. аль-Даўсары]] {{Гол|90+5}}; [[Энры Мартын|Мартын]] {{Гол|48}}, [[Люіс Хэрарда Чавэс|Чавэс]] {{Гол|52}} | [[Майкл Олівэр]] ([[Ангельшчына]]) |} === Група D === {{ФутболТабліца10 |Каманда1 = {{Футбол|Францыя}} |В1 = 2|Н1 = 0|П1 = 1|РМ1 = 6—3|Колер1 = #ccffcc |Каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}}|В2 = 2|Н2 = 0|П2 = 1|РМ2 = 3—4|Колер2 = #ccffcc |Каманда3 = {{Футбол|Туніс}} |В3 = 1|Н3 = 1|П3 = 1|РМ3 = 1—1 |Каманда4 = {{Футбол|Данія}} |В4 = 0|Н4 = 1|П4 = 2|РМ4 = 1—3 }} {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 22 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] | align=right | {{Футбол Данія|справа}} ! 0:0 | {{Футбол Туніс}} | | [[Сэсар Артура Рамас]] ([[Мэксыка]]) |- | align=center | 22 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Вакра]], [[Эль-Джануб]] | align=right | {{Футбол Францыя|справа}} ! 4:1 | {{Футбол Аўстралія}} | [[Адрыян Раб’ё|Раб’ё]] {{Гол|27}}, [[Аліўе Жыру|Жыру]] {{Гол|32}} {{Гол|71}}, [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|68}}; [[Крэйг Гудўін|Гудўін]] {{Гол|9}} | [[Віктар Гомэс]] ([[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]) |- | align=center | 26 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Вакра]], [[Эль-Джануб]] | align=right | {{Футбол Туніс|справа}} ! 0:1 | {{Футбол Аўстралія}} | [[Мітчэл Д’юк|Д’юк]] {{Гол|23}} | [[Даніель Зыбэрт]] ([[Нямеччына]]) |- | align=center | 26 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Стадыён 974]] | align=right | {{Футбол Францыя|справа}} ! 2:1 | {{Футбол Данія}} | [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|61}} {{Гол|86}}; [[Андрэас Крыстэнсэн|А. Крыстэнсэн]] {{Гол|68}} | [[Шыман Марціняк]] ([[Польшча]]) |- | align=center | 30 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Вакра]], [[Эль-Джануб]] | align=right | {{Футбол Аўстралія|справа}} ! 1:0 | {{Футбол Данія}} | [[Мэт’ю Лекі|Лекі]] {{Гол|60}} | [[Мустафа Гарбаль]] ([[Альжыр]]) |- | align=center | 30 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] | align=right | {{Футбол Туніс|справа}} ! 1:0 | {{Футбол Францыя}} | [[Вагбі Хазры|Хазры]] {{Гол|58}} | [[Мэт’ю Конгер]] ([[Новая Зэляндыя]]) |} === Група E === {{ФутболТабліца10 |Каманда1 = {{Футбол|Японія}} |В1 = 2|Н1 = 0|П1 = 1|РМ1 = 4—3|Колер1 = #ccffcc |Каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |В2 = 1|Н2 = 1|П2 = 1|РМ2 = 9—3|Колер2 = #ccffcc |Каманда3 = {{Футбол|Нямеччына}} |В3 = 1|Н3 = 1|П3 = 1|РМ3 = 6—5 |Каманда4 = {{Футбол|Коста-Рыка}}|В4 = 1|Н4 = 0|П4 = 2|РМ4 = 3—11 }} {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 23 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] | align=right | {{Футбол Нямеччына|справа}} ! 1:2 | {{Футбол Японія}} | [[Ількай Гюндаган|Гюндаган]] {{Гол|33|пэн.}}; [[Рыцу Доан|Доан]] {{Гол|75}}, [[Такума Асана|Асана]] {{Гол|83}} | [[Іван Бартан]] ([[Сальвадор]]) |- | align=center | 23 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Эль-Тумама]] | align=right | {{Футбол Гішпанія|справа}} ! 7:0 | {{Футбол Коста-Рыка}} | [[Дані Ольма|Ольма]] {{Гол|11}}, [[Марка Асэнсіё|Асэнсіё]] {{Гол|21}}, [[Фэран Торэс|Ф. Торэс]] {{Гол|31|пэн.}} {{Гол|54}}, [[Паблё Мартын Паэс Гавіра|Гаві]] {{Гол|74}}, [[Карляс Салер|Салер]] {{Гол|90}}, [[Альвара Марата|Марата]] {{Гол|90+2}} | [[Магамэд Абдула Гасан Магамэд]] ([[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]) |- | align=center | 27 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Стадыён Агмада бін Алі]] | align=right | {{Футбол Японія|справа}} ! 0:1 | {{Футбол Коста-Рыка}} | [[Кейшэр Фульер|Фульер]] {{Гол|81}} | [[Майкл Олівэр]] ([[Ангельшчына]]) |- | align=center | 27 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Гішпанія|справа}} ! 1:1 | {{Футбол Нямеччына}} | [[Альвара Марата|Марата]] {{Гол|62}}; [[Нікляс Фюлькруг|Фюлькруг]] {{Гол|83}} | [[Дані Макелі]] ([[Нідэрлянды]]) |- | align=center | 1 сьнежня 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] | align=right | {{Футбол Японія|справа}} ! 2:1 | {{Футбол Гішпанія}} | [[Рыцу Доан|Доан]] {{Гол|48}}, [[Ао Танака|Танака]] {{Гол|51}}; [[Альвара Марата|Марата]] {{Гол|11}} | [[Віктар Гомэс]] ([[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]) |- | align=center | 1 сьнежня 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Коста-Рыка|справа}} ! 2:4 | {{Футбол Нямеччына}} | [[Ельцын Тэхэда|Тэхэда]] {{Гол|58}}, [[Хуан Паблё Варгас|Варгас]] {{Гол|70}}; [[Сэрж Гнабры|Гнабры]] {{Гол|10}}, [[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|73}} {{Гол|85}}, [[Нікляс Фюлькруг|Фюлькруг]] {{Гол|89}} | [[Стэфані Фрапар]] ([[Францыя]]) |} === Група F === {{ФутболТабліца10 |Каманда1 = {{Футбол|Марока}} |В1 = 2|Н1 = 1|П1 = 0|РМ1 = 4—1|Колер1 = #ccffcc |Каманда2 = {{Футбол|Харватыя}}|В2 = 1|Н2 = 2|П2 = 0|РМ2 = 4—1|Колер2 = #ccffcc |Каманда3 = {{Футбол|Бэльгія}} |В3 = 1|Н3 = 1|П3 = 1|РМ3 = 1—2 |Каманда4 = {{Футбол|Канада}} |В4 = 0|Н4 = 0|П4 = 3|РМ4 = 2—7 }} {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 23 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Марока|справа}} ! 0:0 | {{Футбол Харватыя}} | | [[Фэрнанда Рапаліні]] ([[Аргентына]]) |- | align=center | 23 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Стадыён Агмада бін Алі]] | align=right | {{Футбол Бэльгія|справа}} ! 1:0 | {{Футбол Канада}} | [[Мішы Батшуаі|Батшуаі]] {{Гол|44}} | [[Джані Сыказвэ]] ([[Замбія]]) |- | align=center | 27 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Эль-Тумама]] | align=right | {{Футбол Бэльгія|справа}} ! 0:2 | {{Футбол Марока}} | [[Рамэн Саіс|Саіс]] {{Гол|73}}, [[Закарыя Абухляль|Абухляль]] {{Гол|90+2}} | [[Сэсар Артура Рамас]] ([[Мэксыка]]) |- | align=center | 27 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] | align=right | {{Футбол Харватыя|справа}} ! 4:1 | {{Футбол Канада}} | [[Андрэй Крамарыч|Крамарыч]] {{Гол|36}} {{Гол|70}}, [[Марка Лівая|Лівая]] {{Гол|44}}, [[Лоўра Маер|Маер]] {{Гол|90+4}}; [[Альфонса Дэйвіс|Дэйвіс]] {{Гол|2}} | [[Андрэс Матонтэ]] ([[Уругвай]]) |- | align=center | 1 сьнежня 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Стадыён Агмада бін Алі]] | align=right | {{Футбол Харватыя|справа}} ! 0:0 | {{Футбол Бэльгія}} | | [[Энтані Тэйлар]] ([[Ангельшчына]]) |- | align=center | 1 сьнежня 2022 | align=center | [[Доха]], [[Эль-Тумама]] | align=right | {{Футбол Канада|справа}} ! 1:2 | {{Футбол Марока}} | [[Наеф Агер|Агер]] {{Гол|40|а/г}}; [[Гакім Зіеш|Зіеш]] {{Гол|4}}, [[Юсэф Эн-Нэсыры|Эн-Нэсыры]] {{Гол|23}} | [[Рафаэл Клаўс]] ([[Бразылія]]) |} === Група G === {{ФутболТабліца10 |Каманда1 = {{Футбол|Бразылія}} |В1 = 2|Н1 = 0|П1 = 1|РМ1 = 3—1|Колер1 = #ccffcc |Каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}}|В2 = 2|Н2 = 0|П2 = 1|РМ2 = 4—3|Колер2 = #ccffcc |Каманда3 = {{Футбол|Камэрун}} |В3 = 1|Н3 = 1|П3 = 1|РМ3 = 4—4 |Каманда4 = {{Футбол|Сэрбія}} |В4 = 0|Н4 = 1|П4 = 2|РМ4 = 5—8 }} {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 24 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Вакра]], [[Эль-Джануб]] | align=right | {{Футбол Швайцарыя|справа}} ! 1:0 | {{Футбол Камэрун}} | [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|48}} | [[Факунда Тэльлё]] ([[Аргентына]]) |- | align=center | 24 лістапада 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Бразылія|справа}} ! 2:0 | {{Футбол Сэрбія}} | [[Рышарлісан дэ Андрадэ|Рышарлісан]] {{Гол|62}} {{Гол|73}} | [[Алірэза Фагані]] ([[Іран]]) |- | align=center | 28 лістапада 2022 | align=center | [[Эль-Вакра]], [[Эль-Джануб]] | align=right | {{Футбол Камэрун|справа}} ! 3:3 | {{Футбол Сэрбія}} | [[Жан-Шарль Кастэльето|Кастэльето]] {{Гол|29}}, [[Вэнсан Абубакар|Абубакар]] {{Гол|64}}, [[Эрык Шупо-Матынг|Шупо-Матынг]] {{Гол|66}}; [[Страхіня Паўлавіч|Паўлавіч]] {{Гол|45+1}}, [[Сяргей Мілінкавіч-Савіч|С. Мілінкавіч-Савіч]] {{Гол|45+3}}, [[Аляксандар Мітравіч|А. Мітравіч]] {{Гол|53}} | [[Магамэд Абдула Гасан Магамэд]] ([[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]) |- | align=center | 28 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Стадыён 974]] | align=right | {{Футбол Бразылія|справа}} ! 1:0 | {{Футбол Швайцарыя}} | [[Казэміру]] {{Гол|83}} | [[Іван Бартан]] ([[Сальвадор]]) |- | align=center | 2 сьнежня 2022 | align=center | [[Доха]], [[Стадыён 974]] | align=right | {{Футбол Сэрбія|справа}} ! 2:3 | {{Футбол Швайцарыя}} | [[Аляксандар Мітравіч|А. Мітравіч]] {{Гол|26}}, [[Душан Улахавіч|Улахавіч]] {{Гол|35}}; [[Джэрдан Шакіры|Шакіры]] {{Гол|20}}, [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|44}}, [[Рэма Фройлер|Фройлер]] {{Гол|48}} | [[Фэрнанда Рапаліні]] ([[Аргентына]]) |- | align=center | 2 сьнежня 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Камэрун|справа}} ! 1:0 | {{Футбол Бразылія}} | [[Вэнсан Абубакар|Абубакар]] {{Гол|90+2}} | [[Ісмаіл Элфат]] ([[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) |} === Група H === {{ФутболТабліца10 |Каманда1 = {{Футбол|Партугалія}} |В1 = 2|Н1 = 0|П1 = 1|РМ1 = 6—4|Колер1 = #ccffcc |Каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}}|В2 = 1|Н2 = 1|П2 = 1|РМ2 = 4—4|Колер2 = #ccffcc |Каманда3 = {{Футбол|Уругвай}} |В3 = 1|Н3 = 1|П3 = 1|РМ3 = 2—2 |Каманда4 = {{Футбол|Гана}} |В4 = 1|Н4 = 0|П4 = 2|РМ4 = 5—7 }} {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 24 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] | align=right | {{Футбол Уругвай|справа}} ! 0:0 | {{Футбол Рэспубліка Карэя}} | | [[Клеман Цюрпэн]] ([[Францыя]]) |- | align=center | 24 лістапада 2022 | align=center | [[Доха]], [[Стадыён 974]] | align=right | {{Футбол Партугалія|справа}} ! 3:2 | {{Футбол Гана}} | [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|65|пэн.}}, [[Жуан Фэлікс|Фэлікс]] {{Гол|78}}, [[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|80}}; [[Андрэ Аю|А. Аю]] {{Гол|73}}, [[Осман Букары|Букары]] {{Гол|89}} | [[Ісмаіл Элфат]] ([[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) |- | align=center | 28 лістапада 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] | align=right | {{Футбол Рэспубліка Карэя|справа}} ! 2:3 | {{Футбол Гана}} | [[Чо Гю Сон]] {{Гол|58}} {{Гол|61}}; [[Магамэд Салісу|Салісу]] {{Гол|24}}, [[Магамэд Кудус|Кудус]] {{Гол|34}} {{Гол|68}} | [[Энтані Тэйлар]] ([[Ангельшчына]]) |- | align=center | 28 лістапада 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Партугалія|справа}} ! 2:0 | {{Футбол Уругвай}} | [[Бруну Фэрнандыш|Фэрнандыш]] {{Гол|54}} {{Гол|90+3|пэн.}} | [[Алірэза Фагані]] ([[Іран]]) |- | align=center | 2 сьнежня 2022 | align=center | [[Эль-Вакра]], [[Эль-Джануб]] | align=right | {{Футбол Гана|справа}} ! 0:2 | {{Футбол Уругвай}} | [[Джорджыян Дэ Араскаэта|Дэ Араскаэта]] {{Гол|26}} {{Гол|32}} | [[Даніель Зыбэрт]] ([[Нямеччына]]) |- | align=center | 2 сьнежня 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] | align=right | {{Футбол Рэспубліка Карэя|справа}} ! 2:1 | {{Футбол Партугалія}} | [[Кім Ён Гвон]] {{Гол|27}}, [[Хван Хі Чхан]] {{Гол|90+1}}; [[Рыкарду Орта|Орта]] {{Гол|5}} | [[Факунда Тэльлё]] ([[Аргентына]]) |} == Плэй-оф == {{Турнір16 |3 сьнежня — [[Эр-Раян]] |'''{{Футбол|Нідэрлянды}}'''|'''3'''|{{Футбол|ЗША}}|1 |3 сьнежня — [[Эр-Раян]] |'''{{Футбол|Аргентына}}'''|'''2'''|{{Футбол|Аўстралія}}|1 |5 сьнежня — [[Эль-Вакра]] |{{Футбол|Японія}}|1|'''{{Футбол|Харватыя}}'''|'''1{{Заўвага|Матч завяршыўся сэрыяй пэнальці 1:3 на карысьць Харватыі.<br>{{Сэрыя пэнальці|кам1=[[Такумі Мінаміна|Мінаміна]]{{пэнміма}}<br />[[Каару Мітома|Мітома]]{{пэнміма}}<br />[[Такума Асана|Асана]]{{пэнгол}}<br />[[Мая Ёсіда|Ёсіда]]{{пэнміма}}|лік=1:3|кам2={{пэнгол}}[[Нікала Ўлашыч|Улашыч]]<br />{{пэнгол}}[[Марцэла Брозавіч|Брозавіч]]<br />{{пэнміма}}[[Марка Лівая|Лівая]]<br />{{пэнгол}}[[Марыё Пашаліч|Пашаліч]]}}|назва=Японія-Харватыя}}''' |5 сьнежня — [[Доха]] |'''{{Футбол|Бразылія}}'''|'''4'''|{{Футбол|Рэспубліка Карэя}}|1 |4 сьнежня — [[Эль-Хаўр]] |'''{{Футбол|Ангельшчына}}'''|'''3'''|{{Футбол|Сэнэгал}}|0 |4 сьнежня — [[Доха]] |'''{{Футбол|Францыя}}'''|'''3'''|{{Футбол|Польшча}}|1 |6 сьнежня — [[Эр-Раян]] |'''{{Футбол|Марока}}'''|'''0{{Заўвага|Матч завяршыўся сэрыяй пэнальці 3:0 на карысьць Марока.<br>{{Сэрыя пэнальці|кам1=[[Абдэльгамід Сабіры|Сабіры]]{{пэнгол}}<br />[[Гакім Зіеш|Зіеш]]{{пэнгол}}<br />[[Бадр Бэнун|Бэнун]]{{пэнміма}}<br />[[Ашраф Гакімі|Гакімі]]{{пэнгол}}|лік=3:0|кам2={{пэнміма}}[[Паблё Сарабія|Сарабія]]<br />{{пэнміма}}[[Карляс Салер|Салер]]<br />{{пэнміма}}[[Сэрхіё Бускетс|Бускетс]]}}|назва=Марока-Гішпанія}}'''|{{Футбол|Гішпанія}}|0 |6 сьнежня — [[Лусаіль]] |'''{{Футбол|Партугалія}}'''|'''6'''|{{Футбол|Швайцарыя}}|1 |9 сьнежня — [[Лусаіль]] |{{Футбол|Нідэрлянды}}|2|'''{{Футбол|Аргентына}}'''|'''2{{Заўвага|Матч завяршыўся сэрыяй пэнальці 3:4 на карысьць Аргентыны.<br>{{Сэрыя пэнальці|кам1=[[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]]{{пэнміма}}<br />[[Стэвэн Бэргёйс|Бэргёйс]]{{пэнміма}}<br />[[Тэн Коопмэйнэрс|Коопмэйнэрс]]{{пэнгол}}<br />[[Ваўт Вэггорст|Вэггорст]]{{пэнгол}}<br />[[Люўк дэ Ёнг|Л. дэ Ёнг]]{{пэнгол}}|лік=3:4|кам2={{пэнгол}}[[Ліянэль Мэсі|Мэсі]]<br />{{пэнгол}}[[Леандра Парэдэс|Парэдэс]]<br />{{пэнгол}}[[Гансалё Мантыель|Мантыель]]<br />{{пэнміма}}[[Энса Фэрнандэс|Фэрнандэс]]<br />{{пэнгол}}[[Ляўтара Мартынэс|Ляўт. Мартынэс]]}}|назва=Нідэрлянды-Аргентына}}''' |9 сьнежня — [[Эр-Раян]] |'''{{Футбол|Харватыя}}'''|'''1'''{{Заўвага|Асноўны час скончыўся зь лікам 0:0. Матч завяршыўся сэрыяй пэнальці 4:2 на карысьць Харватыі.<br>{{Сэрыя пэнальці|кам1=[[Нікала Ўлашыч|Улашыч]]{{пэнгол}}<br />[[Лоўра Маер|Маер]]{{пэнгол}}<br />[[Лука Модрыч|Модрыч]]{{пэнгол}}<br />[[Міслаў Оршыч|Оршыч]]{{пэнгол}}|лік=4:2|кам2={{пэнміма}}[[Радрыгу Сылва дэ Гоіс|Радрыгу]]<br />{{пэнгол}}[[Казэміру]]<br />{{пэнгол}}[[Пэдру Гільермэ Абрэў дус Сантус|Пэдру]]<br />{{пэнміма}}[[Маркас Аоас Карэа|Маркіньюс]]}}|назва=Харватыя-Бразылія}}|{{Футбол|Бразылія}}|1 |10 сьнежня — [[Эль-Хаўр]] |{{Футбол|Ангельшчына}}|1|'''{{Футбол|Францыя}}'''|'''2''' |10 сьнежня — [[Доха]] |'''{{Футбол|Марока}}'''|'''1'''|{{Футбол|Партугалія}}|0 |13 сьнежня — [[Лусаіль]] |'''{{Футбол|Аргентына}}'''|'''3'''|{{Футбол|Харватыя}}|0 |14 сьнежня — [[Эль-Хаўр]] |'''{{Футбол|Францыя}}'''|'''2'''|{{Футбол|Марока}}|0 |18 сьнежня — [[Лусаіль]] |'''{{Футбол|Аргентына}}'''|'''3'''{{Заўвага|Асноўны час скончыўся зь лікам 2:2. Матч завяршыўся сэрыяй пэнальці 4:2 на карысьць Аргентыны.<br>{{Сэрыя пэнальці|кам1=[[Ліянэль Мэсі|Мэсі]]{{пэнгол}}<br />[[Паўлё Дыбаля|Дыбаля]]{{пэнгол}}<br />[[Леандра Парэдэс|Парэдэс]]{{пэнгол}}<br />[[Гансалё Мантыель|Мантыель]]{{пэнгол}}|лік=4:2|кам2={{пэнгол}}[[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]]<br />{{пэнміма}}[[Кінгсьлі Каман|Каман]]<br />{{пэнміма}}[[Арэльен Чуамэні|Чуамэні]]<br />{{пэнгол}}[[Рандаль Калё|Калё]]}}|назва=Аргентына-Францыя}}|{{Футбол|Францыя}}|3 |17 сьнежня — [[Эр-Раян]] |'''{{Футбол|Харватыя}}'''|'''2'''|{{Футбол|Марока}}|1 }} === 1/8 фіналу === {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 3 сьнежня 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] | align=right | {{Футбол Нідэрлянды|справа}} ! 3:1 | {{Футбол|ЗША}} | [[Мэмфіс Дэпай|Дэпай]] {{Гол|10}}, [[Дэлі Блінд|Блінд]] {{Гол|45+1}}, [[Дэнзэль Думфрыс|Думфрыс]] {{Гол|81}}; [[Гаджы Райт|Райт]] {{Гол|76}} | [[Вілтан Сампаю]] ([[Бразылія]]) |- | align=center | 3 сьнежня 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Стадыён Агмада бін Алі]] | align=right | {{Футбол Аргентына|справа}} ! 2:1 | {{Футбол|Аўстралія}} | [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|35}}, [[Хуліян Альварэс|Альварэс]] {{Гол|57}}; [[Энса Фэрнандэс|Фэрнандэс]] {{Гол|77|а/г}} | [[Шыман Марціняк]] ([[Польшча]]) |- | align=center | 4 сьнежня 2022 | align=center | [[Доха]], [[Эль-Тумама]] | align=right | {{Футбол Францыя|справа}} ! 3:1 | {{Футбол|Польшча}} | [[Аліўе Жыру|Жыру]] {{Гол|44}}, [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|74}} {{Гол|90+1}}; [[Робэрт Левандоўскі|Левандоўскі]] {{Гол|90+9|пэн.}} | [[Хэсус Валенсуэля]] ([[Вэнэсуэла]]) |- | align=center | 4 сьнежня 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Ангельшчына|справа}} ! 3:0 | {{Футбол Сэнэгал}} | [[Джордан Гэндэрсан|Гэндэрсан]] {{Гол|38}}, [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|45+3}}, [[Букаё Сака|Сака]] {{Гол|57}} | [[Іван Бартан]] ([[Сальвадор]]) |- | align=center | 5 сьнежня 2022 | align=center | [[Эль-Вакра]], [[Эль-Джануб]] | align=right | {{Футбол Японія|справа}} ! 1:1 (1:3{{Заўвага|назва=Японія-Харватыя}}''', [[пэнальці (футбол)|пэн]].) | {{Футбол Харватыя}} | [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|43}}; [[Іван Пэрышыч|Пэрышыч]] {{Гол|55}} | [[Ісмаіл Элфат]] ([[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]) |- | align=center | 5 сьнежня 2022 | align=center | [[Доха]], [[Стадыён 974]] | align=right | {{Футбол Бразылія|справа}} ! 4:1 | {{Футбол Рэспубліка Карэя}} | [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, [[Нэймар]] {{Гол|13|пэн.}}, [[Рышарлісан дэ Андрадэ|Рышарлісан]] {{Гол|29}}, [[Лукас Пакета|Пакета]] {{Гол|36}}; [[Пэк Сын Хо]] {{Гол|76}} | [[Клеман Цюрпэн]] ([[Францыя]]) |- | align=center | 6 сьнежня 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] | align=right | {{Футбол Марока|справа}} ! 0:0 (3:0{{Заўвага|назва=Марока-Гішпанія}}, [[пэнальці (футбол)|пэн]].) | {{Футбол Гішпанія}} | | [[Фэрнанда Рапаліні]] ([[Аргентына]]) |- | align=center | 6 сьнежня 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Партугалія|справа}} ! 6:1 | {{Футбол Швайцарыя}} | [[Гансалу Рамуш|Рамуш]] {{Гол|17}} {{Гол|51}} {{Гол|67}}, [[Кеплер Лавэран Ліма Фэрэйра|Пэпі]] {{Гол|33}}, [[Рафаэл Герэйру|Герэйру]] {{Гол|55}}, [[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|90+2}}; [[Мануэль Аканджы|Аканджы]] {{Гол|58}} | [[Сэсар Артура Рамас]] ([[Мэксыка]]) |} === 1/4 фіналу === {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 9 сьнежня 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Эд’юкейшн-Сіці (стадыён)|Эд’юкейшн-Сіці]] | align=right | {{Футбол Харватыя|справа}} ! 1:1 (4:2{{Заўвага|назва=Харватыя-Бразылія}}, [[пэнальці (футбол)|пэн]].) | {{Футбол Бразылія}} | [[Бруна Пэткавіч|Пэткавіч]] {{Гол|117}}; [[Нэймар]] {{Гол|105+1}} | [[Майкл Олівэр]] ([[Ангельшчына]]) |- | align=center | 9 сьнежня 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Нідэрлянды|справа}} ! 2:2 (3:4{{Заўвага|назва=Нідэрлянды-Аргентына}}, [[пэнальці (футбол)|пэн]].) | {{Футбол Аргентына}} | [[Ваўт Вэггорст|Вэггорст]] {{Гол|83}} {{Гол|90+11}}; [[Наўэль Маліна|Маліна]] {{Гол|35}}, [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|73|пэн.}} | [[Антоніё Матэў Ляос]] ([[Гішпанія]]) |- | align=center | 10 сьнежня 2022 | align=center | [[Доха]], [[Эль-Тумама]] | align=right | {{Футбол Марока|справа}} ! 1:0 | {{Футбол Партугалія}} | [[Юсэф Эн-Нэсыры|Эн-Нэсыры]] {{Гол|42}} | [[Факунда Тэльлё]] ([[Аргентына]]) |- | align=center | 10 сьнежня 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Ангельшчына|справа}} ! 1:2 | {{Футбол Францыя}} | [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|54|пэн.}}; [[Арэльен Чуамэні|Чуамэні]] {{Гол|17}}, [[Аліўе Жыру|Жыру]] {{Гол|78}} | [[Вілтан Сампаю]] ([[Бразылія]]) |} === 1/2 фіналу === {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 13 сьнежня 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Аргентына|справа}} ! 3:0 | {{Футбол Харватыя}} | [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|34|пэн.}}, [[Хуліян Альварэс|Альварэс]] {{Гол|39}} {{Гол|69}} | [[Даніеле Арсата]] ([[Італія]]) |- | align=center | 14 сьнежня 2022 | align=center | [[Эль-Хаўр]], [[Эль-Байт]] | align=right | {{Футбол Францыя|справа}} ! 2:0 | {{Футбол Марока}} | [[Тэо Эрнандэс|Т. Эрнандэс]] {{Гол|5}}, [[Рандаль Калё|Калё]] {{Гол|79}} | [[Сэсар Артура Рамас]] ([[Мэксыка]]) |} === Матч за 3-е месца === {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 17 сьнежня 2022 | align=center | [[Эр-Раян]], [[Халіфа (стадыён)|Халіфа]] | align=right | {{Футбол Харватыя|справа}} ! 2:1 | {{Футбол Марока}} | [[Ёшка Гвардыёл|Гвардыёл]] {{Гол|7}}, [[Міслаў Оршыч|Оршыч]] {{Гол|42}}; [[Ашраф Дары|Дары]] {{Гол|9}} | [[Абдулрагман эль-Джасым]] ([[Катар]]) |} === Фінал === {| class="wikitable" style="font-size: 85%; width: 100%;" ! Дата ! Месца ! colspan="3" | Вынік ! Аўтары галоў ! Судзьдзя |- | align=center | 18 сьнежня 2022 | align=center | [[Лусаіль]], [[Нацыянальны стадыён (Лусаіль)|Нацыянальны стадыён]] | align=right | {{Футбол Аргентына|справа}} ! 3:3 (4:2{{Заўвага|назва=Аргентына-Францыя}}, [[пэнальці (футбол)|пэн]].) | {{Футбол Францыя}} | [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|23|пэн.}} {{Гол|109}}, [[Анхэль Дзі Марыя|Дзі Марыя]] {{Гол|36}}; [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|80|пэн.}} {{Гол|81}} {{Гол|118|пэн.}} | [[Шыман Марціняк]] ([[Польшча]]) |} == Статыстыка == === Бамбардзіры === Наступныя гульцы забівалі галы на турніры<ref>[https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/scores-fixtures Adidas Golden Boot]. FIFA.com.</ref>: ;8 галоў * {{Сьцяг|Францыя}} [[Кіліян Мбапэ]] ;7 галоў * {{Сьцяг|Аргентына}} [[Ліянэль Мэсі]] ;4 галы * {{Сьцяг|Аргентына}} [[Хуліян Альварэс]] * {{Сьцяг|Францыя}} [[Аліўе Жыру]] ;3 галы {| |- | * {{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Маркус Рашфард]] * {{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Букаё Сака]] * {{Сьцяг|Бразылія}} [[Рышарлісан дэ Андрадэ|Рышарлісан]] | * {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Альвара Марата]] * {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Кодзі Гакпа]] | * {{Сьцяг|Партугалія}} [[Гансалу Рамуш]] * {{Сьцяг|Эквадор}} [[Энэр Валенсія]] |} ;2 галы {| |- | * {{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Гары Кейн]] * {{Сьцяг|Бразылія}} [[Нэймар]] * {{Сьцяг|Гана}} [[Магамэд Кудус]] * {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Фэран Торэс]] * {{Сьцяг|Іран}} [[Мэгдзі Тарэмі]] * {{Сьцяг|Камэрун}} [[Вэнсан Абубакар]] * {{Сьцяг|Марока}} [[Юсэф Эн-Нэсыры]] | * {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Ваўт Вэггорст]] * {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Кай Гавэрц]] * {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Нікляс Фюлькруг]] * {{Сьцяг|Саудаўская Арабія}} [[Салем аль-Даўсары]] * {{Сьцяг|Партугалія}} [[Рафаэл Леан]] * {{Сьцяг|Партугалія}} [[Бруну Фэрнандыш]] * {{Сьцяг|Польшча}} [[Робэрт Левандоўскі]] | * {{Сьцяг|Рэспубліка Карэя}} [[Чо Гю Сон]] * {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Аляксандар Мітравіч]] * {{Сьцяг|Уругвай}} [[Джорджыян Дэ Араскаэта]] * {{Сьцяг|Харватыя}} [[Андрэй Крамарыч]] * {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Брээль Эмбалё]] * {{Сьцяг|Японія}} [[Рыцу Доан]] |} ;1 гол {| |- | * {{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Джуд Бэлінггэм]] * {{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Джэк Грыліш]] * {{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Джордан Гэндэрсан]] * {{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Рагім Стэрлінг]] * {{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Філ Фодэн]] * {{Сьцяг|Аргентына}} [[Алексіс Мак Алістэр]] * {{Сьцяг|Аргентына}} [[Наўэль Маліна]] * {{Сьцяг|Аргентына}} [[Анхэль Дзі Марыя]] * {{Сьцяг|Аргентына}} [[Энса Фэрнандэс]] * {{Сьцяг|Аўстралія}} [[Крэйг Гудўін]] * {{Сьцяг|Аўстралія}} [[Мітчэл Д’юк]] * {{Сьцяг|Аўстралія}} [[Мэт’ю Лекі]] * {{Сьцяг|Бразылія}} [[Вінісіюс Жуніяр]] * {{Сьцяг|Бразылія}} [[Казэміру]] * {{Сьцяг|Бразылія}} [[Лукас Пакета]] * {{Сьцяг|Бэльгія}} [[Мішы Батшуаі]] * {{Сьцяг|Гана}} [[Андрэ Аю]] * {{Сьцяг|Гана}} [[Осман Букары]] * {{Сьцяг|Гана}} [[Магамэд Салісу]] * {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Марка Асэнсіё]] * {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Паблё Мартын Паэс Гавіра|Гаві]] * {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Дані Ольма]] * {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Карляс Салер]] * {{Сьцяг|Данія}} [[Андрэас Крыстэнсэн]] * {{Сьцяг|ЗША}} [[Крыстыян Пулішыч]] * {{Сьцяг|ЗША}} [[Гаджы Райт]] * {{Сьцяг|ЗША}} [[Тымаці Ўэа]] * {{Сьцяг|Іран}} [[Рамін Рэзаэян]] * {{Сьцяг|Іран}} [[Рузбэг Чэшмі]] | * {{Сьцяг|Камэрун}} [[Жан-Шарль Кастэльето]] * {{Сьцяг|Камэрун}} [[Эрык Шупо-Матынг]] * {{Сьцяг|Канада}} [[Альфонса Дэйвіс]] * {{Сьцяг|Катар}} [[Магамэд Мунтары]] * {{Сьцяг|Коста-Рыка}} [[Хуан Паблё Варгас]] * {{Сьцяг|Коста-Рыка}} [[Ельцын Тэхэда]] * {{Сьцяг|Коста-Рыка}} [[Кейшэр Фульер]] * {{Сьцяг|Марока}} [[Закарыя Абухляль]] * {{Сьцяг|Марока}} [[Ашраф Дары]] * {{Сьцяг|Марока}} [[Гакім Зіеш]] * {{Сьцяг|Марока}} [[Рамэн Саіс]] * {{Сьцяг|Мэксыка}} [[Энры Мартын]] * {{Сьцяг|Мэксыка}} [[Люіс Хэрарда Чавэс|Люіс Чавэс]] * {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Дэлі Блінд]] * {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Дэнзэль Думфрыс]] * {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Фрэнкі дэ Ёнг]] * {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Мэмфіс Дэпай]] * {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Даві Кляасэн]] * {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Сэрж Гнабры]] * {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Ількай Гюндаган]] * {{Сьцяг|Партугалія}} [[Рафаэл Герэйру]] * {{Сьцяг|Партугалія}} [[Рыкарду Орта]] * {{Сьцяг|Партугалія}} [[Кеплер Лавэран Ліма Фэрэйра|Пэпі]] * {{Сьцяг|Партугалія}} [[Крыштыяну Раналду]] * {{Сьцяг|Партугалія}} [[Жуан Фэлікс]] * {{Сьцяг|Польшча}} [[Пётар Зялінскі]] * {{Сьцяг|Рэспубліка Карэя}} [[Кім Ён Гвон]] * {{Сьцяг|Рэспубліка Карэя}} [[Пэк Сын Хо]] * {{Сьцяг|Рэспубліка Карэя}} [[Хван Хі Чхан]] | * {{Сьцяг|Саудаўская Арабія}} [[Салег аль-Шэгры]] * {{Сьцяг|Сэнэгал}} [[Буляй Дыя]] * {{Сьцяг|Сэнэгал}} [[Фамара Д’ед’ю]] * {{Сьцяг|Сэнэгал}} [[Бамба Д’енг]] * {{Сьцяг|Сэнэгал}} [[Каліду Кулібалі]] * {{Сьцяг|Сэнэгал}} [[Ісмаіля Сар]] * {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Сяргей Мілінкавіч-Савіч]] * {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Страхіня Паўлавіч]] * {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Душан Улахавіч]] * {{Сьцяг|Туніс}} [[Вагбі Хазры]] * {{Сьцяг|Ўэйлз}} [[Гарэт Бэйл]] * {{Сьцяг|Францыя}} [[Рандаль Калё]] * {{Сьцяг|Францыя}} [[Адрыян Раб’ё]] * {{Сьцяг|Францыя}} [[Арэльен Чуамэні]] * {{Сьцяг|Францыя}} [[Тэо Эрнандэс]] * {{Сьцяг|Харватыя}} [[Ёшка Гвардыёл]] * {{Сьцяг|Харватыя}} [[Марка Лівая]] * {{Сьцяг|Харватыя}} [[Лоўра Маер]] * {{Сьцяг|Харватыя}} [[Міслаў Оршыч]] * {{Сьцяг|Харватыя}} [[Іван Пэрышыч]] * {{Сьцяг|Харватыя}} [[Бруна Пэткавіч]] * {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Мануэль Аканджы]] * {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Рэма Фройлер]] * {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Джэрдан Шакіры]] * {{Сьцяг|Эквадор}} [[Майсэс Кайсэда]] * {{Сьцяг|Японія}} [[Такума Асана]] * {{Сьцяг|Японія}} [[Дайдзэн Маэда]] * {{Сьцяг|Японія}} [[Ао Танака]] |} ;Аўтагалы * {{Сьцяг|Аргентына}} [[Энса Фэрнандэс]] * {{Сьцяг|Марока}} [[Наеф Агер]] == Супярэчнасьці == [[Файл:Iran national team fan 01.jpg|значак|Іранская заўзятарка трымае банэр зь лёзунгам: «Жанчыны, жыцьцё, свабода».]] Выбар Катару як краіны-гаспадаркі быў супярэчлівым, асабліва ў краінах Захаду<ref name="latimes">Baxter, Kevin (20.11.2022). [https://www.latimes.com/sports/soccer/story/2022-11-20/qatar-world-cup-politics-arab-world-gulf-states «Qatar walks tightrope between Arab values and Western norms with World Cup gamble»]. Los Angeles Times.</ref><ref name="atlantic">McTague, Tom (19.11.2022). [https://web.archive.org/web/20221119231915/https://www.theatlantic.com/international/archive/2022/11/qatar-hosting-fifa-world-cup-soccer/672171/ «The Qatar World Cup Exposes Soccer’s Shame»]. The Atlantic. Washington, D.C.: Emerson Collective.</ref><ref name="reason">Boehm, Eric (21.11.2022). [https://web.archive.org/web/20221121221030/https://reason.com/2022/11/21/the-qatar-world-cup-is-a-celebration-of-authoritarianism/ «The Qatar World Cup Is a Celebration of Authoritarianism»]. Reason Foundation.</ref>. Розныя камэнтатары ахарактарызавалі гэта як культурнае сутыкненьне паміж прынцыпамі [[іслам]]скай маралі і нормамі сьвецкіх заходніх [[лібэральная дэмакратыя|лібэральных дэмакратыяў]]<ref name="latimes"/><ref name="time">Campbell, Charlie (20.11.2022). [https://web.archive.org/web/20221123143737/https://time.com/6235113/qatar-world-cup-2022-kick-off/ «The World Cup Kicks Off With a 2-0 Loss for Host Qatar»]. Time.</ref>. Чарлі Кэмпбэл з часопісу [[Time]] дадаткова адзначыў, што супярэчнасьці сьведчаць аб зьніжэньні ўплыву Захаду як у футболе, гэтак і ў [[геапалітыка|геапалітыцы]]<ref name="time"/>. Шэраг экспэртаў і СМІ выказалі занепакоенасьць аб прыдатнасьці Катару да правядзеньня турніру<ref name="atlantic"/><ref name="reason"/><ref>Kaufman, Michelle. [https://web.archive.org/web/20110503195608/http://www.miamiherald.com/2010/12/03/1956521/tiny-qatar-beats-out-america-for.html «Tiny Qatar beats out America for World Cup»]. The Miami Herald.</ref><ref name="theguardian">James, Stuart (2.12.2010). [https://web.archive.org/web/20161226062322/https://www.theguardian.com/football/2010/dec/02/world-cup-2022-qatar-winning-bid «World Cup 2022: 'Political craziness' favours Qatar’s winning bid»]. The Guardian.</ref> праз стан правоў чалавека ў краіне<ref name="atlantic"/><ref name="reason"/>, арыентуючыся на ўмовы працы рабочых і на правы прыхільнікаў [[ЛГБТ]]<ref name="atlantic"/><ref name="reason"/><ref name="theguardian"/><ref>[https://web.archive.org/web/20190618093702/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2015/06/06/still-slaving-away «Still Slaving Away»]. The Economist.</ref>. [[Гасан Абдула аль-Тавадзі]], генэральны дырэктар па арганізацыі чэмпіянату сьвету ў Катары, заявіў, што ўлады дазволяць спажываньне [[сьпіртовы напой|алькаголю]] падчас розыгрышу кубка сьвету<ref>[https://web.archive.org/web/20130521190025/http://www.aroundtherings.com/articles/view.aspx?id=39492 «Beer on Tap for 2022 World Cup»]. Around The Rings.</ref>, не зважаючы на ​​тое, што спажываньне алькаголю ў гэтым арабійскім краю забароненае, паколькі прававая сыстэма краіны палягае на [[шарыят|шарыяце]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160808102646/https://www.angloinfo.com/qatar/how-to/page/qatar-lifestyle-food-drink-liquor-licence «Alcohol and Liquor Licenses in Qatar — Qatar»]. Anglo Info.</ref>. Тым ня менш, перад самым пачаткам спаборніцтва ўзьніклі праблемы з выкананьнем дамоўленасьцяў, у тым ліку зьмены правілаў, якія тычацца забароны на алькаголь<ref>Panja, Tariq (18.11.2022). [https://www.nytimes.com/2022/11/18/sports/soccer/world-cup-beer-qatar.html «Ban on Beer Is Latest Flash Point in World Cup Culture Clash»]. The New York Times.</ref>. Кліматычныя ўмовы таксама прымусілі некаторых функцыянэраў выказаць сумнеў аб мажлівасьці зладзіць турнір у Катары, бо першапачатковымі пляны аб абсталяваньні стадыёнаў сыстэмамі ахалоджаваньня саступілі месца патэнцыялу пераносу даты зь лета на зіму<ref name="atlantic"/>. У траўні 2014 году [[Зэп Блятэр]], які займаў пасаду кіраўніка ФІФА на момант абараньня гаспадара, але пазьней быў звольнены з пасаду праз карупцыйныя чыньнікі, адзначыў, што абраньне Катару стала памылкай<ref name="atlantic"/><ref>Gibson, Owen (16.05.2014). [https://web.archive.org/web/20140516173425/http://www.theguardian.com/football/2014/may/16/sepp-blatter-qatar-2022-world-cup-mistake «Sepp Blatter: awarding 2022 World Cup to Qatar was a mistake»]. The Guardian.</ref>. Ён дадаў, што вырашальнымі былі галасы дэлегатаў з афрыканскіх і азіяцкіх канфэдэрацыяў<ref>Collett, Mike (14.06.2014). [https://web.archive.org/web/20180910173037/https://www.independent.co.uk/sport/football/international/qatar-world-cup-2022-sepp-blatter-says-critics-are-racist-9518018.html «Qatar World Cup 2022: Sepp Blatter claims critics are 'racist'»]. The Independent.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20100717074354/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid%3D1264299/?intcmp=tweets_voiceofthesite Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2022]] 97vtv9ui7whfax584mr6uski9jrdr3u 0 159773 2676375 2610950 2026-06-26T20:41:47Z Dymitr 10914 абнаўленьне зьвестак 2676375 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клюб |назва = СКА Менск |поўная_назва = Гандбольны клюб СКА Менск |кароткая_назва = |выява = HK SKA Miensk.jpg |заснаваны = 1975 |краіна = [[Беларусь]] |мясьціна = [[Менск]] |пляцоўка = Палац спорту «[[Уручча (палац спорту)|Ўручча]]» |зьмяшчальнасьць = 3000 |кіраўнік = [[Андрэй Крайноў]] |пасада_кіраўніка = Старшыня |трэнэр = [[Дзьмітры Нікуленкаў]] |чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] |сэзон = 2018—2019 |становішча = 2 месца |колер1 = #ff0000 |колер2 = #0f04eb |колер3 = #fafafa |узор_левай_рукі1 = |узор_вопраткі1 = |узор_правай_рукі1 = |узор_шортаў1 = |левая_рука1 = |вопратка1 = |правая_рука1 = |шорты1 = |тып_файлу = |узор_левай_рукі2 = |узор_вопраткі2 = |узор_правай_рукі2 = |узор_шортаў2 = |левая_рука2 = |вопратка2 = |правая_рука2 = |шорты2 = |сайт = http://www.ska-minsk.by/ |commons = |абнаўленьне = }} '''СКА''' — [[Беларусь|беларускі]] мужчынскі [[гандбольны клюб]] зь [[Менск]]у, заснаваны ў 1975 року. Найбольш пасьпяховы гандбольны клюб Беларусі, у 1980-я — адзін з наймацнейшых клюбаў [[СССР]] і [[Эўропа|Эўропы]], трохразовы ўладальнік [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ|Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў]], двухразовы ўладальнік [[Кубак уладальнікаў Кубкаў ЭГФ|Кубка ўладальнікаў кубкаў]], 10-разовы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіён Беларусі]]. Ад моманту заснаваньня на працягу 40 гадоў клюб трэніраваў [[Спартак Мірановіч]]<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 7 ліпеня 2016|url = http://www.pressball.by/news/handball/237586|загаловак = Гандбол. Игорь Папруга возглавит тренерский штаб СКА, Спартак Миронович займет пост тренера по научно-методической работе|фармат = |назва праекту = Лента новостей|выдавец = [[Прессбол]]|дата доступу = 29 ліпеня 2016|мова = ru|камэнтар = }}</ref>. == Мінуўшчына == Клюб быў створаны ў 1975 року на базе менскага «Палітэхніку» пры 7 Спартовым клюбе арміі [[Беларуская вайсковая акруга|Беларускае вайсковае акругі]]. Старэйшым трэнэрам каманды стаў [[Спартак Мірановіч]]. За савецкім часам СКА тройчы заваёўваў [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ|Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў]] (1987, 1989, 1990), двойчы станавіўся пераможцам [[Кубак уладальнікаў Кубкаў ЭГФ|Кубка ўладальнікаў кубкаў эўрапейскіх краінаў]] (1983, 1988), аднойчы — Супэркубка (1989), шэсьць разоў станавіўся [[Чэмпіянат СССР па гандболе|чэмпіёнам СССР]], тройчы заваёўваў Кубак СССР. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускім чэмпіянаце]] СКА быў бязьзьменным чэмпіёнам з 1993 да 2003, яшчэ 7 разоў заваёўваў срэбныя і тройчы — бронзавыя мэдалі. З 1993 року клюб стала ўдзельнічае ў розыгрышы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскае лігі]], дзе зьяўляецца 12-разовым чэмпіёнам. З 1997 року СКА Менск пяць разоў браў удзел у чэмпіянаце сьвету пад эгідай Міжнароднае рады вайсковага спорту, двойчы станавіўся чэмпіёнам (1999, 2002) і аднойчы срэбным прызэрам (1998) спаборніцтваў. == Дасягненьні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]''': ** {{Залаты мэдаль}} × 10 — 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002. ** {{Срэбны мэдаль}} × 11 — 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018. ** {{Бронзавы мэдаль}} × 3 — 2009, 2011, 2012. * '''[[Чэмпіянат СССР па гандболе сярод мужчынаў|Чэмпіянат СССР]]''': ** {{Залаты мэдаль}} × 6 — 1981, 1984, 1985, 1986, 1988, 1989. ** {{Срэбны мэдаль}} × 5 — 1982, 1983, 1987, 1990, 1992. ** {{Бронзавы мэдаль}} — 1991. * '''Кубак СССР''' × 3 — 1980, 1981, 1982. === Міжнародныя === * '''[[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ|Кубак эўрапейскіх чэмпіёнаў]]''' × 3 — 1987, 1989, 1990 * '''[[Кубак кубкаў ЭГФ|Кубак уладальнікаў кубкаў]]''' × 2 — 1983, 1988 * '''[[Супэркубак ЭГФ|Супэркубак]]''' × 1 — 1989 * '''[[Кубак выкліку ЭГФ|Кубак выкліку]]''' × 1 — 2013 * '''Фіналіст [[Кубак ЭГФ|Кубка ЭГФ]]''' — 1992 == Склад == {{Паводле стану на|2025|4|10}} году {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align:center;" width=50% |- ! colspan=5 style="background-color:Red;color:White;text-align:center;"|[[Файл:HK SKA Miensk.jpg|50x50px]] СКА |- | {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} ;Брамнікі * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Ягор Стасюк]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Канстанцін Кавалёў]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Кірыл Колас]] ;Левыя скрайнія * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Крывенка]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Станіслаў Садоўскі]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Антон Лукашонак]] ;Правыя скрайнія * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Яўген Нікановіч]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Аляксей Шапяленка]] ;Лінейныя * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Арцём Сельвясюк]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Дзьмітры Камышык]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Андрэй Пушкін]] {{Слупок-новы}} ;Левыя гульнёвыя * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Дзьмітры Хмялькоў]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Аляксей Гайдук]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Аляксей Ермакоў]] ;Паўсярэднія * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Цімафей Баранчык]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Аляксандар Пятровіч]] ;Правыя гульнёвыя * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Яўген Ладуцька]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Станіслаў Шабельнікаў]] * {{Сьцяг|Беларусь}} [[Мацьвей Удавеня]] {{Слупок-канец}} |} == Вядомыя гандбалісты == * [[Андрэй Барбашынскі]] * [[Аляксей Жук]] * [[Аляксандар Каршакевіч]] * [[Аляксандар Маліноўскі]] * [[Андрэй Мінеўскі]] * [[Сяргей Рутэнка]] * [[Георгі Сьвірыдзенка]] * [[Аляксандар Тучкін]] * [[Канстанцін Шаравараў]] * [[Юры Шаўцоў]] * [[Міхаіл Якімовіч]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Афіцыйная бачына]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20190330070741/http://handball.by/%D0%A1%D0%9A%D0%90-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA/%D0%A1%D0%9A%D0%90-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA.html Профіль]{{ref-ru}} на бачыне [[Беларуская фэдэрацыя гандболу|Беларускае фэдэрацыі гандболу]] {{Чэмпіянат Беларусі па гандболе}} {{СЭГА-Ліга}} [[Катэгорыя:СКА Менск| ]] [[Катэгорыя:Савецкія гандбольныя клюбы]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1975 годзе]] snxk1q5o0y1qvy21eqm85uqnnvwg93q 0 170209 2676367 1828984 2026-06-26T20:02:23Z Spokiyny 90749 /* */ 2676367 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Ганнаўка |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Ганнаўкі |Назва ўкраінскай мовай = Ганнівка |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Мар’інскі раён|Мар’інскі]] |Сельская рада = [[Усьпенаўская сельская рада (Мар’інскі раён)|Усьпенаўская]] |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = 136 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 205 |Год падліку колькасьці = 2013 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 85650 |Тэлефонны код = +380 6278 |КОАТУУ = 1423388503 |Аўтамабільны нумарны знак = AH, КН / 05 |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 47 |Шырата хвілінаў = 54 |Шырата сэкундаў = 32 |Даўгата градусаў = 37 |Даўгата хвілінаў = 15 |Даўгата сэкундаў = 36 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Га́ннаўка''' ({{мова-uk|Ганнівка}}) — [[вёска]] ва [[Украіна|Ўкраіне]], у [[Мар’інскі раён|Мар’інскім раёне]] [[Данецкая вобласьць|Данецкай вобласьці]]. У вёсцы жыве 5 чалавек. [[Катэгорыя:Вёскі Данецкай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мар’інскага раёну]] gaoz3swep4x8uktk8afhdefvzx38scb 0 195763 2676435 2459092 2026-06-27T05:47:41Z Ліцьвін 847 стыль 2676435 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Жытлін |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Жытліну |Трансьлітараваная назва = Žytlin |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]] |Сельсавет = [[Жытлінскі сельсавет|Жытлінскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 128 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 225255 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 33 |Шырата сэкундаў = 47 |Даўгата градусаў = 25 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 24 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Жы́тлін'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 153</ref> — [[вёска]] ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у [[Жытлінскі сельсавет]]. == Гісторыя == У пачатку вайны немцы спалілі вёску, дзе калісьці знаходзілася лясьніцтва. Людзей зачынілі ў царкве і потым выпусьцілі. Людзям давялося ісьці ў лес, дзе яны будавалі зямлянкі, дзейнічала нават лясная школа<ref>[https://web.archive.org/web/20180928125343/http://lesgazeta.by/people/k-70goddzju-vjalikaj-peramogi/u-guch У гушчары, сярод балот…], [[Белорусская лесная газета]], 11.12.2014</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 186 чалавек * 2009 год — 128 чалавек == Інфармацыя для турыстаў == У сквэры знаходзіцца брацкая магіла загінулых у 1943—1944 гадах. Ахоўваецца дзяржавай<ref>[https://web.archive.org/web/20180226030526/http://www.bankzakonov.com/republic_pravo_by_2010/blockb9/rtf-n5l8a3/index.htm Пастанова Саўміну №1288 ад 03.09.2008]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Жытлінскі сельсавет}} {{Івацэвіцкі раён}} [[Катэгорыя:Жытлінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёну]] [[Катэгорыя:Вёскі, спаленыя падчас Другой сусьветнай вайны]] efvunn4kucmgkqwk3w167qi56s3jnye 0 201643 2676462 2676114 2026-06-27T11:08:42Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне літаратура 2676462 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Лацінка = Vasil Kaval }} '''Васі́ль Кава́ль''' (сапр. ''Васіль Пятро́віч Кавалёў''; 17 жніўня 1907, в. [[Сава (вёска)|Сава]], [[Горацкі павет]], [[Магілёўская губэрня]] — 29 кастрычніка 1937) — беларускі [[пісьменьнік]]. == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1925 навучаўся на агульнаадукацыйных курсах пры [[БСГА|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]] і восеньню паступіў у [[Магілеўскі пэдагагічны тэхнікум]], тады ж быў прыняты ў [[Маладняк (літаратурнае аб’яднаньне)|літаб’яднаньне «Маладняк»]]. Неўзабаве вярнуўся ў родную вёску. Пасьля навучаўся на літаратурна-лінгвістычным аддзяленьні пэдагагічнага факультэту [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] (1926—1927, 1928-29), але кінуў вучобу і пайшоў на творчую працу. Пасьля другога расколу «Маладняка» ў 1928 абраны сябрам Цэнтральнага Бюро аб’яднаньня і ўведзены ў рэдакцыйную групу часопіса «Маладняк», дзе застаўся пасьля ўтварэньня [[БелАПП]]. У 1931 актыўны ўдзельнік Беларускага літаратурнага аб’яднаньня Чырвонай Арміі і Флёту. У 1932—34 служыў у войску, быў вайсковым журналістам газэты «Красноармейская правда» ў [[Смаленск]]у. Сябра [[Саюз пісьменьнікаў СССР|Саюзу пісьменьнікаў СССР]] з 1934. У 1936 рэпрэсаваны, асуджаны да найвышэйшай меры пакараньня. 3 чэрвеня 1937 году Галоўная ўправа ў справах літаратуры і выдавецтваў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] (Галоўліт БССР) выдала Загад № 33 «Сьпіс літаратуры, якая падлягае канфіскацыі зь бібліятэк грамадзкага карыстаньня, навучальных установаў і кнігагандлю». Паводле Загаду, «усе кнігі» Васіля Каваля прадугледжвалася «спальваць»<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Алесь Лукашук]].|загаловак=Мова гарыць (Загад № 33)|спасылка=http://imperiaduhu.by/gistoryia/gist-novychas/novy%20-20-1-BSSR/novy-20-1-BSSR/mova-garyc.html|выданьне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]|тып=часопіс|год=1996|нумар=3|старонкі=76—91|issn=0236-1019}}</ref>. 29 кастрычніка 1937 году расстраляны ў Менску ў ходзе [[Сьпіс дзеячоў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 году|масавага расстрэлу]] ў ізалятары [[КДБ БССР]]. Рэабілітаваны ў 1957 годзе. == Творчасьць == У друку пачаў выступаць з 1925 году. Дэбютаваў вершамі і лірычнымі замалёўкамі. У раньніх апавяданьнях (зборнік «Як вясну гукалі», 1927) рамантычна-ўзьнёслая вобразнасьць, паэтычна-эмацыянальны арнамэнтальны стыль. Галоўныя тэмы твораў — адвечны побыт і праца беларускай вёскі (зборнікі «На загонах», 1928, «Крыніца», 1929). Пазбаўляючыся мэтафарычнасьці, фальклёрна-паэтычнай стылізацыі, ішоў да паглыбленага псыхалягізму, рэалістычнага адлюстраваньня рэчаіснасьці, канкрэтна-рэалістычнай лепкі характараў (апавяданьні «Шчасьце Сілівея Зязюлі», «Ноч на моры», аповесьць пра вайскоўцаў «Дзень палымнее», 1931—32). Для дзяцей напісаў аповесьці «Санька-сігналіст» (1934), «Сьледапыты» (1936). На беларускую мову пераклаў паасобныя творы [[Антон Чэхаў|А. Чэхава]], [[Максім Горкі|М. Горкага]], [[Барыс Лаўранёў|Б. Лаўранё]]ва, [[К. Станюковіч]]а, [[І. Мікітэнка|І. Мікітэнк]]і, [[І. Лэ]], [[Марыя Канапніцкая|М. Канапніцкай]] і інш. == Памяць == * Імем Васіля Каваля названы вуліцы ў [[Магілёў|Магілёве]] й вёсцы [[Сава (вёска)|Сава]].  * У бібліятэцы ў вёсцы [[Сава (вёска)|Сава]] зроблены мэмарыяльны пакой, прысьвечаны жыцьцю й творчасьці Васіля Каваля. * Памятны знак рэпрэсаванаму ў часы сталінскага тэрору пісьменьніку Васілю Кавалю адкрылі 30 кастрычніка 2019 году ў ягонай роднай вёсцы [[Сава (вёска)|Сава]]. Ініцыявала мэмарыял вясковая грамадзкасьць, яе падтрымаў сельскі савет<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.svaboda.org/a/30244744.html | копія = | дата копіі = | загаловак = Забіты на загад Сталіна. Рэпрэсаванаму пісьменьніку Васілю Кавалю паставілі памятны знак у роднай вёсцы.| фармат = | назва праекту = [[Радыё Свабода]]. | выдавец = | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{артыкул|аўтар =В. Каваль.| частка = |загаловак =«Пра вёску». «Легэнда».|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/635d00ce393d5656a2f782be87820219.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Аршанскі маладняк]]: орган Аршанскае філіі Усебеларускага аб'яднанння паэтаў і пісьменнікаў «Маладняк»|тып=[[часопіс]]|месца=[[Ворша]]|выдавецтва=Выдавецтва газеты «Камуністычны шлях» |год=1926 |выпуск=|том=|нумар=2 (4)| старонкі=25–27|isbn=}} * {{артыкул|аўтар =Васіль Каваль.| частка = |загаловак =«Маёвым вечарам».|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/38974d7b908a63c24cdbefcb585fda15.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Аршанскі маладняк]]: орган Аршанскае філіі Усебеларускага аб'яднанння паэтаў і пісьменнікаў «Маладняк»|тып=[[часопіс]]|месца=[[Горкі]]|выдавецтва= Друкарня Акадэміі|год=1926 |выпуск=|том=|нумар=3 (5)| старонкі=34–35|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль.| загаловак =Поле бяз межаў (апавяданьне). | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/9ad256f69ffaaacc9897ba0b773197ec.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]| тып = | год =1926 | том = | нумар =7—8 (16—17)| старонкі =46—57 }} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль.| загаловак =У гарадзкім грукаце (апавяданьне). | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/3537b33e15db0d8c477ce0da29722657.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]| тып = | год =1926 | том = | нумар =9 (18)| старонкі =55—58 }} * {{Артыкул| аўтар = Васіль Каваль. | загаловак = Сінеючая даль.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Cyrvonaja_zmiena.zip/1927-010.pdf| мова = | выданьне =[[Чырвоная зьмена]] | тып =газэта | год = 1927, 21 студзеня | том = | нумар = 10 (392)| старонкі = 4 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Васіль Каваль.| загаловак = На пакосе.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Cyrvonaja_zmiena.zip/1927-016.pdf| мова = | выданьне =[[Чырвоная зьмена]] | тып =газэта | год = 1927| том = | нумар = 16 (398)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Васіль Каваль.| загаловак = Начлежнікі.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Cyrvonaja_zmiena.zip/1927-023.pdf| мова = | выданьне =[[Чырвоная зьмена]] | тып =газэта | год = 1927| том = | нумар = 23 (405)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Васіль Каваль.| загаловак = Новыя дні. (З апавяданьня).| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Cyrvonaja_zmiena.zip/1927-125.pdf | мова = | выданьне =[[Чырвоная зьмена]] | тып =газэта | год =1927, 10 лістапада | том = | нумар = 125 (507) | старонкі = 3 | issn = }} * {{артыкул|аўтар = Васіль Каваль.| частка = |загаловак = «На загонах». Апавяданьне.|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/ce949807dd6811a7f76edca7d8a12a88.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1927|выпуск=|том=|нумар= 7| старонкі=46–69|isbn=}} * {{артыкул|аўтар = Васіль Каваль.| частка = |загаловак = «Дзед Піліп». Апавяданьне.|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/954f7c48449037983d5042f095c88af2.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1927|выпуск=|том=|нумар= 8| старонкі=45–53|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль.| загаловак =Ліпы. | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/c733172c105277ab0441a18fa13b59be.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]| тып =часопіс | год =1927 | том = | нумар =9| старонкі =3—22}} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль.| загаловак =Ліпы. | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/57ad4bb55b7138e428fac82a9a792992.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]| тып =часопіс | год =1927 | том = | нумар =10| старонкі =38—56}} * {{Кніга|аўтар =Васіль Каваль.|частка = |загаловак =Як вясну гукалі : апавяданьні. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =Выданьне ЦБ «Маладняк»|год = 1927|том = |старонкі =|старонак =78 |сэрыя = |isbn = |наклад =2000 }} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль.| загаловак = Залатые агні (Вершы ў прозе). | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/393890736d3faaab858c589f1200aad6.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]| тып =часопіс | год =1927 | том = | нумар =6 (24)| старонкі =15—22}} * {{артыкул|аўтар =Васіль Каваль. | частка = |загаловак = «Жніво». Аповесьць.|арыгінал = |спасылка = http://digital.nlb.by/files/original/652cbbea43a8ea04c7377efaf202190e.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1928|выпуск=|том=|нумар= 3| старонкі=3–24|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль | загаловак =Крыніца. | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/bd757c5a024b925fc663187ceb005a77.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год =1928| том = | нумар =4| старонкі =3—8 }} * {{артыкул|аўтар =Васіль Каваль.| частка = |загаловак =«У супрадках». Апавяданьне.|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/547a5c46d70dfb21fab05e8879712398.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Аршанскі маладняк]]: орган Аршанскае філіі Усебеларускага аб'яднанння паэтаў і пісьменнікаў «Маладняк»|тып=[[часопіс]]|месца=[[Горкі]]|выдавецтва= Друкарня Акадэміі|год=1928 |выпуск=|том=|нумар=7 (9)| старонкі=31–36|isbn=}} * {{Кніга|аўтар =Васіль Каваль.|частка = |загаловак =«На загонах». Апавяданьні.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год =1928|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль | загаловак =Наўздагон за доляю. | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/ab38e9e301a90d20ae176863001cf5f3.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год =1928| том = | нумар =9| старонкі =21—35 }} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль | загаловак =Ілька. | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/6871223e9483befb568fdba5f97d042e.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год =1929 | том = | нумар =1| старонкі =3—15 }} * {{артыкул|аўтар =Васіль Каваль. | частка = |загаловак = «Сіняя восень». Апавяданьне.|арыгінал = |спасылка = http://digital.nlb.by/files/original/3d32f81a65d96f39cdb70fc79032469c.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1929|выпуск=|том=|нумар=5| старонкі=3–20|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар = Васіль Каваль.| загаловак =Маладосьць. (Аповесьць). | спасылка = http://digital.nlb.by/files/original/1e609a8230f55ddca1c46aed07218811.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год =1929 | том = | нумар =11—12 | старонкі =58—78 }} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =Васіль Каваль.|частка = |загаловак = Крыніца. Апавяданьні: Крыніца; Ліпы; У супрадках; За доляю; Нянавісць; Жніво; Ілька |арыгінал = |спасылка = |адказны = малюнкі А. Шахрая |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1929 |том = |старонкі = |старонак = 175 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000 }} * {{артыкул|аўтар = Васіль Каваль.| частка = |загаловак = «Па Прыпяці».|арыгінал = |спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/739225d0f61129f526656c0daefc8a71.pdf|адказны =[[Міхась Чарот]]|выданьне=[[Чырвоная Беларусь (часопіс)|Чырвоная Беларусь]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]] |год=1930 |выпуск=|том=|нумар=2 | старонкі= 4—5|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар = Васіль Каваль. | загаловак = Бывайце здаровы! (З твору «Дзень палымнее»). 8.1.1932 г.| спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/609a4a7f2402bb5236d772588cfcc222.pdf | мова = | выданьне =[[Беларусь калгасная]] | тып =часопіс | год = 1932, люты | том = | нумар = 2| старонкі = 3—10| issn = }} * {{Кніга|аўтар =Васіль Каваль.|частка = |загаловак = Выбраныя творы: Пасынкі; На загонах; Як вясну гукалі; Ліпы; Ноч; За доляю; Жніво; Ілька; Сіняя восень |арыгінал = |спасылка = |адказны = Уступ. арт. [[Алесь Кучар|А. Кучара]]; Пад рэд. [[Лукаш Бэндэ|Л. Бэндэ]] |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1932 |том = |старонкі = |старонак = 212 |сэрыя =Беларускія пісьменнікі ў школе |isbn = |наклад = 5000 }} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль. | загаловак = Экзамэн. (Запіскі курсанта). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/73afe5f32871b883ae4f9a5397b4e9e2.pdf | мова = | выданьне =[[Заклік (часопіс)|Заклік]] | тып =штомесячны літаратурна-мастацкі часопіс Арганізацыйнага камітэту саюзу савецкіх пісьменьнікаў БССР | год = 1933| том = | нумар =1 | старонкі =54—59 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Васіль Каваль. | загаловак =Ноч на моры. | спасылка =https://digital.nlb.by/files/original/acf1c75f2d217d4d892eab8405ba1ae9.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыя]] | тып =часопіс | год =1935 | том = | нумар =1 | старонкі =88—98 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Васіль Каваль. | загаловак =Следапыты. (апавяданне для дзяцей). | спасылка =https://digital.nlb.by/files/original/739c9881fcb185a23ffb1975adab3eda.pdf| мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыя]] | тып =часопіс | год =1936 | том = | нумар =4 | старонкі =64—83 | issn = }} * {{Кніга|аўтар =Васіль Каваль.|частка = |загаловак = Санька-сігналіст. Аповесьць |арыгінал = |спасылка = |адказны = малюнкі А. Шахрая |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1936 |том = |старонкі = |старонак = 75 |сэрыя = |isbn = |наклад = 9185 }} * {{Кніга|аўтар =Васіль Каваль.|частка = |загаловак = Выбранае. Аповесці і апавяданні: Як вясну гукалі; Сяльчане; На загонах; Ноч ; Ліпы; За доляю; Ілька; Сіняя восень; Нянавісць; Жніво і інш. |арыгінал = |спасылка = |адказны = прадмова [[Янка Казека|Янкі Казекі]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год = 1959|том = |старонкі = |старонак =334 |сэрыя = |isbn = |наклад =10000 }} * {{Кніга|аўтар =Васіль Каваль.|частка = |загаловак = Следапыты. Аповесці: Следапыты; Санька-сігналіст |арыгінал = |спасылка = |адказны = малюнкі [[Анатоль Зайцаў|А. Зайцава]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год = 1961|том = |старонкі = |старонак =66 |сэрыя = |isbn = |наклад =9300 }} * {{Кніга|аўтар =Василь Коваль .|частка = |загаловак = Избранное. Рассказы и повести: Как весну кликали; Сельчане; На загонах; Ночь; Липы; За долей; Илька; Синяя осень; Жатва; Молодость и др.|арыгінал = |спасылка = |адказны =перевел Лев Соловей; предисловие [[Міхась Мушынскі|М. Мушинского]] |выданьне =|месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1975|том = |старонкі = |старонак = 382 |сэрыя = |isbn = |наклад = 200000}} * {{Артыкул| аўтар =Васіль Каваль. | загаловак = Маладосьць. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = укладаньне, прадмова й каментары І. М. Шаладонава; навуковы рэдактар [[Яген Гарадніцкі|Я. А. Гарадніцкі]] | аўтар выданьня = | выданьне =Аповесць 1920—1930-х гадоў | тып =Залатая калекцыя беларускай літаратуры | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 2020 | выпуск = | том = 20 | нумар = | старонкі = | isbn = 978-985-02-1914-5| issn = }} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{Артыкул| аўтар =[[Алесь Дудар|Тодар Глыбоцкі]].| загаловак = Кнігапіс. Як вясну гукалі: апавяданьні. Менск: Выданьне ЦБ «Маладняк», 1927. 78 с. 35 к. | спасылка =http://digital.nlb.by/files/original/393890736d3faaab858c589f1200aad6.pdf| мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]| тып =часопіс | год =1927 | том = | нумар =6 (24)| старонкі =100, 101}} * {{артыкул|аўтар =В. Залуцкі. | частка = |загаловак = Кнігапіс. Васіль Каваль. «На загонах». Апавяданьні|арыгінал = |спасылка = http://digital.nlb.by/files/original/9b46a93ed882e8f9dbf738d02e391aee.pdf|адказны =Рэдакцыйная калегія|выданьне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|«Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі»]]|год=1928|выпуск=|том=|нумар= 9| старонкі=217–220|isbn=}} * {{Артыкул| аўтар = [[Янка Шарахоўскі]]. | загаловак = Гімн жыцьцю і сонцу. (Творчасьць В. Каваля). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/b298d1e876386bd2420bf858e25ee32d.pdf | мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год = 1932| том = | нумар = 4| старонкі = 67—89 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Янка Шарахоўскі]]. | загаловак = Гімн жыцьцю і сонцу. (Творчасьць В. Каваля). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/e2942361deb515673c7c2d57ec272462.pdf | мова = | выданьне =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год = 1932| том = | нумар = 5| старонкі = 123—150 | issn = }} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар =[[Янка Казека|Казека Я.]] | загаловак =Васіль Каваль.| спасылка = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год =1966 | том = | нумар =1 | старонкі =}} * {{Кніга|аўтар =[[Янка Казека|Казека Я.]]|частка = |загаловак =Падарожжа ў маладосьць : Артыкулы, літ.партрэты, успаміны |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]]|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1984 |том = |старонкі =|старонак =141|сэрыя = |isbn = |наклад =3600 }} * Ліўшыц Уладзімір. Сын вёскі. Кароткі нарыс аб жыцці і дзейнасці пісьменніка Васіля Каваля / Уладзімір Ліўшыц. — Горкі: адзел культуры Горацкага райвыканкама, 1997. — 46 с {{ISBN|985-6120-34-9}} * {{Кніга|аўтар =[[Алесь Пальчэўскі|Пальчэўскі А.]]|частка = |загаловак =Былі ў маці сыны: Апавяданьні. Замалеўкі. Успаміны |арыгінал = |спасылка = |адказны =мастак: Л.Асецкі |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год =1968|том = |старонкі =221—227|старонак =255|сэрыя = |isbn = |наклад =8000 }} * {{Кніга|аўтар =[[Алесь Пальчэўскі|Пальчэўскі А.]]|частка = |загаловак =Выбраныя творы : у 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны =|выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год =1975|том =2: Аповесці, літаратурныя партрэты, сцежкі, эцюды |старонкі =|старонак =493|сэрыя = |isbn = |наклад =9000 }} * {{Артыкул| аўтар = [[Макар Пасьлядовіч]]. | загаловак = З пашанай і ўдзячнасьцю. Да 60-годдзя нараджэння Васіля Каваля. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1967-65.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 18 жніўня 1967 | том = | нумар = 65 (2219)| старонкі = 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = В. Саенка. | загаловак = Вернасць зямлі. Да 70-годдзя з дня нараджэння Васіля Каваля. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1977-33.pdf | мова = | выданьне = [[Літаратура і мастацтва]] | тып = газэта | год = 26 жніўня 1977 | том = | нумар = 33 (2872)| старонкі = 12 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} === Энцыкляпэдыі, даведнікі === * {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}} {{слупок-2}} * Грамадчанка Т. Беларускія пісьменнікі і літаратурны працэс 20-30-х гг./ Т. Грамадчанка — Мн, 1985. * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Каваль, Васіль | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_3.djvu_54 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі — Т. К. Грамадчанка, М. Р. Міхаўлаў; бібліяграфія — З. У. Драздова | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1994 | выпуск = | том =3, Івашын—Кучар | нумар = | старонкі = 53—56| isbn =5-85700-060-2 | issn = }} * Каваль, Васіль. // {{Літаратура/БелСЭ|5}} — С. 203, 204. * Каваль, Васіль. // {{Літаратура/ЭГБ|3}} — С. 519, 520. * {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [[Янка Саламевіч |Саламевіч І. У.]] Каваль, Васіль. // {{Літаратура/БелЭн|7}} — С. 396, 397. {{слупок-канец}} {{Пісьменьнікі й паэты Беларусі}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Каваль, Васіль}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горацкім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу пісьменьнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары, расстраляныя ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]] 9mjssji0xylc64xm1xqxqwjy2wx3xpr 0 203982 2676398 2032075 2026-06-26T23:22:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676398 wikitext text/x-wiki '''Шко́льны рэфэрэ́ндум у Падкарпа́цкай Русі́ 1937 року''' ({{мова-rue|Школный референдум в року 1937}}) — [[плебісцыт]], арґанізаваны школьнамі ўрадамі ў [[Падкарпацкая Русь|Падкарпацкай Русі]], у якім бацькі мелі абраць між дзьвюма ґраматыкамі, што ўжываліся ў чэхаславацкай эпохе ў школах Падкарпацкае Русі падчас вывучэньня русінскае мовы. == Моўная традыцыя дачэхаславацкае эпохі == Ад першых выданых ґраматыкаў (1830, [[Михаіл Лучкай|Лучкай]]) русінская літаратурная мова разьвівалася ў адзінай традыцыйнай лініі: набліжэньня ад свайго ґрунту, царкоўнаславянскае мовы, да народнае з абавязковым этымаляґічным правапісам аж да чэхаславацкае эпохі (1919–1939). Пра тое сьведчаць і словы самога [[Аўгустын Валошын|А. Валошына]]. {{пачатак цытаты}} Перад вайною, або яшчэ і непасрэдна перад рэвалюцыяю ў нас не было моўных спрэчкаў; пісьменьнікі нашыя паступова зьбліжаліся да народнае мовы, жадаючы захаваць рускую літару, рускае слова й шырыць навуку. {{oq|rue|Перед войною, або ще и безпосередно перед револуціею у нас не было языковых споров; писателѣ наши постепенно сближалися к народному языку, желаючи сохраняти руську букву, руськое слово и ширити науку.}} {{канец цытаты|крыніца= А. Волошин, О письменном языцѣ..., с. 3.}} == Моўныя арыентацыі й ґраматыкі чэхаславацкае эпохі == === Украінская арыентацыя === Паводле адзінаццатага артыкулу Сэн-Жэрмэнскае дамовы (1919), зь якое гэтая кляўзула перайшла да [[Генэральны статут пра Падкарпацкую Русь|Ґенэральнага статуту]], датэрміновага канстытуцыйнага закону [[Падкарпацкая Русь|Падкарпацкае Русі]], і да §6 чэхаславацкага закону ч.122, у Падкарпацкай Русі меў быць скліканы Сойм, адзінаю з мэтаў якога было «ўнармаваць мову тае тэрыторыі так, каб не разрываць адзінасьць з Чэхаславацкаю рэспублікаю». Але абяцанага Сойму не склікалі аж да 1938 року.<ref>Магочій, Павло Роберт. Формування..., с.85.</ref> Замест таго чэхаславацкая ўлада, парушаючы закон, узяла школьную справу ў свае рукі. Да краю былі масава заселеныя міґранты з усходу, якія атрымалі настаўніцкія пасады. У чэскай прэсе публікаваліся артыкулы й брашуры, сьцьвярджаючы, што ў Падкарпацьці чэхі маюць лішэ адзіную прыхільную ім арыентацыю — украінскую (маларускую), і на тую мусяць ґрунтавацца<ref>А. Пушкаш. Цивилизация или..., с. 91.</ref>. Галоўным інспэктарам школьнае справы Падкарпацкае Русі быў вядома чэх Ёзэф Пэшэк, які адначасна паклікаў да [[Ужгарад|Ўжгараду]] з [[Галічына|Галічыны]] [[Іван Панькевіч|Івана Панькевіча]], які атрымаў практычна манапольная правы рэґуляваць мову ў школьнай сфэры й у афіцыйнай дакумэнтацыі. Панькевіч узяўся за выпрацаваньне ґраматыкі, якая б пачала пераход ад мясцовых дыялектаў да літаратурнае ўкраінскае мовы<ref>А. Пушкаш. Цивилизация или..., с. 92.</ref>. Ґраматыка выйшла 1922 року й перавыдавалася два разы (1927, 1936), кожны раз больш ачышчаючыся ад мясцовых дыялектызмаў і набліжаючыся да ўкраінскае літаратурнае мовы<ref>Магочій, Павло Роберт. Формування..., с.87.</ref>. === Традыцыйная арыентацыя === 1924 року [[Еўмені Сабаў]] пад крылом Грамады А. Духновіча выдаў мадэрнізаваную традыцыйную ґраматыку. Апроч таго, у традыцыйным духе была напісаная ґраматыка [[Аугустын Валошын|А. Валошына]] для пачатковае школы (1919). І першую і другую ўхваліў аўтарытэтны чэскі славіст Іржы Поліўка. Настаўніцкі зьезд 1923 року ([[Берагава (горад)|Берагава]]) галасаваў за ґраматыку Валошына (544 галасы), за ґраматыку Панькевіча далі 2 галасы. Падобныя пратэсты былі на наступных настаўніцкіх зьездах, як ад Грамады А. Духновіча<ref name="Маг">Магочій, Павло Роберт. Формування..., с.88</ref>. Адваротны бок змагаўся за «сваю праўду» рознымі мэтадамі, як узброеным [[Атэнтат|атэнтатам]] на аўтара ґраматыкі [[Еўмені Сабаў|Е. Сабава]], які адбыўся 1 чэрвеня 1930<ref>[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/65455/03-Pahirya.pdf?sequence=1 Атентат на Е. Сабова, с. 46 {{ref-uk}}]</ref>. Зважаючы на пратэсты чэхаславацкая ўлада дазволіла ўжываць ґраматыку Е. Сабава у школах, што цягнулася да 1936 року<ref name="Маг"/>. == Рэфэрэндум 1937 року == 1937 року праблема абвастрылася да такое меры, што 14 верасьня на загад міністра асьветы [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] ў «рускіх» школах [[Падкарпацкая Русь|Падкарпацкае Русі]] адбыўся рэфэрэндум. Бацькі школапавінных дзяцей мелі абраць між дзьвюма ґраматыкамі: [[Іван Панькевіч|Панькевіча]] й [[Еўмені Сабаў|Сабава]]. За Сабава было 313 (73,3%), за Панькевіча 114 (26,7%) галасоў.<ref name="Поп">Pop, Ivan. Malé dejíny Rusínov, с.100.</ref>Магочій, Павло Роберт. Формування..., с.137.</ref> На Верхавіне ды ў Гуцулшчыне абралі Панькевіча, у даліне Сабава, а ў народнастных "нярускіх" школах не галасавалі. Напрыклад, у Беразьнянскай акрузе 30 школаў былі за Сабава, а іншыя 30 за Панькевіча; у Рахоўскай акрузе з 29 школаў былі 19 за Панькевіча, а ў 10 школах не галасавалі; у Берагаўской акрузе з 20 школаў 5 былі за Панькевіча, 2 за Сабава, а ў 13 школах не галасавалі<ref>А. Пушкаш. Цивилизация или..., с. 123.</ref>. == Рэакцыя на рэфэрэндум == Задаволенымі вынікамі рэфэрэндуму былі чэская ўлада, бо праблема вырашылася дэмакратычным спосабам, і прыхільнікі традыцыйнае ґраматыкі. Незадаволенымі былі ўкраінскі бок ды камуністычная партыя<ref>А. Пушкаш. Цивилизация или..., сс. 123-124.</ref>. Украінскі бок ды камуністы сабралі 17 кастрычніка 1937 року мітынґ ва [[Ужгарад|Ўжгарадзе]], дзе выступіў [[Аўгустын Валошын|А. Валошын]] й [[Алекса Барканюк|А. Барканюк]]. Было прапанавана прагаласаваць за тое, каб ва ўсіх школах [[Падкарпацкая Русь|Падкарпацкае Русі]] ўкраінская мова стала моваю навучаньня. Пазьнейша гэнае мітынґавае галасаваньне камуністы й украінафілы назвалі «зьяднаным рэфэрэндумам»<ref>Годьмаш П., Годьмаш С. История республики Подкарпатская Русь. Гл.10.</ref>. == Вонкавыя спасылкі == * Paul Robert Magocsi. Chrbtom k horam. Dejiny Karpatskej Rusi a karpatských Rusínov. UNIVERSUM. Prešov, 2016. ISBN 978-80-89046-97-3. Сс. 266-268. * Pop, Ivan. Malé dejíny Rusínov. Vydalo Združenie inteligencie Rusínov Slovenska. Bratislava, 2011. ISBN 978-80-970354-4-0. * Волошин, Августин. О письменном яцыцѣ подкарпатских Русинов. Выдавництво товариства "Просвѣта" в Ужгородѣ. Ужгород. "Уніо". 1921. * [https://web.archive.org/web/20191222193535/http://karpatorusyn.org/10-stroitelstvo-avtonomnoj-respubliki-podkarpatskaya-rus-istoriya-respubliki-podkarpatskaya-rus/ Годьмаш П., Годьмаш С. История республики Подкарпатская Русь. Гл.10. Строительство автономной республики Подкарпатская Русь] * Магочій, Павло Роберт. Формування національної самосвідомості: Підкарпатська Русь /1848–1948/. Поличка "Карпатського Краю" №3-6 (18). Ужгород. 1994. ISSN 0869–0782. * Пушкаш А. Цивилизация или варварство. Закарпатье 1918–1945. Институт славяноведения РАН. Москва. Издательство «Европа». 2006. ISBN 5-9739-0083-5. Сс. 123–124. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Русінская мова]] [[Катэгорыя:Рэфэрэндумы]] 7z4oos08govri309sb25jbf74smjnv3 0 217530 2676394 2674653 2026-06-26T23:12:27Z Szyign 60184 2676394 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Чадамэн<br />{{мова-pl|Czadoman|скарочана}} | арыгінал імя = Павел Дудэк<br />{{мова-pl|Paweł Dudek}} | партрэт = Czadoman.JPG |памер = 260px | апісаньне = 2019 год | імя пры нараджэньні = Павел Дудэк {{мова-pl|Paweł Dudek|скарочана}} | род дзейнасьці = [[сьпявак]] | жонка = Міраслава | дзеці = 2 дачкі | сайт = [https://www.facebook.com/czadomanprywatny Фэйсбук, асабістая старонка Чадамэна] | дадаткова = выступае на [[Польская мова|польскай мове]], [[дыска-поля]], электрамузыка }} '''Чадаман''' (або '''Чадамэн''') сапраўднае імя Павел Дудэк<ref name="sa">[https://web.archive.org/web/20181006154905/https://www.fokus.tv/news/czadoman-pawel-dudek-kim-jest-video/12683 Czadoman — Paweł Dudek. Kim jest?{{ref-pl}}]</ref> ({{мова-pl|Paweł Dudek}}), які нарадзіўся 8 лютага 1986 г.<ref>[https://www.facebook.com/czadomanprywatny Хвэйсбук, асабістая старонка Чадамэна]</ref> — [[Польшча|польскі]] сьпявак, які выконвае музыку на мяжы жанраў [[дыска-поля]] і танцаў<ref name="saq">[https://www.eska.pl/news/czadoman-wszystkie-hity-w-jednym-miejscu-znasz-przeboje-czadomana-aa-RzAa-L81v-uQN4.html Czadoman — wszystkie hity w jednym miejscu. Znasz przeboje Czadomana?{{ref-pl}}]</ref>. == Дзейнасьць == Пачаў сваю музычную кар’еру пад сваім імем і прозьвішчам сьпяваком музычнага калектыву «Арэна», які выконваў рок-музыку. Пачаткова ён хацеў пачаць сольную кар’еру ў поп-рок-музыцы, але яе перапыніла спрэчка паміж выканаўцам і кіраўніком<ref name="sa" />. З 2013 году ён выступае пад псэўданімам Чадамэн, дзе спасылаецца на імёны фільмаў амэрыканскіх супэргерояў, такіх як Супэрмэн ці Чалавек-павук. Ён праславіўся такімі песьнямі, як «[[Рудая пляша, як шалёная]]», «Давай на калені» і «Блізьняты», якія дасягнулі дзясяткаў мільёнаў праглядаў на старонцы Ют’юб<ref>[https://www.youtube.com/results?search_query=czadoman&search_sort=video_view_count Сьпіс песень на Ют’юб]</ref>. У 2015 годзе падчас першага выпуску музычнага фэстывалю «Польсат супэрхіт» музычны кліп на песьню «Рудая танцуе як вар’ят» заняў трэцяе месца ў катэгорыі хітоў сеткі, уключаючы кліпы з найбольшымі праглядамі на Ют’юб (на той момант іх было больш за 26 мільёнаў). Далей ён выступаў у перадачах польскага ТБ Тэфаўэн: Добры ранак (2014) і Куба Ваяводзкі (2015)<ref>[https://web.archive.org/web/20200215221857/https://kuba.tvn.pl/aktualnosci,836,n/czadoman-i-krzysztof-antkowiak-u-kuby-wojewodzkiego,183052.html Czadoman i Krzysztof Antkowiak u Kuby Wojewódzkiego!{{ref-pl}}]</ref>. Быў удзельнікам забаўляльнай праграмы «Польсат пляша з зоркамі», «Танцы з зоркамі» (2019)<ref>[https://www.onet.pl/?utm_source=pl.wikipedia.org_viasg_plejada&utm_medium=referal&utm_campaign=leo_automatic&srcc=ucs&pid=e152ad54-7953-4a55-bd3b-ecb7e1c8599f&sid=fa6d4510-5922-45b7-8963-4dcc05c514ce&utm_v=2 «Taniec z gwiazdami». Gwiazda disco polo zatańczy w Polsacie!{{ref-pl}}]</ref> і навагодні выпуск на тэлебачаньні (2018). У 2020 годзе выйграў шоў «Twoja twarz brzmi znajomo»<ref>[https://www.telemagazyn.pl/artykuly/twoja-twarz-brzmi-znajomo-odcinek-12-s-13-final-wygral-czadoman-jako-krzysztof-cugowski-z-budki-suflera-nie-mial-sobie-rownych-86211.html "Twoja twarz brzmi znajomo" odcinek 12. s. 13. FINAŁ! Wygrał Czadoman jako Krzysztof Cugowski z Budki Suflera! Nie miał sobie równych?]{{ref-pl}}</ref>. == Паходжаньне == Чадамэн паходзіць з [[ПНР]], в. [[Апалева]], у [[Любускае ваяводзтва|Любускім ваяводзтве]]<ref name="saq" /><ref name="sa" />. == Сям’я == Ён жанаты на Міраславе. Мае 2 дачкі. == Сьпіс кампазыцыяў == Сьпіс песьняў і складанак Чадамана. === Складанкі === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" style="width:20em;"|Назва ! scope="col"|Дзень выхаду ў продаж ! scope="col"|Продаж ! scope="col"|Спосаб продажу |- ! scope="row" |''[[Czadomania]]'' | * Дзень: 16 чэрвеня 2014<ref>[https://itunes.apple.com/pl/album/czadomania/id1046910662?l=pl Czadomania выстаўленая ў itunes.apple.com дзень доступу 2016-09-02]</ref> * Вытворца: Леман-запіс | * 60 тыс.<ref>[https://web.archive.org/web/20100513080633/http://www.zpav.pl/rankingi/wyroznienia/regulamin.php Назва: ZPAV: regulamin przyznawania wyróżnień | opublikowany = bestsellery.zpav.pl | język = pl | data dostępu = 2016-09-02]</ref> | * 2-ух баковы дыск<ref>[https://web.archive.org/web/20160822091741/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd.php Назва: ZPAV: platynowe płyty 2016 | opublikowany = bestsellery.zpav.pl | język = pl | data dostępu = 2016-09-02]</ref> |- ! scope="row" |''[[Kochaj mnie]]'' | * Дзень: 18 чэрвеня 2018 * Вытворца: Леман-запіс | * 60 тыс. | * 2-ух баковы дыск |- |} === Асобныя песьні без складанкі === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:20em;"| Назва ! scope="col" rowspan="2" | Рок ! scope="col" colspan="1" | Месца па праслухоўваньню ! scope="col" rowspan="2" style="width:15em;"| Зборнік |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[СВГП]]<br /><ref>[http://ozz.zpav.pl/newsletter.php?idnewslettera=47&idinformacji=1206 Назва: TOP Dyskoteki – styczeń 2015 | opublikowany = ZPAV | język = pl | data dostępu = 2015-09-23]</ref><ref>[http://ozz.zpav.pl/muzykawbiznesie/toplistyprzebojow.php?idtypu=11&idlisty=1848 Назва: Top Dyskoteki – grudzień 2015 r.|opublikowany = ozz.zpav.pl|data dostępu = 2016-01-20]</ref><ref>[http://ozz.zpav.pl/muzykawbiznesie/toplistyprzebojow.php?idtypu=11&idlisty=1473 Назва: TOP Dyskoteki – 17 listopada – 23 listopada 2014 r | opublikowany = ZPAV | język = pl | data dostępu = 2015-09-23]</ref> |- ! scope="row" |"Kochane panie" |2014 || 29 |rowspan=2|''Czadomania'' |- ! scope="row" |"Ruda tańczy jak szalona" |rowspan=2|2015 || 10 |- ! scope="row" |"Bo to jest miłość" ||37 |''Kochaj mnie'' |- |} === Іншае === * [[Dziewczyna z Instagrama]] * [[Ruda tańczy jak szalona]] * [[Moja bejbe]] * [[Hej hej bawmy Się]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Польскія музыкі]] [[Катэгорыя:Польскія сьпевакі]] [[Катэгорыя:Дыска-поля]] [[Катэгорыя:Чадамэн| ]] [[Катэгорыя:Асобы тэлебачаньня]] dfsou3yxmokecgwkehb0oqk4oz0e8tf 0 228142 2676390 2194804 2026-06-26T22:44:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676390 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shistdesyatnyky - Ivan Svitlichny Stamps of Ukraine 2019.jpg|значак|240пкс|«Шасьцідзясятнікі. [[Іван Сьвятлічны]] (1929—1992)», паштовая марка Ўкраіны (2019)]] '''Шасьцідзяся́тнікі''' — назва новага пакаленьня [[СССР|савецкае]] нацыянальнае [[інтэлігенцыя|інтэліґенцыі]], што ўвайшла ў [[культура|культуру]] ([[мастацтва]], [[літаратура|літаратуру]] і г. д.) ды палітыку ў СССР у другой палове 1950-х — у пэрыяд часовага паслабленьня [[камунізм|камуністычна]]-[[Бальшавікі|бальшавіцкага]] [[таталітарызм]]у ды хрушчоўскае «[[Хрушчоўская адліга|адлігі]]» (дэсталінізацыі ды некаторае [[лібэралізацыя|лібэралізацыі]]) і найпаўней сябе творча выявіла ў пачатку і ў сярэдзіне 1960-х рокаў (адсюль і назва). У палітыцы 1960—1970-х рокаў XX стагодзьдзя «шасьцідзясятнікі» ўяўлялі сабою ўнутраную маральную [[апазыцыя|апазыцыю]] да савецкага [[Таталітарызм|таталітарнага]] дзяржаўнага рэжыму ([[палітычныя вязьні]] ды «[[вязень сумленьня|вязьні сумленьня]]», [[Дысыдэнцкі рух у СССР|дысыдэнты]]). З пачаткам палітыкі «[[Перабудова|перабудовы]]» ды «[[Галоснасьць|галоснасьці]]» (другая палова 1980-х — пачатак 1990-х рр.) «шасьцідзясятнікамі» сталі называць таксама прадстаўнікоў новага пакаленьня камуністычнае [[Эліта|эліты]], чый [[сьветапогляд]] сфармаваўся напрыканцы 1950-х — на пачатку 1960-х рокаў і што прыйшла да ўлады. Гэта [[палітык]]і — [[Міхаіл Гарбачоў]], [[Аляксандар Якаўлеў]]; [[філёзаф]]ы [[Аляксандар Зіноўеў]], [[Мераб Мамардашвілі]], [[Юры Лявада]], [[палітоляг|палітоляґі]] [[Аляксандар Бовін]], [[Фёдар Бурлацкі]], [[рэдактар]]ы [[масмэдыя]] — [[Віталь Каротыч]], [[Ягор Якаўлеў]], [[Сяргей Залыгін]] ды шмат іншых. Гістарычны дыскурс шасьцідзясятнікаў варта разглядаць у кантэксьце тагачасных рэаліяў гістарычнае навукі ў УССР, усе намаганьні якое накіроўваліся на канструяваньне ўкраінскае савецкае ідэнтычнасьці як складніка «адзінага [[Савецкі народ|савецкага народу]]». Як адзначае [[Леанід Зашкільняк]], гэты працэс засноўваўся на шэрагу [[Міт|мітаў]] ды [[Ідэалягема|ідэаляґемаў]], ґрунтавым зь якіх заставаўся ўсталяваны з расейска-імпэрскіх часоў канструкт «трох братэрскіх усходнеславянскіх народаў» — расейцаў, беларусаў, украінцаў, у якім усе яны супрацьпастаўляліся [[Загніваючы Захад|«загніваючаму» Захаду]] зь ягоным «[[капіталізм]]ам» ды [[каталіцтва]]м<ref> Історичні міфи і стереотипи та міжнаціональні відносини в сучасній Україні / за ред. Л. Зашкільняка.&nbsp;— Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, 2009.&nbsp;— 472 с (с.: 28)</ref><ref>Ярослав Секо ІСТОРИЧНИЙ ДИСКУРС УКРАЇНСЬКИХ ШІСТДЕСЯТНИКІВ / [http://catalog.library.tnpu.edu.ua/naukovi_zapusku/ukraine_europe/UES_10_5.pdf Україна-Європа-Світ. Міжнародний збірник наукових праць. Серія: Історія, міжнародні відносини] / Гол. ред. Л.&nbsp;М.&nbsp;Алексієвець.&nbsp;— Тернопіль: Вид-во ТНПУ ім. В. Гнатюка, 2010.&nbsp;— Вип. 5. У 2 ч.: Україна-Європа-Світ: історико-політичні та гуманітарні аспекти розвитку / Міжнародний збірник наукових праць на пошану проф. М.&nbsp;М.&nbsp;Алексієвця.&nbsp;— Ч. 1.&nbsp;— 373 с.</ref>. == Шасьцідзясятнікі Ўкраіны == Шасьцідзясятнікі выступалі за абарону нацыянальнае [[Украінская мова|мовы]] й [[Украінская культура|культуры]], свабоды мастацкае [[Творчасьць|творчасьці]]. Ґрунт руху шасьцідзясятнікаў склалі [[пісьменьнік]]і [[Іван Драч]], [[Мікола Вінграноўскі]], В. Дрозд, Гр. Цюцюньнік, Б. Алейнік, В. Дончык, [[Васіль Сыманэнка]],[[Мікола Халодны]], [[Ліна Кастэнка]], [[Валеры Шаўчук]], [[Яўген Гуцала]], [[мастакі]]і [[Ала Горская]], [[Віктар Зарэцкі]], [[Барыс Чычыбабін]], [[Літаратурны крытык|літаратурныя крытыкі]] [[Іван Дзюба]], [[Яўген Сьвярсьцюк]], [[рэжысэр]] [[Лесь Танюк]], кінарэжысэры [[Сяргей Параджанаў]], [[Юры Ільленка]], кінакрытык [[Раман Карагодзкі]], перакладнікі [[Рыгор Кочур]], [[Мікола Лукаш]] ды іншыя. Шасьцідзясятнікі супрацьпастаўлялі сябе афіцыйнаму [[дагматызм|даґматызму]], вызнавалі свабоду творчага [[самавыяўленьне|самавыяўленьня]], культурны [[плюралізм]], прыярытэт агульначалавечых каштоўнасьцяў над клясавымі. Значны ўплыў на іх станаўленьне аказала заходняя гуманістычная культура, традыцыі «[[Расстралянае адраджэньне|расстралянага адраджэньня]]» ды дасягненьні ўкраінскае культуры канца XIX — пачатку ХХ ст. Адным з тых, хто закладваў падмурак шасьцідзясятніцтва ва Ўкраіне, стаў дацэнт [[Інстытут журналістыкі Кіеўскага нацыянальнага ўнівэрсытэту імя Тараса Шаўчэнкі|факультэту журналістыкі]] [[Мацьвей Шастапал]], бо сярод яго вучняў былі В. Чарнавіл, Б. Алейнік, В. Сыманэнка, В. Крышчанка, Б. Рагоза, М. Шудра, В. Мыцык ды шмат іншых патрыятычна настроеных асобаў. Шасьцідзясятнікі разьвілі актыўную культурную дзейнасьць, якая выходзіла за межы афіцыёзу: ладзілі нефармальныя літаратурныя чытаньні й мастацкія выставы, вечарыны памяці рэпрэсаваных мастакоў, ставілі замоўчвальныя тэатральныя п’есы, складалі пэтыцыі ў абарону ўкраінскае культуры. Арґанізаваныя у 1959-60 рр. [[Клюб творчай моладзі|Клюб творчае моладзі «Сучасьнік» у Кіеве]] ды ў 1962 клюб «Пралесак» у [[Львоў|Львове]] сталі сапраўднымі вочкамі альтэрнатыўнае нацыянальнае культуры. Шасьцідзясятнікі аднавілі традыцыі клясычнае дарэвалюцыйнае інтэліґенцыі, якой былі ўласьцівыя імкненьне да духоўнае незалежнасьці, палітычная адчужанасьць, ідэалы грамадзянскае супольнасьці й служэньня народу. Культурная дзейнасьць, якая ня ўпісвалася ў рамкі дазволенага, выклікала незадаволенасьць уладаў. Шасьцідзясятнікаў ня здолелі стрымаць у афіцыйных ідэйна-эстэтычных межах, і з канца 1962 року распачаўся масавы ціск на [[нонканфармізм|нонканфармісцкую]] інтэліґенцыю. Перад шасьцідзясятнікамі закрыліся старонкі часопісаў, пасыпаліся абвінавачваньні ў «фармалізьме», «бязьдзейнасьці», «буржуазным нацыяналізьме». У адказ шасьцідзясятніцкія ідэі сталі пашырацца ў самвыдацтве. Натыкнуўшыся на жорсткі супраціў партыйнага апарату, частка шасьцідзясятнікаў пайшла на [[кампраміс]] з уладаю, іншыя эвалюцыянавалі ды палітычнага дысыдэнцтва, праваабарончага руху і адкрытага супрацьстаяньня рэжыму. == Пачатак 1960-х == Першымі сьпікерамі шасьцідзясятнікаў ва Ўкраіне былі [[Ліна Кастэнка]] й [[аўтар]] вострапубліцыстычных паэзіяў, накіраваных супраць [[русіфікацыя|русіфікацыі]] й нацыянальнага заняволеньня Ўкраіны, [[Васіль Сыманэнка]]. Усьлед за імі зьявілася цэлая пляяда [[паэт]]аў: [[Іван Драч]], [[Мікола Вінграноўскі]],[[Мікола Халодны]], Г. Кірычэнка, [[Васіль Галабародзька]], [[Ігар Калінец]], [[Іван Сакульскі]] [[Барыс Мамайсур]] ды іншыя. На пачатку блізка да шасьцідзясятнікаў стаяў [[Віталь Каротыч]]. Да шасьцідзясятнікаў адносяць таксама паэта [[Іван Каваленка|Івана Каваленку]], хоць па веку ён быў старэйшы за большасьць зь іх. У прозе выбітнымі шасьцідзясятнікамі былі [[Валеры Шаўчук]], [[Рыгор Цюцюньнік]], [[Уладзімер Дрозд]], [[Яўген Гуцала]], Я. Ступак; у крытыцы — [[Іван Дзюба]], [[Іван Сьвятлічны]], [[Яўген Сьвярсьцюк]], [[Іван Бойчак]]; у публіцыстыцы — [[Сьцяпан Кажумяка]]. Да выбітных шасьцідзясятнікаў варта дадаць па палітычных, і больш па кан’юнктурных прычынах цяпер замоўчвальных актыўных змагароў з рэжымам, такіх як майстар палітычнага памфлету [[Валянцін Мароз]] («Рэпартаж з зарочніку імя Бэрыя», «Бумэранґ», «Бастыён украінскага супраціву», «Сярод снягоў», «Дэдал і Тантал», «Ліст да Еўдакіі Лось», клясычная гумарэска, аплачаная пятнаццацьцю рокамі катарґі, «Я бачыў Магамэта»). [[Міхайла Асадчы|Міхайла Асадчага]] (ягоная табарная аповесьць «Більмо» выйшла 5 замежнымі мовамі), [[Васіль Рубан|Васіля Рубана]] («Па той бок дабра»). З зьяваю шасьцідзясятнікаў востра паўстала праблема «бацькоў і дзяцей» у літаратуры. Маладая ґенэрацыя закідала «літаратурным бацькам» адказнасьць за сталінскія злачынствы, прыстасаванства да дэспатычнага рэжыму, творчую імпатэнцыю («Ода шчыраму баязьліўцу» Івана Драча). Калі паэты — лідэры шэсьцьдзясяцніцтва — пасьля першых арыштаў у 1965 сышлі ў цень, ва «ўнутраную эміґрацыю», М. Халодны не спыняў вайну словам з рэжымам да свайго арышту ў 1972 («Крык з магілы», 1961, «Сёньня ў царкве коні начуюць і воду п’юць…», 1961, «Дзядзька мае заводы і фабрыкі…», 1963, «Сабакі ў месты маюць пашпарты…», 1964, «Паміраюць паэты», 1965, «Маналёґ Франка», 1966, «Таварышам зь вязьніцы», 1966, «Перад аўтапартрэтам Параджанава», 1968, «Пяць жаданьняў патрыёта або інтэрнацыяналізм навыварат», 1970). З свайго боку, некаторыя з старэйшых пісьменьнікаў ([[Паўло Тычына]], [[Платон Варанько]], [[Мікола Шарамэт]], [[Міхайла Чабаноўскі]]) варожа паставіліся да экспэрыменту й наватарства шасьцідзясятнікаў. Для паэзіі шасьцідзясятнікаў характарыстычным было абнаўленьне [[Моўнае клішэ|заштампаванае]] сацрэалістычнаю даґматыкаю паэтыкі, інтэлектуалізм, захапленьне ўскладненай мэтафарай і сынтаксам, разнастайнасць рытмікі і да т. п.; у прозе — вызвалены ад сацрэалістычнае фальшы рэалістычны малюнак рэчаіснасьці, часта з дасьціпным гумарам (аповеды [[Рыгор Цюцюньнік|Рыгора Цюцюньніка]]), а то й у востра сатырычным пляне («Катастрофа», «Масьліны» Ўладзімера Дразда), хупавыя матывацыі паводзін герояў, цікавасьць гістарычнаю тэматыкаю (Валеры Шаўчук). == Канец «адлігі» == Рух шасьцідзясятнікаў выразна пратрымаўся ледзь адно дзесяцірочча. Ужо 17-га сьнежня 1962 року на адмыслова скліканай нарадзе-сустрэчы творчае інтэліґенцыі з кіраўніцтвам дзяржавы іх востра раскрытыкавалі. Пасьля ўнутранага перавароту ў КПСС ды адстаўкі [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчова]] ўвосені 1964 ціск дзяржаўнае цэнзуры на інтэліґенцыю рэзка ўзмацніўся. Пасьля пастановы ЦК КПСС «Пра цэнзуру» (вясна 1965), а асабліва пасьля ўводу войскаў СССР у [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыну]] (канец «[[Праская вясна|Праскае вясны]]» ўлетку 1968 року) КПСС узяла курс на рэстаўрацыю таталітарызму. З «адлігаю» ў культуры ды палітыкаю лібэралізацыі было пакончана. Пасьля Прагі адзінаўладна кіруючая краінаю партыя ([[КПСС]]) небеспадстаўна бачыла ў творчай, лібэральнай ды дэмакратычнай інтэліґенцыі галоўную пагрозу сваёй дыктатуры, манаполіі на ўладу. Рух шасьцідзясятнікаў быў разгромлены або загнаны ва ўнутранае «духоўнае падпольле» арыштамі 1965—1972 рр. У гэтым працэсе частка шасьцідзясятнікаў без асаблівага супраціву перайшла на афіцыйныя пазіцыі (В.Каротыч, І. Драч, В.Дрозд, Я.Гуцала ды інш.), некаторых на доўгі час (Л.Кастэнка), а іншых наогул перасталі друкаваць (Б.Мамайсур, В.Галабародзька, Я.Ступак). Яшчэ іншых, што не спынялі супраціву нацыянальнай дыскрымінацыі і русіфікацыі, арыштавалі й пакаралі шматрочным зьняволеньнем ([[Іван Сьвятлічны]], [[Яўген Сьвярсьцюк]], [[Васіль Стус]], [[Ірына Калінец]], [[Ігар Калінец]], [[Валеры Марчанка]] ды інш.), у якім яны або загінулі (В. Стус, В. Марчанка), або пасьля зьняволеньня ім цалкам быў забаронены ўдзел у літаратурным працэсе. З гэтых апошніх, што былі арыштаваныя, адзіны Іван Дзюба афіцыйна капітуляваў і быў вызвалены з кратаў і дапушчаны да літаратурнай працы, але ўжо цалкам у рэчышчы сацрэалізму. У выніку гэтых працэсаў у пачатку 1970-х літаратурны рух шасьцідзясятнікаў цалкам зьнік, толькі ў творчасьці некалькіх паэтаў і празаікаў (Ліна Кастэнка, Валеры Шаўчук) захаваліся прыкметы літаратурнага аднаўленьня, імі пачатага. Акрамя таго, рух шасьцідзясятнікаў адыграў значную ролю ў распаўсюдзе самвыдатчае літаратуры і галоўнае — ва ўзмацненьні ва Ўкраіне супраціву супраць расейскага [[Вялікадзяржаўны шавінізм|вялікадзяржаўнага шавінізму]] й [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] (кніга [[Іван Дзюба|Івана Дзюбы]] «[[Інтэрнацыяналізм або русіфікацыя?]]», эсэі Я. Сьвярсьцюка, самвыдаўныя паэзіі шматлікіх аўтараў, у прыватнасьці В. Сыманенкі, М. Халоднага — пратэсныя творы двох маладых паэтаў найбольш памнажаліся й распаўсюджваліся, і іншых, выкрывальныя памфлеты і пратэсныя лісты літаратуразнаўцаў В. Стуса. В. Марчанкі і г. д.). == Украінскія шасьцідзясятнікі ў мастацтве == Украінскія мастакі-шасьцідзясятнікі сваімі творамі ды актыўнаю грамадзкаю дзейнасьцю спрабавалі адраджаць нацыянальную сьвядомасьць, змагаліся за захаваньне ўкраінскае мовы й культуры, спрыялі дэмакратызацыі грамадзка-палітычнага жыцьця ў рэспубліцы. Усьведамленьне ўкраінскаю творчаю моладзьдзю злачыннага характару камуністычнае сыстэмы спрыяла яе вызваленьню з-пад уплыву ідэаляґічных доґмаў «сацыялістычнага рэалізму», павысіла статус агульначалавечых каштоўнасьцяў ды ідэалаў. Фармаваньне сьветапогляду шасьцідзясятнікаў адбывалася пад уплывам гуманістычнае культуры Захаду, знаёмства зь якою спрыяла росту цікавасьці да спадчыны ўласнае культуры, гісторыі ды традыцыяў украінскага народу. Шасьцідзясятнікі ў сваіх працах спрабавалі мовіць пра сапраўдныя праблемы жыцьця, балючыя праблемы, што замоўчваліся ў часы сталінізму і якія хвалявалі тагачаснае ўкраінскае грамадзтва. Найвядомейшымі прадстаўнікамі шасьцідзясятніцтва былі паэты і празаікі [[Мікола Вінграноўскі]], [[Васіль Галабародзька]], [[Яўген Гуцала]], [[Іван Драч]], [[Вілэн Барскі]], [[Раман Іванічук]], [[Ірына Калінец|Ірына]] ды [[Ігар Калінец|Ігар Калінцы]], Г. Кірычанка, [[Ліна Кастэнка]], [[Барыс Мамайсур]], [[Юры Мушкэтык]], [[Мікола Рудэнка]], [[Яўген Сьвярсьцюк]], [[Іван Сьвятлічны]], [[Васіль Сыманэнка]], [[Грыгір Цюцюньнік]], [[Валеры Шаўчук]]; мастакі [[Алла Горская]], [[Апанас Заліваха]], [[Барыс Плаксі]], [[Віктар Зарэцкі]], В. Кушнір, [[Галіна Сяўрук]], [[Людміла Сямікіна]], [[Сьцяфанія Шабатура]]; рэжысэры [[Сяргей Параджанаў]], [[Юры Ільленка]], [[Леанід Асыка]], [[Лесь Танюк]]; перакладнікі [[Рыгор Кочур]] ды [[Мікола Лукаш]]. На пачатку [[1960 год у літаратуры|1960 рокаў]] дзеялі клюбы творчае моладзі — [[клюб творчай моладзі|кіеўскі «Сучасьнік»]] (старшыня — [[Лесь Танюк]]) і львоўскі «Пралесак» (старшыня — [[Міхайла Косаў]]), якія сталі цэнтрамі грамадзкае дзейнасьці шасьцідзясятнікаў. У клюбах адбываліся літаратурныя сустрэчы, вечарыны памяці, тэатральныя пастановы, дзе маладыя мастакі фармавалі ўласны сьветапогляд ды сьветаразуменне сваіх слухачоў і чытачоў. З 1963 распачалася хваля ідэаляґічных абвінавачваньняў у адрэсу шасьцідзясятнікаў, перш за ўсё ў нацыяналізьме. Улада разгарнула кампанію ганеньня шасьцідзясятнікаў у прэсе, на паседжаньнях суполак ды разнастайных сходах. Партыйныя ды карныя орґаны забаранялі, а затым і разганялі літаратурна-мастацкія сустрэчы і творчыя вечарыны шасьцідзясятнікаў, зачынялі клюбы творчае моладзі. Паступова большасьць шасьцідзясятнікаў была пазбаўленая змогі выдаваць свае творы, іх звальнялі з працы, супраць іх ладзіліся правакацыі. Некаторыя шасьцідзясятнікі пад ціскам уладаў прыстасаваліся да новых умоваў і перайшлі на афіцыйныя пазыцыі. Аднак большасьць шасьцідзясятнікаў не зьмірыліся і мужна адстойвалі свае перакананьні, іх творы працягвалі зьяўляцца ў самвыдаце, і ўжо замест чыста культураляґічных праблемаў усё часьцей аналізаваліся пытаньні грамадзка-палітычнага жыцьця, у прыватнасьці каляніяльнага стану рэспублікі ў складзе СССР і неабходнасьці стварэньня арґанізаванага вызвольнага руху. Зь сярэдзіны 1960-х шасьцідзясятнікі распачалі фармаваньне палітычнае апазыцыі камуністычнаму рэжыму і неўзабаве сталі актыўнымі ўдзельнікамі дысыдэнцкага руху ва Ўкраіне, у прыватнасьці ў якасьці чальцоў [[Украінская Хэльсынская група|Украінскае Хэльсынскае ґрупы]]. == Шасьцідзясятнікі ў філятэліі == [[Файл:Shistdesyatnyky - First day cover 2019.jpg|значак|[[Канвэрт першага дня]] Ўкраіны, прысьвячаны «Шасьцідзясятнікам», з партрэтамі [[Ала Горская|Алы Горскае]] (2019)]] 22 лістапада 2019 року «[[Укрпошта]]» ўвяла у зварот паштовую марку «Шасьцідзясятнікі. [[Іван Сьвятлічны]] (1929—1992)» (№ 1786); дызайн Васіля Васіленкі, намінал 8 грн<ref>{{Cite web|url= https://ukrposhta.ua/filatelistichnij-byuleten-5/|title= «Шістдесятники» |website=[[Укрпошта]]|publisher=https://ukrposhta.ua/|lang=uk|accessdate=2019-11-22|archiveurl= |archivedate= |deadurl=no}}</ref>. Марка гасілася [[Адмысгашэньне|штэмпелем першага дня]] ў Кіеве на мастацкім немаркіраваным канвэрце, які быў ужываны як [[канвэрт першага дня]] (КПД). На канвэрце адлюстраваны партрэт мастачкі [[Ала Горская|Алы Горскае]] (1929—1970). == Глядзіце таксама == * [[Рух супраціву]] * [[Музэй шасьцідзясятніцтва]] * [[Здушанае адраджэньне]] * [[Праваабарончы рух ва УССР]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Бажан О.'' [http://www.history.org.ua/?termin=shistdesjatnytstvo Шістдесятництво] // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя гісторыі Ўкраіны|10|641}} * ''О. Бажан''. [https://archive.org/stream/Politychna#page/n783/mode/2up «Шістдесятництво»] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— с.784 ISBN 978-966-611-818-2 * {{Літаратура/Малы слоўнік гісторыі Ўкраіны}} * ''Кошелівець І.'' [https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_10_Kh_Ya#page/n249/mode/2up Шестидесятники] // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя ўкраіназнаўства}} * ''Кошелівець І.'' Панорама найновішої літератури в УРСР.&nbsp;— Мюнхен, 1963, 1974 * ''Кошелівець І.'' Сучасна література в УРСР.&nbsp;— Мюнхен, 1964 * ''Кравців Б.'' «Велика ведмедиця» і «Гончі пси». // Сучасність, ч. 2, 1962 * ''Кравців Б.'' Шістдесят поетів шістдесятих років.&nbsp;— Мюнхен, 1967 * La nouvelle vague littéraire en Ukraine (Textes recueillis et présentés par Myroslawa Maslow).&nbsp;— Париж, 1967. * ''Касьянов Г. В.'' [http://history.org.ua/LiberUA/5-325-00704-1/5-325-00704-1.pdf Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960—1980-х рр.]&nbsp;— К., 1995; * ''Баран В.'' Україна у 1950—1960-х рр.&nbsp;— Львів, 1996. * ''Бажан О. Г.'' Переслідування інакодумства в центральній Україні у 60-80-х рр. // [http://chtyvo.org.ua/authors/Istoriia_Ukrainy_Malovidomi_imena_podii_fakty/Vypusk_01/ Історія України. Маловідомі імена, події, факти.&nbsp;— 1996.&nbsp;— Вип. 1.]&nbsp;— С. 422. * ''Дроздовський Д. І.'' Код майбутнього. Філософія українського шістдесятництва: монографія.&nbsp;— К.: Видавничий дім «Всесвіт», 2006. * [https://web.archive.org/web/20150715221514/http://ivan-kovalenko.info/pro-ivana-kovalenka/biografia/420-sergy-blokn-marya-kirilenko.html Шістдесятник Іван Коваленко: Біогр. нарис] // Україна ХХ ст.: культура, ідеологія, політика: Збірник статей. Вип. 7. К., 2004. С. 422—443. Підп.: [[Сяргей Белаконь|Сергій Білокінь]], Марія Кириленко (Коваленко)] * Український публіцист, шістдесятник ''[[Сьцяпан Кажумяка|Степан Кожум’яка]]'' в боротьбі за культурно-духовні і політичні права українського народу // [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/uk/2/2c/Звернення_Степана_Кожум'яки_до_Спілки_письменників._1968_рік.djvu Відкритий лист С.&nbsp;Д.&nbsp;Кожум’яки до Спілки письменників України щодо становища української мови, літератури, культури у середині 1960-х років].&nbsp;— 1968.&nbsp;— 22 серп. * ''[[Раман Карагодзкі|Корогодський Р.]]'' Брама світла. Шістдесятники / Упоряд. М.Коцюбинська, Н.Кучер, О.Сінченко.- К.: Вид-во [[Український католицький університет|Українського католицького університету]], 2009.- 655 с ISBN 978-966-8197-47-5 * [http://zbruc.eu/node/15046 ''Юлія Овсяник''. Львівська Касандра // Збруч, 05.11.2013] * [http://maidan.org.ua/2013/03/oleksij-zaretskyj-shistdesyatnytstvo/ Зарецький О. Шістдесятництво] * Алла Горська. Червона тінь калини. Листи, спогади, статті / Ред. та упор. О.Зарецького, М.Маричевського.&nbsp;— Київ, Спалах.&nbsp;— 1996.&nbsp;— 240 с. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Новая гісторыя Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Хрушчоўская адліга]] [[Катэгорыя:Эпоха застою]] 97bgtwz0wdpn0tntfxusgy8m9wfjon2 10 264575 2676439 2675580 2026-06-27T07:10:34Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2676439 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.soccerway.com/belarus/vysshaya-liga/#/S2JsqqzJ/standings/overall/ Soccerway] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 чэрвеня 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=DMI, MAX, HOM, ISL, TAZ, NIO, FCM, ARS, DBR, SLA, VIC, BAR, BSH, BAT, DNE, NAF <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_DMI=9 | нічыі_DMI=2 |паразы_DMI=1 |мз_DMI=22 |мп_DMI=11 |перамогі_MAX=7 | нічыі_MAX=4 |паразы_MAX=1 |мз_MAX=24 |мп_MAX=10 |перамогі_HOM=6 | нічыі_HOM=4 |паразы_HOM=3 |мз_HOM=19 |мп_HOM=12 |перамогі_ISL=6 | нічыі_ISL=4 |паразы_ISL=2 |мз_ISL=18 |мп_ISL=10 |перамогі_TAZ=5 | нічыі_TAZ=5 |паразы_TAZ=2 |мз_TAZ=20 |мп_TAZ=10 |перамогі_NIO=6 | нічыі_NIO=2 |паразы_NIO=4 |мз_NIO=15 |мп_NIO=11 |перамогі_FCM=5 | нічыі_FCM=3 |паразы_FCM=4 |мз_FCM=19 |мп_FCM=16 |перамогі_ARS=4 | нічыі_ARS=6 |паразы_ARS=3 |мз_ARS=17 |мп_ARS=18 |перамогі_DBR=5 | нічыі_DBR=2 |паразы_DBR=5 |мз_DBR=16 |мп_DBR=12 |перамогі_SLA=3 | нічыі_SLA=6 |паразы_SLA=4 |мз_SLA=11 |мп_SLA=14 |перамогі_VIC=3 | нічыі_VIC=4 |паразы_VIC=5 |мз_VIC=11 |мп_VIC=15 |перамогі_BAR=3 | нічыі_BAR=3 |паразы_BAR=7 |мз_BAR=13 |мп_BAR=25 |перамогі_BSH=3 | нічыі_BSH=1 |паразы_BSH=8 |мз_BSH=12 |мп_BSH=21 |перамогі_BAT=1 | нічыі_BAT=6 |паразы_BAT=5 |мз_BAT=9 |мп_BAT=13 |перамогі_DNE=1 | нічыі_DNE=5 |паразы_DNE=6 |мз_DNE=9 |мп_DNE=19 |перамогі_NAF=1 | нічыі_NAF=3 |паразы_NAF=8 |мз_NAF=7 |мп_NAF=25 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]] |назва_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]] |назва_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] |назва_BSH=[[Белшына Бабруйск|Белшына]] |назва_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] |назва_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]] |назва_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дняпро]] |назва_DBR=[[Дынама Берасьце]] |назва_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] |назва_ISL=[[Іслач Менскі раён|Іслач]] |назва_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Менск]] |назва_MAX=[[МЛ Віцебск]] |назва_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]] |назва_NIO=[[Нёман Горадня|Нёман]] |назва_SLA=[[Славія Мазыр|Славія]] |назва_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL1Q |вынік2=ECL1Q |вынік14=RPO |вынік15=REL |вынік16=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CL1Q=green2|тэкст_CL1Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ECL1Q=yellow1 |тэкст_ECL1Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу }}</onlyinclude> qcsd5yu0i27g7pe2onx2alo63qickzy 10 265448 2676440 2675582 2026-06-27T07:10:35Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2676440 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.soccerway.com/belarus/vysshaya-liga/#/S2JsqqzJ/standings/overall/ Soccerway] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ARS, BAR, BAT, BSH, VIC, HOM, DNE, DBR, DMI, ISL, FCM, MAX, NAF, NIO, SLA, TAZ |скарачэньне_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арс]] |скарачэньне_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Бар]] |скарачэньне_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТ]] |скарачэньне_BSH=[[Белшына Бабруйск|Бел]] |скарачэньне_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віц]] |скарачэньне_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гом]] |скарачэньне_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дня]] |скарачэньне_DBR=[[Дынама Берасьце|ДБр]] |скарачэньне_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|ДМн]] |скарачэньне_ISL=[[Іслач Менскі раён|Ісл]] |скарачэньне_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Мен]] |скарачэньне_MAX=[[МЛ Віцебск|МЛ]] |скарачэньне_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Наф]] |скарачэньне_NIO=[[Нёман Горадня|Нём]] |скарачэньне_SLA=[[Славія Мазыр|Сла]] |скарачэньне_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тар]] |назва_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]] |назва_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]] |назва_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] |назва_BSH=[[Белшына Бабруйск|Белшына]] |назва_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] |назва_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]] |назва_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дня]] |назва_DBR=[[Дынама Берасьце]] |назва_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] |назва_ISL=[[Іслач Менскі раён|Іслач]] |назва_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Менск]] |назва_MAX=[[МЛ Віцебск]] |назва_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]] |назва_NIO=[[Нёман Горадня|Нёман]] |назва_SLA=[[Славія Мазыр|Славія]] |назва_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 чэрвеня 2026 |матч_ARS_BAR= |матч_ARS_BAT= |матч_ARS_BSH=2:0 |матч_ARS_DBR= |матч_ARS_DMI=0:1 |матч_ARS_DNE= |матч_ARS_FCM= |матч_ARS_HOM=1:1 |матч_ARS_ISL=2:2 |матч_ARS_MAX=0:3 |матч_ARS_NAF=2:0 |матч_ARS_NIO= |матч_ARS_SLA= |матч_ARS_TAZ= |матч_ARS_VIC= |матч_BAR_ARS=1:1 |матч_BAR_BAT= |матч_BAR_BSH= |матч_BAR_DBR= |матч_BAR_DMI=2:3 |матч_BAR_DNE= |матч_BAR_FCM=2:1 |матч_BAR_HOM= |матч_BAR_ISL= |матч_BAR_MAX=0:4 |матч_BAR_NAF= |матч_BAR_NIO=1:2 |матч_BAR_SLA=1:1 |матч_BAR_TAZ= |матч_BAR_VIC= |матч_BAT_ARS=2:3 |матч_BAT_BAR=3:0 |матч_BAT_BSH= |матч_BAT_DBR=0:3 |матч_BAT_DMI=0:0 |матч_BAT_DNE=1:1 |матч_BAT_FCM= |матч_BAT_HOM= |матч_BAT_ISL= |матч_BAT_MAX=1:2 |матч_BAT_NAF= |матч_BAT_NIO= |матч_BAT_SLA= |матч_BAT_TAZ= |матч_BAT_VIC= |матч_BSH_ARS= |матч_BSH_BAR= |матч_BSH_BAT=1:1 |матч_BSH_DBR=1:0 |матч_BSH_DMI= |матч_BSH_DNE=1:2 |матч_BSH_FCM= |матч_BSH_HOM=0:2 |матч_BSH_ISL= |матч_BSH_MAX= |матч_BSH_NAF=5:1 |матч_BSH_NIO= |матч_BSH_SLA= |матч_BSH_TAZ=0:2 |матч_BSH_VIC=1:0 |матч_DBR_ARS=3:0 |матч_DBR_BAR=3:0 |матч_DBR_BAT= |матч_DBR_BSH= |матч_DBR_DMI=1:2 |матч_DBR_DNE= |матч_DBR_FCM= |матч_DBR_HOM= |матч_DBR_ISL= |матч_DBR_MAX= |матч_DBR_NAF= |матч_DBR_NIO=1:3 |матч_DBR_SLA= |матч_DBR_TAZ=0:2 |матч_DBR_VIC= |матч_DMI_ARS= |матч_DMI_BAR= |матч_DMI_BAT= |матч_DMI_BSH=2:0 |матч_DMI_DBR= |матч_DMI_DNE=3:1 |матч_DMI_FCM= |матч_DMI_HOM=2:1 |матч_DMI_ISL=1:1 |матч_DMI_MAX=2:3 |матч_DMI_NAF= |матч_DMI_NIO= |матч_DMI_SLA= |матч_DMI_TAZ= |матч_DMI_VIC= |матч_DNE_ARS=0:1 |матч_DNE_BAR=0:0 |матч_DNE_BAT= |матч_DNE_BSH= |матч_DNE_DBR=1:1 |матч_DNE_DMI= |матч_DNE_FCM= |матч_DNE_HOM= |матч_DNE_ISL= |матч_DNE_MAX= |матч_DNE_NAF= |матч_DNE_NIO= |матч_DNE_SLA=0:1 |матч_DNE_TAZ=2:2 |матч_DNE_VIC= |матч_FCM_ARS=1:1 |матч_FCM_BAR= |матч_FCM_BAT=1:0 |матч_FCM_BSH=5:1 |матч_FCM_DBR= |матч_FCM_DMI= |матч_FCM_DNE= |матч_FCM_HOM=2:0 |матч_FCM_ISL=1:1 |матч_FCM_MAX=2:2 |матч_FCM_NAF=4:2 |матч_FCM_NIO=0:1 |матч_FCM_SLA= |матч_FCM_TAZ= |матч_FCM_VIC= |матч_HOM_ARS= |матч_HOM_BAR=2:3 |матч_HOM_BAT= |матч_HOM_BSH= |матч_HOM_DBR=2:1 |матч_HOM_DMI= |матч_HOM_DNE=2:0 |матч_HOM_FCM= |матч_HOM_ISL=2:0 |матч_HOM_MAX= |матч_HOM_NAF= |матч_HOM_NIO= |матч_HOM_SLA=3:1 |матч_HOM_TAZ=1:1 |матч_HOM_VIC= |матч_ISL_ARS= |матч_ISL_BAR=2:0 |матч_ISL_BAT= |матч_ISL_BSH= |матч_ISL_DBR=0:1 |матч_ISL_DMI= |матч_ISL_DNE=2:1 |матч_ISL_FCM= |матч_ISL_HOM= |матч_ISL_MAX= |матч_ISL_NAF=3:1 |матч_ISL_NIO= |матч_ISL_SLA= |матч_ISL_TAZ= |матч_ISL_VIC=3:0 |матч_MAX_ARS= |матч_MAX_BAR= |матч_MAX_BAT= |матч_MAX_BSH= |матч_MAX_DBR=0:0 |матч_MAX_DMI= |матч_MAX_DNE=5:1 |матч_MAX_FCM= |матч_MAX_HOM=0:0 |матч_MAX_ISL=1:1 |матч_MAX_NAF= |матч_MAX_NIO= |матч_MAX_SLA= |матч_MAX_TAZ= |матч_MAX_VIC=1:2 |матч_NAF_ARS= |матч_NAF_BAR=1:0 |матч_NAF_BAT=0:0 |матч_NAF_BSH= |матч_NAF_DBR= |матч_NAF_DMI= |матч_NAF_DNE=0:0 |матч_NAF_FCM= |матч_NAF_HOM=0:2 |матч_NAF_ISL= |матч_NAF_MAX= |матч_NAF_NIO= |матч_NAF_SLA=0:1 |матч_NAF_TAZ=0:4 |матч_NAF_VIC=1:1 |матч_NIO_ARS= |матч_NIO_BAR= |матч_NIO_BAT=0:0 |матч_NIO_BSH=2:1 |матч_NIO_DBR= |матч_NIO_DMI=1:3 |матч_NIO_DNE= |матч_NIO_FCM= |матч_NIO_HOM= |матч_NIO_ISL=0:1 |матч_NIO_MAX=1:2 |матч_NIO_NAF=3:1 |матч_NIO_SLA= |матч_NIO_TAZ= |матч_NIO_VIC=2:0 |матч_SLA_ARS=1:1 |матч_SLA_BAR= |матч_SLA_BAT=1:1 |матч_SLA_BSH=2:1 |матч_SLA_DBR= |матч_SLA_DMI=1:2 |матч_SLA_DNE= |матч_SLA_FCM=1:2 |матч_SLA_HOM= |матч_SLA_ISL=0:2 |матч_SLA_MAX= |матч_SLA_NAF= |матч_SLA_NIO=0:0 |матч_SLA_TAZ= |матч_SLA_VIC= |матч_TAZ_ARS=3:3 |матч_TAZ_BAR= |матч_TAZ_BAT= |матч_TAZ_BSH= |матч_TAZ_DBR= |матч_TAZ_DMI=0:1 |матч_TAZ_DNE= |матч_TAZ_FCM=3:0 |матч_TAZ_HOM= |матч_TAZ_ISL= |матч_TAZ_MAX=0:1 |матч_TAZ_NAF= |матч_TAZ_NIO=1:0 |матч_TAZ_SLA=1:1 |матч_TAZ_VIC=1:1 |матч_VIC_ARS= |матч_VIC_BAR=2:3 |матч_VIC_BAT=1:0 |матч_VIC_BSH= |матч_VIC_DBR=1:2 |матч_VIC_DMI= |матч_VIC_DNE= |матч_VIC_FCM=2:0 |матч_VIC_HOM=1:1 |матч_VIC_ISL= |матч_VIC_MAX= |матч_VIC_NAF= |матч_VIC_NIO= |матч_VIC_SLA=0:0 |матч_VIC_TAZ= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} b1ltkjk1klmch4419sipw08e6kfluaj 0 273649 2676415 2430220 2026-06-27T03:16:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676415 wikitext text/x-wiki '''Эраты́ў''' ({{мова-la|errativus}}, ад ''errare''&nbsp;— «памыляцца») ці '''какагра́фія'''<ref>''Чудинов А. Н.'' Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка.&nbsp;— СПб.: Издание В. И. Губинского, 1910.{{ref-ru}}</ref><ref>''Грона, Н.'' (2011). [https://web.archive.org/web/20210810122701/http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:VC9-4ZxgwTIJ:scholar.google.com Створення методичного конструктора з орфографії в процесі підготовки майбутнього вчителя початкової школи]. 37. Психолого-педагогічні проблеми сільської школи. с. 3. <blockquote>Хотілося б звернути увагу на термін «какографія». Какографія (неправильне написання).</blockquote> Цытата з [http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:VC9-4ZxgwTIJ:scholar.google.com арыгіналу].{{ref-uk}}</ref> (ад {{мова-grc|κακός|скарочана}}&nbsp;— «дрэнны» й {{мова-grc2|γράφω}}&nbsp;— «пішу»)&nbsp;— [[слова]] альбо выраз, якое было наўмысна скажонае носьбітам мовы, які валодае [[Моўная норма|моўнай нормай]], для наданьня асаблівага эфэкту<ref>{{cite book|title=On the Real Side: Laughing, Lying, and Signifying: the Underground Tradition of African-American Humor that Transformed American Culture, from Slavery to Richard Pryor|first=Mel|last=Watkins|год=1994|isbn=0-671-68982-7|url=https://books.google.com/books?id=BrNZAAAAMAAJ&q=cacography|pages=60, 62|publisher=Simon & Schuster}}</ref><ref name=pattee>{{cite book|title=A History of American Literature Since 1870|first=Fred Lewis|last=Pattee|год=1917|url=https://books.google.com/books?id=gs5ZAAAAMAAJ&dq=%22deliberate+misspelling%22&pg=PA34|page=34|isbn=9781404766174 }}</ref>; [[Сэмантыка|сэмантычны]] антонім [[Правапіс|артаграфіі]] й [[Каліграфія|каліграфіі]]<ref>{{cite book|загаловак=A Practical Grammar of French Rhetoric|first=Gabriel|last=Surenne|год=1846|url=https://books.google.com/books?id=pTQEAAAAQAAJ&dq=cacography&pg=PA150|page=150}}</ref>. Звычайна эратывы выкарыстоўваюць каб [[карыкатура]]ваць няпісьменных носьбітаў мовы<ref>{{cite book|title=The Literary Content of the New York Spirit of the Times, 1831—1856|first=Richard Boyd|last=Hauck|url=https://books.google.com/books?id=uws_AAAAIAAJ&q=cacography|page=184|год=1965}}</ref>. == Віды эратываў == Эратывы можна падзяліць на ''першасныя'' й ''другасныя''<ref>''Лавренюк, О. А., and А. В. Фрідріх.'' (2016). Філологічні витоки: «[https://web.archive.org/web/20210810122701/http://repository.rshu.edu.ua/id/eprint/7446/1/%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%20%D0%9E.%D0%90.,%20%D0%A4%D1%80%D1%96%D0%B4%D1%80%D1%96%D1%85%20%D0%90.%D0%92..pdf Актуальні проблеми сучасної іноземної філології (спампаваць у PDF)]». Рівне: ''РІВНЕНСЬКИЙ ДЕРЖАВНИЙ ГУМАНІТАРНИЙ УНІВЕРСИТЕТ'': Факультет іноземної філології.{{ref-ua}}</ref>. Першасны эратыў скажае пісьмовую форму, прайграваючы вусную форму слова («''як чуецца, так і пішацца''»). Такі тып гістарычна выпрабаваны ў перадачы іншамоўных словаў. Другасныя эратывы звычайна ўяўляюць сабой цяжкую для вымаўленьня форму першаснага эратыву. == Выкарыстаньне == * Эратывы традыцыйна выкарыстоўваюцца ў вершаваных пасланьнях, якія вышываюць на хустках закаханых у [[Партугалія|Партугаліі]]. * Іншыя прыклады: ** «[[Mortal Kombat]]», сэрыя кампутарных гульняў, выкарыстоўвае памылковае напісаньне слова ''combat'' (з {{мова-en|бітва|скарочана}}); ** «[[Kamelot]]», амэрыканскі рок-гурт, выкарыстоўвае няправільнае напісаньне слова ''Camelot''; ** «[[Akella]]», кампанія па вытворчасьці кампутарных гульняў, выкарыстоўвае скажонае імя ваўка ''Акелы'' з «Кнігі джунгляў» Рэдʼярда Кіплінга; ** «[[Blu-Ray]]» выкарыстоўвае памылковую артаграфію словы ''blue'' (з {{мова-en|«блакітны, сіні»|скарочана}}), каб зарэгістраваць сваю гандлёвую марку. == Глядзіце таксама == * [[Агнонім]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Бруско, Г.'' [http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:blkI2za9iScJ:scholar.google.com Жанри франкомовної інтернет-комунікації]. (PDF) // Південний архів. Філологічні науки.&nbsp;— 2018.&nbsp;— С. 2. Архівовано з джерела 10 серпня 2021. Процитовано 10 серпня 2021.: «…навмисне викривленнямовної норми, інакше кажучи, ератизація (в англомовній лінгвістиці − какографія), є порівняно новим явищемінтернет-комунікації, коли під впливом неформальної побутової комунікації відбувається зумисне викривленняорфографічних норм у комунікативному просторі мережі Інтернет.».{{ref-ua}} * ''Вітюк, В. В.'' [http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:qHXfjW2mvkIJ:scholar.google.com Робота над словниковими словами у першому класі]. (PDF) // Оновлення змісту, форм та методів навчання і виховання в закладах освіти.&nbsp;— 2017.&nbsp;— С. 3. Архівовано з джерела 10 серпня 2021. Процитовано 10 серпня 2021.: «Одним із нестандартних прийомів роботи над словниковими словами є какографія. Какографія (з грец. kakos&nbsp;— «поганий», grapho&nbsp;— «пишу»)&nbsp;— навмисно помилкові написання…».{{ref-ua}} * [https://web.archive.org/web/20060227092136/http://speakrus.ru/gg/microprosa_erratica-1.htm Гасан Гусейнов «Берлога веблога». Введение в эрратическую семантику] // «Говорим по-русски», март 2005.{{ref-ru}} * [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2006/2/vas21.html Андрей Василевский, Павел Крючков. Периодика] // «Новый мир» 2006, №&nbsp;2{{ref-ru}} * [http://postnauka.ru/video/3379 Эрратическая семантика: рассказывает филолог Гасан Гусейнов] («ПостНаука», 29.07.2012){{ref-ru}} [[Катэгорыя:Лексыкалёгія]] [[Катэгорыя:Гумар]] [[Катэгорыя:Наратыўныя тэхнікі]] [[Катэгорыя:Моўныя гульні]] b8awkxa02sllxsbs8da6jiwfku2953r 0 281531 2676376 2500879 2026-06-26T20:43:55Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2676376 wikitext text/x-wiki {{Кампанія|назва=Жылет|арыгінальная_назва=Gillette|лягатып=Gillette.svg|тып=публічная кампанія|выява=[[1901 год|1901]] год|заснавальнікі=[[Кінг Жылет]]|разьмяшчэньне=[[ЗША]], [[Масачусэтс]], [[Бостан]]|прадукцыя=бясьпечныя брытвавыя станкі й аксэсуары|дэвіз=The Best a Man Can Get|сайт=gillette.com}} '''Gillette''' (''«Жыле́т»'', {{мова-en|Gillette}}) — амэрыканьскі [[брэнд]] трансьнацыянальнай карпарацыі [[Procter & Gamble]] (P&G), які вырабляе [[Прылада для галеньня|бясьпечныя брытвы]] й іншыя [[Сродкі гігіены|сродкі асабістай гігіены]], уключаючы сродкі для [[Галеньне|галеньня]]. Разьмешчаная ў [[Бостан|Бостане]], штаце [[Масачусэтс]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], яна належала '''The Gillette Company''', пастаўшчыку прадуктаў пад рознымі брэндамі, пакуль гэтая кампанія не аб'ядналася з P&G у 2005 годзе. Кампанія Gillette была заснавана [[Кінг Кэмп Жылет|Кінгам Жылетам]] у 1901 годзе як [[Прамысловая вытворчасьць|вытворца]] бясьпечных брытваў<ref name=":12">{{Cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2003/04/01/341005/|title=Gillette in His Early Days the Inventor of the Razor and the Company He Build Survived Many Close Shaves with Financial Ruin. But His Fame Never Translated into a Personal Fortune|date=April 1, 2003|website=money.cnn.com|access-date=2019-10-23|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125151215/https://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2003/04/01/341005/|url-status=live}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Колмана Моклера-малодшага ў якасьці генэральнага дырэктара з 1975 па 1991 гады<ref name="Fowler">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/26/obituaries/colman-m-mockler-jr-dies-at-61-gillette-s-top-executive-since-70-s.html|title=Colman M. Mockler Jr. Dies at 61, Gillette's Top Executive Since 70's|last=Fowler|first=Glenn|date=1991-01-26|work=The New York Times|access-date=2019-09-18|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904111210/https://www.nytimes.com/1991/01/26/obituaries/colman-m-mockler-jr-dies-at-61-gillette-s-top-executive-since-70-s.html|url-status=live}}</ref> кампанія была аб'ектам шматлікіх спроб [[Паглынаньне|паглынаньня]] з боку [[Рональд Оўэн Пэрэльман|Рональда Пэрэльмана]]<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1991/01/25/Gillette-chairman-dies-of-heart-attack/8480664779600/|title=Gillette chairman dies of heart attack|website=UPI|language=en|access-date=2019-09-18|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809043556/https://www.upi.com/Archives/1991/01/25/Gillette-chairman-dies-of-heart-attack/8480664779600/|url-status=live}}</ref> й Coniston Partners<ref name="Fowler"/>. У студзені 2005 году Procter & Gamble абвясьціла аб плянах зьліцьця з кампаніяй Gillette<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/procter-gamble-acquires-gillette/|title=Procter & Gamble Acquires Gillette|website=www.cbsnews.com|date=28 January 2005|language=en-US|access-date=2019-09-18|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803084556/https://www.cbsnews.com/news/procter-gamble-acquires-gillette/|url-status=live}}</ref>. Актывы кампаніі Gіllette былі ўключаны ў падразьдзяленьне P&G, вядомае як Global Gіllette. У ліпені 2007 году Global Gіllette была ліквідавана й уключана ў склад двух іншых асноўных падразьдзяленьняў Procter & Gamble, Procter & Gamble Beauty і Procter & Gamble Household Care.<ref>{{cite web|title=P&G 2007 Annual Report|url=https://s1.q4cdn.com/695946674/files/doc_financials/2007/96465dd0-087a-83bb-cf05-acf65bc36b2a.pdf|publisher=Procter & Gamble|access-date=10 November 2023|pages=32-33|date=23 August 2007|quote=The businesses that previously comprised the Gillette GBU will now be included within the Beauty and Household Care GBUs.}}</ref> Брэнды й прадукты Gіllette былі падзелены паміж імі адпаведна. Цэнтар дасьледаваньняў і распрацовак Gіllette у Бостане, штат Масачусэтс, і вытворчы цэнтар Gіllette South Boston (вядомы як «Gіllette World Shavіng Headquarters») усё яшчэ існуюць як функцыянальныя працоўныя месцы пад брэндам Gіllette, які належыць Procter & Gamble<ref name=":0">{{cite web|url=http://news.gillette.com/about/history|title=Gillette history|website=gillette.com|access-date=August 22, 2014|archive-date=August 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804033554/https://news.gillette.com/about/history|url-status=dead}}</ref>. Даччыныя кампаніі Gіllette [[Braun GmbH|Braun]] і [[Oral-B]], сярод іншых, таксама былі захаваны P&G. == Крыніцы == m1nk7sspls5slkd9x0jocbjtle4wzk4 0 299195 2676421 2638648 2026-06-27T04:43:02Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676421 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Юго́ Экітыке́''' ({{мова-fr|Hugo Ekitiké}}; {{Н}} 20 чэрвеня 2002 году) — [[Францыя|францускі]] футбаліст, нападнік ангельскага клюбу «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]» і [[зборная Францыі па футболе|нацыянальнай зборнай Францыі]]. == Кар’ера == === Клюбная === 12 ліпеня 2020 году футбаліст склаў свой першы прафэсійны кантракт з «[[Рэймс (футбольны клюб)|Рэймсам]]»<ref>[https://www.stade-de-reims.com/premier-contrat-pro-pour-hugo-ekitike/ «Premier contrat pro pour Hugo Ekitike!»]. Stade de Reims.</ref>. Дэбютаваў у асноўнай камандзе 17 кастрычніка ў матчы [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе|Лігі 1]] супраць «[[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’яну]]», які скончыўся паразай ягонай каманды зь лікам 3:1. 29 студзеня 2021 году Экітыке далучыўся да клюбу дацкай [[Супэрліга чэмпіянату Даніі па футболе|Супэрлігі]] «[[Вайле (футбольны клюб)|Вайле]]» на правах арэнды да канца сэзону<ref>[https://web.archive.org/web/20211031040431/https://vejle-boldklub.dk/vejle-boldklub-forstaerker-sig-med-ligue-1-talent/ «Vejle Boldklub forstærker sig med Ligue 1-talent»]. Vejle Boldklub.</ref>. Па вяртаньні замацаваўся ў камандзе. У студзені 2022 году стала вядома, што француз адхіліў прапанову ад ангельскага клюбу «[[Ньюкасл Юнайтэд]]», а ўжо 16 ліпеня «[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]» абвесьціў аб падпісаньні Экітыке ў арэнду на ўвесь сэзон з правам выкупу за, як паведамлялася, 35 мільёнаў эўра ўлучна з бонусамі<ref>[https://en.psg.fr/teams/first-team/content/hugo-ekitike-signs-with-paris-saint-germain-psg-paris-saint-germain-mercato-hugo-ekitike «Hugo Ekitiké signs with Paris Saint-Germain»]. Paris Saint-Germain FC.</ref>. Паводле некалькіх крыніцаў, правы выкупу ў пагадненьні было абавязковым<ref>Aouna, Santi (16.07.2022). [https://www.footmercato.net/amp6447250774907733292-option-dachat-obligatoire-pour-hugo-ekitike «PSG: option d’achat obligatoire pour Hugo Ekitike»]. Foot Mercato.</ref>. У парыскім клюбе ня здолеў даць рады, у выніку чаго 1 лютага 2024 году гулец умовіўся з клюбам [[Бундэсьліга|Бундэсьлігі]] «[[Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахтам]]», куды трапіў на правах арэнды да канца сэзону з правам выкупу<ref>[https://en.eintracht.de/news/eintracht-frankfurt-verpflichtet-hugo-ekitike-156461 «Eintracht Frankfurt sign Hugo Ekitiké»]. Eintracht Frankfurt.</ref>. Праз два дні ён дэбютаваў у матчы супраць «[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльну]]», зьявіўшыся на замену. 19 красавіка ён пацэліў свой першы гол за клюб у хатнім матчы супраць «[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбургу]]», які завяршыўся перамогай франкфуртцаў зь лікам 3:1<ref>[https://web.archive.org/web/20240428015730/https://www.ctpost.com/sports/article/psg-loanee-ekitike-scores-winner-as-eintracht-19412582.php «PSG loanee Ekitiké scores winner as Eintracht Frankfurt beats Augsburg»]. Connecticut Post.</ref>. 26 красавіка была актываваная магчымасьць куплі Экітыке з арэнды, за што немцы выклалі 16,5 мільёнаў эўра. Да канца [[Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе 2024—2025 гадоў|сэзону 2024—2025 гадоў]] нападнік адзначыўся 15-ю галамі ў 33 матчах лігі. Клюб заняў трэці радок, забясьпечыўшы сабе месца ў Лізе чэмпіёнаў на наступны сэзон. Па заканчэньні кампаніі Экітыке быў улучаны ў склад сымбалічнай зборнай сэзону ў Бундэсьлізе<ref>[https://web.archive.org/web/20250721103243/https://www.nytimes.com/athletic/6504128/2025/07/21/hugo-ekitike-liverpool-transfer-latest/ «Liverpool agree Hugo Ekitike deal with Eintracht Frankfurt»]. The Athletic.</ref>. 23 ліпеня 2025 году француз падпісаў кантракт з ангельскім «[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпулам]]», які выдаткаваў на куплю спартоўца да 95 мільёнаў эўра. Паводле зьвестак, «Ньюкасл Юнайтэд» таксама прапаноўваў за Экітыке 75 мільёнаў эўра, што паўтараў іхную парапанову ў 2022 годзе, але нападнік даў зразумець, што аддае перавагу «Лівэрпулу»<ref>[https://web.archive.org/web/20250719213341/https://www.nytimes.com/athletic/6499475/2025/07/19/hugo-ekitike-liverpool-transfer/ «Liverpool reach outline of agreement with Frankfurt over Hugo Ekitike transfer»]. The Athletic.</ref>. Экітыке склаў шасьцігадовы кантракт. 15 жніўня ён дэбютаваў і адразу правёў гол у дэбютным матчы Прэм’ер-лігі ў пераможным матчы супраць «[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмуту]]», які скончыўся зь лікам 4:2. === Міжнародная === Праз сваё паходжаньне нападнік меў мажлівасьць бараніць колеры [[Зборная Камэруну па футболе|зборнай Камэруну]], але яшчэ ў юнацтве абраў Францыю. 31 жніўня 2025 году атрымаў свой першы выклік у [[Зборная Францыі па футболе|зборную Францыі]], замяніўшы траўмаванага [[Раян Шэркі|Раяна Шэркі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20250910093315/https://www.fff.fr/article/15202-cherki-remplace-par-ekitike.html «Cherki remplacé par Ekitiké»]. French Football Federation.</ref>. Дэбютаваў у асноўным складзе 5 верасьня, выйшаўшы на замену прыкладна за дзесяць хвілінаў да канца адборачнага матчу [[чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году|чэмпіянату сьвету 2026 году]] супраць [[Зборная Ўкраіны па футболе|зборнай Украіны]], які завяршыўся перамогай французаў зь лікам 2:0<ref>Mukherjee, Soham (5.09.2025). [https://www.goal.com/en/lists/france-win-ousmane-dembele-hamstring-injury-hugo-ekitike-international-debut-ukraine-win/blt69d30b52e7a5ba0c «France win but at a cost! Ousmane Dembele hobbles off with hamstring injury as Hugo Ekitike makes international debut in Ukraine win»]. Goal.</ref>. == Дасягненьні == '''«Пары Сэн-Жэрмэн»''': * [[Чэмпіянат Францыі па футболе|Чэмпіён Францыі]]: 2023, 2024 == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} {{Склад ФК Лівэрпул}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Экітыке, Юго}} [[Катэгорыя:Францускія футбалісты]] mswuohe3ehgdkax5m6f59papjmq4c2p 0 299822 2676396 2673078 2026-06-26T23:14:26Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676396 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «ГАЗ ГАЗель» |выява = [[Файл:Tscheljabinsk-Marschrut-Taxi-3.jpg|300пкс]] |вытворца = [[Горкаўскі аўтамабільны завод]] |вядомы як = |гады = [[1994]]–present |зборка = |папярэднік = [[РАФ-2203]] |наступнік = [[ГАЗель-NEXT]] |кляса = LCV |тып кузаву = тэнт, фургон, шасі |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, чатырохступеневая |прывад = пярэднематорнае, заднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |падобныя = '''ГАЗель Cargo Van (1994-1999):'''<br/>[[FSC Lublin|1994-1999 FSC Lublin High-Roof Long Wheelbase Cargo Van]]<br/>[[ЗІЛ-5301|1995-1998 ЗИЛ-5301CC]]<br/>[[УАЗ-452|1994-1999 УАЗ-452 Cargo Van]]<br/>'''ГАЗель minibus (1994-1999):'''<br/>[[FSC Lublin|1994-1999 FSC Lublin High-Roof Long Wheelbase Minibus]]<br/>[[ЗІЛ-5301|1995-1999 ЗИЛ-325010]]<br/>[[УАЗ-452|1994-1999 УАЗ-452 minibus]]<br/>'''3302 2-door standard cab (1994-1999):'''<br/>[[Hyundai Porter|1993–1996 Hyundai Porter 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br />[[FSC Lublin|1994-1999 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br/>[[ЗІЛ-5301|1995-1999 ЗИЛ-5301 2-door standard cab dual rear wheel truck]] <br/>[[УАЗ-452|1994-1999 УАЗ-3303 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br/>'''330232 Газель Фермер (1994-1999):'''<br/>[[Hyundai Porter|1993-1996 Hyundai Porter 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br />[[FSC Lublin|1993-1998 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br/>[[ЗІЛ-5301|1995-1998 ЗИЛ-5301 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br/>[[УАЗ-452|1994-1998 УАЗ-390945 Фермер dual rear wheel truck]]<br/>'''ГАЗель Cargo Van (1999-2002):'''<br/>[[FSC Lublin|1999-2002 FSC Lublin High-Roof Long Wheelbase Cargo Van]]<br/>[[ЗІЛ-5301|1999-2002 ЗИЛ-5301CC]]<br/>[[УАЗ-452|1999-2002 УАЗ-452 Cargo Van]]<br/>'''ГАЗель minibus (1999-2002):'''<br/>[[FSC Lublin|1999-2002 FSC Lublin High-Roof Long Wheelbase Minibus]]<br/>[[ЗІЛ-5301|1999-2002 ЗИЛ-325010]]<br/>[[УАЗ-452|1999-2002 УАЗ-452 minibus]]<br/>'''3302 2-door standard cab (1999-2002):'''<br/>[[Hyundai Porter|1996–2004 Hyundai Porter 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br />[[FSC Lublin|1999-2002 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br/>[[ЗІЛ-5301|1999-2002 ЗИЛ-5301 2-door standard cab dual rear wheel truck]] <br/>[[УАЗ-452|1999-2002 УАЗ-3303 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br/>'''330232 Газель Фермер (1999-2002):'''<br/>[[Hyundai Porter|1996–2004 Hyundai Porter 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br />[[FSC Lublin|1999-2002 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br/>[[ЗІЛ-5301|1999-2002 ЗИЛ-5301 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br/>[[УАЗ-452|1999-2002 УАЗ-390945 Фермер dual rear wheel truck]]<br/>'''ГАЗель Cargo Van (2003-2010):'''<br/>[[FSC Lublin|2003-2007 FSC Lublin High-Roof Long Wheelbase Cargo Van]]<br/>[[ЗІЛ-5301|2003-2010 ЗИЛ-5301CC]]<br/>[[УАЗ-452|2003-2010 УАЗ-452 Cargo Van]]<br/>'''ГАЗель minibus (2003-2010):'''<br/>[[FSC Lublin|2003-2007 FSC Lublin High-Roof Long Wheelbase Minibus]]<br/>[[ЗІЛ-5301|2003-2010 ЗИЛ-325010]]<br/>[[УАЗ-452|2003-2010 УАЗ-452 minibus]]<br/>'''3302 2-door standard cab (2003-2010):'''<br/>[[Foton Aumark|Foton Aumark FL 2800 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br />[[FSC Lublin|2003-2007 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br/>[[ЗІЛ-5301|ЗИЛ-5301 2-door standard cab dual rear wheel truck]] <br/>[[УАЗ-452|2003-2010 УАЗ-3303 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br/>'''330232 Газель Фермер (2003-2010):'''<br/>[[Foton Aumark|Foton Aumark FL 2800 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br />[[FSC Lublin|2003-2007 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br/>[[ЗІЛ-5301|2003-2010 ЗИЛ-5301 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br/>[[УАЗ-452|2003-2010 УАЗ-390945 Фермер dual rear wheel truck]]<br/>'''ГАЗель Бизнес Cargo Van:'''<br/>[[FSC Lublin|2011–2013 DZT Pasagon High-Roof Long Wheelbase Cargo Van]]<br/>[[ЗІЛ-5301|2011–2014 ЗИЛ-5301CC]]<br/>[[УАЗ-452|2011–2013 УАЗ-452 Cargo Van]]<br/>'''ГАЗель Бизнес minibus:'''<br/>[[FSC Lublin|2011–2013 DZT Pasagon High-Roof Long Wheelbase Minibus]]<br/>[[ЗІЛ-5301|2011–2014 ЗИЛ-325010]]<br/>[[УАЗ-452|2011–2013 УАЗ-452 minibus]]<br/>'''ГАЗель Бизнес 3302 2-door standard cab:'''<br/>[[Foton Aumark|Foton Aumark FL 2800 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br />[[FSC Lublin|2011–2013 DZT Pasagon 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 2-door standard cab]]<br/>[[ЗІЛ-5301|2011–2014 ЗИЛ-5301 2-door standard cab dual rear wheel truck]] <br/>[[УАЗ-452|2011–2013 УАЗ-3303 2-door standard cab dual rear wheel truck]]<br/>'''ГАЗель Бизнес (33023-288):'''<br/>[[Foton Aumark|Foton Aumark FL 2800 4-door double cab]]<br />[[FSC Lublin|2011–2013 DZT Pasagon 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 4-door double cab dual rear wheel truck]]<br/>[[ЗІЛ-5301|2011–2014 ЗИЛ-5301 4-door double cab]]<br/>[[УАЗ-452|2011–2013 УАЗ-390945 Фермер dual rear wheel truck]] |commons = }} [[ГАЗ ГАЗель]] (руск. ГАЗе́ль) — серыя лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў — пікапаў, фургонаў і мікрааўтобусаў — вытворчасці расійскага аўтавытворцы [[ГАЗ]]. На момант распаду Савецкага Саюза і пераходу да рынкавай эканомікі расійская аўтамабільная прамысловасць не выпускала запатрабаваных ЛКТВ, падобных да класа [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|1986–2000 Ford Transit]] або [[Volkswagen Transporter T4]]. «ГАЗель» мае шмат агульных дэталяў з легкавымі аўтамабілямі кампаніі (асабліва [[ГАЗ-31029]]); фактычна, мадэлі, якія выпускаліся да 1998 года, мелі такую ​​ж рашотку радыятара, а рухавікі для «Волгі» выкарыстоўваліся ў «ГАЗелі» да 2010 года. Рыжскі аўтобусны завод, які раней вырабляў мікрааўтобусы для ўсяго СССР, застаўся ў Латвіі і цяпер патрабаваў, каб яго аўтамабілі прадаваліся на цяпер ужо замежным расійскім рынку за цвёрдую валюту. Рэагуючы на ​​гэтую рынкавую магчымасць, ГАЗ хутка распрацаваў уласны лёгкі камерцыйны аўтамабіль пад назвай «ГАЗель» (назва — гэта каламбур ад «газелі»), які разам з больш лёгкай версіяй «Собаль» цяпер займае большую частку расійскага рынку фургонаў і лёгкіх грузавікоў і мае моцныя пазіцыі на рынках іншых краін СНД, лічачыся самым папулярным і паспяховым прадуктам ГАЗа, у тым ліку фургоны (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]], [[РАФ-977|РАФ-977K]], і [[РАФ-2203|РАФ-2203 cargo van]]), мікрааўтобусы (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]], [[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]], і [[РАФ-2203|РАФ-2203 4-door minibus]]), грузавікі з адной кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, FWD Model B Chassis Truck, [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1934-1936 Sentinel S4 Steam Lorry]], [[International Harvester D-Series (1937-1940)|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo 950 extended cab chassis truck]], [[Borgward B 611|Borgward B 622 2-Door Single Cab Chassis Truck]], [[Hanomag Markant|Hanomag Markant 2-Door Single Cab Chassis Truck]], [[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Single Cab Chassis Truck]], і [[Dodge 50 Series|Renault-Dodge 50 Series 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]), і грузавікі з падвойнай кабінай, Серыя ГАЗ ГАЗель, асабліва фургоны і мікрааўтобусы, звычайна выкарыстоўвае аднакаляровую або «манаблокавую» канструкцыю, якая аб'ядноўвае рухавік, салон і грузавое аддзяленне ў адзіны аб'ём. Такая канфігурацыя характэрная для класіфікацыі лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў (LCV). Дызайн «ГАЗелі» павярхоўна нагадвае [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|1986–2000 Ford Transit]], але паміж гэтымі двума аўтамабілямі няма нічога агульнага. Нягледзячы на ​​мінімальныя мадэрнізацыі, яна застаецца вельмі паспяховай на расійскім рынку. Зборка аўтамабіляў сямейства «ГАЗель» з расійскіх машынакамплектаў («адвёрткавая зборка») выраблялася таксама на некалькіх прадпрыемствах краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] і далёкага замежжа. У студзені [[2003|2003 года]] сямейства «ГАЗель» прайшло рэстайлінг і вонкава адрознівалася ад ранняй серыі новым апярэннем, кратамі радыятара (у 2000—2003 яна складалася з 12 пластыкавых квадратаў у агульнай храмаванай аправе, да 2000 года рашотка была цалкам пластмасавай), бамперам і святлатэхнікай (да рэстайлінгу фары былі прастакутнымі). У жніўні 2005 года была выраблена мільённая «ГАЗель». Аўтамабілі «ГАЗель» адносяцца да класа N1 (М2) з дазволенай максімальнай масай, якая не перавышае 3500 кг, што дазваляе кіраваць імі (акрамя мікрааўтобусаў) пры наяўнасці вадзіцельскіх правоў «легкавы» катэгорыі «B»; таксама на «ГАЗель» не распаўсюджваецца абмежаванне знака 3.4 «Рух грузавых аўтамабіляў забаронены» (пры ўмове, што на самым знаку маса не пазначана). Аднак у Маскве на «ГАЗель» распаўсюджваюцца патрабаванні на наяўнасць дазволаў і пропускаў для грузаперавозак у межах Трэцяга транспартнага кольца. Для кіравання пасажырскім мікрааўтобусам «ГАЗель» патрабуецца «аўтобусная» катэгорыя «D1». З лютага 2010 года пачалася вытворчасць якасна палепшанай версіі аўтамабіля "Газель-бізнэс "(другі рэстайлінг «Газель»); у афіцыйных дылераў продажы стартавалі [[25 лютага]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110323002417/http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 <span lang="mis">В дилерской сети ГАЗа стартуют продажи «Газели-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323002417/http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 |date=23 сакавіка 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(25.02.2010).&#x20;<small>Проверено 1 марта 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://www.gazgroup.ru <span lang="mis">Начало продаж «Газель-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110820211534/http://www.gazgroup.ru/ |date=20 жніўня 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(4&nbsp;февраля 2010).&#x20;<small>Проверено 4 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. Вясной 2013 года пачаўся выпуск машыны новага пакалення «Газель-Next». Аўтамабіль атрымаў у спадчыну ад «старой» «Газелі» толькі раму, каробку перадач і задні мост. Кабіна цалкам новая, некалькі больш буйная, чым у «Газеляў» папярэдніх пакаленняў<ref>[https://web.archive.org/web/20130207154544/http://avto-mir.info/gazel-nekst Газель Некст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130207154544/http://avto-mir.info/gazel-nekst |date=7 лютага 2013 }}</ref>. == Гісторыя == Серыйны выпуск першага пакалення мікрааўтобусаў маркі ГАЗ быў наладжаны ў сакавіку 1996 года. Яго адкрыў базавы 8-мясцовы мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» з колавай базай 2900 мм. У гэтую гаму ўвайшлі таксама больш камфортны варыянт ГАЗ-32212 з 8 шырокімі велюравымі пасажырскімі сядзеннямі (справа ад кіроўцы — 1-мясцовае сядзенне з падлакотнікам), службовы ГАЗ-32213 з 13 сядзеннямі з падгалоўнікамі (побач з кіроўцам — 2-мясцовае нерэгулюемае сядзенне, як на грузавых мадэлях) і маршрутнае таксі ГАЗ-322132 з іншай планіроўкай і аздабленнем салона, сядзеннямі з скуразамяняльніка без падгалоўнікаў і адмысловымі поручнямі для стаячых пасажыраў, якія выконваюць таксама функцыю узмацняльнікаў кузава. У лістападзе [[1998|1998 года]] завод асвоіў вытворчасць мікрааўтобусаў ГАЗ-2217 «Собаль». Базавымі лічацца 6-мясцовыя ГАЗ-22170 і 10-мясцовыя ГАЗ 22171 з дахам стандартнай вышыні, аналагічнай фургона ГАЗ-2752. Для службовых мэтаў і маршрутных таксі выкарыстоўваюцца больш простыя 11-мясцовыя варыянты ГАЗ-22173. Вясной 1999 года з’явіўся 8-мясцовы ГАЗ-2217 «Собаль Баргузін» з паніжанай вышынёй даху, пад’ёмнай задняй дзвярыма і больш камфортным салонам, які распрацоўшчыкі адносяць ужо да класа мінівэнаў. У [[1999|1999 годзе]] ў серыю былі запушчаныя паўнапрывадныя мадыфікацыі ГАЗ-3221, ГАЗ-32217, ГАЗ-322172 і ГАЗ-322173 на 8, 6 і 13 месцаў адпаведна, прызначаныя для сельскай мясцовасці. У пачатку 2000-х гадоў аналагічныя паўнапрывадныя мадыфікацыі былі створаны на базе серыі «Собаль» ГАЗ-22177 і ГАЗ 22171. Вонкава паўнапрывадныя аўтобусы ГАЗ можна адрозніць па наяўнасці картэра пярэдняга вядучага моста, колах павялічанага памеру з «усюдыходным» малюнкам пратэктара і даведзеным да 190 мм дарожным прасветам. Мікрааўтобусы «Газель» да 2005 года абсталёўваліся, у асноўным, — цыліндравымі маторамі Заволжскага маторнага завода рабочым аб’ёмам 2,3 і 2,45 л магутнасцю 90-110 л. с. Пасля ўсталёўваўся інжектарный рухавік ЗМЗ-405 аб’ёмам 2,5 л да таго моманту, пакуль «Група ГАЗ» не купіла Ульянаўскі маторны завод. Заволжскі маторны завод адышоў кампаніі «Солерс». Па надзейнасці і мотарэсурсу рухавік ЗМЗ-405 быў найбольш удалым для «Газелі». Па замове прапаноўваўся ліцэнзійны 95-моцны 2,1-літровы дызель ГАЗ-560 Steyr («Штайер») з турбанадувам. Яго прымяненне дазваляла знізіць эксплуатацыйны расход паліва ў сярэднім на 26%, аднак аўтамабілі з такім дарагім маторам (з невысокай ступенню лакалізацыі) апынуліся занадта дарагімі для расейскага рынку таго часу і паступалі пераважна на экспарт. На маршрутных таксі выкарыстоўваўся 98-моцны 2,89-літровы карбюратарны рухавік УМЗ-4215 Ульянаўскага маторнага завода, разлічаны на працу на нізкаактанавым бензіне АІ-80, які не забяспечвае досыць высокія дынамічныя характарыстыкі пры працы з поўнай загрузкай, але тым не менш дазваляў знізіць эксплуатацыйныя выдаткі. На базе мікрааўтобусаў быў наладжаны серыйны выпуск санітарных машын серыі ГАЗ-32214 са стандартнай вышынёй даху і ГАЗ-32216 з «высокім» пластыкавым дахам. 16 кастрычніка 2013 года на Міжнароднай выставе GasSUF «Група ГАЗ» прэзентавала новы аўтамабіль «ГАЗель-Бізнэс CNG» з біпаліўнымі рухавікамі УМЗ-421647, якія працуюць на сціснутым прыродным газе (метане) і бензіне. Горкаўскі аўтазавод у тым жа годзе пачаў серыйную вытворчасць дадзенай мадэлі<ref>[http://www.zr.ru/content/news/583934-gaz-zapustil-v-seriyu-proizvodstvo-gazel-biznes-cng-na-metane/ «ГАЗель-Бизнес CNG» на метане запустили в серию]</ref> . У канцы 2013 года агенцтва Interbrand, па дадзеных azgaz.ru, прызнала «Газель» самым моцным расійскім аўтамабільным брэндам, ацаніўшы яго ў 32,3 млрд рублёў. Вясной 2014 года пачалася вытворчасць малых аўтобусаў (A63R42/ A64R42) з кузавамі каркасна-панэльнага тыпу на базе ўзмоцненага шасі Газэль-Next. Восенню 2015 года на выставе «КомТранс-2015» было прадстаўлена сямейства суцэльнаметалічных фургонаў Газэль-Next (A31R32/ A323R32), якое ўключае таксама службовыя мікрааўтобусы і маршрутнае таксі на іх базе. == Асноўныя мадэлі сямейства == === ГАЗ-3302 === [[Файл:GAZ-elle_seen_on_Wilcza_Street_in_Warsaw,_Poland.jpg|міні|Бартавы ГАЗ-3302 «ГАЗель» у [[Польшча|Польшчы]]]] [[Файл:Interpolitex_2012_(481-35).jpg|справа|міні|Службовы аўтамабіль «Газель» ФСВП Расіі]] '''ГАЗ-3302 «Газель»''' — серыя бартавых аўтамабіляў і шасі з кабінай 1,5-тоннага класа грузападымальнасці. Серыйна вырабляецца з ліпеня 1994 года. Падвяргалася рэстайлінгу ў 2003-м і 2010 гадах. Пасля рэстайлінгу 2010 года называецца «Газель-Бізнэс». Акрамя таго, захоўваецца вытворчасць бюджэтнай версіі. Пагрузная вышыня бартавога грузавіка складае 1000 мм за кошт прымянення нізкапрофільных шын, што істотна палягчае працу па пагрузцы-разгрузцы кузава. Пярэднія тармазы дыскавыя з плывучым клямарам (ліцэнзія ангельскай фірмы Lucas). З чэрвеня 1995 года малой серыяй вырабляецца паўнапрывадная версія ГАЗ-33027 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задняга моста, прызначаная для эксплуатацыі па дарогах усіх катэгорый, у тым ліку грунтавых. З 2002 года пачаўся масавы выпуск падоўжанай версіі шасі ГАЗ-330202, першапачаткова прызначанай выключна для абсталявання кузавамі-аўталаўкамі і платформамі-эвакуатарамі, але ў далейшым дададзенай вытворцам у лінейку асноўных мадыфікацый. Падсямейства падоўжаных «Газеляў», уключаючы бартавую версію, дазволіла ў нейкай ступені зачыніць рынкавую нішу паміж «Газелем» і «Валдаем». Аднак грузападымальнасць «Газеля» застаецца недастатковай, асабліва для даўгабазных і дызельных версій, таму на 2011 год анансаваны выпуск 2-тонай версіі (поўная маса 4,5 т) з узмоцненым заднім мостам. У 1994—2006 гадах выраблялася мадыфікацыя 33021 з карбюратарнымі рухавікамі сямейства ЗМЗ-402. Газабалонная мадыфікацыя ГАЗ-33025 (для СНД) была распрацавана ў 1995 годзе, але серыйна пачала вырабляцца толькі з мая 2010 года, ужо ў трэцяй рэстайлінгавай версіі. Раней, з-за складанасцяў з заводскай сертыфікацыяй газабаллоннай версіі, ўвесь дастаткова салідны парк газіфікаваных «Газеляў» абсталёўваўся газабаллонным абсталяваннем выключна за кошт намаганняў дробных спецыялізаваных фірмаў, якія працуюць па індывідуальных заказах уладальнікаў — адпаведна, з стратай завадской гарантыі. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі* !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3302-216 |2 |УМЗ-4216 |Тэнт |- !3302-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !3302-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, тэнт |- !3302-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Тэнт |- !330200-0404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-0748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-1404 |2 |ЗМЗ-40524 |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330200-1748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330202-216 |2 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-531 |2 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база і платформа, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !33027-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33027-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-210 «Газэль Эканом» |2 |УМЗ-4216<br /><br />{{comment|огран. 99 л.&nbsp;с.|программное ограничение до 99 л.&nbsp;с.}} |Без тэнта, спрошчаная камплектацыя<ref>[http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 <span lang="mis">Газель Эконом</span>]&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 ''история''])</span>.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small>[https://web.archive.org/web/20090810060438/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 Архивировано] 10&nbsp;августа 2009&nbsp;года.</small></ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140328125915/http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc <span lang="mis">Полный перечень отличий комплектации Газель Эконом от базового автомобиля</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328125915/http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc |date=28 сакавіка 2014 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. |} *  — Мадыфікацыі і выканання па стане на канец 2008 года [[Файл:Gazel_3221.jpg|міні|Газель у гарах]] === ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер» === '''ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер»''' — грузапасажырскі аўтамабіль для перавозкі пяці пасажыраў і да 1000 кг грузу. Серыйна вытворчасць была наладжана ў жніўні 1995 года. Шырока выкарыстоўваецца як ва ўмовах горада, так і ў сельскай мясцовасці. Знайшоў шырокае прымяненне ў малым бізнэсе і ў якасці аўтамабіля для перавозкі рамонтных брыгад з абсталяваннем. Аб’ём кузава «фермера» 4,5 м³, пярэдняе аднамеснае пасажырскае сядзенне зрушваецца і забяспечвае доступ да задняга шэрагу сядзенняў. Існуе падоўжаны варыянт аўтамабіля «Газель-фермер» — ГАЗ-330232. Паўнапрывадная мадыфікацыя «Газель-фермер» ГАЗ-330273 разлічана на ўсесезонную эксплуатацыю па дарогах любых катэгорый, уключаючы грунтавыя. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !33023-216 |5 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !33023-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-531 |5 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-216 |5 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, тэнт |- !330232-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-531 |5 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-531 |5 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |} === ГАЗ-2705 === [[Файл:GAZelle-van.jpg|міні|220x220пкс|Фургон ГАЗ-2705 «ГАЗель»]] '''ГАЗ-2705''' — серыя грузавых і грузапасажырскіх аўтамабіляў-фургонаў з суцэльнаметалічным кузавам і рамным шасі. Серыйна вырабляецца з снежня [[1995|1995 года]]. Грузападымальнасць фургона ГАЗ-2705 да 1350 кг пры двух пасажырскіх месцах, комбі — 6 пасажырскіх месцаў і 1 т грузу. Максімальная хуткасць 115 км/ч. Час разгону з месца да 100 км/г каля 40 с. Даўжыня 5500 мм, Шырыня 1966 мм. Вышыня 2200 мм. Аўтамабіль абсталяваны двума грузавымі дзвярамі — бакавой ссоўнай і задняй двухстворкавай ворнай. Грузапасажырскі варыянт «Комбі» (па базавым галіновым індэксе не адрозніваецца ад фургона) абсталяваны дадатковым сядзеннем для чацвярых пасажыраў і суцэльнай перагародкай, якая адлучае кабіну ад грузавога адсека. З 1996 года малой серыяй вырабляецца фургон падвышанай праходнасці ГАЗ-27057. З 2002 года пад заказ вырабляюцца мадыфікацыі 2705-90 і 27057-90 з надстаўным пластыкавым дахам, які павялічвае ўнутраную вышыню грузавога адсека з 1515 да 1850 мм і карысны аб’ём з 9 м³ да 11 м³. На базе фургонаў 2705, 2705-90, 27057 і 27057-90 іншымі фірмамі выпускаецца шэраг спецыялізаваных і спецыяльных аўтамабіляў, напрыклад, карэты хуткай дапамогі, рэанімабілі, аўталабараторыі, інкасатарскія бронеаўтамабілі і г д. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !2705-216 |2 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-404 |2 |ЗМЗ-40524 |- !2705-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-768 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-406 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі |- !2705-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-748 |6 |Chrysler 2.4 L DOHC |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-531 |2 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, поўны прывад, комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-3221 === [[Файл:Полноприводная_Газель.JPG|міні|220x220пкс|Службовы паліцэйскі аўтамабіль МУС Расіі. Паўнапрывадны «ГАЗель»]] '''Мікрааўтобус ГАЗ-3221''' — серыя трынаццацімясцовых мікрааўтобусаў на базе фургона 2705. Серыйна вырабляецца з сакавіка [[1996|1996 года]]. З [[2003|2003 года]] абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з [[2005|2005 года]] — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокімі мяккімі сядзеннямі і высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета [[1996|1996 года]] выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-32217 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічаная на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. У 2008 годзе была сертыфікавана [[Школьны аўтобус|школьная]] версія для перавозкі 11 дзяцей, абсталяваная ў адпаведнасці з ДАСТам дадатковым абсталяваннем: блакаванне пачатку руху пры адчыненых дзвярах, абмежавальнік хуткасці 60 км/ч, кнопкі сігналізацыі, гучнагаварыцелі, падножка, стэлажы для партфеляў і г д.). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3221-404 |13 |ЗМЗ-40524 |Антыблакіровачнай сістэма |- !3221-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-748 |13 |Chrysler 2.4 L DOHC |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-531 |13 |ГАЗ-5602 |ABS, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !32217-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-32213 === [[Файл:ГАЗЕЛЬ-микроавтобус-3221_VIP.JPG|міні|220x220пкс|Мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» у цюнінгавым VIP-выкананні з уклеенымі вокнамі]] '''ГАЗ-32213''' — мікрааўтобус на 13 пасажырскіх месцаў. Серыйна вырабляецца з сакавіка 1996 года. Адрозніваецца ад базавай версіі 3221 планіроўкай салона з высокімі мяккімі сядзеннямі. З 2003 года абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з 2005 года — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета 1996 года выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-322137 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічана на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. === ГАЗ-322132 === [[Файл:Gaz-322132_TAXI.jpg|міні|220x220пкс|Маршрутнае таксі ГАЗ-322132 «Газель» з дызелем IVECO]] [[Файл:Gaz-Gazel-Taxi-322133-1.jpg|міні|Маршрутнае таксі з высокім дахам і ворнымі дзвярыма ГАЗ-322133 (вытворчасць SAHMS)]] '''ГАЗ-322132 «Газель»''' — гарадское маршрутнае таксі са ссоўваемымі дзвярыма на базе мікрааўтобуса ГАЗ-32213. Серыйна вырабляецца з жніўня 1996 года. Адрозніваецца ад базавай мадэлі планіроўкай салона, дадатковымі ўзмацняльнікамі ў салоне. З 2005 года ўсе завадскія «маршруткі» афарбоўваюцца ў спецыяльны колер («залаты апельсін») і абсталёўваюцца мадэрнізаваным абагравальнікам салона і АБС. Па жаданні заказчыка мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам і ворнымі дзвярыма (версія 322133). У сувязі з прэтэнзіямі ўладаў і грамадскасці да ўзроўню пасіўнай бяспекі маршрутных таксі «ГАЗель» заводам-вытворцам распрацаваныя новыя мадыфікацыі: 12-мясцовая 32212 (для горада) і 10-мясцовая 32211 (для прыгарадных маршрутаў) з усімі месцамі, абсталяванымі інэрцыйнымі рамянямі бяспекі, і ссоўваемымі дзвярыма з электрапрывадам. У сувязі з частымі выпадкамі міжгародніх перавозак — была распрацавана 10 мясцовая 32211 (для міжгародніх перавозак). Такія мікрааўтобусы атрымалі распаўсюджванне ў цэнтральнай і паўднёвай частках Расіі. Так, напрыклад 10-мясцовая газэль 32211 часта выкарыстоўваецца для перавозкі пасажыраў па маршруце [[Урупінск]] — [[Валгаград]] (даўжыня маршруту 350 км). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322132-404 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС |- !322132-408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-748 |13 |Chrysler 2.4 L-DOHC |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |- !322132-531 |13 |ГАЗ-5602 |АБС, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-7408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |} === ГАЗ-32214 === [[Файл:Газель_МЧС.jpg|міні|220x220пкс|Аператыўны аўтамабіль МНС на базе ГАЗ-322174-408 «Газэль»]] '''ГАЗ-32214''' — аўтамабіль хуткай дапамогі на базе фургона ГАЗ-2705. Серыйна вырабляецца з ліпеня 1996 года. Даабсталяванне медыцынскіх версій «Газелі» вырабляе ніжагародская фірма «Саматлор-НН». {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Месца для медперсаналу/ хворых !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322140-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !322140-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах |- !322174-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |- !322174-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |} == Аўтамабілі на базе «Газель» == === СемАР-3234 === [[Файл:Reanimobile_SEMAR-3234.JPG|міні|220x220пкс|Рэанімабіль на базе СемАР-3234]] [[Файл:Semar-3234_van.jpg|справа|міні|220x220пкс|Рэфрыжэратар на базе фургона СемАР-3234 з ворнымі бакавымі дзвярыма]] У 1995—2007 гадах Сямёнаўскім аўтарамонтным заводам (СемАР) на базе «Газелі» выраблялася сямейства развазных фургонаў і мікрааўтобусаў СемАР-3234. У сямейства таксама ўваходзілі школьны і сацыяльны аўтобусы (у тым ліку і ў версіі 4 × 4), катафалк і рэанімабіль (даабсталяваны фірмай «Саматлор-НН»). Менавіта сямейства СемАР-3234 было самым масавым сярод мадэляў на базе «Газелі», якія вырабляліся іншымі вытворцамі. Таксама расійскім ТАА «ТулаБус» ў Тульскай вобласці, на базе «Газелі» вырабляўся малы гарадскі аўтобус «ТУЛА 2221» (катэгорыі М 2). На заказ ажыццяўлялась пераабсталяванне мікрааўтобусаў ГАЗ-322132 «Газель» у вельмі блізкі аналаг аўтамабіля «ТУЛА 2221», якому прысвойваўся індэкс 2221-01. === Рута === Часавоярскім рамонтным заводам ([[Украіна]]), на аснове «Газель», наладжана вытворчасць розных версій гарадскіх аўтобусаў «Рута», закупленых многімі гарадамі Украіны. З [[2014|2014 года]] вырабляецца аўтобус на базе Газель NEXT<ref name="ruta-next">[https://www.autocentre.ua/kommercheskie/novinka-kommercheskie/na-otechestvennykh-dorogakh-poyavilis-avtobusy-ruta-25-nova-54710.html <span lang="ru">На отечественных дорогах появились автобусы «Рута 25 Нова»</span>]&nbsp;(рус.).&#x20; «Автоцентр»&#x20;(21 октября 2014).&#x20;<small>Проверено 11 сентября 2016.</small></ref>. Таксама на базе ГАЗ-3302 на Украіне збіраюцца БАЗ-2215 «Дэльфін» (Барыспальскі аўтазавод, пазней Чарнігаўскі аўтазавод) і ТУР-А049/Багдан-А049 («Багдан»). === Спецтэхніка === Розная спецтэхніка на базе «Газэлі» вырабляецца: Мыцішчынскім прыборабудоўчым заводам, ТАА ГД «Купава», ТАА «Тэхнаполіс» (бартавая платформа, прамтаварны фургон, фургон ізатэрмічны, бункеравоз, эвакуатар), заводам «Чайка-Сэрвіс» і інш. == Канкурэнцыя == Па стане на 2008 год, доля «газелі» на расійскім рынку пасажырскіх перавозак складала 50%. Пачынаючы з канца 2000-х гадоў "Газель" актыўна выцясняецца з рынку пасажырскіх перавозак больш сучаснымі мадэлямі замежных вытворцаў, у тым ліку якія збіраюцца на тэрыторыі Расіі (напрыклад, Ford Transit, [[Mercedes-Benz Sprinter]], Fiat Ducato, Peugeot Boxer, Renault Trafic, Iveco Daily). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://azgaz.ru/ Камерцыйныя аўтамабілі газель] * [https://web.archive.org/web/20100522201543/http://gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/ Апісанне на сайце вытворцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522201543/http://gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/ |date=22 мая 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20100523233658/http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm Мадэрнізаваныя Газелі: Чароўныя вочкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100523233658/http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm |date=23 мая 2010 }} * [http://www.rian.ru/spravka/20070503/64848414.html Буйныя аўтамабільныя аварыі з удзелам «Газелі»] * [https://web.archive.org/web/20090205113644/http://gazgroup.ru/news/news/?id=2677 У 2009 годзе «Група ГАЗ» пераходзіць на аснашчэнне лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў рухавікамі ўласнай вытворчасці]{{Грузавыя і аўтобусы ГАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1994]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі ГАЗ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] [[Катэгорыя:Фургоны]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі СССР]] 672bxur48nsluoiztcy5tk58g62lvq2 0 299845 2676397 2673079 2026-06-26T23:16:05Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676397 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «ГАЗ ГАЗель-NEXT» |выява = [[Файл:2017 GAZ Gazelle Next 2.8D Long Cab Napred.jpg|300пкс]] |вытворца = [[Горкаўскі аўтамабільны завод]] |вядомы як = |гады = [[2013]]–present |зборка = |папярэднік = [[ГАЗ ГАЗель|2010-2013 ГАЗ ГАЗель Бизнес]] |кляса = LCV |тып кузаву = тэнт, фургон, шасі |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, 5- або 6-ступеньчатая |прывад = пярэднематорнае, заднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |падобныя = '''ГАЗель-NEXT Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van:'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2013-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|Fiat Ducato Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2013-present)]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Foton Toano|Foton Toano Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2014-present)]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/> [[Opel Movano|Opel Movano B Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano C Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]] <br /> [[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2014-2018)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (VS30)]]<br /> [[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (XDD)]]<br>[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2013-present)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (XDD)]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Extended-Length Dual Rear Wheel Crew Van (2017-present)]]<br/>'''ГАЗель-NEXT Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van:'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2013-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|Fiat Ducato Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2013-present)]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Foton Toano|Foton Toano Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]]<br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]]<br/> [[Opel Movano|Opel Movano B Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano C Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]] <br /> [[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (XDD)]]<br>[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2014-2018)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2013-present)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2017-present)]]<br/>'''ГАЗель-NEXT Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus:'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2013-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|Fiat Ducato Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2013-present)]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2014-present)]]<br/>[[Foton Toano|Foton Toano Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]<br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2014-present)]]<br/>[[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (XDD)]]<br>[[JAC Sunray|JAC Sunray Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]<br/> [[Opel Movano|Opel Movano B Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Opel Movano|Opel Movano C Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]] <br /> [[Mercedes-Benz Sprinter|2014-2018 MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2013-present)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Renault Master|Renault Master Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (XDD)]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Extended-Length Dual Rear Wheel Minibus (2017-present)]]<br/>'''ГАЗель-NEXT 2-door single cab dual rear wheel chassis truck:'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2013-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2013-present)]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2014-present)]]<br/>[[Foton Aumark|Foton Aumark S3 2-door standard cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2014-present)]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br>[[Opel Movano|Opel Movano B 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano C 2-door single cab chassis truck]] <br /> [[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2014-2018)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2013-present)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (XDD)]] <br /> [[TATA SFC-407|TATA SFC-407 2-door single cab dual rear wheel truck]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2017-present)]]<br/>'''ГАЗель-NEXT 4-door double cab chassis truck:'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2013-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|Fiat Ducato 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2013-present)]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2014-present)]]<br/>[[Nissan NV400|2014-2021 Nissan NV400 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]<br>[[Foton Aumark|Foton Aumark S3 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Hyundai H350|Hyundai H350 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]] <br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2014-present)]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano C 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]] <br /> [[Mercedes-Benz Sprinter|2014-2018 MB Sprinter 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|MB Sprinter 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2013-present)]] <br /> [[Renault Master|2014–2024 Renault Master 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (XDD)]] <br /> [[TATA SFC-407|TATA SFC-407 4-door double cab dual rear wheel chassis truck]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-door double cab dual rear wheel chassis truck (2017-present)]] |commons = }} '''«ГАЗель NEXT»''' — гэта абноўленая версія арыгінальнай серыі сярэднетанажных фургонаў і грузавікоў «ГАЗель», якія выпускаюцца расійскім аўтамабільным гігантам [[ГАЗ]]. Яна вырабляецца разам з арыгінальнай «ГАЗеллю», якая цяпер вядомая як «ГАЗель Бізнес», «ГАЗель Некст» выпускаецца ў розных тыпах кузава, у тым ліку грузавыя фургоны (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]], [[РАФ-977|РАФ-977K]], [[РАФ-2203|РАФ-2203 cargo van]], [[ГАЗ ГАЗель|1994-1999 ГАЗ ГАЗель cargo van]], [[ГАЗ ГАЗель|1999-2003 ГАЗ ГАЗель cargo van]], [[ГАЗ ГАЗель|2003-2010 ГАЗ ГАЗель cargo van]], і [[ГАЗ ГАЗель|2010-2013 ГАЗ ГАЗель Бизнес cargo van]]), мікрааўтобусы (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]], [[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]], [[РАФ-2203|РАФ-2203 4-door minibus]], [[ГАЗ ГАЗель|1994-1999 ГАЗ ГАЗель minibus]], [[ГАЗ ГАЗель|1999-2003 ГАЗ ГАЗель minibus]], [[ГАЗ ГАЗель|2003-2010 ГАЗ ГАЗель minibus]], і [[ГАЗ ГАЗель|2010-2013 ГАЗ ГАЗель Бизнес minibus]]), грузавікі з адной (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, FWD Model B Chassis Truck, [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1934-1936 Sentinel S4 Steam Lorry]], [[International Harvester D-Series (1937-1940)|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Alfa Romeo 800|1940-1946 Alfa Romeo 800 extended cab chassis truck]], [[Alfa Romeo 800|1947-1954 Alfa Romeo 900 extended cab chassis truck]], [[Borgward B 611|Borgward B 622 2-Door Single Cab Chassis Truck]], [[Hanomag Markant|Hanomag Markant 2-Door Single Cab Chassis Truck]], [[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Single Cab Chassis Truck]], [[Dodge 50 Series|Renault-Dodge 50 Series 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[ГАЗ ГАЗель|1994-1999 ГАЗ-3302 2-door single cab truck]], [[ГАЗ ГАЗель|1999-2003 ГАЗ-3302 2-door single cab truck]], [[ГАЗ ГАЗель|2003-2010 ГАЗ-3302 2-door single cab truck]], і [[ГАЗ ГАЗель|2010-2013 ГАЗ-3302 ГАЗель Бизнес 2-door single cab truck]]), фургоны экіпажа, і грузавікі з падвойнай кабінамі. [[Катэгорыя:Аўтамабілі ГАЗ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі СССР]] [[Катэгорыя:Фургоны]] [[Катэгорыя:Мікрааўтобусы]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 2013 годзе]] an04mtf6e4ndxpuvniwc5za15mu1znv 0 299853 2676380 2676347 2026-06-26T21:27:33Z Dymitr 10914 /* Група I */ абнаўленьне зьвестак 2676380 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=EGY |каманда2=IRN |каманда3=BEL |каманда4=NZL |абнаўленьне=21 чэрвеня 2026 |перамогі_BEL=0 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=1 |мп_BEL=1 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=1 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=4 |мп_EGY=2 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=2 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=2 |мп_IRN=2 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=1 |мз_NZL=3 |мп_NZL=5 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=URU |каманда3=CPV |каманда4=KSA |абнаўленьне=21 чэрвеня 2026 |перамогі_ESP=1 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=4 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=2 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=1 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=0 |мз_URU=3 |мп_URU=3 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||3 месца C/D/F| |30 чэрвеня|Пераможца I||3 месца D/F/G| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |29 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|Пераможца H||2 месца J| |1 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|Пераможца G||3 месца A/H/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||2 месца I| |30 чэрвеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E/H| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца E/I/J/K| |3 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||2 месца H| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||2 месца G| |2 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца E/F/G/I/J| |3 ліпеня|Пераможца K||3 месца D/E/I/J/L| |4 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] m6kq5mynfb863ynkdqgylzltwfrmw4a 2676381 2676380 2026-06-26T21:32:00Z Dymitr 10914 /* Плэй-оф */ абнаўленьне зьвестак 2676381 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=EGY |каманда2=IRN |каманда3=BEL |каманда4=NZL |абнаўленьне=21 чэрвеня 2026 |перамогі_BEL=0 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=1 |мп_BEL=1 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=1 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=4 |мп_EGY=2 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=2 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=2 |мп_IRN=2 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=1 |мз_NZL=3 |мп_NZL=5 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=URU |каманда3=CPV |каманда4=KSA |абнаўленьне=21 чэрвеня 2026 |перамогі_ESP=1 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=4 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=2 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=1 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=0 |мз_URU=3 |мп_URU=3 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||3 месца C/D/F| |30 чэрвеня|{{Футбол|Францыя}}||3 месца D/F/G| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |29 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|Пераможца H||2 месца J| |1 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|Пераможца G||3 месца A/H/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E/H| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца E/I/J/K| |3 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||2 месца H| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||2 месца G| |2 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца E/F/G/I/J| |3 ліпеня|Пераможца K||3 месца D/E/I/J/L| |4 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] neoqrhogwgjdtsywpdjke1wmffnd4m0 2676441 2676381 2026-06-27T07:11:59Z Dymitr 10914 /* Група G */ абнаўленьне зьвестак 2676441 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=URU |каманда3=CPV |каманда4=KSA |абнаўленьне=21 чэрвеня 2026 |перамогі_ESP=1 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=4 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=2 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=1 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=0 |мз_URU=3 |мп_URU=3 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||3 месца C/D/F| |30 чэрвеня|{{Футбол|Францыя}}||3 месца D/F/G| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |29 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|Пераможца H||2 месца J| |1 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|Пераможца G||3 месца A/H/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E/H| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца E/I/J/K| |3 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||2 месца H| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||2 месца G| |2 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца E/F/G/I/J| |3 ліпеня|Пераможца K||3 месца D/E/I/J/L| |4 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] t45ea2q9a6s3fbzk4ftmzrakfhyhj5r 2676443 2676441 2026-06-27T07:14:21Z Dymitr 10914 /* Група H */ абнаўленьне зьвестак 2676443 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||3 месца C/D/F| |30 чэрвеня|{{Футбол|Францыя}}||3 месца D/F/G| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |29 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|Пераможца H||2 месца J| |1 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|Пераможца G||3 месца A/H/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E/H| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца E/I/J/K| |3 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||2 месца H| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||2 месца G| |2 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца E/F/G/I/J| |3 ліпеня|Пераможца K||3 месца D/E/I/J/L| |4 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] e4qhcvc3cqdegq9oqcann4hoyivunwi 2676444 2676443 2026-06-27T07:14:44Z Dymitr 10914 /* Група I */ абнаўленьне зьвестак 2676444 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||3 месца C/D/F| |30 чэрвеня|{{Футбол|Францыя}}||3 месца D/F/G| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |29 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|Пераможца H||2 месца J| |1 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|Пераможца G||3 месца A/H/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E/H| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца E/I/J/K| |3 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||2 месца H| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||2 месца G| |2 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца E/F/G/I/J| |3 ліпеня|Пераможца K||3 месца D/E/I/J/L| |4 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] kc9ssuqy2t7frwq3ewpn73b6sv3wlhg 2676445 2676444 2026-06-27T07:35:22Z Dymitr 10914 /* Плэй-оф */ абнаўленьне зьвестак 2676445 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||{{Футбол|Парагвай}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}||{{Футбол|Швэцыя}}| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|{{Футбол|Гішпанія}}||2 месца J| |2 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Бэльгія}}||3 месца A/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца I/J/K| |4 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||{{Футбол|Каба-Вэрдэ}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||{{Футбол|Эгіпет}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца G/J| |4 ліпеня|Пераможца K||3 месца E/I/L| |4 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} === 1/16 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 23:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца C/E |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца L |лік = : |каманда2 = 3 месца I/J/K |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца A/I/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 2 месца J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = 2 месца K |лік = : |каманда2 = 2 месца L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца G/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 21:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 04:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца K |лік = : |каманда2 = 3 месца E/I/L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Справаздача] |смі = }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] 0xe3cgx1h8gibjc4lfru5k7a8gr84kb 2676446 2676445 2026-06-27T07:36:07Z Dymitr 10914 /* Група D */ абнаўленьне зьвестак 2676446 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||{{Футбол|Парагвай}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}||{{Футбол|Швэцыя}}| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|{{Футбол|Гішпанія}}||2 месца J| |2 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Бэльгія}}||3 месца A/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца I/J/K| |4 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||{{Футбол|Каба-Вэрдэ}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||{{Футбол|Эгіпет}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца G/J| |4 ліпеня|Пераможца K||3 месца E/I/L| |4 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} === 1/16 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 23:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца C/E |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца L |лік = : |каманда2 = 3 месца I/J/K |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца A/I/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 2 месца J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = 2 месца K |лік = : |каманда2 = 2 месца L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца G/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 21:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 04:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца K |лік = : |каманда2 = 3 месца E/I/L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Справаздача] |смі = }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] 0l0mx9nkbxsa3gcddqqhh53ccodqjsh 2676447 2676446 2026-06-27T07:37:06Z Dymitr 10914 /* Група K */ абнаўленьне зьвестак 2676447 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||{{Футбол|Парагвай}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}||{{Футбол|Швэцыя}}| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|{{Футбол|Гішпанія}}||2 месца J| |2 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Бэльгія}}||3 месца A/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца I/J/K| |4 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||{{Футбол|Каба-Вэрдэ}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||{{Футбол|Эгіпет}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца G/J| |4 ліпеня|Пераможца K||3 месца E/I/L| |4 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} === 1/16 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 23:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца C/E |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца L |лік = : |каманда2 = 3 месца I/J/K |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца A/I/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 2 месца J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = 2 месца K |лік = : |каманда2 = 2 месца L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца G/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 21:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 04:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца K |лік = : |каманда2 = 3 месца E/I/L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Справаздача] |смі = }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] mzgpo3j4knzlxtnhzzibxtraq63gae8 2676448 2676447 2026-06-27T07:47:48Z Dymitr 10914 /* Плэй-оф */ дапаўненьне 2676448 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||{{Футбол|Парагвай}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}||{{Футбол|Швэцыя}}| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|{{Футбол|Гішпанія}}||2 месца J| |2 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Бэльгія}}||3 месца A/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца I/J/K| |4 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||{{Футбол|Каба-Вэрдэ}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||{{Футбол|Эгіпет}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца G/J| |4 ліпеня|Пераможца K||3 месца E/I/L| |5 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |10 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} === 1/16 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 23:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца C/E |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца L |лік = : |каманда2 = 3 месца I/J/K |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца A/I/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 2 месца J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = 2 месца K |лік = : |каманда2 = 2 месца L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца G/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 21:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 04:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца K |лік = : |каманда2 = 3 месца E/I/L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Справаздача] |смі = }} === 1/8 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 Справаздача] |смі = }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] 3q9hpjrgdejyjttw7i59bkhyst4w4dd 2676449 2676448 2026-06-27T07:54:29Z Dymitr 10914 /* Плэй-оф */ дапаўненьне 2676449 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||{{Футбол|Парагвай}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}||{{Футбол|Швэцыя}}| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|{{Футбол|Гішпанія}}||2 месца J| |2 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Бэльгія}}||3 месца A/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца I/J/K| |4 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||{{Футбол|Каба-Вэрдэ}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||{{Футбол|Эгіпет}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца G/J| |4 ліпеня|Пераможца K||3 месца E/I/L| |5 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |12 ліпеня|||| |12 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} === 1/16 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 23:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца C/E |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца L |лік = : |каманда2 = 3 месца I/J/K |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца A/I/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 2 месца J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = 2 месца K |лік = : |каманда2 = 2 месца L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца G/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 21:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 04:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца K |лік = : |каманда2 = 3 месца E/I/L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Справаздача] |смі = }} === 1/8 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 Справаздача] |смі = }} === 1/4 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 9 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 11 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 12 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 12 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 Справаздача] |смі = }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] rg3btl4iti5zwh4gi6jmb3du36e9k11 2676451 2676449 2026-06-27T08:16:23Z Dymitr 10914 /* 1/4 фіналу */ дапаўненьне 2676451 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||{{Футбол|Парагвай}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}||{{Футбол|Швэцыя}}| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|{{Футбол|Гішпанія}}||2 месца J| |2 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Бэльгія}}||3 месца A/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца I/J/K| |4 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||{{Футбол|Каба-Вэрдэ}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||{{Футбол|Эгіпет}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца G/J| |4 ліпеня|Пераможца K||3 месца E/I/L| |5 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |12 ліпеня|||| |12 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |18 ліпеня|||| }} === 1/16 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 23:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца C/E |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца L |лік = : |каманда2 = 3 месца I/J/K |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца A/I/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 2 месца J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = 2 месца K |лік = : |каманда2 = 2 месца L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца G/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 21:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 04:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца K |лік = : |каманда2 = 3 месца E/I/L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Справаздача] |смі = }} === 1/8 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 Справаздача] |смі = }} === 1/4 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 9 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 11 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 12 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 12 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 Справаздача] |смі = }} === 1/2 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 14 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021541 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 15 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021540 Справаздача] |смі = }} === Матч за 3-е месца === {{Справаздача пра матч |дата = 19 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289291/400021542 Справаздача] |смі = }} === Фінал === {{Справаздача пра матч |дата = 19 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289292/400021543 Справаздача] |смі = }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] sm80okvf170iwqy5r4i69k3kaudzt1w 2676452 2676451 2026-06-27T08:16:54Z Dymitr 10914 /* Плэй-оф */ выпраўленьне 2676452 wikitext text/x-wiki {{Актуальнае спаборніцтва|Футбол}} {{Чэмпіянат сьвету па футболе |год = 2026 |месца = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Мэксыка]] |назва = |лягатып = 2026 FIFA World Cup emblem.svg |памер = |подпіс = |час = 11 чэрвеня — 19 ліпеня 2026 году |удзельнікаў = |удзельнікаўфінал = 48 |фінал = [[Мэтлайф-стэдыюм]],<br />[[Іст-Ратэрфард]] |чэмпіён = |2 месца = |3 месца = |4 месца = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |год папярэдняга = 2022 |год наступнага = 2030 }} '''Чэмпіяна́т сьве́ту па футбо́ле 2026 году''' — 23-і чэмпіянат сьвету па футболе, фінальны турнір якога ладзіцца ў 2026 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мэксыка|Мэксыцы]]. Турнір будзе згуляны з 11 чэрвеня па 19 ліпеня 2026 году, а яго сумесна прымуць 16 гарадоў з трох паўночнаамэрыканскіх краінаў. Фінальны матч будзе ладзіцца ў ЗША. Турнір стане першым, гаспадарамі якога будуць адразу тры краіны<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|загаловак=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|выдавец=BBC Sport|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., neighbors launch 2026 World Cup bid|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. Таксама гэты турнір ёсьць першым, у якім возьмуць удзел 48 зборных, то бок колькасьць удзельнікаў павялічыцца з 32. Гэта таксама першы з [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету 2002 году]] турнір, які арганізоўваюць больш чым адная краіна. Мэксыка ўжо ладзіла турніры ў 1970 і 1986 гадах, то бок яна ёсьць першай краінай, якая тройчы рабіла чэмпіянат сьвету, пры гэтым ЗША раней былі арганізатарамі чэмпіянату сьвету 1994 году. Канада ж упершыню ёсьць гаспадыняй таго кшталту турніру. Па папярэднім чэмпіянаце сьвету 2022 году ў Катары, які гуляўся ў лістападзе і сьнежні, гэтае спаборніцтва вернецца да свайго традыцыйнага летняга раскладу. Зборныя [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]], як прадстаўнікі краінаў-гаспадароў турніру, аўтаматычна кваліфікаваліся на спаборніцтва. Зборныя [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Каба-Вэрдэ]], [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]], [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Узбэкістану]] і [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Дзейным чэмпіёнам да пачатку турніру ёсьць [[Зборная Аргентыны па футболе|зборная Аргентыны]], якая ў 2022 годзе здабыла свой трэці тытул у гісторыі. == Выбары гаспадароў == У час з 2013 па 2017 гады [[рада ФІФА]] стала абмяркоўвала абмежаваньні ў ратацыі правядзеньня чэмпіянатаў у залежнасьці ад кантынэнтальных канфэдэрацыяў. Спачатку было ўсталявана, што заяўкі на арганізацыю чэмпіянату ня будуць прымацца ад краінаў, якія не ўваходзяць у склад канфэдэрацыяў, што ладзілі два папярэднія турніры. Гэтае правіла было часова зьмененае, каб забараніць падаваць заяўкі на правядзеньне наступнага турніру толькі краінам, якія ўваходзяць у склад канфэдэрацыі, што ладзіла папярэдні чэмпіянат сьвету<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2015/m=5/news=current-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|загаловак=Current allocation of FIFA World Cup confederation slots maintained|выдавец=FIFA|дата публікацыі=05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150530211217/http://www.fifa.com/worldcup/news/y%3D2015/m%3D5/news%3Dcurrent-allocation-of-fifa-world-cuptm-confederation-slots-maintained-2610611.html|дата копіі=05.2015}}</ref>, пасьля чаго правіла было вернутае да папярэдняй рэдакцыі двух чэмпіянатаў сьвету. Рада ФІФА зрабіла выключэньне, якое патэнцыйна дае права на арганізацыю чэмпіянату асацыяцыям-сябрам канфэдэрацыі перадапошняй краіны-гаспадара чэмпіянату сьвету ў выпадку, калі аніводная з атрыманых заявак не адпавядае строгім тэхнічным і фінансавым патрабаваньням<ref name="fifacouncil">{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=10/news=fifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Council discusses vision for the future of football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161017181207/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2016/m%3D10/news%3Dfifa-council-discusses-vision-for-the-future-of-football-2843681.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=10.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|загаловак=FIFA blocks Europe from hosting 2026 World Cup, lifting Canada's chances|выдавец=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=10.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161014191406/http://www.cbc.ca/sports/soccer/world-cup-expanded-1.3804717|дата копіі=10.2016}}</ref>. У сакавіку 2017 году прэзыдэнт ФІФА [[Джаньні Інфантына]] пацьвердзіў, што Эўропа ([[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]]) і Азія ([[АФК]]) былі выкрасьлены з заяўкі па выбары [[Расея|Расеі]] і [[Катар]]у ў 2018 і 2022 гадах адпаведна<ref>{{навіна|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|загаловак=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup|дата копіі=11.2021}}</ref>. Такім чынам, чэмпіянат сьвету 2026 году можа быць аддадзены адной з чатырох іншых канфэдэрацыяў, як то [[КОНКАКАФ]] (Паўночная Амэрыка; апошні раз ладзіла турнір у 1994 годзе), [[КАФ]] (Афрыка; апошні раз вылучала гаспадара турніру ў 2010 годзе), [[КОНМЭБОЛ]] (Паўднёвая Амэрыка; апошні раз арганізоўвала першынство ў 2014 годзе) або [[КФА]] (Акіянія, дзе аніколі раней не гулялі матчы чэмпіянатаў сьвету), або, магчыма, УЭФА ў выпадку, калі аніводная заяўка ад гэтых чатырох канфэдэрацыяў ня будзе адпавядаць патрабаваньням. Сумеснае ладжаньне чэмпіянату сьвету, якое было забароненае ФІФА па [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянаце сьвету 2002 году]], было ўхваленае для чэмпіянату сьвету 2026 году, але і не абмяжоўвалася канкрэтнай колькасьцю, а разглядалася ў кожным канкрэтным выпадку. Таксама ў 2026 годзе генэральны сакратарыят ФІФА, па кансультацыі з Камітэтам па спаборніцтвах, меў права выключаць з турніру заяўнікаў, якія не адпавядалі мінімальным тэхнічным патрабаваньням для правядзеньня спаборніцтваў<ref name="fifacouncil"/>. ЗША, Канада і Мэксыка публічна разглядалі мажлівасьць высунуць заяўку на правядзеньне турніру асобна, але сумесная заяўка была абвешчаная 10 красавіка 2017 году<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|загаловак=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC|выданьне=Sports Illustrated|год=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid|дата копіі=04.2017}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Carlise, Jeff|спасылка=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|загаловак=U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|дата копіі=04.2017}}</ref>. У сакавіку 2022 году прэзыдэнт мэксыканскай [[Ліга МХ|Лігі МХ]] Мікель Арыёля заявіў, што ўдзел Мэксыкі ў якасьці суарганізатара мог быць пад пагрозай, калі б ліга і фэдэрацыя не адрэагавалі хутка на забурэньні заўзятараў клюбаў «[[Керэтара Сант’яга-дэ-Керэтара|Керэтара]]» і «[[Атляс Гвадаляхара|Атлясу]]», у выніку якіх 26 гледачоў атрымалі раненьні і 14 былі арыштаваныя. Арыёля сказаў, што ФІФА была «шакаваная» інцыдэнтам, але Інфантына быў задаволены тым, як прадстаўнікі лігі разьвязалі праблему<ref>{{навіна|аўтар=Garcia, Arriana|спасылка=https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|загаловак=Mexico violence almost cost World Cup 2026 hosting duties - Liga MX president|выдавец=ESPN|дата публікацыі=03.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220317194809/https://www.espn.com/soccer/fifa-world-cup/story/4612705/mexico-violence-almost-cost-world-cup-2026-hosting-duties-liga-mx-president|дата копіі=03.2022}}</ref>. === Галасаваньне === [[Файл:2026 world cup bid election.png|значак|400пкс|Вынікі галасаваньня: {| |- !Мелі дазвол галасаваць !! Ня мелі дазволу галасаваць |- |{{легенда|#867650|Галасавалі за ЗША/Канаду/Мэксыку}}||{{легенда|#FFBD41|ЗША, Канада, Мэксыка}} |- |{{легенда|#2770AB|Галасавалі за Марока}}||{{легенда|#55208D|Марока}} |- |{{легенда|#008E2A|Галасавалі супраць усіх}}||{{легенда|#000000|Адхіленыя ФІФА}} |- |{{легенда|#B32A2F|Устрымаліся ад галасаваньня}}||{{легенда|#C1C1C1|Ня сябра ФІФА}} |} ]] Галасаваньне адбылося 13 чэрвеня 2018 году падчас 68-га кангрэса ФІФА ў [[Масква|Маскве]]. У ім узялі ўдзел 203 прадстаўнікоў, якія мелі права голасу<ref>{{спасылка|аўтар=Graham, Bryan Armen|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|загаловак=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|дата копіі=07.2018}}</ref>. Аб’яднаная заяўка паўночнаамэрыканскіх дзяржаваў перамагла, атрымаўшы 134 галасы, у той час як заяўка [[Марока]] была падтрыманая 65-ю галасамі. [[Іран]] прагаласаваў за аніводны варыянт, а [[Куба]], [[Славенія]] і [[Гішпанія]] ўстрымаліся ад галасаваньня. Гана была дыскваліфікавана ФІФА праз карупцыйны скандалу і таму ня мела права галасаваць<ref>{{навіна|аўтар=Gyamera-Antwi, Evans|спасылка=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|загаловак=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote|выдавец=Goal.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20231021220157/https://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9|дата копіі=10.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|загаловак=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA|выдавец=myjoyonline.com|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|загаловак=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift'|выдавец=BBC News|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180609011624/https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780|дата копіі=06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|загаловак=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup - FIFA.com|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170515003503/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|дата копіі=05.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|загаловак=Scandal-plagued FIFA postpones 2026 World Cup bidding|выдавец=ABC News|дата публікацыі=06.2015|копія=https://web.archive.org/web/20240416202847/https://www.abc.net.au/news/2015-06-10/fifa-world-cup-2026-bidding-postponed/6536834|дата копіі=04.2024}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |- !rowspan="2"|Краіна !colspan="2"|Галасы |- !1-ы раўнд |- style="background:#90ee90" |align=left|'''ЗША, Канада, Мэксыка''' |'''134''' |- |align=left|Марока |65 |- |align=left|Аніводная заяўка |1 |- |align=left|Устрымаліся |3 |- !align=left|Агульная колькасьць !200 |- !align=left|Патрабаваная колькасьць !101 |} == Удзельнікі == === Кваліфікацыя === [[Файл:2026 world cup qualification map.svg|значак|зьлева| {| |- |{{легенда|#0000ff|Кваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#2ad4ff|Каманды з мажлівасьцю да кваліфікацыі}} |- |{{легенда|#ffcc00|Некваліфікаваныя каманды}} |- |{{легенда|#000000|Выключаныя каманды}} |- |{{легенда|#cccccc|Ня сябры ФІФА}} |}]] Складальнікі агульнай заяўкі паўночнаамэрыканскіх краінаў меркавалі, што ўсе тры краіны-гаспадары аўтаматычна трапяць на чэмпіянат<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|загаловак=United 2026 bid book|выдавецтва=united2026.com|копія=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf|дата копіі=09.2021}}</ref>. 31 жніўня 2022 году прэзыдэнт ФІФА Джаньні Інфантына пацьвердзіў, што шэсьць каманд [[КОНКАКАФ]] кваліфікуюцца на чэмпіянат сьвету, пры гэтым [[Зборная ЗША па футболе|зборныя ЗША]], [[Зборная Канады па футболе|Канады]] і [[Зборная Мэксыкі па футболе|Мэксыкі]] аўтаматычна кваліфікуюцца ў якасьці гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|загаловак=Presidente de la FIFA confirma cantidad de plazas de Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=ESPN Deportes|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220922004259/https://espndeportes.espn.com/futbol/guatemala/nota/_/id/10856065/presidente-fifa-gianni-infantino-plazas-concacaf-mundial-2026|дата копіі=09.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|загаловак=Infantino anuncia cuántos cupos tendrá la Concacaf para el Mundial de 2026|выдавецтва=CRHoy.com|дата публікацыі=08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220831205624/https://www.crhoy.com/deportes/infantino-anuncia-cuantos-cupos-tendra-la-concacaf-para-el-mundial-de-2026/|дата копіі=08.2022}}</ref>. Гэта было пацьверджанае Радай ФІФА 14 лютага 2023 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|загаловак=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|выдавец=FIFA|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230214163245/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|дата копіі=02.2023}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|загаловак=FIFA confirms U.S., Mexico, Canada automatically in '26 World Cup|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230215070258/https://www.reuters.com/lifestyle/sports/fifa-confirms-us-mexico-canada-automatically-26-world-cup-2023-02-15/|дата копіі=02.2023}}</ref>. Беспасярэдне перад 67-м Кангрэсам ФІФА Рада ФІФА зацьвердзіла разьмеркаваньне месцаў на паседжаньні ў [[Манама|Манаме]]<ref name=slot>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|загаловак=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20220619161123/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/media-releases/bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254|дата копіі=06.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.com/sport/football/39448474|загаловак=World Cup 2026: Fifa reveals allocation for 48-team tournament|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=03.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170330224520/http://www.bbc.com/sport/football/39448474|дата копіі=03.2017}}</ref>. Была высунутая і ўхваленая ідэя стварэньня міжкантынэнтальнага плэй-оф турніру з удзелам шасьці каманд, каб вызначыць апошнія два месцы на чэмпіянат<ref name=fifa_council>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|загаловак=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|дата копіі=06.2017}}</ref>. Шэсьць камандаў у плэй-оф будуць складацца з адной каманды ад кожнай канфэдэрацыі, за выняткам [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і адной дадатковай каманды ад канфэдэрацыі краінаў-гаспадароў (КОНКАКАФ). Дзьве каманды будуць разьмеркаваныя паводле рэйтынгу ў адпаведнасьці з сусьветным рэйтынгам і згуляюць зь пераможцамі двух гульняў плэй-оф паміж чатырма нясеянымі камандамі за два месцы на чэмпіянат. Турнір з чатырох гульняў будзе ладзіцца ў адной або некалькіх краінах-гаспадарах, а таксама будзе выкарыстоўвацца ў якасьці праверкі<ref name="slot" />. Ратыфікацыя разьмеркаваньня месцаў таксама ўпершыню надала [[КФА]] гарантаванае месца ў фінальным турніры, то бок гэты чэмпіянат сьвету стаў першым турнірам, у якім усе шэсьць канфэдэрацыяў мелі хаця б адно гарантаванае месца, а таксама першым з 2010 году, калі ўсе канфэдэрацыі маюць каманду, якая кваліфікавалася ў чэмпіянату сьвету<ref name="slot" />. [[Зборная Эрытрэі па футболе|Зборная Эрытрэі]] зьнялася з кваліфікацыі перад пачаткам адборачных матчаў праз боязь, што гульцы будуць шукаць палітычнага прытулку, калі ім дазволяць выехаць за мяжу<ref>{{спасылка|спасылка=http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|загаловак=Eritrea Pull Out Of 2026 World Cup Qualifier|выдавецтва=Dehai News|копія=https://web.archive.org/web/20231109141912/http://dehai.org/dehai/dehai-news/494254|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|загаловак=Eritrea withdrew from 2026 World Cup qualifying 'over fears players will flee'|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.11.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231113160357/https://www.theguardian.com/football/2023/nov/13/eritrea-withdrew-from-2026-world-cup-qualifying-over-fears-players-will-flee|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|загаловак=Eritrea withdraw from FIFA World Cup qualifiers|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231113083754/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/eritrea-withdraw-fifa-world-cup-qualifiers|дата копіі=11.2023}}</ref>. [[Зборная Рэспублікі Конга па футболе|Зборная Рэспублікі Конга]], якая трапіла ў тую ж групу, што і Эрытрэя, была дыскваліфікаваная 6 лютага 2025 году праз умяшальніцтва ўраду ў справы мясцовай футбольнай фэдэрацыі<ref>{{артыкул|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|загаловак=Suspension of the Congolese Football Association (FECOFOOT) from 6 February 2025 until further notice|выданьне=FIFA Circular|нумар=1922|год=06.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250211201642/https://digitalhub.fifa.com/m/49a18836a3532246/original/Circular-1922_Suspension-of-the-Congolese-Football-Association-FECOFOOT.pdf|дата копіі=02.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07/#:~:text=Feb%207%20(Reuters)%20%2D%20FIFA,governing%20body%20said%20on%20Thursday.|загаловак=FIFA suspends Congo Republic and Pakistan|выдавец=Reuters|дата публікацыі=07.02.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250208122018/https://www.reuters.com/sports/soccer/fifa-suspends-congo-republic-pakistan-2025-02-07|дата копіі=02.2025}}</ref>. КАФ спачатку ўвогуле скасавала ўсе астатнія матчы зборнай Рэспублікі Конга, аднак пазьней [[Зборная Танзаніі па футболе|зборным Танзаніі]] і [[Зборная Замбіі па футболе|Замбіі]] залічылі тэхнічныя перамогі зь лікам 3:0<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA|копія=https://web.archive.org/web/20231128140036/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/qualifiers/caf/scores-fixtures|дата копіі=11.2023}}</ref>. === Па адборы === З 42 камандаў, якія кваліфікаваліся на сёньня, 26 таксама бралі ўдзел у папярэднім турніры. Папярэдні гаспадар турніру [[Зборная Катару па футболе|зборная Катару]] першы раз трапіла на чэмпіянат сьвету праз адборачную сетку<ref>{{спасылка|спасылка=https://global.espn.com/football/story/_/id/46597037/qatar-saudi-arabia-qualify-2026-fifa-world-cup|загаловак=Qatar and Saudi Arabia qualify for 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=10.2025}}</ref>. [[Зборная Калюмбіі па футболе|Зборныя Калюмбіі]]<ref name="Colombia-Paraguay">{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/colombia-paraguay-uruguay-qualify|загаловак=Uruguay, Colombia and Paraguay qualify as Messi equals Cristiano|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>, [[Зборная Эгіпту па футболе|Эгіпту]] і [[Зборная Панамы па футболе|Панамы]] вярнуліся на турнір пасьля свайго апошняга ўдзелу ў 2018 годзе. [[Зборная Альжыру па футболе|Зборныя Альжыру]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/algeria-qualify|загаловак=Algeria seal World Cup return|выдавецтва=FIFA}}</ref> і [[Зборная Кот д’Івуару па футболе|Кот д’Івуару]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cote-divoire-qualify|загаловак=Côte d’Ivoire clinch return to world stage|выдавецтва=FIFA}}</ref> чакалі на вяртаньне з свайго апошняга ўдзелу ў 2014 годзе. [[Зборная Новай Зэляндыі па футболе|Зборныя Новай Зэляндыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/new-zealand-qualify-world-cup|загаловак=Second-half blitz sends New Zealand to the World Cup|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>, [[Зборная Парагваю па футболе|Парагваю]]<ref name="Colombia-Paraguay"/> і [[Зборная Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі па футболе|ПАР]] апошні раз бралі ўдзел у чэмпіянаце сьвету 2010 году. [[Зборная Аўстрыі па футболе|Зборныя Аўстрыі]], [[Зборная Нарвэгіі па футболе|Нарвэгіі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.foxsports.com/stories/soccer/norway-qualifies-2026-world-cup-sends-italy-dreaded-playoff|загаловак=Norway Qualifies for 2026 World Cup and Sends Italy To Dreaded Playoff|выдавец=Fox Sports|дата публікацыі=16.11.2025}}</ref>, [[Зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]] і [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]<ref name="Curacao">{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2025/nov/19/curacao-complete-fairytale-with-battling-draw-in-jamaica-to-qualify-for-world-cup|загаловак=Curaçao complete fairytale with battling draw in Jamaica to qualify for World Cup|выдавец=The Guardian}}</ref> апошнім разам спаборнічалі ў сусьветным першынстве яшчэ ў XX стагодзьдзі. [[Зборная Каба-Вэрдэ па футболе|Зборныя Каба-Вэрдэ]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/cabo-verde-qualify|загаловак=Cabo Verde seal historic World Cup qualification|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=13.10.2025}}</ref>, [[Зборная Кюрасао па футболе|Кюрасао]]<ref name="Curacao"/>, [[Зборная Ярданіі па футболе|Ярданіі]] і [[Зборная Ўзбэкістану па футболе|Ўзбэкістану]]<ref>{{навіна|аўтар=Millar, Colin|спасылка=https://www.nytimes.com/athletic/6229851/2025/06/05/uzbekistan-world-cup-qualification-2026/|загаловак=Uzbekistan, Jordan qualify for World Cup for first time|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=05.06.2025}}</ref> наагул дэбютуюць на чэмпіянатах сьвету. Упершыню сем арабскіх краінаў будуць змагацца на чэмпіянаце сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Amin, Ahmed|спасылка=https://scoopempire.com/arabs-in-world-cup/|загаловак=For the First Time, Seven Arab Countries Qualify for the World Cup 2026|выдавец=Scoop Empire|дата публікацыі=16.10.2025}}</ref>. Кваліфікаваныя каманды, адсартаваныя паводле сваіх канфэдэрацыяў: {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} '''АФК''': * {{Футбол|Аўстралія|няма}} * {{Футбол|Ірак|няма}} * {{Футбол|Іран|няма}} * {{Футбол|Катар|няма}} * {{Футбол|Рэспубліка Карэя|няма}} * {{Футбол|Саудаўская Арабія|няма}} * {{Футбол|Узбэкістан|няма}} * {{Футбол|Японія|няма}} * {{Футбол|Ярданія|няма}} {{Слупок-новы}} '''КАФ''': * {{Футбол|Альжыр|няма}} * {{Футбол|Гана|няма}} * {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|няма}} * {{Футбол|Каба-Вэрдэ|няма}} * {{Футбол|Кот д’Івуар|няма}} * {{Футбол|Марока|няма}} * {{Футбол|ПАР|няма}} * {{Футбол|Сэнэгал|няма}} * {{Футбол|Туніс|няма}} * {{Футбол|Эгіпет|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОМНЭБОЛ''': * {{Футбол|Аргентына|няма}} * {{Футбол|Бразылія|няма}} * {{Футбол|Калюмбія|няма}} * {{Футбол|Парагвай|няма}} * {{Футбол|Уругвай|няма}} * {{Футбол|Эквадор|няма}} {{Слупок-новы}} '''КОНКАКАФ''': * {{Футбол|Канада|няма}} * {{Футбол|Кюрасао|няма}} * {{Футбол|Гаіці|няма}} * {{Футбол|Мэксыка|няма}} * {{Футбол|Панама|няма}} * {{Футбол|ЗША|няма}} '''КФА''': * {{Футбол|Новая Зэляндыя|няма}} {{Слупок-новы}} '''УЭФА''': * {{Футбол|Ангельшчына|няма}} * {{Футбол|Аўстрыя|няма}} * {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|няма}} * {{Футбол|Бэльгія|няма}} * {{Футбол|Гішпанія|няма}} * {{Футбол|Нарвэгія|няма}} * {{Футбол|Нідэрлянды|няма}} * {{Футбол|Нямеччына|няма}} * {{Футбол|Партугалія|няма}} * {{Футбол|Турэччына|няма}} * {{Футбол|Францыя|няма}} * {{Футбол|Харватыя|няма}} * {{Футбол|Чэхія|няма}} * {{Футбол|Шатляндыя|няма}} * {{Футбол|Швайцарыя|няма}} * {{Футбол|Швэцыя|няма}} {{Слупок-канец}} == Склады камандаў == {{Асноўны артыкул|Чэмпіянат сьвету па футболе 2026 году (склады)}} Перад падачай канчатковага складу на турнір каманды за месяц да пачатку павінны былі назваць папярэдні сьпіс з 35–55 гульцоў. Канчатковыя склады павінны быць зацьверджаныя да 2 чэрвеня. Калі гулец атрымлівае траўму або цяжка захварэе і ня можа браць удзел у турніры, яго можна замяніць іншым гульцом з папярэдняга сьпісу не пазьней чым за 24 гадзіны да першага матчу каманды. Аднак траўмаванага або хворага брамніка дазваляецца замяніць іншым брамнікам з папярэдняга сьпісу ў любы момант турніру<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/squad-lists-number-date|загаловак=When are World Cup squads named, and how many players will feature?|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2026}}</ref>. == Групавы этап == Стадыёны ўжо былі разьмеркаваныя паміж групамі яшчэ да фінальнага лёсаваньня. Па лёсаваньні пары былі разьмеркаваны па пэўных матчах, і быў зацверджаны час пачатку гульняў<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 match schedule Q&A|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=02.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/23aa99b288fe8a0d/original/FWC26-Match-Schedule-Q-A.pdf|дата копіі=02.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/scores-fixtures?country=CA&wtw-filter=ALL|загаловак=Scores & Fixtures|выдавецтва=FIFA}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MEX |каманда2=RSA |каманда3=KOR |каманда4=CZE <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_MEX=3 |нічыі_MEX=0 |паразы_MEX=0 |мз_MEX=6 |мп_MEX=0 |перамогі_RSA=1 |нічыі_RSA=1 |паразы_RSA=1 |мз_RSA=2 |мп_RSA=3 |перамогі_KOR=1 |нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=2 |мз_KOR=2 |мп_KOR=3 |перамогі_CZE=0 |нічыі_CZE=1 |паразы_CZE=2 |мз_CZE=2 |мп_CZE=6 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MEX={{Футбол|Мэксыка}} |назва_RSA={{Футбол|ПАР}} |назва_KOR={{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |назва_CZE={{Футбол|Чэхія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 11 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|9}}<br>[[Рауль Хімэнэс|Р. Хімэнэс]] {{Гол|67}} |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Чэхія}} |галы1 = [[Хван Ін Бом]] {{Гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Ладзіслаў Крэйчы (1999)|Крэйчы]] {{Гол|59}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 44985 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|ПАР}} |галы1 = [[Міхал Садзілек|Садзілек]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Тэбога Макаэна|Макаэна]] {{Гол|83|пэн.}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67442 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Люіс Рома|Рома]] {{Гол|50}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45522 |судзьдзя = [[Густава Тэхэра]] (Уругвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Чэхія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Мэксыка}} |галы1 = |галы2 = [[Матэо Чавэс|М. Чавэс]] {{Гол|55}}<br>[[Хуліян Кіньёнэс|Кіньёнэс]] {{Гол|61}}<br>[[Альвара Фідальга|Фідальга]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Рэспубліка Карэя}} |галы1 = [[Тапэлё Масэка|Масэка]] {{Гол|63}} |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Справаздача] |смі = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SUI |каманда2=CAN |каманда3=BIH |каманда4=QAT <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_CAN=1 |нічыі_CAN=1 |паразы_CAN=1 |мз_CAN=8 |мп_CAN=3 |перамогі_BIH=1 |нічыі_BIH=1 |паразы_BIH=1 |мз_BIH=5 |мп_BIH=6 |перамогі_QAT=0 |нічыі_QAT=1 |паразы_QAT=2 |мз_QAT=2 |мп_QAT=10 |перамогі_SUI=2 |нічыі_SUI=1 |паразы_SUI=0 |мз_SUI=7 |мп_SUI=3 |заўвага_CAN=Нічыя паміж сабою (Канада 1:1 Босьнія і Герцагавіна). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_BIH=CAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAN={{Футбол|Канада}} |назва_BIH={{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |назва_QAT={{Футбол|Катар}} |назва_SUI={{Футбол|Швайцарыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 12 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Ёва Лукіч|Лукіч]] {{Гол|21}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43002 |судзьдзя = [[Факунда Тэльлё]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Катар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швайцарыя}} |галы1 = [[Буалем Хухі|Хухі]] {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Брээль Эмбалё|Эмбалё]] {{Гол|17|пэн.}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 67966 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = [[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|74}}, {{Гол|90}}<br>[[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|84}}<br>[[Граніт Джака|Джака]] {{Гол|90+7|пэн.}} |галы2 = [[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70026 |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Канада|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 6:0 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Кайл Ларын|Ларын]] {{Гол|16}}<br>[[Джонатан Крыстыян Дэйвід|Дж. Дэйвід]] {{Гол|29}}, {{Гол|45+3}}, {{Гол|90+2}}<br>[[Натан Саліба|Саліба]] {{Гол|64}}<br>[[Магамэд Манаі|Манаі]] {{Гол|75|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Крыстыян Гарай]] (Чылі) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = [[Рубэн Варгас|Варгас]] {{Гол|46}}<br>[[Жаан Манзамбі|Манзамбі]] {{Гол|57}} |галы2 = [[Проміс Дэйвід|П. Дэйвід]] {{Гол|76}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Катар}} |галы1 = [[Керым Алайбэгавіч|Алайбэгавіч]] {{Гол|29}}<br>[[Магмуд Абунада|Абунада]] {{Гол|34|а/г}}<br>[[Эрмін Магміч|Магміч]] {{Гол|80}} |галы2 = [[Гасан аль-Гайдас|аль-Гайдас]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Справаздача] |смі = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BRA |каманда2=MAR |каманда3=SCO |каманда4=HAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BRA=2 |нічыі_BRA=1 |паразы_BRA=0 |мз_BRA=7 |мп_BRA=1 |перамогі_MAR=2 |нічыі_MAR=1 |паразы_MAR=0 |мз_MAR=6 |мп_MAR=3 |перамогі_HAI=0 |нічыі_HAI=0 |паразы_HAI=3 |мз_HAI=2 |мп_HAI=8 |перамогі_SCO=1 |нічыі_SCO=0 |паразы_SCO=2 |мз_SCO=1 |мп_SCO=4 |заўвага_BRA=Нічыя паміж сабою (Бразылія 1:1 Марока). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_MAR=BRA <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRA={{Футбол|Бразылія}} |назва_MAR={{Футбол|Марока}} |назва_HAI={{Футбол|Гаіці}} |назва_SCO={{Футбол|Шатляндыя}} <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|32}} |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гаіці|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Шатляндыя}} |галы1 = |галы2 = [[Джон Макгін|Макгін]] {{Гол|28}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = [[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|21}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 03:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|23}}, {{Гол|36}}<br>[[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|45+3}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Алехандра Эрнандэс Эрнандэс]] (Гішпанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Шатляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:3 |каманда2 = {{Футбол|Бразылія}} |галы1 = |галы2 = [[Вінісіюс Жуніяр|Вінісіюс]] {{Гол|7}}, {{Гол|45+3}}<br>[[Матэўс Куньня|Куньня]] {{Гол|60}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64478 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Марока|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Гаіці}} |галы1 = [[Ашраф Гакімі|Гакімі]] {{Гол|39}}<br>[[Ісмаэль Сайбары|Сайбары]] {{Гол|45+1}}<br>[[Суфіян Рагімі|Рагімі]] {{Гол|78}}<br>[[Жэсім Ясін|Ясін]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Ясін Буну|Буну]] {{Гол|10|а/г}}<br>[[Вільсон Ізыдор|Ізыдор]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Справаздача] |смі = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=USA |каманда2=AUS |каманда3=PAR |каманда4=TUR <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_USA=2 |нічыі_USA=0 |паразы_USA=1 |мз_USA=8 |мп_USA=4 |перамогі_PAR=1 |нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=1 |мз_PAR=2 |мп_PAR=4 |перамогі_AUS=1 |нічыі_AUS=1 |паразы_AUS=1 |мз_AUS=2 |мп_AUS=2 |перамогі_TUR=1 |нічыі_TUR=0 |паразы_TUR=2 |мз_TUR=3 |мп_TUR=5 |заўвага_AUS=Нічыя паміж сабою (Парагвай 0:0 Аўстралія). У выніку ўжытая агульная розьніца загнаных і прапушчаных галоў. |заўвага_PAR=AUS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_USA={{Футбол|ЗША}} |назва_PAR={{Футбол|Парагвай}} |назва_AUS={{Футбол|Аўстралія}} |назва_TUR={{Футбол|Турэччына}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 13 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = [[Даміян Бабадыльля|Бабадыльля]] {{Гол|7|а/г}}<br>[[Фоларын Балоган|Балоган]] {{Гол|31}}, {{Гол|45+5}}<br>[[Джаваньні Рэйна|Рэйна]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Маўрысію Магальяйнс Праду|Маўрысію]] {{Гол|73}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Дані Макелі]] (Нідэрлянды) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Турэччына}} |галы1 = [[Нэстары Іранкунда|Іранкунда]] {{Гол|27}}<br>[[Конар Мэткалф|Мэткалф]] {{Гол|75}} |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Хэсус Валенсуэля]] (Вэнэсуэла) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 19 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = [[Кэмэран Бэрджэс|Бэрджэс]] {{Гол|11|а/г}}<br>[[Алекс Фрымэн|Фрымэн]] {{Гол|43}} |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = [[Матыяс Галярса Фонда|Галярса]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Турэччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|ЗША}} |галы1 = [[Арда Гюлер|Гюлер]] {{Гол|10}}<br>[[Барыш Ілмаз|Ілмаз]] {{Гол|31}}<br>[[Каан Айхан|Айхан]] {{Гол|90+8}} |галы2 = [[Остан Трасьці|Трасьці]] {{Гол|3}}<br>[[Сэбастыян Бэргалтэр|Бэргалтэр]] {{Гол|49}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70492 |судзьдзя = [[Мустафа Гарбаль]] (Альжыр) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Парагвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстралія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68827 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Справаздача] |смі = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=GER |каманда2=CIV |каманда3=ECU |каманда4=CUW <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_GER=2 |нічыі_GER=0 |паразы_GER=1 |мз_GER=10|мп_GER=4 |перамогі_CUW=0 |нічыі_CUW=1 |паразы_CUW=2 |мз_CUW=1 |мп_CUW=9 |перамогі_CIV=2 |нічыі_CIV=0 |паразы_CIV=1 |мз_CIV=4 |мп_CIV=2 |перамогі_ECU=1 |нічыі_ECU=1 |паразы_ECU=1 |мз_ECU=2 |мп_ECU=2 |заўвага_GER=Нямеччына 2:1 Кот д’Івуар. |заўвага_CIV=GER <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GER={{Футбол|Нямеччына}} |назва_CUW={{Футбол|Кюрасао}} |назва_CIV={{Футбол|Кот д’Івуар}} |назва_ECU={{Футбол|Эквадор}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 7:1 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = [[Фэлікс Нмэча|Нмэча]] {{Гол|6}}<br>[[Ніка Шлётэрбэк|Шлётэрбэк]] {{Гол|38}}<br>[[Кай Гавэрц|Гавэрц]] {{Гол|45+5|пэн.}}, {{Гол|88}}<br>[[Джамал Мусіяла|Мусіяла]] {{Гол|47}}<br>[[Натаніел Браўн|Браўн]] {{Гол|68}}<br>[[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|78}} |галы2 = [[Лівана Камэнэнсія|Камэнэнсія]] {{Гол|21}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68021 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Эквадор}} |галы1 = [[Амад Дыяльлё|Дыяльлё]] {{Гол|90}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68274 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = [[Дэніз Ундаў|Ундаў]] {{Гол|68}}, {{Гол|90+4}} |галы2 = [[Франк Кесье|Кесье]] {{Гол|30}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Хуан Габрыель Бэнітэс|Хуан Бэнітэс]] (Парагвай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Кюрасао}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68598 |судзьдзя = [[Ма Нін]] (Кітай) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кюрасао|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:2 |каманда2 = {{Футбол|Кот д’Івуар}} |галы1 = |галы2 = [[Нікаля Пэпэ|Пэпэ]] {{Гол|7}}, {{Гол|64}} |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 25 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эквадор|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:1 |каманда2 = {{Футбол|Нямеччына}} |галы1 = [[Нільсан Ангулё|Ангулё]] {{Гол|9}}<br>[[Гансалё Плята|Плята]] {{Гол|77}} |галы2 = [[Лерой Санэ|Санэ]] {{Гол|2}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Торы Пэнса]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Справаздача] |смі = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=NED |каманда2=JPN |каманда3=SWE |каманда4=TUN <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_NED=2 |нічыі_NED=1 |паразы_NED=0 |мз_NED=10|мп_NED=4 |перамогі_JPN=1 |нічыі_JPN=2 |паразы_JPN=0 |мз_JPN=7 |мп_JPN=3 |перамогі_SWE=1 |нічыі_SWE=1 |паразы_SWE=1 |мз_SWE=7 |мп_SWE=7 |перамогі_TUN=0 |нічыі_TUN=0 |паразы_TUN=3 |мз_TUN=2 |мп_TUN=12 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NED={{Футбол|Нідэрлянды}} |назва_JPN={{Футбол|Японія}} |назва_SWE={{Футбол|Швэцыя}} |назва_TUN={{Футбол|Туніс}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 14 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = [[Вірджыл ван Дэйк|ван Дэйк]] {{Гол|50}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Кейто Накамура|Накамура]] {{Гол|57}}<br>[[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|88}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 69285 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швэцыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Туніс}} |галы1 = [[Ясін Аяры|Аяры]] {{Гол|7}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Аляксандар Ісак|Ісак]] {{Гол|30}}<br>[[Віктар Д’ёкерэш|Д’ёкерэш]] {{Гол|59}}<br>[[Матыяс Сванбэрг|Сванбэрг]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Амар Рэкік|Рэкік]] {{Гол|43}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 50987 |судзьдзя = [[Яэль Фалькон]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 20 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|5}}, {{Гол|17}}<br>[[Кодзі Гакпа|Гакпа]] {{Гол|47}}, {{Гол|54}}<br>[[Крысэнсіё Сумэрвіль|Сумэрвіль]] {{Гол|89}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|59}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 07:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:4 |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = [[Даіці Камада|Камада]] {{Гол|4}}<br>[[Аясэ Ўэда|Уэда]] {{Гол|31}}, {{Гол|83}}<br>[[Дзюнья Іта|Дз. Іта]] {{Гол|69}} |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = 51243 |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Японія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = [[Дайдзэн Маэда|Маэда]] {{Гол|56}} |галы2 = [[Энтані Элянга|Элянга]] {{Гол|62}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70137 |судзьдзя = [[Іван Бартан]] (Сальвадор) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Туніс|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Нідэрлянды}} |галы1 = [[Газэм Мастуры|Мастуры]] {{Гол|54}} |галы2 = [[Эльес Схіры|Схіры]] {{Гол|3|а/г}}<br>[[Браян Бробэй|Бробэй]] {{Гол|7}}<br>[[Ян-Паўль ван Гэке|ван Гэке]] {{Гол|62}} |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 68391 |судзьдзя = [[Каця Іцэль Гарсія]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Справаздача] |смі = }} === Група G === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BEL |каманда2=EGY |каманда3=IRN |каманда4=NZL <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_BEL=1 |нічыі_BEL=2 |паразы_BEL=0 |мз_BEL=6 |мп_BEL=2 |перамогі_EGY=1 |нічыі_EGY=2 |паразы_EGY=0 |мз_EGY=5 |мп_EGY=3 |перамогі_IRN=0 |нічыі_IRN=3 |паразы_IRN=0 |мз_IRN=3 |мп_IRN=3 |перамогі_NZL=0 |нічыі_NZL=1 |паразы_NZL=2 |мз_NZL=4 |мп_NZL=10 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BEL={{Футбол|Бэльгія}} |назва_EGY={{Футбол|Эгіпет}} |назва_IRN={{Футбол|Іран}} |назва_NZL={{Футбол|Новая Зэляндыя}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Магамэд Гані|Гані]] {{Гол|66|а/г}} |галы2 = [[Эмам Ашур|Ашур]] {{Гол|19}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66775 |судзьдзя = [[Рамон Абацьці]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Іран|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Новая Зэляндыя}} |галы1 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|32}}<br>[[Магамад Магэбі|Магэбі]] {{Гол|64}} |галы2 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|7}}, {{Гол|54}} |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70108 |судзьдзя = [[Сэсар Артура Рамас]] (Мэксыка) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = 70317 |судзьдзя = [[Дарыё Ўмбэрта Эрэра|Дарыё Эрэра]] (Аргентына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = [[Фін Сэрман|Сэрман]] {{Гол|15}} |галы2 = [[Мастафа Зыку|Зыку]] {{Гол|58}}<br>[[Магамэд Саляг|Саляг]] {{Гол|67}}<br>[[Трэзэге (футбаліст)|Трэзэге]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Амар аль-Алі]] (ААЭ) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Эгіпет|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Іран}} |галы1 = [[Магмуд Сабэр|Сабэр]] {{Гол|5}} |галы2 = [[Рамін Рэзаэян|Рэзаэян]] {{Гол|14}} |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = 66925 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Новая Зэляндыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:5 |каманда2 = {{Футбол|Бэльгія}} |галы1 = [[Элайджа Джаст|Джаст]] {{Гол|84}} |галы2 = [[Леандра Трасар|Трасар]] {{Гол|28}}, {{Гол|50}}<br>[[Кевін дэ Бройнэ|дэ Бройнэ]] {{Гол|66}}<br>[[Рамэлю Люкаку|Люкаку]] {{Гол|86}}<br>[[Алексіс Салемакерс|Салемакерс]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = 52497 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Справаздача] |смі = }} === Група H === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=ESP |каманда2=CPV |каманда3=URU |каманда4=KSA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=1 |паразы_ESP=0 |мз_ESP=5 |мп_ESP=0 |перамогі_CPV=0 |нічыі_CPV=3 |паразы_CPV=0 |мз_CPV=2 |мп_CPV=2 |перамогі_KSA=0 |нічыі_KSA=2 |паразы_KSA=1 |мз_KSA=1 |мп_KSA=5 |перамогі_URU=0 |нічыі_URU=2 |паразы_URU=1 |мз_URU=3 |мп_URU=4 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ESP={{Футбол|Гішпанія}} |назва_CPV={{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |назва_KSA={{Футбол|Саудаўская Арабія}} |назва_URU={{Футбол|Уругвай}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 15 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 67640 |судзьдзя = [[Адгам Махадмэ]] (Ярданія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Саудаўская Арабія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Уругвай}} |галы1 = [[Абдулела аль-Амры|аль-Амры]] {{Гол|41}} |галы2 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|80}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 62764 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 21 чэрвеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = [[Лямін Ямаль|Ямаль]] {{Гол|10}}<br>[[Мікель Аярсабаль|Аярсабаль]] {{Гол|21}}, {{Гол|24}}<br>[[Гасан Тамбакці|Тамбакці]] {{Гол|49|а/г}} |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = 68239 |судзьдзя = [[Рафаэл Клаўс]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:2 |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = [[Максіміляна Арауха|М. Арауха]] {{Гол|44}}<br>[[Агустын Канобіё|Канобіё]] {{Гол|45+6}} |галы2 = [[Кевін Піна|К. Піна]] {{Гол|21}}<br>[[Элію Варэла|Варэла]] {{Гол|61}} |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = 64003 |судзьдзя = [[Эспэн Эскас]] (Нарвэгія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Саудаўская Арабія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68278 |судзьдзя = [[Франсуа Летэксье]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 27 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Уругвай|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Гішпанія}} |галы1 = |галы2 = [[Алекс Баэна|Баэна]] {{Гол|42}} |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45065 |судзьдзя = [[Ісмаіл Эльфат]] (ЗША) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Справаздача] |смі = }} === Група I === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=FRA |каманда2=NOR |каманда3=SEN |каманда4=IRQ <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_FRA=3 |нічыі_FRA=0 |паразы_FRA=0 |мз_FRA=10|мп_FRA=2 |перамогі_SEN=1 |нічыі_SEN=0 |паразы_SEN=2 |мз_SEN=8 |мп_SEN=6 |перамогі_IRQ=0 |нічыі_IRQ=0 |паразы_IRQ=3 |мз_IRQ=1 |мп_IRQ=12 |перамогі_NOR=2 |нічыі_NOR=0 |паразы_NOR=1 |мз_NOR=8 |мп_NOR=7 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 |вынік3=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_FRA={{Футбол|Францыя}} |назва_SEN={{Футбол|Сэнэгал}} |назва_IRQ={{Футбол|Ірак}} |назва_NOR={{Футбол|Нарвэгія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 16 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|66}}, {{Гол|90+6}}<br>[[Брадлі Баркаля|Баркаля]] {{Гол|82}} |галы2 = [[Ібраім Мбай|Мбай]] {{Гол|90+5}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80545 |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ірак|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = [[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|39}} |галы2 = [[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|29}}, {{Гол|43}}<br>[[Лео Эстыгар|Эстыгар]] {{Гол|76}}<br>[[Аймэн Гусэйн|Гусэйн]] {{Гол|90+6|а/г}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63106 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Кіліян Мбапэ|Мбапэ]] {{Гол|14}}, {{Гол|54}}<br>[[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|66}} |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = 68324 |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:2 |каманда2 = {{Футбол|Сэнэгал}} |галы1 = [[Маркус Пэдэрсэн|Пэдэрсэн]] {{Гол|43}}<br>[[Эрлінг Голян|Голян]] {{Гол|48}}, {{Гол|58}} |галы2 = [[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|53}}, {{Гол|90+3}} |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = 80663 |судзьдзя = [[Вілтан Сампаю]] (Бразылія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нарвэгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:4 |каманда2 = {{Футбол|Францыя}} |галы1 = [[Тэлё Осгар|Осгар]] {{Гол|21}} |галы2 = [[Усман Дэмбэле|Дэмбэле]] {{Гол|7}}, {{Гол|20}}, {{Гол|32}}<br>[[Дэзырэ Дуэ|Дуэ]] {{Гол|90+4}} |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 64146 |судзьдзя = [[Майкл Олівэр]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 26 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Сэнэгал|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Ірак}} |галы1 = [[Абіб Дыяра|Дыяра]] {{Гол|4}}<br>[[Ісмаіля Сар|І. Сар]] {{Гол|56}}<br>[[Пап Гей|П. Гей]] {{Гол|59}}, {{Гол|71}}<br>[[Іліман Ндыяй|І. Ндыяй]] {{Гол|82}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Справаздача] |смі = }} === Група J === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ARG |каманда2=AUT |каманда3=ALG |каманда4=JOR |абнаўленьне=22 чэрвеня 2026 |перамогі_ARG=2 |нічыі_ARG=0 |паразы_ARG=0 |мз_ARG=5 |мп_ARG=0 |перамогі_ALG=1 |нічыі_ALG=0 |паразы_ALG=1 |мз_ALG=2 |мп_ALG=4 |перамогі_AUT=1 |нічыі_AUT=0 |паразы_AUT=1 |мз_AUT=3 |мп_AUT=3 |перамогі_JOR=0 |нічыі_JOR=0 |паразы_JOR=2 |мз_JOR=2 |мп_JOR=5 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARG={{Футбол|Аргентына}} |назва_ALG={{Футбол|Альжыр}} |назва_AUT={{Футбол|Аўстрыя}} |назва_JOR={{Футбол|Ярданія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:0 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|17}}, {{Гол|60}}, {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = 69045 |судзьдзя = [[Шыман Марціняк]] (Польшча) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 08:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстрыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 3:1 |каманда2 = {{Футбол|Ярданія}} |галы1 = [[Рамана Шмід|Шмід]] {{Гол|21}}<br>[[Язан аль-Араб|аль-Араб]] {{Гол|77|а/г}}<br>[[Марка Арнаутавіч|Арнаутавіч]] {{Гол|90+12|пэн.}} |галы2 = [[Алі Альван|Альван]] {{Гол|50}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68527 |судзьдзя = [[Даганэ Бэйда]] (Маўрытанія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 22 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 2:0 |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = [[Ліянэль Мэсі|Мэсі]] {{Гол|38}}, {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70649 |судзьдзя = [[Амін Амар]] (Эгіпет) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:2 |каманда2 = {{Футбол|Альжыр}} |галы1 = [[Нізар аль-Рашдан|аль-Рашдан]] {{Гол|36}} |галы2 = [[Надыр Бэнбуалі|Бэнбуалі]] {{Гол|69}}<br>[[Амін Гуіры|Гуіры]] {{Гол|82}} |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = 68371 |судзьдзя = [[Слаўка Вінчыч]] (Славенія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Альжыр|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аўстрыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = [[Ілгіз Танташаў]] (Узбэкістан) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ярданія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Аргентына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = [[Іштван Ковач]] (Румынія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Справаздача] |смі = }} === Група K === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=COL |каманда2=POR |каманда3=COD |каманда4=UZB |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_POR=1 |нічыі_POR=1 |паразы_POR=0 |мз_POR=6 |мп_POR=1 |status_POR= |перамогі_COD=0 |нічыі_COD=1 |паразы_COD=1 |мз_COD=1 |мп_COD=2 |status_COD= |перамогі_UZB=0 |нічыі_UZB=0 |паразы_UZB=2 |мз_UZB=1 |мп_UZB=8 |status_UZB= |перамогі_COL=2 |нічыі_COL=0 |паразы_COL=0 |мз_COL=4 |мп_COL=1 |status_COL= <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q1 |вынік2=Q1 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_POR={{Футбол|Партугалія}} |назва_COD={{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |назва_UZB={{Футбол|Узбэкістан}} |назва_COL={{Футбол|Калюмбія}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q1=green1|тэкст_Q1= }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:1 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Жуан Нэвіш|Нэвіш]] {{Гол|6}} |галы2 = [[Яан Віса|Віса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Узбэкістан|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:3 |каманда2 = {{Футбол|Калюмбія}} |галы1 = [[Абасбэк Файзулаеў|Файзулаеў]] {{Гол|60}} |галы2 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|40}}<br>[[Люіс Фэрнанда Дыяс|Дыяс]] {{Гол|65}}<br>[[Хамінтан Кампас|Кампас]] {{Гол|90+9}} |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = 80824 |судзьдзя = [[Энтані Тэйлар]] (Ангельшчына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Партугалія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 5:0 |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|6}}, {{Гол|39}}<br>[[Нуну Алешандры Таварыш Мэндыш|Мэндыш]] {{Гол|17}}<br>[[Абдувахід Нэматаў|Нэматаў]] {{Гол|60|а/г}}<br>[[Рафаэл Леан|Леан]] {{Гол|87}} |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = 68777 |судзьдзя = [[Джаляль Джаед]] (Марока) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга}} |галы1 = [[Даніель Муньяс Мэхія|Муньяс]] {{Гол|76}} |галы2 = |стадыён = [[Акрон (стадыён)|Акрон]], [[Сапопан]] |гледачы = 45358 |судзьдзя = [[Маўрыцыё Марыяні]] (Італія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Калюмбія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Партугалія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = [[Алірэза Фагані]] (Аўстралія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 02:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Дэмакратычная Рэспубліка Конга|назва=ДР Конга|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Узбэкістан}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = [[Фэлікс Цваер]] (Нямеччына) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Справаздача] |смі = }} === Група L === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=[https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/standings ФІФА] <!--Месцы камандаў.--> <!--Вынікі камандаў.--> |каманда1=ENG |каманда2=GHA |каманда3=CRO |каманда4=PAN |абнаўленьне=23 чэрвеня 2026 |перамогі_ENG=1 |нічыі_ENG=1 |паразы_ENG=0 |мз_ENG=4 |мп_ENG=2 |перамогі_CRO=1 |нічыі_CRO=0 |паразы_CRO=1 |мз_CRO=3 |мп_CRO=4 |перамогі_GHA=1 |нічыі_GHA=1 |паразы_GHA=0 |мз_GHA=1 |мп_GHA=0 |перамогі_PAN=0 |нічыі_PAN=0 |паразы_PAN=2 |мз_PAN=0 |мп_PAN=2 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ENG={{Футбол|Ангельшчына}} |назва_CRO={{Футбол|Харватыя}} |назва_GHA={{Футбол|Гана}} |назва_PAN={{Футбол|Панама}} <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў у асабістых матчах; 3) Загнаныя мячы ў асабістых матчах; 4) Розьніца мячоў агулам; 5) Загнаныя мячы агулам; 6) Ацэнка фэйр-плэй; 5) Рэйтынг ФІФА. }}</onlyinclude> {{Справаздача пра матч |дата = 17 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 4:2 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = [[Гары Кейн|Кейн]] {{Гол|12|пэн.}}, {{Гол|42}}<br>[[Джуд Бэлінггэм|Бэлінггэм]] {{Гол|47}}<br>[[Маркус Рашфард|Рашфард]] {{Гол|85}} |галы2 = [[Марцін Батурына|Батурына]] {{Гол|36}}<br>[[Пэтар Муса|Муса]] {{Гол|45+5}} |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = 70389 |судзьдзя = [[Клеман Цюрпэн]] (Францыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 18 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гана|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 1:0 |каманда2 = {{Футбол|Панама}} |галы1 = [[Калеб Ірэнк’і|Ірэнк’і]] {{Гол|90+5}} |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 42942 |судзьдзя = [[Глен Нюбэрг]] (Швэцыя) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 23 чэрвеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Ангельшчына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:0 |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = 63983 |судзьдзя = [[Саід Мартынэс]] (Гандурас) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 24 чэрвеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = 0:1 |каманда2 = {{Футбол|Харватыя}} |галы1 = |галы2 = [[Антэ Будзімір|Будзімір]] {{Гол|54}} |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = 43036 |судзьдзя = [[П’ер Ачо]] (Габон) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Панама|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Ангельшчына}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = [[Абдульрагман аль-Джасім]] (Катар) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Справаздача] |смі = }} {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Харватыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Гана}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = [[Дру Фішэр]] (Канада) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Справаздача] |смі = }} == Плэй-оф == {{#invoke:RoundN|main|columns=5 |RD1=1/16 фіналу |RD2=1/8 фіналу |29 чэрвеня|{{Футбол|Нямеччына}}||{{Футбол|Парагвай}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Францыя}}||{{Футбол|Швэцыя}}| |28 чэрвеня|{{Футбол|ПАР}}||{{Футбол|Канада}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Нідэрлянды}}||{{Футбол|Марока}}| |2 ліпеня|2 месца K||2 месца L| |2 ліпеня|{{Футбол|Гішпанія}}||2 месца J| |2 ліпеня|{{Футбол|ЗША}}||{{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Бэльгія}}||3 месца A/I/J| |29 чэрвеня|{{Футбол|Бразылія}}||{{Футбол|Японія}}| |30 чэрвеня|{{Футбол|Кот д’Івуар}}||{{Футбол|Нарвэгія}}| |1 ліпеня|{{Футбол|Мэксыка}}||3 месца C/E| |1 ліпеня|Пераможца L||3 месца I/J/K| |4 ліпеня|{{Футбол|Аргентына}}||{{Футбол|Каба-Вэрдэ}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Аўстралія}}||{{Футбол|Эгіпет}}| |3 ліпеня|{{Футбол|Швайцарыя}}||3 месца G/J| |4 ліпеня|Пераможца K||3 месца E/I/L| |5 ліпеня|||| |4 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |5 ліпеня|||| |6 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |7 ліпеня|||| |9 ліпеня|||| |11 ліпеня|||| |12 ліпеня|||| |12 ліпеня|||| |14 ліпеня|||| |15 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| |19 ліпеня|||| }} === 1/16 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 28 чэрвеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ПАР|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Канада}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = [[Жуан Піньейру]] (Партугалія) |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бразылія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Японія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 29 чэрвеня 2026 |час = 23:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нямеччына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Парагвай}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Нідэрлянды|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Марока}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эстадыё BBVA]], [[Гвадалюпэ]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 30 чэрвеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Кот д’Івуар|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Нарвэгія}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Францыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Швэцыя}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Мэксыка|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца C/E |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца L |лік = : |каманда2 = 3 месца I/J/K |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 1 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Бэльгія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца A/I/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 05:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|ЗША|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Босьнія і Герцагавіна}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Левайс Стэдыюм]], [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 2 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Гішпанія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 2 месца J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 02:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = 2 месца K |лік = : |каманда2 = 2 месца L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[БМО Філд]], [[Таронта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 06:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Швайцарыя|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = 3 месца G/J |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 3 ліпеня 2026 |час = 21:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аўстралія|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Эгіпет}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 01:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = {{Футбол|Аргентына|разьмяшчэньне выявы=справа}} |лік = : |каманда2 = {{Футбол|Каба-Вэрдэ}} |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 04:30 ([[UTC+3]]) |каманда1 = Пераможца K |лік = : |каманда2 = 3 месца E/I/L |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Справаздача] |смі = }} === 1/8 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 4 ліпеня 2026 |час = 20:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[NRG Стэдыюм]], [[Г’юстан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Лінкальн Файнэншыял Філд]], [[Філадэлфія]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 5 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Ацтэка]], [[Мэхіка]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 6 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 03:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Люмэн Філд]], [[Сіетл]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021534 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 19:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 7 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Бі-Сі Плэйс]], [[Ванкувэр]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 Справаздача] |смі = }} === 1/4 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 9 ліпеня 2026 |час = 23:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Джылет Стэдыюм]], [[Фоксбара]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 11 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Соў-Фай Стэдыюм]], [[Інгелўуд (Каліфорнія)|Інгелўуд]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 12 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021539 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 12 ліпеня 2026 |час = 04:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Эраўгэд Стэдыюм]], [[Канзас-Сіці (Мізуры)|Канзас-Сіці]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021537 Справаздача] |смі = }} === 1/2 фіналу === {{Справаздача пра матч |дата = 14 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[AT&T Стэдыюм]], [[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021541 Справаздача] |смі = }} ---- {{Справаздача пра матч |дата = 15 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэрсэдэс-Бэнц Стэдыюм]], [[Атланта]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289290/400021540 Справаздача] |смі = }} === Матч за 3-е месца === {{Справаздача пра матч |дата = 19 ліпеня 2026 |час = 00:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Гард-Рок Стэдыюм]], [[Маямі-Гардэнз]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289291/400021542 Справаздача] |смі = }} === Фінал === {{Справаздача пра матч |дата = 19 ліпеня 2026 |час = 22:00 ([[UTC+3]]) |каманда1 = |лік = : |каманда2 = |галы1 = |галы2 = |стадыён = [[Мэтлайф Стэдыюм]], [[Іст-Ратэрфард]] |гледачы = |судзьдзя = |пратакол = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289292/400021543 Справаздача] |смі = }} == Маркетынг == === Брэндаваньне === Афіцыйная эмблема і брэндавая ідэнтычнасьць былі высунутыя для публікі 17 траўня 2023 году ў [[абсэрваторыі Грыфіта]] ў [[Лос-Анджэлес]]е. Базавая форма эмблемы складаецца з вэртыкальна «складзеных» лічбаў 26 з выявай [[Кубак сьвету ФІФА (прыз)|Кубка сьвету ФІФА]] на пярэднім пляне. Пры гэтым упершыню ў гісторыі трафэй быў выяўлены на эмблеме чэмпіянату сьвету як фатаграфія, а не стылізаванае графічнае адлюстраваньне. Дызайн быў распрацаваны гэтак, каб яго можна было адаптаваць да рознага кшталту тла<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|загаловак=FIFA Unveils Logo For 2026 World Cup in North America|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518041252/https://news.sportslogos.net/2023/05/17/fifa-unveils-visual-identity-for-2026-world-cup-in-north-america/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" >{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|загаловак='Is That It?': Reaction to 2026 World Cup Logo Swift, Overwhelmingly Negative|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518200435/https://news.sportslogos.net/2023/05/18/is-that-it-reaction-to-2026-world-cup-logo-swift-overwhelmingly-negative/soccer/|дата копіі=05.2023}}</ref>. [[Файл:2026 FIFA WC countdown clock Paseo de la Reforma.jpg|значак|Гадзіньнік адліку часу да пачатку чэмпіянату, усталяваны ў [[Мэксыка|Мэксыцы]].]] Наступнага дня ФІФА прадставіла варыянты эмблемы для кожнага гораду-гаспадара. Гэтак яны ўтрымліваюць каляровыя мадыфікацыі і элемэнты, якія адлюстроўваюць мясцовы ляндшафт або культуру. Да прыкладу, у эмблеме, распрацавай для Лос-Анджэлесу, былі стылізаваныя сонца і хвалі, а ў эмблеме [[Мантэрэй|Мантэрэю]] зьмешчаная выява гары [[Сэра-дэ-ля-Сыльля]], а ў эмблеме [[Таронта]] выяўленыя гарадзкі краявід і [[Сі-Эн Таўэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Cook, Glenn|спасылка=https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|загаловак=FIFA, Host Cities Roll Out Specific Branding for 2026 World Cup|выдавецтва=SportsLogos.Net News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231125024742/https://news.sportslogos.net/2023/05/19/fifa-host-cities-roll-out-specific-branding-for-2026-world-cup/soccer/|дата копіі=11.2023}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|загаловак=Unprecedented Host City brands launched to bring FIFA World Cup 26 destinations to life|выдавецтва=www.fifa.com|копія=https://web.archive.org/web/20231125024745/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/unprecedented-host-city-brands-launched-to-bring-fifa-world-cup-26-tm|дата копіі=11.2023}}</ref>. Рэакцыя на эмблему па ейнай прэзэнтацыі была пераважна нэгатыўная, бо многія палічылі, што дызайн выглядае няскончаным і непрадуманым у параўнаньні з эмблемамі мінулых чэмпіянатаў сьвету. Дзеля параўнаньня, гулец [[Зборная ЗША па футболе|зборнай ЗША]] [[Хэсус Фэрэйра]] назваў эмблему «прыгожай»<ref>{{спасылка|аўтар=Shah, Parshva|спасылка=https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|загаловак='It's beautiful' – USMNT striker Jesus Ferreira disagrees with people who hate FIFA's World Cup 2026 logo|выдавецтва=Goal.com|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230518232153/https://www.goal.com/en-us/news/it-s-beautiful-usmnt-striker-jesus-ferreira-disagrees-with-people-who-hate-fifa-s-world-cup-2026-logo/blt5889b73a50f9d6bc|дата копіі=05.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Borg, Simon|спасылка=https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|загаловак=Fans rip FIFA World Cup 2026 logo after official reveal for men's tournament in USA, Mexico and Canada|выдавецтва=Sporting News|дата публікацыі=05.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230519060838/https://www.sportingnews.com/ca/soccer/news/fifa-world-cup-2026-logo-reveal-usa-mexico-canada/x2dpsllp98zqaj2bkxwsdqhi|дата копіі=05.2023}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Coca Cola 2026 FIFA World Cup.jpg|значак|зьлева|Самаход з брэндаваньнем, зробленым да чэмпіянату сьвету.]] У сакавіку і красавіку 2025 году ФІФА прадставіла набор з 16 афіцыйных постэраў, якія выяўляюць кожнае места-гаспадара чэмпіянату сьвету 2026 году. Постэры, створаныя мясцовымі мастакамі, былі прызначаныя для таго, каб адлюстраваць асаблівую ідэнтычнасьць і спадчыну кожнага гораду<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/unique-local-spirit-official-world-cup-26-host-city-posters|загаловак=Unique local spirit highlighted in Official FIFA World Cup 26 Host City Posters|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.footyheadlines.com/2025/04/the-2026-wc-posters.html|загаловак=The 2026 World Cup Posters Revealed|выдавецтва=footyheadlines.com/|дата публікацыі=04.2025}}</ref>. 3 сакавіка 2026 году быў высунуты агульны афіцыйны постэр турніру. Упершыню тры мастакі аб’ядналі свае навычкі і мастацкія стылі дзеля стварэньня афіцыйнага постэра. Пры гэтым кожны зь іх паходзіў з адной з краінаў-гаспадароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-posters|загаловак=Official Tournament Poster|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Тэлевізійныя правы === 12 лютага 2015 году ФІФА падоўжыла кантракты на вяшчальныя правы ў ЗША і Канадзе для кампаніі [[Fox Sports]], [[NBCUniversal]] і [[Bell Media]] на чэмпіянат сьвету 2026 году, не прымаючы іншых заявак. Паводле ''[[The New York Times]]'', гэтае падаўжэньне разглядалася як кампэнсацыя за перанос [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]] на лістапад–сьнежань замест традыцыйнага графіку чэрвень–ліпень, бо гэта стварыла значныя канфлікты з буйнымі прафэсійнымі лігамі, якія звычайна маюць міжсэзоньне ў час мундыялю<ref>{{спасылка|аўтар=Deitsch, Richard|спасылка=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|загаловак=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Sandomir, Richard|спасылка=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|загаловак=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html|дата копіі=04.2020}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|загаловак=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS|выдавец=The Globe and Mail|дата публікацыі=02.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/|дата копіі=04.2016}}</ref>. Fútbol de Primera атрымала правы на гішпанамоўнае радыёвяшчаньне ў ЗША і [[Пуэрта-Рыка]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf|загаловак=FIFA World Cup 26 Media Partners|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025}}</ref>. Міжнародны вяшчальны цэнтар будзе разьмешчаны ў канфэрэнц-цэнтры [[Кей-Бэйлі-Гатчынсан]] у [[Далас]]е<ref>{{спасылка|аўтар=Rosenbaum, Steven|спасылка=https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|загаловак=Dallas approves $15 million spending to serve as media hub for the 2026 FIFA World Cup|выдавецтва=CBS News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241212105138/https://www.cbsnews.com/texas/news/dallas-texas-2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-media-hub/|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|загаловак=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|выдавецтва=FOX News|дата публікацыі=12.2024|копія=https://web.archive.org/web/20241211232758/https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|дата копіі=12.2024}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|загаловак=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=03.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250318125506/https://inside.fifa.com/organisation/news/world-cup-26-international-broadcast-centre-dallas|дата копіі=03.2025}}</ref>. 8 студзеня 2026 году ФІФА склала ўгоду, паводле якой [[TikTok]] стаў «пераважнай плятформай» для відэакантэнту чэмпіянату сьвету. У межах дамовы вяшчальнікі могуць трансьляваць часткі матчаў у адмысловым разьдзеле ў дадатку TikTok<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup|загаловак=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=01.2026}}</ref>. Пазьней, 17 сакавіка, ФІФА ўхваліла аналягічнае пагадненьне з [[YouTube]], якое дазваляе вяшчальнікам трансьляваць выбраныя матчы цалкам на сваіх каналах, а таксама трансьляваць першыя 10 хвілінаў кожнага матчу, каб заахвоціць маладую аўдыторыю глядзець далей на традыцыйных каналах<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup|загаловак=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. Пазьней было пацьверджана, што YouTube пашырыў гэтую дамову разам зь ФІФА і [[CazéTV]], каб дармова трансьляваць усе матчы турніру ў [[Бразылія|Бразыліі]]<ref>{{спасылка|аўтар=Filho, Adalberto Leister|спасылка=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/|загаловак=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026|выдавецтва=Máquina do Esporte|дата публікацыі=03.2026}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Laloni, Marco|спасылка=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/|загаловак=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa”|выдавецтва=MKT Esportivo|дата публікацыі=03.2026}}</ref>. === Квіткі === Кошты квіткоў на чэмпіянат сьвету 2026 году першапачаткова былі ад 60 даляраў за матчы групавога этапу да {{Лік|6730}} даляраў за фінал, што было значна больш за цэны на квіткі папярэдняга [[чэмпіянат сьвету па футболе 2022 году|чэмпіянату сьвету 2022 году]]. Аднак у верасьні 2025 году ФІФА пацьвердзіла, што ўпершыню будзе выкарыстоўваць дынамічнае цэнаўтварэньне, паводле мадэлі, ужытай на [[клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2025 году|клюбным чэмпіянаце сьвету 2025 году]]<ref name=":1" >{{спасылка|спасылка=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46147005/2026-world-cup-tickets-fifa-dynamic-pricing-prices|загаловак=FIFA to use dynamic pricing for World Cup tickets|выдавецтва=ESPN.com|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Месцы ў гасьцінных зонах сталі дасяжныя ў красавіку 2025 году праз афіцыйнага білетнага партнэра ФІФА<ref>{{спасылка|спасылка=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|загаловак=Limited initial release of FIFA World Cup 26 hospitality packages for matches in United States launched|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=05.2025|копія=http://web.archive.org/web/20250714204258/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/limited-initial-release-of-fifa-world-cup-26-tm-hospitality-packages-for|дата копіі=07.2025}}</ref>. Першая фаза лёсаваньня квіткоў прайшла 10—19 верасьня 2025 году і была абмежаваная трымальнікамі картаў [[Visa]]. Другая фаза ладзілася 27—31 кастрычніка, а трэцяя пачалася пасьля фінальнага лёсаваньня камандаў 5 сьнежня. Продаж быў абмежаваны чатырма квіткамі на чалавека на матч, і аніхто ня можа набыць больш за 40 квіткоў на ўвесь турнір. Афіцыйная плятформа перапродажу квіткоў ФІФА запрацавала 2 кастрычніка 2026 году<ref name=":1" /><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/resale-ticket-exchange-marketplace|загаловак=FIFA Resale/Exchange Marketplace|выдавецтва=FIFA|дата публікацыі=09.2025}}</ref>. Заключная фаза «апошняй хвіліны» продажаў адкрылася 22 красавіка 2026 году, прыкладна за 50 дзён да пачатку турніру. Квіткі на ўсе 104 матчы прадаваліся згодна з прынцыпам «хто першы — таго і месца». На той момант было прададзена больш за пяць мільёнаў квіткоў з чаканых больш як шасьці мільёнаў, а дадатковыя квіткі павінны былі выпускацца паэтапна да самага фіналу, у залежнасьці ад наяўнасьці<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/sports/soccer/world-cup-last-minute-ticket-sales-phase-re-opens-50-days-kick-off-2026-04-22/|загаловак=World Cup last-minute ticket sales phase re-opens 50 days from kick-off|выдавец=Reuters|дата публікацыі=04.2026}}</ref>. Усе гарады ЗША, якія ладзяць у сябе чэмпіянат сьвету, ухвалілі законы, паводле якіх продаж квіткоў на падзеі мундыялю вызваляецца ад дзяржаўных і мясцовых падаткаў з продажаў<ref>{{навіна|аўтар=Wilson, Jonathan|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2026/apr/02/world-cup-countries-face-extra-costs-fifa-tax-deal-us-government|загаловак=More than half of World Cup countries face extra costs as Fifa fails to agree US tax deal|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=04.2026}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Gray, Page|спасылка=https://itep.org/fifa-2026-world-cup-tickets-sales-tax-exemption/|загаловак=Not-So-Free Kick: How the 2026 FIFA World Cup Will Cost Cities Millions|выдавец=Institute on Taxation and Economic Policy|дата публікацыі=12.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.fifa.com/worldcup/fifaworldcup2026/ Афіцыйны сайт]. {{Чэмпіянаты сьвету па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты сьвету па футболе|2026]] gaj2yhkukb9xchc01c0kyk6vapd9o9z 0 300367 2676399 2675135 2026-06-26T23:25:05Z ~2026-36889-14 98545 2676399 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Ford Transit» |выява = [[Файл:M-ford-transit-negrete-villadiego-2025.jpg|300пкс]] |вытворца = [[Ford Motor Company]] |вядомы як = |гады = [[1965]]-present |зборка = |папярэднік = '''Europe:''' [[Ford Thames 400E]]<br/>'''North America:''' [[Ford E-Series]] | наступнік = [[Ford Transit Custom]] (for Ford Tourneo) |кляса = |тып кузаву = |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, чатырохступеневая |прывад = пярэднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |commons = }} [[Ford Transit]] — гэта сямейства лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў, якія вырабляюцца кампаніяй [[Ford Motor Company]] з 1965 года, у асноўным як грузавы фургон, але таксама даступны ў іншых канфігурацыях, у тым ліку як вялікі пасажырскі фургон (які прадаецца як Ford Tourneo на некаторых рынках з 1995 года), шасі фургона з разрэзам і пікап. Аўтамабіль таксама вядомы як Ford T-Series (T-150, T-250, T-350), гэтая наменклатура агульная з іншымі лёгкімі камерцыйнымі аўтамабілямі Ford, грузавікамі [[Ford F-Series]] і шасі [[Ford E-Series]]. Па стане на 2015 год было прададзена 8 мільёнаў фургонаў Transit, што робіць яго трэцім самым прадаваным фургонам усіх часоў, і ён выпускаўся на чатырох асноўных пакаленнях платформы (дэбютаваў у 1965, 1986, 2000 і 2013 гадах адпаведна), з рознымі «фэйсліфтінгавымі» версіямі кожнай з іх. ==Taunus Transit (1953)== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Taunus Transit» | выява = [[Файл:Techno-Classica 2025, Essen (P1045777).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford Motor Company]]» | гады = 1953-1965 |наступнік = [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 (1965-1970)]] | падобныя = '''Taunus Transit Panel Van:'''<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Panel Van]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T Panel Van]]<br/>[[Barkas B1000|1961-1966 Barkas B1000 Panel Van]]<br />[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 F]] <br/> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Panel Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]] <br/> [[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Panel Furgon]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Panel Van (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]<br/>[[VW T1|VW T1 Panel Van]]<br/> [[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 Panel Van]]<br />[[FSC Żuk|1958-1966 Żuk A-05]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|1964-1966 РАФ-977K]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]<br/> [[Nysa|Nysa N59-F]]<br/>'''Taunus Transit Kombi Van:'''<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Kombi Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Kombi Van]]<br/>[[VW T1|VW T1 Kombi]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Kombi Van]]<br/>[[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 Kombi Van]]<br /> [[Barkas B1000|1961-1966 Barkas B1000 Kombi Van]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Kombi Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Kombi Van]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Kombi Van (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 Kombi Van]] <br />[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 Kombi Van]] <br/>[[FSC Żuk|1958-1966 Żuk A-07]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette Crew Van]]<br/> [[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Kombi Furgon]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» Kombi Van]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Kombi Van (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Kombi Van]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield Kombi Van]]<br/>[[Commer FC|1960-1966 Commer FC Kombi Van]]<br/> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Kombi Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone Promiscuo (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone Promiscuo]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone Promiscuo]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T Kombi Van]]<br/> [[Nysa|Nysa N59 Kombi Van]]<br/>'''Taunus Transit Bus:'''<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Car (R2060)]] <br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]<br/>[[VW T1|VW T1 Bus]] <br />[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 M]] <br/> [[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 Minibus]]<br />[[FSC Żuk|1958-1966 Żuk A-18]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette Minibus]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Omnibus (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]]<br/>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Minibus]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Minibus]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» Minibus]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield Minibus]]<br/> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Minibus (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]<br/>'''Taunus Transit 2-Door Regular Cab Pickup Truck:'''<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 2-Door Regular Cab Pickup Truck]] <br/> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br/> [[Volkswagen Transporter T1|VW T1 Regular Cab Pickup Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br />[[Barkas B1000|1961-1966 Barkas B1000 2-Door Regular Cab Pickup Truck]] <br/>[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 C 2-Door Single Cab Pickup Truck]] <br/>[[Żuk|1958-1966 Żuk A-13 Pickup Truck]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F 2-Door Regular Cab Pickup Truck (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador 2-Door Regular Cab Pickup Truck (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Nysa|Nysa N59 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/> '''Taunus Transit Doppelkabine Pickup Truck:'''<br/> [[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster 4-Door Double Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F 4-Door Double Cab Pickup Truck (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 4-Door Double Cab Pickup Truck]] <br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg 4-Door Double Cab Pickup]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador 4-Door Double Cab Pickup Truck (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW T1 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/> [[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 C 4-Door Double Cab Pickup Truck]] <br/>[[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br /> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Żuk|Żuk A-16 Pickup Truck]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B1000|1961-1966 Barkas B1000 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 4-Door Double Cab Pickup Truck]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 4-Door Double Cab Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 4-Door Double Cab Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/> [[Nysa|Nysa N59 4-Door Double Cab Pickup Truck]] <br/>'''Taunus Transit 2-Door Standard Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[FSC Żuk|1958-1966 Żuk A-11 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Barkas B 1000|1961-1964 Barkas B 1000 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 C Single Rear Wheel 2-Door Chassis Single Cab Truck]]<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Lorry]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Lorry]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E 2-Door Regular Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault Goélette Chassis Cabine (1956-1965)]]<br/>[[Renault Estafette|1959-1964 Renault Estafette 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|Volkswagen Transporter T1 2-Door Chassis Single Cab Unit]]<br/>'''Taunus Transit 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/>[[Citroën Type 55|Citroën Type 55 Heuliez 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz L 319|Mercedes-Benz L 319 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1964 Żuk A-08 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 622 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Hanomag Markant|Hanomag Markant 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab chassis truck (1960-1964)]]<br/>[[Renault Galion|1957-1965 Saviem Galion 2-door standard cab chassis truck]] }} Папярэднік британска-нямецкага Transit, першы серыйны Ford з знакам «Transit», быў фургон, збудаваны на заводзе Ford у Кёльне, Германія. Ён быў прадстаўлены ў 1953 годзе як '''FK 1000''' (грузападымальнасць 1000 кг) з 1,2-літравым рухавіком Ford з бокавым клапанам ад сучаснага Taunus. У 1955 годзе аб'ём рухавіка павялічылі да 1,5 літра. З 1961 года гэтае аўто называлася '''Ford Taunus Transit'''. Выпуск гэтай мадэлі спыніўся ў 1965 годзе, пасля чаго мадэль была заменена першым пакаленнем [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 (1965-1970)]]. ==Першае пакаленне (1965)== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (1965-1977)» | выява = [[Файл:1973 Ford Transit.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford Motor Company]]» | гады = 1965-1977 | папярэднік = [[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit]]<br/>[[Ford Thames 400E]] | наступнік = [[Ford Transit#1978—1985|1978—1985 Ford Transit]] | падобныя = '''Transit Mk1 Standard Roof Panel Van:'''<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Standard Roof Panel Van]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 Panel Van]]<br/> [[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 F]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]]<br/>[[ZSD Nysa|Nysa 501 F]]/[[ZSD Nysa|Nysa 521 F]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA Standard Roof Panel Van]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 Panel Van]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Fiat 238|Fiat 238 Standard Roof Panel Van (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 Standard Roof Panel Van]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Standard Roof Panel Van]]<br/>[[УАЗ-452|1965-1976 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br />[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Low Roof Panel Van]] <br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 1500 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Panel Furgon]]<br />[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette Standard Roof Panel Van]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 Panel Van]]<br/> '''Transit Mk1 Standard Roof Crew Van:'''<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 Crew Van]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 Crew Van]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-07]]/[[FSC Żuk|Żuk A-07 B]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Crew Van]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 Crew Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Standard Roof Crew Van]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA Standard Roof Crew Van]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Standard Roof Crew Van]]<br/> [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Low Roof Crew Van]] <br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Fiat 238|Fiat 238 Standard Roof Crew Van (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 Standard Roof Crew Van]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Standard Roof Crew Van]]<br/> [[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Standard Roof Crew Van]]<br/> [[Peugeot J7|Peugeot J7 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 1500 Standard Roof Crew Van]]<br/> [[УАЗ-452|1965-1976 УАЗ-452 Low Roof Crew Van]]<br />[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Crew Van]]<br />[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette Standard Roof Crew Van]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter Crew Van T2 (Typ 2)]]<br/>'''Transit Mk1 Standard Roof Minibus:'''<br/> [[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 Minibus]]<br/>[[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 M]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]<br/>[[ZSD Nysa|Nysa 501 M]]/[[ZSD Nysa|Nysa 521 M]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Standard Roof Minibus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA Standard Roof Minibus]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Standard Roof Minibus]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Standard Roof Minibus]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Standard Roof Minibus]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Standard Roof Minibus]]<br/> [[РАФ-977|РАФ-977ДМ Low Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 Minibus]]<br/>[[УАЗ-452|1965-1976 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Low Roof Minibus]]<br/>[[Fiat 238|Fiat 238 Standard Roof Minibus (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 Standard Roof Minibus]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Standard Roof Minibus]]<br/> [[Peugeot J7|Peugeot J7 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 1500 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Minibus]]<br/> [[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette Standard Roof Minibus]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette Standard Roof Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Bus T2 (Typ 2)]]<br/> '''Transit Mk1 LWB Panel Van:'''<br/> [[Fiat 625|Fiat 625 N2 Furgone]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz Panel Van (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Dual Rear Wheel Panel Van]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Kastenwagen]]<br/>'''Transit Mk1 LWB Crew Van:'''<br/> [[Fiat 625|Fiat 625 N2 Furgone Promiscuo]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz Crew Van (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Crew Van]]<br/>'''Transit Mk1 LWB Minibus:'''<br/> [[Fiat 625|Van Hool-Fiat 625 N2]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz Minibus (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Dual Rear Wheel Minibus]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Minibus]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-11 2-door standard cab single rear wheel chassis truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-11 B 2-door standard cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Bedford CA|Bedford CALC Mk3 2-Door Chassis Cab]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[УАЗ-3303|1965-1977 УАЗ-3303 2-Door Standard Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 2-Door Chassis Cab]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa 2-Door Chassis Cab]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 2500 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967-1977 Saviem SG2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce 2-Door Single Cab Chassis Truck (H10)]]<br/>[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 2-Door Chassis Single Cab Unit]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-11 2-door cutaway cab single rear wheel chassis truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-11 B 2-door cutaway cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Bedford CA|Bedford CALC Mk3 2-Door Cutaway Cab and Chassis]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[УАЗ-3303|1965-1977 УАЗ-3303 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 2-Door Chassis Cutaway Cab]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa 2-Door Chassis Cutaway Cab]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 2500 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967-1977 Saviem SG2 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 2-door cutaway cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 2-door cutaway cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce 2-Door Cutaway Cab Chassis Truck (H10)]]<br/>[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г 2-Door Cutaway Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 2-Door Chassis Cutaway Cab Unit]]<br/>'''Transit Mk1 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[УАЗ-3303|1965-1977 УАЗ-3303 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-16 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-16 B Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 double cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Bedford CA|Bedford CALC Mk3 Double Cab and Chassis Unit]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 4-Door Double Cab and Chassis Unit]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa 4-Door Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 2500 Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG2 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967-1977 Saviem SG2 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna Double Cab Single Rear Chassis Truck (1969–1977)]]<br/>[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г Double Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 4-Door Double Cab and Chassis Unit]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 4-Door Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 Chassis Double Cab Unit]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Commer Walk-Thru|Commer Walk-Thru 3-Ton Dual Rear Wheel Chassis Cab Unit]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-08 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-11 B 2-Door Standard Cab on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab chassis truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Commer Walk-Thru|Commer Walk-Thru 3-Ton Dual Rear Wheel Chassis Cutaway Cab Unit]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-08 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-11 B 2-Door Cutaway Cab on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door cutaway cab chassis truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit Mk1 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-16 Double Cab on ГАЗ-51 truck chassis]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-16 B Double Cab on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck:'''<br/> [[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 2-Door Single Cab Pickup Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-11 2-door standard cab single rear wheel pickup truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-11 B 2-door standard cab single rear wheel pickup truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 2-door single cab pickup truck]]<br/>[[IMV Donau|1968-1974 IMV 1600 2-door single cab pickup truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 241|Fiat 241 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Regular Cab Pickup]]<br />[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 Single Cab Pickup Truck]]<br/> [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г 2-Door Single Cab Pickup Truck]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 2-Door Single Cab Pickup Truck]]<br/>'''Transit Mk1 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck:'''<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 double cab pickup truck]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 double cab pickup truck]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Double Cab Pickup Truck]]<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-16 single rear wheel pickup truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-16 B single rear wheel pickup truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 241|Fiat 241 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Commer FC|Commer PB Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Crew Cab Pickup]]<br />[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br/> [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762ВДП Crew Cab Pickup Truck]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Commer Walk-Thru|Commer Walk-Thru 3-Ton Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab pickup truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-08 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-11 B 2-Door Standard Cab Pickup Truck on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>'''Transit Mk1 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-16 Pickup Truck on ГАЗ-51 truck chassis]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-16 B Pickup Truck on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz double cab pickup truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] <br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] }} Ford Transit Mk1, выпушчаны ў 1965 годзе, — гэта камерцыйны фургон, які змяніў рынак лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў у Вялікабрытаніі і Еўропе. Ён быў распрацаваны сумесна Ford of Britain і Ford of Germany, замяніўшы папярэднія мадэлі, такія як Thames 400E і Taunus Transit. Mk1 вядомы сваёй універсальнасцю, грузавой прасторай і пасадкай кіроўцы, падобнай да легкавога аўтамабіля, што робіць яго кіравальным лягчэйшым, чым многія яго канкурэнты, і выпускаўся да 1978 года. Mk1 задаў стандарт для будучых мадэляў Transit, зрабіўшы Ford вядучым імем у вытворчасці лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў для пакаленняў рамеснікаў і дастаўшчыкоў, Арыгінальны Ford Transit Mk1 у асноўным выпускаўся з нізкім дахам панэльнага фургона (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]]), нізкім дахам мікрааўтобуса (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]]), пікапа з адзінарнай кабінай і адзінарным заднім колам (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)#1932|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)#1933|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)#1934|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]]), шасі з адзінарнай кабінай і адзінарным заднім колам (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]]), пікапа з адзінарнай кабінай і падвойным заднім колам (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], і [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]]), шасі з адзінарнай кабінай і падвойным заднім колам (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], і [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]), панэльнага фургона з доўгай базай і падвойным заднім колам (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], і [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]]), мікрааўтобуса з доўгай базай і падвойным заднім колам (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], і [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]]), Low Roof Crew Kombi, LWB Crew Kombi, Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, і Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, Аднак усе грузавікі з фургонамі для сухіх грузаў, грузавікі з кубічным кузавам, і грузавікі з фургонамі для перавозкі мэблі з кузавам, пабудаваныя на 1965-1977 Ford Transit Mk1 2-Door Cutaway Cab & Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck гадоў выпуску, былі параўнальныя па памеры і грузападымальнасці з усімі фургонамі 1965-1977 Ford Transit Mk1 Single Rear Wheel Parcel Van выкарыстоўваюцца ў якасці паштовых грузавікі з фургонамі для сухіх грузаў, грузавікі з кубічным кузавам, і грузавікі з фургонамі для перавозкі мэблі з кузавам, пабудаваныя на 1965-1977 Ford Transit Mk1 2-Door Cutaway Cab & Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck гадоў выпуску, былі падобныя да ўсіх фургонаў 1965-1977 Ford Transit Mk1 Dual Rear Wheel Parcel Van выкарыстоўваюцца ў якасці паштовых грузавікоў, грузавікоў для пераездаў і грузавікоў для дастаўкі выпуску і мела дызайн кабіны, больш падобны да аўтамабільнага, што забяспечвала палепшаны камфорт і агляднасць кіроўцы. ===1978—1985=== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (1978-1985)» | выява = [[Файл:1978 Ford Transit van, ice cream van conversion (22381174286).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford]]» | гады = 1978-1985 | папярэднік = [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|1971-1977 Ford Transit]] | наступнік = [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|1986-2000 Ford Transit]] | падобныя = '''Transit Standard Roof Panel Van (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Panel Van (1980-1985)]]<br/>[[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Standard Roof Panel Van]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Standard Roof Panel Van]] <br />[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Furgón]]<br/> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Standard Roof Panel Van]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Standard Roof Panel Van]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Standard Roof Panel Van (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Standard Roof Panel Van]] <br /> [[Toyota HiAce|1977-1983 Toyota HiAce Standard Roof Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1984-1986 Toyota HiAce Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Standard Roof Panel Van]]<br/> '''Transit Mk1 Standard Roof Crew Van (1978-1985):'''<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Standard Roof Crew Van]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Standard Roof Crew Van]] <br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Crew Van (1980-1985)]]<br/> [[Toyota HiAce|1977-1983 Toyota HiAce Standard Roof Crew Van]]/[[Toyota HiAce|1984-1986 Toyota HiAce Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Standard Roof Crew Van]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Standard Roof Crew Van]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Standard Roof Crew Van]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Standard Roof Crew Van (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Standard Roof Crew Van]]<br /> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Standard Roof Crew Van]]<br/>'''Transit Standard Roof Minibus (1978-1985):'''<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Standard Roof Minibus]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Standard Roof Minibus]] <br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Minibus (1980-1985)]]<br/> [[Toyota HiAce|1977-1983 Toyota HiAce Standard Roof Minibus]]/[[Toyota HiAce|1984-1986 Toyota HiAce Standard Roof Minibus]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Standard Roof Minibus]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Furgón mixto 9 plazas]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Standard Roof Minibus]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Standard Roof Minibus]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Standard Roof Minibus]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Standard Roof Minibus (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Standard Roof Minibus]] <br /> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Standard Roof Minibus]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1980-1985)]]<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette 2-Door Regular Cab Pickup Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>'''Transit Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1980-1985)]]<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Double Cab Pickup Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> '''Transit LWB Dual Rear Wheel Panel Van (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Medium Roof Dual Rear Tyre Panel Van]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Dual Rear Tyre Panel Van]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/> [[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Dual Rear Tyre Panel Van]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Medium Roof Dual Rear Tyre Panel Van]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/> '''Transit LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Medium Roof Dual Rear Tyre Crew Van]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Dual Rear Tyre Crew Van]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/> [[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Dual Rear Tyre Crew Van]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Medium Roof Dual Rear Tyre Crew Van]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/>'''Transit LWB Dual Rear Wheel Minibus (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Medium Roof Dual Rear Tyre Minibus]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Dual Rear Tyre Minibus]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Dual Rear Tyre Minibus]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Dual Rear Tyre Minibus]]<br/> [[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Dual Rear Tyre Minibus]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Medium Roof Dual Rear Tyre Minibus]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Dual Rear Tyre Minibus]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Dual Rear Tyre Minibus]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Dual Rear Tyre Minibus]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1980-1985)]]<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J5|Peugeot J5 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-2 Super Goélette 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master T35D 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1980-1985)]]<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J5|Peugeot J5 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-2 Super Goélette Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master T35D Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1978-1985):'''<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>'''Transit Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1978-1985):'''<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>'''Transit Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] }} У жніўні 1977 года была прадстаўлена абноўленая версія — унутры Ford яна называлася «Transit 1978 1⁄2», але звычайна яе называлі Transit Mark II, — якая атрымала перароблены, даўжэйшы носавы адсек, здольны цяпер правільна прымаць шэрагавы рухавік замест Essex і Cologne V4, таму рухавік Pinto з Cortina стаў асноўнай сілавой устаноўкай Transit. Новы дызайн пярэдняй часткі прывёў Transit у адпаведнасць з астатнімі аўтамабілямі пасажырскага класа Ford of Europe таго часу з квадратнымі фарамі і чорнай красавіцай з жалюзямі, хаця задняя частка засталася нязменнай. Суровы прыборны шчыт Mk1 з адным блокам прыбораў быў заменены на шырокую пластыкавую панэль з больш поўным кластрам прыбораў і пераключальнікаў, узятых ад Taunus/Cortina Mk4. Многія ўладальнікі флоту сутыкнуліся з перадчасным зносам распрастанія кулачкоў у ранніх вузлах Pinto у Cortina, і на працягу двух гадоў Transit 75 быў даступны з рухавіком Ford Kent 1,6 л з крос-флоў канфігурацыяй, Арыгінальны Ford Transit Mk2 у асноўным выпускаўся з нізкім дахам панэльнага фургона (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Low Roof Cargo Van (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Low Roof Cargo Van (1971-1977)]]), нізкім дахам мікрааўтобуса (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Low Roof Minibus (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Low Roof Minibus (1971-1977)]]), пікапа з адзінарнай кабінай і адзінарным заднім колам (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]]), шасі з адзінарнай кабінай і адзінарным заднім колам (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]]), пікапа з адзінарнай кабінай і падвойным заднім колам (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]]), шасі з адзінарнай кабінай і падвойным заднім колам (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]]), панэльнага фургона з доўгай базай і падвойным заднім колам (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]]), мікрааўтобуса з доўгай базай і падвойным заднім колам (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]]), Low Roof Crew Kombi, LWB Crew Kombi, Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, і Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, Аднак усе грузавікі з фургонамі для сухіх грузаў, грузавікі з кубічным кузавам, і грузавікі з фургонамі для перавозкі мэблі з кузавам, пабудаваныя на 1978-1985 Ford Transit Mk2 2-Door Cutaway Cab & Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck гадоў выпуску, былі параўнальныя па памеры і грузападымальнасці з усімі фургонамі 1978-1985 Ford Transit Mk2 Single Rear Wheel Dormobile Parcel Van выкарыстоўваюцца ў якасці паштовых грузавікі з фургонамі для сухіх грузаў, грузавікі з кубічным кузавам, і грузавікі з фургонамі для перавозкі мэблі з кузавам, пабудаваныя на 1978-1985 Ford Transit Mk2 2-Door Cutaway Cab & Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck гадоў выпуску, былі падобныя да ўсіх фургонаў 1978-1985 Ford Transit Mk2 Dual Rear Wheel Dormobile Parcel Van выкарыстоўваюцца ў якасці паштовых грузавікоў, грузавікоў для пераездаў і грузавікоў для дастаўкі выпуску і мела дызайн кабіны, больш падобны да аўтамабільнага, што забяспечвала палепшаны камфорт і агляднасць кіроўцы. ==Другое пакаленне (1986)== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (1986-2000)» | выява = [[Файл:1989 Ford Transit 190 Popular (13756998394).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford]]» | гады = 1986-2000 | папярэднік = [[Ford Transit#1978—1985|1978—1985 Ford Transit]] | наступнік = [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|2000-2006 Ford Transit]] | падобныя = '''Transit LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]<br/> '''Transit LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/> '''Transit LWB Dual Rear Wheel Minibus (1986-2000):'''<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Minibus (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Minibus (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Minibus (1996-1999)]]<br/> [[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy LWB Dual Rear Wheel Minibus]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter LWB Dual Rear Wheel Minibus (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Minibus (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Minibus (1998-2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Minibus]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai Libero|Hyundai Libero Regular Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> '''Transit Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai Libero|Hyundai Libero Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 2-Door Dual Rear Wheel Chassis Single Cab Truck]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 2-Door Dual Rear Wheel Chassis Single Cab Truck]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy 2-Door Dual Rear Wheel Chassis Single Cab Truck]]<br/>[[FSC Lublin|1993-1999 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1996-1999)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai Libero|Hyundai Libero Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> '''Transit Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 Dual Rear Wheel Chassis Crew Cab Truck]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 Dual Rear Wheel Chassis Crew Cab Truck]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy Dual Rear Wheel Chassis Crew Cab Truck]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1996-1999)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1995-2000)]]<br/>[[FSC Lublin|1993-1999 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai Libero|Hyundai Libero Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit L1H1 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H1 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L1H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H1 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1975—1991 Volkswagen LT L1H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H1 Cargo Van]]<br/>'''Transit L2H1 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H1 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H1 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H1 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H1 Cargo Van]]<br/>'''Transit L3H1 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H1 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H1 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H1 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H1 Cargo Van]]<br/>'''Transit L1H1 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H1 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H1 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L1H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H1 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L1H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H1 Crew Van]]<br/>'''Transit L2H1 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H1 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H1 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (1981-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H1 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H1 Crew Van]]<br/>'''Transit L3H1 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H1 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H1 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H1 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H1 Crew Van]]<br/>'''Transit L1H1 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H1 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L1H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H1 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L1H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H1 Passenger Van]]<br/>'''Transit L2H1 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H1 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H1 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H1 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H1 Passenger Van]]<br/>'''Transit L3H1 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H1 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H1 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H1 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H1 Passenger Van]]<br/>'''Transit L1H2 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H2 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H2 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L1H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H2 Cargo Van]]<br/>'''Transit L2H2 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H2 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H2 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H2 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H2 Cargo Van]]<br/>'''Transit L3H2 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H2 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H2 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L3H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H2 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H2 Cargo Van]] <br/>'''Transit L1H2 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H2 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H2 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H2 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1975—1991 Volkswagen LT L1H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H2 Crew Van]]<br/>'''Transit L2H2 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H2 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H2 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H2 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H2 Crew Van]]<br/>'''Transit L3H2 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H2 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H2 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L3H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H2 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H2 Crew Van]] <br/>'''Transit L1H2 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H2 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H2 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L1H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H2 Passenger Van]]<br/>'''Transit L2H2 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H2 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H2 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H2 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H2 Passenger Van]]<br/>'''Transit L3H2 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H2 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H2 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L3H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H2 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H2 Passenger Van]] }} Другі пакаленне платформы Transit пад кодавым імем VE6 з'явілася ў студзені 1986 года і вылучалася цалкам новай аўтамабільнай скрынкай у дызайне «one-box» (г.зн. вітровое шкло і капот знаходзяцца пад амаль аднолькавым вуглом), а перадняя падвеска на версіях SWB была зменена на цалкам незалежную канфігурацыю. Спачатку ўсталёўваліся замкі Chubb AVA, але неўзабаве паставілі бочонкі Tibbe. Дыяпазон матораў здзіўляльна перанялі з апошняй мадэлі Mk.1 пасля абнаўлення 1978–1985 гадоў, хоць у 1989 годзе высокапрадукцыйны 3.0 Essex V6 бензінавы рухавік быў заменены на Cologne 2.9 EFI V6, у асноўным з-за нарматываў па выкідах, бо дызайн Essex V6 на той час быў амаль 25 гадоў і яшчэ выкарыстоўваў карбюратар. Трэцяе пакаленне Transit было распрацавана пад кодавым імем «Triton», Ford Transit Mk3, які выпускаўся з 1986 па 1991 год, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1984—1985)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1984—1985)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1984—1985)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1984—1985)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1984—1985)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1984—1985)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1984—1985)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1984—1985)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1984—1985)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1984—1985)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1984—1985)]])), Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1984—1985)]]), 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van. ==Трэцяе пакаленне (2000)== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (2000-2005)» | выява = [[Файл:2001 Ford Transit 260 SWB TD 2.0 Front.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford]]» | гады = 2000-2005 | папярэднік = [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|1986-2000 Ford Transit]] | наступнік = [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|2006-2014 Ford Transit]] | падобныя = '''Transit L1H1 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L1H1 Cargo Van (2000–2005)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H1 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H1 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H1 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[LDV Pilot|LDV Pilot L1H1 Crew Van (2000–2005)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H1 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H1 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L1H1 Minibus (2000–2005)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H1 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H1 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L2H1 Cargo Van (2000–2005)]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H1 Cargo Van]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H1 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H1 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H1 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[LDV Pilot|LDV Pilot L2H1 Crew Van (2000–2005)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H1 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H1 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L2H1 Minibus (2000–2005)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H1 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H1 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H1 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H1 Cargo Van]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L3H1 Cargo Van (2000–2005)]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H1 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H1 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Crew Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (1999-2006)]]<br/> [[LDV Pilot|LDV Pilot L3H1 Crew Van (2000–2005)]]<br/>[[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H1 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H1 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H1 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H1 Passenger Van (2000-2006)]]<br/> '''Transit L1H2 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H2 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H2 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H2 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H2 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H2 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H2 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H2 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H2 Cargo Van]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H2 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H2 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H2 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H2 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H2 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H2 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H2 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H2 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H2 Cargo Van]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H2 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H2 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Crew Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H2 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H2 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H2 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H2 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H3 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Cargo Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H3 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H3 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Crew Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Crew Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H3 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H3 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Passenger Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Passenger Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H3 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H3 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H3 Cargo Van]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H3 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H3 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H3 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H3 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H3 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H3 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H3 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H3 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H3 Cargo Van]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H3 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H3 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Crew Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H3 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H3 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H3 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H3 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)'''<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2003–2006)]]<br/>[[LDV Convoy|LDV Convoy 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2002-2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)]] <br/>'''Transit 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2004-2007)]]<br /> [[LDV Convoy|LDV Convoy 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)]] <br/>'''Transit 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)'''<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2002-2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)]] }} Ford Transit 2000-2006 гадоў выпуску, вядомы як Mk6, быў значна перапрацаваны і меў новыя дызельныя рухавікі Duratorq, пярэдні прывад (FWD) для меншай загрузкі або задні прывад (RWD) для буксіроўкі, а таксама розныя тыпы кузава (L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1994-2000)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1994-2000)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1994-2000)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1994-2000)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1994-2000)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1994-2000)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1994-2000)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1994-2000)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model TT|Ford Model TT C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1994-2000)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Pickup Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1994-2000)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1994-2000)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1994-2000)]]), 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van) з рознымі колавымі базамі, вышынёй і даўжынёй даху, што рабіла яго універсальным, папулярным і адносна простым у абслугоўванні камерцыйным аўтамабілем. ===Падцяжка твару (2006)=== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (2006-2014)» | выява = [[Файл:2011 Ford Transit in Frozen White, front left, 06-05-2025.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford]]» | гады = 2006-2014 | папярэднік = [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|2000-2006 Ford Transit]] | наступнік = [[Ford Transit Custom]]<br/>[[Ford Transit#Чацвёртае пакаленне (2014)|Ford Transit (2014-present)]] | падобныя = [[Citroën Jumper|Citroën Jumper (2006-2014)]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato (2006-2014)]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex (2004-2007)]]/[[Hyundai H-1#Другое пакаленне|Hyundai Starex (2008-2014)]]<br/>[[LDV Maxus|2005–2009 LDV Maxus]]/[[LDV Maxus|2010-2012 Maxus V80]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily (2006-2009)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily (2009-2011)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily (2011-2014)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter (2006–2013)]]<br/>[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer (2006-2014)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master (2006-2009)]]/[[Renault Master|Renault Master (2010-2014)]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter (2006-2011)]] }} Ford Transit 2006-2014 гадоў выпуску адносіцца да пакалення Mark 7 — універсальны, вялікі камерцыйны фургон (і меншы Transit Connect), вядомы сваёй разнастайнасцю тыпаў кузаваў, надзейнасцю (пры належным абслугоўванні) і практычнасцю, а таксама розныя тыпы кузава (L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L1H1 Panel Van (2000-2006)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L1H1 Minibus (2000-2006)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L2H1 Panel Van (2000-2006)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L2H1 Minibus (2000-2006)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L3H1 Panel Van (2000-2006)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L3H1 Minibus (2000-2006)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2000-2006)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2000-2006)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2000-2006)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (2000-2006)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (2000-2006)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (2000-2006)]]), 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van) з рознымі колавымі базамі. Ён мае такія паляпшэнні, як дыскавыя тормазы на ўсіх колах, пярэдні і задні прывад, а таксама выдатную грузавую прастору, але часам складанае абслугоўванне (напрыклад, праблемы з мокрым рамянём у некаторых дызельных мадэлях). ==Чацвёртае пакаленне (2014)== {{Аўтамабіль |назва = «Ford Transit Mk8» |выява = [[Файл:'20 Ford Transit ELAL.png|300пкс]] |вытворца = [[Ford Motor Company]] |вядомы як = |гады = [[2014]]-present |зборка = |кляса = |тып кузаву = |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, чатырохступеневая |прывад = пярэднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |падобныя = '''Transit L1H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Maxus V90|Maxus V90 L1H1 Cargo Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Transit L1H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H2 Cargo Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Transit L1H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H3 Cargo Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H3 Cargo Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Transit L1H1 Crew Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H1 Crew Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H1 Crew Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L1H2 Crew Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H2 Crew Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H2 Crew Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Transit L1H3 Crew Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H3 Crew Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H3 Crew Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L1H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Passenger Van (2014-present)]]<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H1 Passenger Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Transit L1H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H2 Passenger Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Transit L1H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H3 Passenger Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H3 Passenger Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/>[[Maxus V90|Maxus V90 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (7C0)]] <br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/>[[Maxus V90|Maxus V90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2014-present)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (VS30)]] <br /> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (7C0)]]<br/>'''Transit 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/>[[Maxus V90|Maxus V90 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (7C0)]] <br/>'''Transit 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (7C0)]] <br /> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit L2H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Transit L2H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Transit L2H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Transit L2H1 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L2H2 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Transit L2H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L2H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Transit L2H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Transit L2H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Transit L4H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L4H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L4H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L4H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L4H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L4H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L4H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L4H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L4H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L4H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L4H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L4H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L4H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L4H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L4H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L4H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L4H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L4H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Transit L4H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L4H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L4H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L4H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L4H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L4H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L4H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L4H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L4H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L4H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L4H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L4H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L4H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L4H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L4H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L4H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L4H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L4H3 Crew Van (7C0)]]<br/>'''Transit L4H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L4H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L4H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L4H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L4H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L4H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L4H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L4H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L4H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L4H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L4H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L4H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L4H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L4H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L4H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L4H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L4H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L4H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Transit Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (VS30)]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (XDD)]]<br> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT Cargo Van]]<br />[[Renault Master|2014–2019 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Transit Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (VS30)]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (XDD)]]<br> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT Crew Van]]<br />[[Renault Master|2014–2019 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (7C0)]]<br/>'''Transit Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT Minibus]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (VS30)]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H1 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Transit L3H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Transit L3H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H3 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H1 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H2 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Transit L3H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H3 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Transit L3H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H3 Passenger Van (7C0)]] |commons = }} Вялікі Ford Transit (2014-цяперашні час) адносіцца да паўнапамернага камерцыйнага фургона, які прыйшоў на замену Transit (2006-2014). Даступны ў розных памерах (кароткая, доўгая, падоўжаная колавая база) і вышыні даху (сярэдняя, ​​высокая) з вялікай колькасцю грузавой прасторы для бізнес-канфігурацый або пасажырскіх перавозак, прапаноўваючы ўніверсальнасць, сучасныя функцыі і такія опцыі, як поўны прывад, у адрозненне ад меншага Transit Connect. Ён вядомы сваёй надзейнай практычнасцю і адаптыўнасцю, ад простых перавозак грузаў да спецыялізаваных мабільных майстэрняў або вялікіх пасажырскіх аўтобусаў (да 15 месцаў), а таксама розныя тыпы кузава: L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L1H1 Panel Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L1H1 Panel Van (2006-2014)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L1H1 Minibus (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L1H1 Minibus (2006-2014)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L2H1 Panel Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L2H1 Panel Van (2006-2014)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L2H1 Minibus (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L2H1 Minibus (2006-2014)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L3H1 Panel Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L3H1 Panel Van (2006-2014)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L3H1 Minibus (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L3H1 Minibus (2006-2014)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2006-2014)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2006-2014)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2006-2014)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (2006-2014)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (2006-2014)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (2006-2014)]]), 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van. ===Паўночная Амэрыка=== Ford Transit у Паўночнай Амэрыцы (2014-цяперашні час) — гэта універсальная лінейка камерцыйных фургонаў, якая замяніла серыю E. Прапануецца ў паўнапамерных (Transit) і кампактных (Transit Connect) мадэлях для перавозкі грузаў і пасажыраў. Мае розныя варыянты вышыні даху, даўжыні і сілавых агрэгатаў (EcoBoost, дызель, бензінавы V6) для задавальнення розных патрэб бізнесу. Ford Transit стаў хітом продажаў дзякуючы сваёй адаптыўнасці і прасторнасці, а таксама розныя тыпы кузава: Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door chassis cab]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline E-300 Single Rear Wheel 2-Door Chassis Cab (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline E-300 Single Rear Wheel 2-Door Chassis Cab (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], і [[Ford E-Series#2008-2014|2008–2014 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), Dual Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cutaway Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cutaway Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Closed Cutaway Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Closed Cutaway Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Enclosed Cutaway Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Enclosed Cutaway Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], і [[Ford E-Series#2008-2013|2008–2013 Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), L1H1 Cargo Van, L1H1 Passenger Van, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, High Roof Dual Rear Wheel Cargo Van, High Roof Dual Rear Wheel Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Ford Transit}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford|Transit]] dt7awi6d2i7bju1ec5217vxoxn3jbfk 2676403 2676399 2026-06-26T23:28:55Z ~2026-36889-14 98545 2676403 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Ford Transit» |выява = [[Файл:M-ford-transit-negrete-villadiego-2025.jpg|300пкс]] |вытворца = [[Ford Motor Company]] |вядомы як = |гады = [[1965]]-present |зборка = |папярэднік = '''Europe:''' [[Ford Thames 400E]]<br/>'''North America:''' [[Ford E-Series]] | наступнік = [[Ford Transit Custom]] (for Ford Tourneo) |кляса = |тып кузаву = |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, чатырохступеневая |прывад = пярэднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |commons = }} [[Ford Transit]] — гэта сямейства лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў, якія вырабляюцца кампаніяй [[Ford Motor Company]] з 1965 года, у асноўным як грузавы фургон, але таксама даступны ў іншых канфігурацыях, у тым ліку як вялікі пасажырскі фургон (які прадаецца як Ford Tourneo на некаторых рынках з 1995 года), шасі фургона з разрэзам і пікап. Аўтамабіль таксама вядомы як Ford T-Series (T-150, T-250, T-350), гэтая наменклатура агульная з іншымі лёгкімі камерцыйнымі аўтамабілямі Ford, грузавікамі [[Ford F-Series]] і шасі [[Ford E-Series]]. Па стане на 2015 год было прададзена 8 мільёнаў фургонаў Transit, што робіць яго трэцім самым прадаваным фургонам усіх часоў, і ён выпускаўся на чатырох асноўных пакаленнях платформы (дэбютаваў у 1965, 1986, 2000 і 2013 гадах адпаведна), з рознымі «фэйсліфтінгавымі» версіямі кожнай з іх. ==Taunus Transit (1953)== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Taunus Transit» | выява = [[Файл:Techno-Classica 2025, Essen (P1045777).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford Motor Company]]» | гады = 1953-1965 |наступнік = [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 (1965-1970)]] | падобныя = '''Taunus Transit Panel Van:'''<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Panel Van]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T Panel Van]]<br/>[[Barkas B1000|1961-1966 Barkas B1000 Panel Van]]<br />[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 F]] <br/> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Panel Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]] <br/> [[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Panel Furgon]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Panel Van (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]<br/>[[VW T1|VW T1 Panel Van]]<br/> [[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 Panel Van]]<br />[[FSC Żuk|1958-1966 Żuk A-05]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|1964-1966 РАФ-977K]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]<br/> [[Nysa|Nysa N59-F]]<br/>'''Taunus Transit Kombi Van:'''<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Kombi Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Kombi Van]]<br/>[[VW T1|VW T1 Kombi]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Kombi Van]]<br/>[[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 Kombi Van]]<br /> [[Barkas B1000|1961-1966 Barkas B1000 Kombi Van]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Kombi Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Kombi Van]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Kombi Van (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 Kombi Van]] <br />[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 Kombi Van]] <br/>[[FSC Żuk|1958-1966 Żuk A-07]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette Crew Van]]<br/> [[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Kombi Furgon]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» Kombi Van]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Kombi Van (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Kombi Van]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield Kombi Van]]<br/>[[Commer FC|1960-1966 Commer FC Kombi Van]]<br/> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Kombi Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone Promiscuo (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone Promiscuo]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone Promiscuo]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T Kombi Van]]<br/> [[Nysa|Nysa N59 Kombi Van]]<br/>'''Taunus Transit Bus:'''<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Car (R2060)]] <br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]<br/>[[VW T1|VW T1 Bus]] <br />[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 M]] <br/> [[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 Minibus]]<br />[[FSC Żuk|1958-1966 Żuk A-18]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette Minibus]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Omnibus (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]]<br/>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Minibus]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Minibus]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» Minibus]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield Minibus]]<br/> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Minibus (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]<br/>'''Taunus Transit 2-Door Regular Cab Pickup Truck:'''<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 2-Door Regular Cab Pickup Truck]] <br/> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br/> [[Volkswagen Transporter T1|VW T1 Regular Cab Pickup Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br />[[Barkas B1000|1961-1966 Barkas B1000 2-Door Regular Cab Pickup Truck]] <br/>[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 C 2-Door Single Cab Pickup Truck]] <br/>[[Żuk|1958-1966 Żuk A-13 Pickup Truck]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F 2-Door Regular Cab Pickup Truck (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador 2-Door Regular Cab Pickup Truck (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup Truck]]<br/>[[Nysa|Nysa N59 2-Door Regular Cab Pickup Truck]]<br/> '''Taunus Transit Doppelkabine Pickup Truck:'''<br/> [[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster 4-Door Double Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 1500 F 4-Door Double Cab Pickup Truck (BO611)]]/[[Borgward B 611|Borgward B 611 4-Door Double Cab Pickup Truck]] <br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg 4-Door Double Cab Pickup]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador 4-Door Double Cab Pickup Truck (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW T1 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/> [[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 C 4-Door Double Cab Pickup Truck]] <br/>[[Mercedes-Benz L319|Mercedes-Benz L319 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br /> [[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Żuk|Żuk A-16 Pickup Truck]]<br />[[Renault Estafette|Renault Estafette 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B1000|1961-1966 Barkas B1000 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 1100|Fiat 1100T 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1947-1964 Citroën Type H Split Windshield 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 4-Door Double Cab Pickup Truck]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo T10 4-Door Double Cab Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 4-Door Double Cab Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 4-Door Double Cab Pickup Truck]]<br/> [[Nysa|Nysa N59 4-Door Double Cab Pickup Truck]] <br/>'''Taunus Transit 2-Door Standard Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[FSC Żuk|1958-1966 Żuk A-11 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Barkas B 1000|1961-1964 Barkas B 1000 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 C Single Rear Wheel 2-Door Chassis Single Cab Truck]]<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Lorry]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Lorry]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E 2-Door Regular Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault Goélette Chassis Cabine (1956-1965)]]<br/>[[Renault Estafette|1959-1964 Renault Estafette 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|Volkswagen Transporter T1 2-Door Chassis Single Cab Unit]]<br/>'''Taunus Transit 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/>[[Citroën Type 55|Citroën Type 55 Heuliez 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz L 319|Mercedes-Benz L 319 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1964 Żuk A-08 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 622 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Hanomag Markant|Hanomag Markant 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab chassis truck (1960-1964)]]<br/>[[Renault Galion|1957-1965 Saviem Galion 2-door standard cab chassis truck]] }} Папярэднік британска-нямецкага Transit, першы серыйны Ford з знакам «Transit», быў фургон, збудаваны на заводзе Ford у Кёльне, Германія. Ён быў прадстаўлены ў 1953 годзе як '''FK 1000''' (грузападымальнасць 1000 кг) з 1,2-літравым рухавіком Ford з бокавым клапанам ад сучаснага Taunus. У 1955 годзе аб'ём рухавіка павялічылі да 1,5 літра. З 1961 года гэтае аўто называлася '''Ford Taunus Transit'''. Выпуск гэтай мадэлі спыніўся ў 1965 годзе, пасля чаго мадэль была заменена першым пакаленнем [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 (1965-1970)]]. ==Першае пакаленне (1965)== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (1965-1977)» | выява = [[Файл:1973 Ford Transit.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford Motor Company]]» | гады = 1965-1977 | папярэднік = [[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit]]<br/>[[Ford Thames 400E]] | наступнік = [[Ford Transit#1978—1985|1978—1985 Ford Transit]] | падобныя = '''Transit Mk1 Standard Roof Panel Van:'''<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Standard Roof Panel Van]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 Panel Van]]<br/> [[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 F]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]]<br/>[[ZSD Nysa|Nysa 501 F]]/[[ZSD Nysa|Nysa 521 F]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA Standard Roof Panel Van]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 Panel Van]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Fiat 238|Fiat 238 Standard Roof Panel Van (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 Standard Roof Panel Van]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Standard Roof Panel Van]]<br/>[[УАЗ-452|1965-1976 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br />[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Low Roof Panel Van]] <br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 1500 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Panel Furgon]]<br />[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette Standard Roof Panel Van]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 Panel Van]]<br/> '''Transit Mk1 Standard Roof Crew Van:'''<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 Crew Van]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 Crew Van]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-07]]/[[FSC Żuk|Żuk A-07 B]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Crew Van]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 Crew Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Standard Roof Crew Van]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA Standard Roof Crew Van]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Standard Roof Crew Van]]<br/> [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Low Roof Crew Van]] <br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Fiat 238|Fiat 238 Standard Roof Crew Van (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 Standard Roof Crew Van]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Standard Roof Crew Van]]<br/> [[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Standard Roof Crew Van]]<br/> [[Peugeot J7|Peugeot J7 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 1500 Standard Roof Crew Van]]<br/> [[УАЗ-452|1965-1976 УАЗ-452 Low Roof Crew Van]]<br />[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Crew Van]]<br />[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette Standard Roof Crew Van]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter Crew Van T2 (Typ 2)]]<br/>'''Transit Mk1 Standard Roof Minibus:'''<br/> [[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 Minibus]]<br/>[[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 M]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]<br/>[[ZSD Nysa|Nysa 501 M]]/[[ZSD Nysa|Nysa 521 M]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Standard Roof Minibus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA Standard Roof Minibus]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Standard Roof Minibus]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Standard Roof Minibus]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Standard Roof Minibus]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Standard Roof Minibus]]<br/> [[РАФ-977|РАФ-977ДМ Low Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 Minibus]]<br/>[[УАЗ-452|1965-1976 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Low Roof Minibus]]<br/>[[Fiat 238|Fiat 238 Standard Roof Minibus (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 Standard Roof Minibus]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Standard Roof Minibus]]<br/> [[Peugeot J7|Peugeot J7 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 1500 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Minibus]]<br/> [[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette Standard Roof Minibus]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette Standard Roof Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Bus T2 (Typ 2)]]<br/> '''Transit Mk1 LWB Panel Van:'''<br/> [[Fiat 625|Fiat 625 N2 Furgone]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz Panel Van (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Dual Rear Wheel Panel Van]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Kastenwagen]]<br/>'''Transit Mk1 LWB Crew Van:'''<br/> [[Fiat 625|Fiat 625 N2 Furgone Promiscuo]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz Crew Van (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Crew Van]]<br/>'''Transit Mk1 LWB Minibus:'''<br/> [[Fiat 625|Van Hool-Fiat 625 N2]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz Minibus (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Dual Rear Wheel Minibus]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Minibus]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-11 2-door standard cab single rear wheel chassis truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-11 B 2-door standard cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Bedford CA|Bedford CALC Mk3 2-Door Chassis Cab]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[УАЗ-3303|1965-1977 УАЗ-3303 2-Door Standard Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 2-Door Chassis Cab]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa 2-Door Chassis Cab]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 2500 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967-1977 Saviem SG2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce 2-Door Single Cab Chassis Truck (H10)]]<br/>[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 2-Door Chassis Single Cab Unit]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-11 2-door cutaway cab single rear wheel chassis truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-11 B 2-door cutaway cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Bedford CA|Bedford CALC Mk3 2-Door Cutaway Cab and Chassis]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[УАЗ-3303|1965-1977 УАЗ-3303 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 2-Door Chassis Cutaway Cab]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa 2-Door Chassis Cutaway Cab]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 2500 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967-1977 Saviem SG2 2-Door Cutaway Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 2-door cutaway cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 2-door cutaway cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce 2-Door Cutaway Cab Chassis Truck (H10)]]<br/>[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г 2-Door Cutaway Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 2-Door Cutaway Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 2-Door Chassis Cutaway Cab Unit]]<br/>'''Transit Mk1 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[УАЗ-3303|1965-1977 УАЗ-3303 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-16 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-16 B Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 double cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Bedford CA|Bedford CALC Mk3 Double Cab and Chassis Unit]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 4-Door Double Cab and Chassis Unit]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa 4-Door Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 2500 Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG2 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967-1977 Saviem SG2 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna Double Cab Single Rear Chassis Truck (1969–1977)]]<br/>[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г Double Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 4-Door Double Cab and Chassis Unit]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 4-Door Double Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 Chassis Double Cab Unit]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Commer Walk-Thru|Commer Walk-Thru 3-Ton Dual Rear Wheel Chassis Cab Unit]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-08 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-11 B 2-Door Standard Cab on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab chassis truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Commer Walk-Thru|Commer Walk-Thru 3-Ton Dual Rear Wheel Chassis Cutaway Cab Unit]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-08 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-11 B 2-Door Cutaway Cab on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door cutaway cab chassis truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 2-Door Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit Mk1 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-16 Double Cab on ГАЗ-51 truck chassis]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-16 B Double Cab on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck:'''<br/> [[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 2-Door Single Cab Pickup Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-11 2-door standard cab single rear wheel pickup truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-11 B 2-door standard cab single rear wheel pickup truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 2-door single cab pickup truck]]<br/>[[IMV Donau|1968-1974 IMV 1600 2-door single cab pickup truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 241|Fiat 241 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Commer FC|Commer PB 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Regular Cab Pickup]]<br />[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 Single Cab Pickup Truck]]<br/> [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г 2-Door Single Cab Pickup Truck]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 2-Door Single Cab Pickup Truck]]<br/>'''Transit Mk1 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck:'''<br/>[[Mercedes-Benz N1300|1967-1976 DKW F1000 double cab pickup truck]]<br/>[[IMV Donau|1968-1977 IMV 1600 double cab pickup truck]]<br/>[[Barkas B 1000|1967-1978 Barkas B 1000 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Double Cab Pickup Truck]]<br/> [[Rocar TV|1968-1977 Rocar TV 41 Double Cab Pickup Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-16 single rear wheel pickup truck]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-16 B single rear wheel pickup truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Morris 250 JU Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Morris 250 JU|Austin 250 JU Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Bedford CA|1964-1969 Bedford CA Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Type H|1965-1977 Citroën Type H Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 241|Fiat 241 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1966-1978)]]<br/>[[Morris Commercial J4|1965-1974 Morris Commercial J4 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Commer FC|Commer PB Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Crew Cab Pickup]]<br />[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br/> [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762ВДП Crew Cab Pickup Truck]]<br/>[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>'''Transit Mk1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Commer Walk-Thru|Commer Walk-Thru 3-Ton Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab pickup truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-08 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-11 B 2-Door Standard Cab Pickup Truck on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>'''Transit Mk1 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck:'''<br/> [[Renault Super Goélette|1968-1977 Avia Renault-Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz T2|1967–1977 Mercedes-Benz T2 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[FSC Żuk|1965-1974 Żuk A-16 Pickup Truck on ГАЗ-51 truck chassis]]/[[FSC Żuk|1975-1978 Żuk A-16 B Pickup Truck on ГАЗ-51 truck chassis]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz double cab pickup truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1978 Bedford CF Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] <br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] }} Ford Transit Mk1, выпушчаны ў 1965 годзе, — гэта камерцыйны фургон, які змяніў рынак лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў у Вялікабрытаніі і Еўропе. Ён быў распрацаваны сумесна Ford of Britain і Ford of Germany, замяніўшы папярэднія мадэлі, такія як Thames 400E і Taunus Transit. Mk1 вядомы сваёй універсальнасцю, грузавой прасторай і пасадкай кіроўцы, падобнай да легкавога аўтамабіля, што робіць яго кіравальным лягчэйшым, чым многія яго канкурэнты, і выпускаўся да 1978 года. Mk1 задаў стандарт для будучых мадэляў Transit, зрабіўшы Ford вядучым імем у вытворчасці лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў для пакаленняў рамеснікаў і дастаўшчыкоў, Арыгінальны Ford Transit Mk1 у асноўным выпускаўся з нізкім дахам панэльнага фургона (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]]), нізкім дахам мікрааўтобуса (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]]), пікапа з адзінарнай кабінай і адзінарным заднім колам (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)#1932|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)#1933|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)#1934|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]]), шасі з адзінарнай кабінай і адзінарным заднім колам (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]]), пікапа з адзінарнай кабінай і падвойным заднім колам (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], і [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]]), шасі з адзінарнай кабінай і падвойным заднім колам (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], і [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]), панэльнага фургона з доўгай базай і падвойным заднім колам (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], і [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]]), мікрааўтобуса з доўгай базай і падвойным заднім колам (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], і [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]]), Low Roof Crew Kombi, LWB Crew Kombi, Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, і Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, Аднак усе грузавікі з фургонамі для сухіх грузаў, грузавікі з кубічным кузавам, і грузавікі з фургонамі для перавозкі мэблі з кузавам, пабудаваныя на 1965-1977 Ford Transit Mk1 2-Door Cutaway Cab & Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck гадоў выпуску, былі параўнальныя па памеры і грузападымальнасці з усімі фургонамі 1965-1977 Ford Transit Mk1 Single Rear Wheel Parcel Van выкарыстоўваюцца ў якасці паштовых грузавікі з фургонамі для сухіх грузаў, грузавікі з кубічным кузавам, і грузавікі з фургонамі для перавозкі мэблі з кузавам, пабудаваныя на 1965-1977 Ford Transit Mk1 2-Door Cutaway Cab & Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck гадоў выпуску, былі падобныя да ўсіх фургонаў 1965-1977 Ford Transit Mk1 Dual Rear Wheel Parcel Van выкарыстоўваюцца ў якасці паштовых грузавікоў, грузавікоў для пераездаў і грузавікоў для дастаўкі выпуску і мела дызайн кабіны, больш падобны да аўтамабільнага, што забяспечвала палепшаны камфорт і агляднасць кіроўцы. ===1978—1985=== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (1978-1985)» | выява = [[Файл:1978 Ford Transit van, ice cream van conversion (22381174286).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford]]» | гады = 1978-1985 | папярэднік = [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|1971-1977 Ford Transit]] | наступнік = [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|1986-2000 Ford Transit]] | падобныя = '''Transit Standard Roof Panel Van (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Panel Van (1980-1985)]]<br/>[[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Standard Roof Panel Van]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Standard Roof Panel Van]] <br />[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Furgón]]<br/> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Standard Roof Panel Van]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Standard Roof Panel Van]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Standard Roof Panel Van (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Standard Roof Panel Van]] <br /> [[Toyota HiAce|1977-1983 Toyota HiAce Standard Roof Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1984-1986 Toyota HiAce Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Standard Roof Panel Van]]<br/> '''Transit Mk1 Standard Roof Crew Van (1978-1985):'''<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Standard Roof Crew Van]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Standard Roof Crew Van]] <br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Crew Van (1980-1985)]]<br/> [[Toyota HiAce|1977-1983 Toyota HiAce Standard Roof Crew Van]]/[[Toyota HiAce|1984-1986 Toyota HiAce Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Standard Roof Crew Van]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Standard Roof Crew Van]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Standard Roof Crew Van]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 Standard Roof Crew Van]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Standard Roof Crew Van (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Standard Roof Crew Van]]<br /> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Standard Roof Crew Van]]<br/>'''Transit Standard Roof Minibus (1978-1985):'''<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Standard Roof Minibus]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Standard Roof Minibus]] <br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Minibus (1980-1985)]]<br/> [[Toyota HiAce|1977-1983 Toyota HiAce Standard Roof Minibus]]/[[Toyota HiAce|1984-1986 Toyota HiAce Standard Roof Minibus]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Standard Roof Minibus]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Furgón mixto 9 plazas]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Standard Roof Minibus]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Standard Roof Minibus]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Standard Roof Minibus]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Standard Roof Minibus (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Standard Roof Minibus]] <br /> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Standard Roof Minibus]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1980-1985)]]<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette 2-Door Regular Cab Pickup Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>'''Transit Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (1980-1985)]]<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Peugeot J5|Peugeot J5 Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Double Cab Pickup Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Double Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> '''Transit LWB Dual Rear Wheel Panel Van (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Medium Roof Dual Rear Tyre Panel Van]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Dual Rear Tyre Panel Van]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/> [[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Dual Rear Tyre Panel Van]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Medium Roof Dual Rear Tyre Panel Van]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Dual Rear Tyre Panel Van]]<br/> '''Transit LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Medium Roof Dual Rear Tyre Crew Van]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Dual Rear Tyre Crew Van]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/> [[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Dual Rear Tyre Crew Van]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Medium Roof Dual Rear Tyre Crew Van]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Dual Rear Tyre Crew Van]]<br/>'''Transit LWB Dual Rear Wheel Minibus (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Medium Roof Dual Rear Tyre Minibus]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Dual Rear Tyre Minibus]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Dual Rear Tyre Minibus]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Dual Rear Tyre Minibus]]<br/> [[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Dual Rear Tyre Minibus]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Medium Roof Dual Rear Tyre Minibus]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Dual Rear Tyre Minibus]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Dual Rear Tyre Minibus]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Dual Rear Tyre Minibus]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1980-1985)]]<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J5|Peugeot J5 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-2 Super Goélette 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master T35D 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1978-1985):'''<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1980-1985)]]<br/> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1985 Fiat Ducato Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J5|Peugeot J5 Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-2 Super Goélette Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master T35D Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1978-1985):'''<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>'''Transit Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1978-1985):'''<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>'''Transit Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1978-1985):'''<br/> [[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Leyland Sherpa|1984-1986 Freight Rover Sherpa 300 Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Volkswagen LT|1978-1985 Volkswagen LT Double Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] }} У жніўні 1977 года была прадстаўлена абноўленая версія — унутры Ford яна называлася «Transit 1978 1⁄2», але звычайна яе называлі Transit Mark II, — якая атрымала перароблены, даўжэйшы носавы адсек, здольны цяпер правільна прымаць шэрагавы рухавік замест Essex і Cologne V4, таму рухавік Pinto з Cortina стаў асноўнай сілавой устаноўкай Transit. Новы дызайн пярэдняй часткі прывёў Transit у адпаведнасць з астатнімі аўтамабілямі пасажырскага класа Ford of Europe таго часу з квадратнымі фарамі і чорнай красавіцай з жалюзямі, хаця задняя частка засталася нязменнай. Суровы прыборны шчыт Mk1 з адным блокам прыбораў быў заменены на шырокую пластыкавую панэль з больш поўным кластрам прыбораў і пераключальнікаў, узятых ад Taunus/Cortina Mk4. Многія ўладальнікі флоту сутыкнуліся з перадчасным зносам распрастанія кулачкоў у ранніх вузлах Pinto у Cortina, і на працягу двух гадоў Transit 75 быў даступны з рухавіком Ford Kent 1,6 л з крос-флоў канфігурацыяй, Арыгінальны Ford Transit Mk2 у асноўным выпускаўся з нізкім дахам панэльнага фургона (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Low Roof Cargo Van (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Low Roof Cargo Van (1971-1977)]]), нізкім дахам мікрааўтобуса (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Low Roof Minibus (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Low Roof Minibus (1971-1977)]]), пікапа з адзінарнай кабінай і адзінарным заднім колам (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], і [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]]), шасі з адзінарнай кабінай і адзінарным заднім колам (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]]), пікапа з адзінарнай кабінай і падвойным заднім колам (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]]), шасі з адзінарнай кабінай і падвойным заднім колам (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]]), панэльнага фургона з доўгай базай і падвойным заднім колам (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]]), мікрааўтобуса з доўгай базай і падвойным заднім колам (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]]), Low Roof Crew Kombi, LWB Crew Kombi, Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, і Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, Аднак усе грузавікі з фургонамі для сухіх грузаў, грузавікі з кубічным кузавам, і грузавікі з фургонамі для перавозкі мэблі з кузавам, пабудаваныя на 1978-1985 Ford Transit Mk2 2-Door Cutaway Cab & Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck гадоў выпуску, былі параўнальныя па памеры і грузападымальнасці з усімі фургонамі 1978-1985 Ford Transit Mk2 Single Rear Wheel Dormobile Parcel Van выкарыстоўваюцца ў якасці паштовых грузавікі з фургонамі для сухіх грузаў, грузавікі з кубічным кузавам, і грузавікі з фургонамі для перавозкі мэблі з кузавам, пабудаваныя на 1978-1985 Ford Transit Mk2 2-Door Cutaway Cab & Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck гадоў выпуску, былі падобныя да ўсіх фургонаў 1978-1985 Ford Transit Mk2 Dual Rear Wheel Dormobile Parcel Van выкарыстоўваюцца ў якасці паштовых грузавікоў, грузавікоў для пераездаў і грузавікоў для дастаўкі выпуску і мела дызайн кабіны, больш падобны да аўтамабільнага, што забяспечвала палепшаны камфорт і агляднасць кіроўцы. ==Другое пакаленне (1986)== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (1986-2000)» | выява = [[Файл:1989 Ford Transit 190 Popular (13756998394).jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford]]» | гады = 1986-2000 | папярэднік = [[Ford Transit#1978—1985|1978—1985 Ford Transit]] | наступнік = [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|2000-2006 Ford Transit]] | падобныя = '''Transit LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Cargo Van]]<br/> '''Transit LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Crew Van]]<br/> '''Transit LWB Dual Rear Wheel Minibus (1986-2000):'''<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Minibus (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Minibus (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily LWB Dual Rear Wheel Minibus (1996-1999)]]<br/> [[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy LWB Dual Rear Wheel Minibus]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter LWB Dual Rear Wheel Minibus (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Minibus (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master LWB Dual Rear Wheel Minibus (1998-2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Minibus]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT LWB Dual Rear Wheel Minibus]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai Libero|Hyundai Libero Regular Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> '''Transit Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai Libero|Hyundai Libero Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 2-Door Dual Rear Wheel Chassis Single Cab Truck]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 2-Door Dual Rear Wheel Chassis Single Cab Truck]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy 2-Door Dual Rear Wheel Chassis Single Cab Truck]]<br/>[[FSC Lublin|1993-1999 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1996-1999)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai Libero|Hyundai Libero Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> '''Transit Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[LDV Convoy#Freight Rover Sherpa 300|1986-1988 Freight Rover Sherpa 300 Dual Rear Wheel Chassis Crew Cab Truck]]/[[LDV Convoy#Leyland DAF 400 Series (1989–1993)|Leyland DAF 400 Dual Rear Wheel Chassis Crew Cab Truck]]/[[LDV Convoy|1996-2000 LDV Convoy Dual Rear Wheel Chassis Crew Cab Truck]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1996-1999)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1995-2000)]]<br/>[[FSC Lublin|1993-1999 FSC Lublin 3mi Iveco Daily Intrall Luveco 2.8 R4 Diesel 125 HP Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai Libero|Hyundai Libero Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit L1H1 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H1 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L1H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H1 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1975—1991 Volkswagen LT L1H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H1 Cargo Van]]<br/>'''Transit L2H1 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H1 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H1 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H1 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H1 Cargo Van]]<br/>'''Transit L3H1 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H1 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H1 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H1 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H1 Cargo Van]]<br/>'''Transit L1H1 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H1 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H1 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L1H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H1 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L1H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H1 Crew Van]]<br/>'''Transit L2H1 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H1 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H1 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (1981-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H1 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H1 Crew Van]]<br/>'''Transit L3H1 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H1 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H1 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H1 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H1 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H1 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H1 Crew Van]]<br/>'''Transit L1H1 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H1 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L1H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H1 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L1H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H1 Passenger Van]]<br/>'''Transit L2H1 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H1 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H1 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H1 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H1 Passenger Van]]<br/>'''Transit L3H1 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H1 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H1 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H1 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H1 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H1 Passenger Van]]<br/>'''Transit L1H2 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H2 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H2 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L1H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H2 Cargo Van]]<br/>'''Transit L2H2 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H2 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H2 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H2 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H2 Cargo Van]]<br/>'''Transit L3H2 Cargo Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H2 Cargo Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H2 Cargo Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L3H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Cargo Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H2 Cargo Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H2 Cargo Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H2 Cargo Van]] <br/>'''Transit L1H2 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H2 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H2 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H2 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1975—1991 Volkswagen LT L1H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H2 Crew Van]]<br/>'''Transit L2H2 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H2 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H2 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H2 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H2 Crew Van]]<br/>'''Transit L3H2 Crew Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H2 Crew Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H2 Crew Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L3H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Crew Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H2 Crew Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H2 Crew Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H2 Crew Van]] <br/>'''Transit L1H2 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L1H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L1H2 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L1H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L1H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L1H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L1H2 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L1H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L1H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L1H2 Passenger Van]]<br/>'''Transit L2H2 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L2H2 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L2H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L2H2 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L2H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L2H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L2H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L2H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L2H2 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L2H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L2H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L2H2 Passenger Van]]<br/>'''Transit L3H2 Passenger Van (1986-2000):'''<br/>[[Nissan Trade|1986-2000 Nissan Trade L3H2 Passenger Van]]<br/>[[Citroën C25|1986-1993 Citroën C25 L3H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Citroën C35|Citroën C35 L3H2 Passenger Van (1986–1991)]]<br/>[[Fiat Ducato|1986-1993 Fiat Ducato L3H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Duacto L3H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (1985-1988)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (1989-1996)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (1996-1999)]]<br/>[[Peugeot J5|1986-1993 Peugeot J5 L3H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van (1994–2002)]]<br/>[[Mercedes-Benz T1|1986-1994 Mercedes-Benz T1 L3H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (1995-2000)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (1986-1994)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (1994—1997)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (1998-2000)]]<br/>[[Hyundai H-1|Hyundai Starex L3H2 Passenger Van (1997—2000)]]<br/>[[Volkswagen LT|1986—1991 Volkswagen LT L3H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1991—1996 Volkswagen LT L3H2 Passenger Van]]/[[Volkswagen LT|1996-2000 Volkswagen LT L3H2 Passenger Van]] }} Другі пакаленне платформы Transit пад кодавым імем VE6 з'явілася ў студзені 1986 года і вылучалася цалкам новай аўтамабільнай скрынкай у дызайне «one-box» (г.зн. вітровое шкло і капот знаходзяцца пад амаль аднолькавым вуглом), а перадняя падвеска на версіях SWB была зменена на цалкам незалежную канфігурацыю. Спачатку ўсталёўваліся замкі Chubb AVA, але неўзабаве паставілі бочонкі Tibbe. Дыяпазон матораў здзіўляльна перанялі з апошняй мадэлі Mk.1 пасля абнаўлення 1978–1985 гадоў, хоць у 1989 годзе высокапрадукцыйны 3.0 Essex V6 бензінавы рухавік быў заменены на Cologne 2.9 EFI V6, у асноўным з-за нарматываў па выкідах, бо дызайн Essex V6 на той час быў амаль 25 гадоў і яшчэ выкарыстоўваў карбюратар. Трэцяе пакаленне Transit было распрацавана пад кодавым імем «Triton», Ford Transit Mk3, які выпускаўся з 1986 па 1991 год, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1984—1985)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1984—1985)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1984—1985)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1984—1985)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1984—1985)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1984—1985)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1984—1985)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1984—1985)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1984—1985)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1984—1985)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1984—1985)]])), Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1978—1983)]], і [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1984—1985)]]), 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van. ==Трэцяе пакаленне (2000)== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (2000-2005)» | выява = [[Файл:2001 Ford Transit 260 SWB TD 2.0 Front.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford]]» | гады = 2000-2005 | папярэднік = [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|1986-2000 Ford Transit]] | наступнік = [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|2006-2014 Ford Transit]] | падобныя = '''Transit L1H1 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L1H1 Cargo Van (2000–2005)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H1 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H1 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H1 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[LDV Pilot|LDV Pilot L1H1 Crew Van (2000–2005)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H1 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H1 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H1 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L1H1 Minibus (2000–2005)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H1 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H1 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L2H1 Cargo Van (2000–2005)]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H1 Cargo Van]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H1 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H1 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H1 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[LDV Pilot|LDV Pilot L2H1 Crew Van (2000–2005)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H1 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H1 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H1 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L2H1 Minibus (2000–2005)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H1 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H1 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H1 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H1 Cargo Van]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[LDV Pilot|LDV Pilot L3H1 Cargo Van (2000–2005)]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H1 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H1 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Crew Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (1999-2006)]]<br/> [[LDV Pilot|LDV Pilot L3H1 Crew Van (2000–2005)]]<br/>[[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H1 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H1 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H1 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H1 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H1 Passenger Van (2000-2006)]]<br/> '''Transit L1H2 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H2 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H2 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H2 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H2 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H2 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H2 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H2 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H2 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H2 Cargo Van]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H2 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H2 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H2 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H2 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H2 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H2 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H2 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H2 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H2 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H2 Cargo Van]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H2 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H2 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Crew Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H2 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H2 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H2 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H2 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H3 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Cargo Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H3 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H3 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Crew Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Crew Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H3 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L1H3 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L1H3 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Passenger Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L1H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L1H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Passenger Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L1H3 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H3 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H3 Cargo Van]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H3 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H3 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Crew Van (2004-2007)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H3 Crew Van]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H3 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L2H3 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L2H3 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L2H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L2H3 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L2H3 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H3 Cargo Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H3 Cargo Van]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Cargo Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Cargo Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Cargo Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Cargo Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H3 Cargo Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Cargo Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H3 Cargo Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H3 Crew Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H2 Crew Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (1999-2006)]]<br/> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Crew Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Crew Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Crew Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Crew Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Crew Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H3 Crew Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Crew Van (2003-2006)]]<br />[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H3 Crew Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit L3H3 Passenger Van (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex L3H3 Passenger Van (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Passenger Van (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Passenger Van (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Passenger Van (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Passenger Van (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin L3H3 Passenger Van]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT L3H3 Passenger Van (2000-2006)]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)'''<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2003–2006)]]<br/>[[LDV Convoy|LDV Convoy 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2002-2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)]] <br/>'''Transit 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)'''<br/>[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2004-2007)]]<br /> [[LDV Convoy|LDV Convoy 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002-2006)]]<br />[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2002–2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)]] <br/>'''Transit 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)'''<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Libero 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2004-2007)]]<br />[[Iveco Daily|Iveco Daily 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1999-2006)]]<br/>[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2002–2003)]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2003–2006)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2002-2006)]]<br />[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2003)]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2003-2006)]]<br /> [[FSC Lublin|2000-2006 Daewoo Lublin 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Volkswagen LT|Volkswagen LT 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (2000-2006)]] }} Ford Transit 2000-2006 гадоў выпуску, вядомы як Mk6, быў значна перапрацаваны і меў новыя дызельныя рухавікі Duratorq, пярэдні прывад (FWD) для меншай загрузкі або задні прывад (RWD) для буксіроўкі, а таксама розныя тыпы кузава (L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1994-2000)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1994-2000)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1994-2000)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1994-2000)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1994-2000)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1994-2000)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1994-2000)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1994-2000)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model TT|Ford Model TT C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1994-2000)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Pickup Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1994-2000)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1994-2000)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1992-1994)]], і [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1994-2000)]]), 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van) з рознымі колавымі базамі, вышынёй і даўжынёй даху, што рабіла яго універсальным, папулярным і адносна простым у абслугоўванні камерцыйным аўтамабілем. ===Падцяжка твару (2006)=== {{Аўтамабіль | назва = «Ford Transit (2006-2014)» | выява = [[Файл:2011 Ford Transit in Frozen White, front left, 06-05-2025.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Ford]]» | гады = 2006-2014 | папярэднік = [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|2000-2006 Ford Transit]] | наступнік = [[Ford Transit Custom]]<br/>[[Ford Transit#Чацвёртае пакаленне (2014)|Ford Transit (2014-present)]] | падобныя = [[Citroën Jumper|Citroën Jumper (2006-2014)]]<br/>[[Fiat Ducato|Fiat Ducato (2006-2014)]]<br/>[[Hyundai H-1#Першае пакаленне|Hyundai Starex (2004-2007)]]/[[Hyundai H-1#Другое пакаленне|Hyundai Starex (2008-2014)]]<br/>[[LDV Maxus|2005–2009 LDV Maxus]]/[[LDV Maxus|2010-2012 Maxus V80]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily (2006-2009)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily (2009-2011)]]/[[Iveco Daily|Iveco Daily (2011-2014)]]<br/>[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter (2006–2013)]]<br/>[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer (2006-2014)]]<br/>[[Renault Master|Renault Master (2006-2009)]]/[[Renault Master|Renault Master (2010-2014)]]<br/>[[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter (2006-2011)]] }} Ford Transit 2006-2014 гадоў выпуску адносіцца да пакалення Mark 7 — універсальны, вялікі камерцыйны фургон (і меншы Transit Connect), вядомы сваёй разнастайнасцю тыпаў кузаваў, надзейнасцю (пры належным абслугоўванні) і практычнасцю, а таксама розныя тыпы кузава (L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L1H1 Panel Van (2000-2006)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L1H1 Minibus (2000-2006)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L2H1 Panel Van (2000-2006)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L2H1 Minibus (2000-2006)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L3H1 Panel Van (2000-2006)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L3H1 Minibus (2000-2006)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2000-2006)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2000-2006)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2000-2006)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (2000-2006)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (2000-2006)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1994-2000)]], і [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (2000-2006)]]), 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van) з рознымі колавымі базамі. Ён мае такія паляпшэнні, як дыскавыя тормазы на ўсіх колах, пярэдні і задні прывад, а таксама выдатную грузавую прастору, але часам складанае абслугоўванне (напрыклад, праблемы з мокрым рамянём у некаторых дызельных мадэлях). ==Чацвёртае пакаленне (2014)== {{Аўтамабіль |назва = «Ford Transit Mk8» |выява = [[Файл:'20 Ford Transit ELAL.png|300пкс]] |вытворца = [[Ford Motor Company]] |вядомы як = |гады = [[2014]]-present |зборка = |кляса = |тып кузаву = |кампанаваньне = |плятформа = |кпп = мэханічная, чатырохступеневая |прывад = пярэднематорнае кампанаваньне |колавая база = |даўжыня = 6395 мм |шырыня = 2020 мм |вышыня = 2220 мм |клірэнс = |маса = |поўная маса = 7850 т |грузападымальнасьць = |хуткасьць = |дызайнэр = |падобныя = '''Transit L1H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Maxus V90|Maxus V90 L1H1 Cargo Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Transit L1H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H2 Cargo Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Transit L1H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H3 Cargo Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H3 Cargo Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Transit L1H1 Crew Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H1 Crew Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H1 Crew Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L1H2 Crew Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H2 Crew Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H2 Crew Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Transit L1H3 Crew Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H3 Crew Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H3 Crew Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L1H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Passenger Van (2014-present)]]<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H1 Passenger Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H1 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Transit L1H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H2 Passenger Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H2 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Transit L1H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 L1H3 Passenger Van]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray L1H3 Passenger Van]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L1H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L1H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L1H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L1H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L1H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L1H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L1H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L1H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L1H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L1H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L1H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L1H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L1H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L1H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L1H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/>[[Maxus V90|Maxus V90 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Truck (7C0)]] <br/>'''Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/>[[Maxus V90|Maxus V90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2014-present)]]<br/>[[Iveco Daily|Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (VS30)]] <br /> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Truck (7C0)]]<br/>'''Transit 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/>[[Maxus V90|Maxus V90 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Opel Movano|Opel Movano 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-Door Double Cab Single Rear Wheel Truck (7C0)]] <br/>'''Transit 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present):'''<br/> [[Maxus V90|Maxus V90 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[JAC Sunray|JAC Sunray 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck]]/[[Renault Master|Renault Master 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Truck (7C0)]] <br /> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT 4-Door Double Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''Transit L2H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Transit L2H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Transit L2H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Transit L2H1 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L2H2 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L1H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Transit L2H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L2H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H1 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Transit L2H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H2 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Transit L2H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L2H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L2H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L2H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L2H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L2H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L2H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L2H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L2H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L2H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L2H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L2H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L2H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L2H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L2H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L2H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L2H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Transit L4H3 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L4H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L4H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L4H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L4H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L4H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L4H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L4H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L4H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L4H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L4H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L4H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L4H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L4H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L4H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L4H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L4H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L4H3 Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Transit L4H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L4H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L4H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L4H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L4H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L4H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L4H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L4H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L4H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L4H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L4H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L4H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L4H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L4H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L4H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L4H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L4H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L4H3 Crew Van (7C0)]]<br/>'''Transit L4H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L4H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L4H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L4H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L4H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L4H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L4H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L4H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L4H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L4H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L4H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L4H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L4H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L4H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L4H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L4H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L4H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L4H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L4H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L4H3 Passenger Van (7C0)]]<br/>'''Transit Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (VS30)]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (XDD)]]<br> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT Cargo Van]]<br />[[Renault Master|2014–2019 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Dual Rear Wheel High-Roof Cargo Van (7C0)]]<br/>'''Transit Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (VS30)]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (XDD)]]<br> [[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT Crew Van]]<br />[[Renault Master|2014–2019 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van (7C0)]]<br/>'''Transit Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Opel Movano|Opel Movano B Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[ГАЗель-NEXT|ГАЗель-NEXT Minibus]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (VS30)]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (XDD)]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter Dual Rear Wheel High-Roof Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H1 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H1 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H1 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H1 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H1 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H1 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H1 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H1 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H1 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H1 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H1 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Transit L3H2 Cargo Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H2 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H2 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H2 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H2 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H2 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H2 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H2 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H2 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H2 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H2 Cargo Van (7C0)]] <br/> '''Transit L3H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Cargo Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H3 Cargo Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Cargo Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H3 Cargo Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H3 Cargo Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H3 Cargo Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Cargo Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Cargo Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Cargo Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H3 Cargo Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H3 Cargo Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Cargo Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H3 Cargo Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Cargo Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Cargo Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H3 Cargo Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Cargo Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H3 Cargo Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H3 Cargo Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H1 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H1 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H1 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H1 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H1 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H1 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H1 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H1 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H1 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H1 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H1 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H1 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H2 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H2 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H2 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H2 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H2 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H2 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H2 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H2 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H2 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H2 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H2 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H2 Crew Van (7C0)]] <br/> '''Transit L3H3 Crew Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Crew Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H3 Crew Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Crew Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H3 Crew Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H3 Crew Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H3 Crew Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Crew Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Crew Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Crew Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H3 Crew Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Crew Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Crew Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H3 Crew Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Crew Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H3 Crew Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Crew Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Crew Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H3 Crew Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H3 Crew Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Crew Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H3 Crew Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H3 Crew Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H1 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H1 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H1 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H1 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H1 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H1 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H1 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H1 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H1 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H1 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H1 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H1 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H1 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H1 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H1 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H1 Passenger Van (7C0)]]<br/> '''Transit L3H2 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H2 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H2 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H2 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H2 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H2 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H2 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H2 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H2 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H2 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H2 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H2 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H2 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H2 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H2 Passenger Van (7C0)]] <br/> '''Transit L3H3 Passenger Van (2014-present):'''<br/>[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Passenger Van (2014-present)]]<br/>[[Citroën Jumper|2015-2023 Citroën Jumper L3H3 Passenger Van]]/[[Citroën Jumper|Citroën Jumper L3H3 Passenger Van (2024-present)]]<br/>[[Ram ProMaster|2013-2018 Ram ProMaster L3H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|2019-2023 Ram ProMaster L3H3 Passenger Van]]/[[Ram ProMaster|Ram ProMaster L3H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Fiat Ducato|2015-2023 Fiat Ducato L3H3 Passenger Van]]/[[Fiat Ducato|Fiat Ducato L3H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Opel Movano|Opel Movano B L3H3 Passenger Van]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Passenger Van (2021–2023)]]/[[Opel Movano|Opel Movano L3H3 Passenger Van (2024-present)]] <br /> [[Iveco Daily|Iveco Daily L3H3 Passenger Van (2014-present)]]<br />[[MAN TGE|MAN TGE L3H3 Passenger Van]]<br/> [[Mercedes-Benz Sprinter|2013–2018 Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van]]/[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (VS30)]]<br />[[Peugeot Boxer|2015-2023 Peugeot Boxer L3H3 Passenger Van]]/[[Peugeot Boxer|Peugeot Boxer L3H3 Passenger Van (2024-present)]]<br>[[Hyundai H350|Hyundai H350 L3H3 Passenger Van]]<br/>[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Passenger Van]]/[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Passenger Van (XDD)]]<br>[[Renault Master|2014–2019 Renault Master L3H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|2019–2024 Renault Master L3H3 Passenger Van]]/[[Renault Master|Renault Master L3H3 Passenger Van (XDD)]]<br/>[[Toyota ProAce Max|Toyota ProAce Max L3H3 Passenger Van]]<br /> [[Volkswagen Crafter|Volkswagen Crafter L3H3 Passenger Van (7C0)]] |commons = }} Вялікі Ford Transit (2014-цяперашні час) адносіцца да паўнапамернага камерцыйнага фургона, які прыйшоў на замену Transit (2006-2014). Даступны ў розных памерах (кароткая, доўгая, падоўжаная колавая база) і вышыні даху (сярэдняя, ​​высокая) з вялікай колькасцю грузавой прасторы для бізнес-канфігурацый або пасажырскіх перавозак, прапаноўваючы ўніверсальнасць, сучасныя функцыі і такія опцыі, як поўны прывад, у адрозненне ад меншага Transit Connect. Ён вядомы сваёй надзейнай практычнасцю і адаптыўнасцю, ад простых перавозак грузаў да спецыялізаваных мабільных майстэрняў або вялікіх пасажырскіх аўтобусаў (да 15 месцаў), а таксама розныя тыпы кузава: L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Panel Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L1H1 Panel Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L1H1 Panel Van (2006-2014)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L1H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L1H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L1H1 Minibus (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L1H1 Minibus (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L1H1 Minibus (2006-2014)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Panel Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L2H1 Panel Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L2H1 Panel Van (2006-2014)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L2H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L2H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L2H1 Minibus (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L2H1 Minibus (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L2H1 Minibus (2006-2014)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Cargo Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Panel Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L3H1 Panel Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L3H1 Panel Van (2006-2014)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48|Ford V8 Model 62 4-door station wagon]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 4-door station wagon]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames Estate Car (E83W)]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 15cwt Minibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit L3H1 Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit L3H1 Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit L3H1 Minibus (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit L3H1 Minibus (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit L3H1 Minibus (2006-2014)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (2006-2014)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (2006-2014)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Panel Van (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Cargo Van (2006-2014)]]), Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit Mk1 LWB Minibus (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit Extended-Length Dual Rear Wheel Passenger Van (2006-2014)]]), 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door single cab pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel pickup truck (2006-2014)]]), 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Dropside Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Regular Cab Pickup Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1977)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1978—1983)]], [[Ford Transit#1978—1985|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1984—1985)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1986-1992)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1992-1994)]], [[Ford Transit#Другое пакаленне (1986)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1994-2000)]], [[Ford Transit#Трэцяе пакаленне (2000)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (2000-2006)]], і [[Ford Transit#Падцяжка твару (2006)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (2006-2014)]]), 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck, 4-Door Crew Cab Single Rear Wheel Chassis Truck, 4-Door Crew Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van. ===Паўночная Амэрыка=== Ford Transit у Паўночнай Амэрыцы (2014-цяперашні час) — гэта універсальная лінейка камерцыйных фургонаў, якая замяніла серыю E. Прапануецца ў паўнапамерных (Transit) і кампактных (Transit Connect) мадэлях для перавозкі грузаў і пасажыраў. Мае розныя варыянты вышыні даху, даўжыні і сілавых агрэгатаў (EcoBoost, дызель, бензінавы V6) для задавальнення розных патрэб бізнесу. Ford Transit стаў хітом продажаў дзякуючы сваёй адаптыўнасці і прасторнасці, а таксама розныя тыпы кузава: Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door chassis cab]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline E-300 Single Rear Wheel 2-Door Chassis Cab (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline E-300 Single Rear Wheel 2-Door Chassis Cab (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], і [[Ford E-Series#2008-2014|2008–2014 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), Dual Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cutaway Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cutaway Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Closed Cutaway Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Closed Cutaway Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Enclosed Cutaway Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford V-3000S|Ford V-3000S 2-Door Enclosed Cutaway Cab Chassis Truck]], [[Ford Ruhr|Ford Ruhr 2-Door Enclosed Cutaway Cab Chassis Truck]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door cutaway cab dual rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], і [[Ford E-Series#2008-2013|2008–2013 Ford E-350 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), L1H1 Cargo Van, L1H1 Passenger Van, L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, High Roof Dual Rear Wheel Cargo Van, High Roof Dual Rear Wheel Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Ford Transit}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford|Transit]] 44pizzxychiyq2uirndfike99lag3lb 0 302262 2676402 2672602 2026-06-26T23:27:19Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676402 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «FSC Żuk» |выява = [[Файл:A Zuk truck in Krakow, Poland (8711766162).jpg|300пкс]] |вытворца = [[FSC Lublin Automotive Factory|FSC]] |вядомы як = |гады = 1959–1998 |зборка = |папярэднік = [[FSC Lublin-51]] |наступнік = [[FSC Lublin]] |кляса = LCV |падобныя = '''A05 Panel Van (1959-1974):'''<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|1967-1975 Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|1967-1975 Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1974 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1974)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1974 Fiat 238 Furgone]]<br />[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 F]]/[[Rocar TV|1964-1975 Rocar TV 41 F]]<br/>[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Panel Van]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Panel Van]]/[[Renault Estafette|1973-1975 Renault Estafette Panel Van]]<br/>[[Citroën Type H|1958-1974 Citroën Type H Standard Roof Panel Van]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1975 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|1961-1974 Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|1967-1975 VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1976 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Panel Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|1965-1974 Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Panel Van (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>'''A18 Minibus (1959-1974):'''<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|1967-1975 Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|1967-1975 Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 M]]/[[Rocar TV|1964-1975 Rocar TV 41 M]]<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1974 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1974 Fiat 238 Minibus]]<br />[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Minibus]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Minibus]]/[[Renault Estafette|1973-1975 Renault Estafette Minibus]]<br/>[[Citroën Type H|1958-1974 Citroën Type H Standard Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1975 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|1961-1975 Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Minibus]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|1965-1975 Peugeot J7 Minibus]]<br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1976 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br />[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Minibus (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>'''A11 2-Door Standard Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1959-1974):'''<br/>[[Škoda 1203|1968-1977 Škoda 1203 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Barkas B 1000|1961-1975 Barkas B 1000 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Rocar TV|1958-1963 Rocar TV 4 C Single Rear Wheel 2-Door Chassis Single Cab Truck]]/[[Rocar TV|1964-1975 Rocar TV 41 C Single Rear Wheel 2-Door Chassis Single Cab Truck]]<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]/[[IMV Donau|1968-1974 IMV 1600 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit 1500 1,5t 2-door single cab single rear wheel chassis truck]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1974)]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Peugeot J7|Peugeot J7 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[Renault Estafette|1965-1972 Renault Estafette 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]/[[Renault Estafette|1973-1977 Renault Estafette 2-Door Single Cab and Chassis Unit]]<br/>[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762Г 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Lorry]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Lorry]]/[[Alfa Romeo Romeo|1967-1975 Alfa Romeo A11 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Alfa Romeo Romeo|1967-1975 Alfa Romeo A12 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E 2-Door Regular Cab Chassis Truck]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L306D 2-Door Regular Cab Chassis Truck]]<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault Goélette Chassis Cabine (1956-1965)]]/[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967-1977 Saviem SG2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce 2-Door Single Cab Chassis Truck (H10)]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|Volkswagen Transporter T1 2-Door Chassis Single Cab Unit]]/[[Volkswagen Transporter T2|Volkswagen Transporter T2 2-Door Chassis Single Cab Unit]]<br/>'''A08 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1959-1974):'''<br/>[[Citroën Type 55|Citroën Type 55 Heuliez 2-Door Single Cab Chassis Truck]]/[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz L 319|Mercedes-Benz L 319 2-Door Single Cab Chassis Truck]]/[[Mercedes-Benz T2|1967–1975 Mercedes-Benz T2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 622 2-Door Single Cab Chassis Truck]]<br/>[[Hanomag Markant|Hanomag Markant 2-Door Single Cab Chassis Truck]]/[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab chassis truck (1960-1964)]]/[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab chassis truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1975 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna K170 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit 1500 1,5t 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1974)]]<br/>[[Renault Galion|1957-1965 Saviem Galion 2-door standard cab chassis truck]]/[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''A08 2-Door Standard Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1959-1974):'''<br/>[[Citroën Type 55|Citroën Type 55 Heuliez 2-Door Single Cab Pickup Truck]]/[[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Mercedes-Benz L 319|Mercedes-Benz L 319 2-Door Single Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz T2|1967–1975 Mercedes-Benz T2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Fiat 615|Fiat 615 N 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]]/[[Fiat 616|1968-1971 Fiat 616 N2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Fiat 616|1972-1976 Fiat 616 N3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Borgward B 611|Borgward B 622 2-Door Single Cab Pickup Truck]]<br/>[[Hanomag Markant|Hanomag Markant 2-Door Single Cab Pickup Truck]]/[[Hanomag F-series|Hanomag-Henschel F-45 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab pickup truck (1960-1964)]]/[[Opel Blitz|Opel Blitz 2-door regular cab pickup truck (1965-1970)]]/[[Bedford CF|1971-1975 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Toyota Dyna|Toyota Dyna K170 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Toyota Dyna|Toyota Dyna R U10 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit 1500 1,5t 2-door single cab dual rear wheel pickup truck]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel pickup truck (1971-1974)]]<br/>[[Renault Galion|1957-1965 Saviem Galion 2-door standard cab pickup truck]]/[[Renault Super Goélette|1965-1966 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Super Goélette|1967–1977 Saviem SG3 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Saviem Super Galion|MAN Saviem 7-90 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] <br/>'''A06 B Panel Van:'''<br/> [[УАЗ-452|1977-1998 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br />[[РАФ-2203|РАФ-2203 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|1976-1988 Barkas B 1000 Panel Van]]/[[Barkas B 1000-1|Barkas B 1000-1 Panel Van]]<br/> [[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Panel Van (1976–1980)]]/[[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Panel Van (1980-1991)]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Standard Roof Panel Van]]<br/> [[Ford Transit|Ford Transit Standard Roof Panel Van (1978—1983)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Standard Roof Panel Van (1984-1985)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Standard Roof Panel Van (1986-1992)]]<br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Standard Roof Panel Van]] <br />[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Furgón]]/[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1986-1989 Nissan Trade Furgón]]/[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1990-1992 Nissan Trade Furgón]] <br/> [[Mercedes-Benz TN|Mercedes-Benz T1 Standard Roof Panel Van]] <br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Fiat 238|Fiat 238 E Furgone (1978-1982)]]/[[Fiat Ducato|1981–1989 Fiat Ducato Standard Roof Panel Van]]/[[Fiat Ducato|1990–1994 Fiat Ducato Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T3|VW T3 Panel Van]]<br/>[[Peugeot J5|Peugeot J5 Standard Roof Panel Van]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Standard Roof Panel Van (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Standard Roof Panel Van]]/[[Renault Master|1986-1990 Renault Master Standard Roof Panel Van]] <br/>[[Toyota HiAce|1977-1983 Toyota HiAce Standard Roof Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1984-1986 Toyota HiAce Standard Roof Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1987–1995 Toyota HiAce Standard Roof Panel Van]]<br />[[Volkswagen LT|1976-1995 Volkswagen LT Standard Roof Panel Van]]<br/>'''A18 B Minibus:'''<br/> [[РАФ-2203|РАФ-2203 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|1976-1988 Barkas B 1000 Minibus]]/[[Barkas B 1000-1|Barkas B 1000-1 Minibus]]<br/> [[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Minibus (1976–1980)]]/[[Citroën C35|Citroën C35 Standard Roof Minibus (1980-1991)]]<br/>[[Citroën C25|1981–1985 Citroën C25 Standard Roof Minibus]]<br/> [[УАЗ-452|1977-1998 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily Standard Roof Minibus]] <br />[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 Furgón mixto 9 plazas]]/[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1986-1989 Nissan Trade Furgón mixto 9 plazas]]/[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1990-1992 Nissan Trade Furgón mixto 9 plazas]] <br/> [[Mercedes-Benz TN|Mercedes-Benz T1 Standard Roof Minibus]] <br/> [[Ford Transit|Ford Transit Standard Roof Minibus (1978—1983)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Standard Roof Minibus (1984-1985)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Standard Roof Minibus (1986-1992)]]<br /> [[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Fiat 238|Fiat 238 E Autobus (1978-1982)]]/[[Fiat Ducato|1981–1989 Fiat Ducato Standard Roof Minibus]]/[[Fiat Ducato|1990–1994 Fiat Ducato Standard Roof Minibus]] <br/>[[Peugeot J5|Peugeot J5 Standard Roof Minibus]]<br/>[[Renault Estafette|Renault Estafette Standard Roof Minibus (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master Standard Roof Minibus]]/[[Renault Master|1986-1990 Renault Master Standard Roof Minibus]] <br/>[[Toyota HiAce|1977-1983 Toyota HiAce Standard Roof Minibus]]/[[Toyota HiAce|1984-1986 Toyota HiAce Standard Roof Minibus]]/[[Toyota HiAce|1987–1995 Toyota HiAce Standard Roof Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T3|VW Bus T3]]<br/>[[Volkswagen LT|1976-1995 Volkswagen LT Standard Roof Minibus]]<br/>'''A11 B 2-Door Standard Cab Single Rear Wheel Chassis Truck:'''<br/> [[Citroën C35|Citroën C35 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1976-1979)]]/[[Citroën C35|Citroën C35 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1980-1991)]]<br/> [[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1978—1983)]]/[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1984-1985)]]/[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1986-1992)]]<br />[[Bedford CF|1976-1979 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[УАЗ-3303|1977-1998 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Citroën C25|1981–1990 Citroën C25 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Citroën C25|1990–1994 Citroën C25 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]] <br/> [[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]] /[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1986-1989 Nissan Trade 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1990-1992 Nissan Trade 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz T1 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/> [[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat 242|1976-1979 Fiat 242 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat 242|1980-1987 Fiat 242 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Fiat Ducato|1981–1990 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Fiat Ducato|1990–1994 Fiat Ducato 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[РАФ-3311|РАФ-3311 2-door single cab chassis truck]]<br/>[[Peugeot J5|Peugeot J5 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-2 Super Goélette 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1977-1980)]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Master T35D 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]] /[[Renault Master|1986-1990 Renault Master T35D 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Volkswagen LT|1976-1991 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''A11 B 2-Door Standard Cab Based On GAZ-51 Truck Chassis:'''<br/> [[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1978—1983)]]/[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1984-1985)]]/[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1986-1992)]]<br />[[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1986-1989 Nissan Trade 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1990-1992 Nissan Trade 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Renault Master|1986-1991 Renault Messenger B120 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]/[[Toyota ToyoAce|1986-1994 Toyota ToyoAce 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]] <br/>[[Volkswagen LT|1978-1991 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]<br/>'''A11 B 2-Door Standard Cab Pickup Truck Based On GAZ-51 Truck Chassis:'''<br/>[[Berliet Dauphin K|1975-1978 Berliet Citroen 380K 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1978—1983)]]/[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1984-1985)]]/[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1986-1992)]]<br />[[Iveco Daily|1978-1985 Fiat Daily 35F8 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Bedford CF|1980-1983 Bedford CF 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Bedford CF|Bedford CF2 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Nissan Trade#Ebro/Avia|Nissan Ebro F350 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] /[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1986-1989 Nissan Trade 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Nissan Trade#Nissan Trade (PF)|1990-1992 Nissan Trade 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] <br/> [[Renault Super Goélette|1977-1980 Saviem SG-3 Super Goélette 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Master|1981-1985 Renault Messenger B120 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Renault Master|1986-1991 Renault Messenger B120 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]<br />[[Iveco Daily|1978-1985 Iveco Daily 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] <br /> [[Mercedes-Benz TN|1978-1985 Mercedes-Benz 410 D T1 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] <br />[[Toyota ToyoAce|1979-1985 Toyota ToyoAce 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]]/[[Toyota ToyoAce|1986-1994 Toyota ToyoAce 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] <br/>[[Volkswagen LT|1978-1991 Volkswagen LT 2-Door Single Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck]] |commons = }} '''FSC Żuk''' (мн. жук) — фургон, які вырабляўся фабрыкай Samochodów Ciężarowych у Любліне (Польшча) з 1959 па 1998 год, FSC Żuk выпускала некалькі тыпаў кузаваў аўтамабіляў, у тым ліку груз фургон (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 ½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot Van]], і [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W panel van]]), 2-дзвярны адзіная кабіна single rear wheel пікап (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[International Harvester|International Harvester Auto Wagon Pickup Truck]], [[Ford Model T|Ford Model T C-Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Ford Model T|Ford Model T All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1925-1927)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-A All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 82-B All-Steel Top Closed Cab Pickup Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford ½-Ton Closed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model 48|1935 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|1936 Ford V8 30 hp 2-door single cab pickup truck (60)]], [[Ford Model 48|Ford V8 22 hp 2-door single cab pickup truck (62)]], [[Ford Pilot|Ford V8 Pilot 2-door single cab pickup truck]], і [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab pickup truck]]), 2-дзвярны адзіная кабіна dual rear wheel пікап (пасля-Hansen Light Duty Express Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Pickup Truck with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab Pickup Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab Pickup Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Pickup Truck (1930-1931)]], [[ГАЗ-AA|ГАЗ-AA «Полуторка» 82-B 2-Door Enclosed Cab Pickup Truck]], [[ГАЗ-MM|1938–1945 ГАЗ-MM «Полуторка» 82-B 2-Door Enclosed Cab Pickup Truck]], і [[FSC Lublin-51|FSC Lublin-51 2-door standard cab pickup truck]]), мікрааўтобус (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], і [[ГЗА-651]]), 2-дзвярное адзіная кабіна single rear wheel шасі (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Ford Model TT|Ford Model TT Closed Cab Chassis Truck (1917-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], і [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]]), 2-дзвярное адзіная кабіна dual rear wheel шасі (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[ГАЗ-AA|ГАЗ-AA «Полуторка» 82-B 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[ГАЗ-MM|1938–1945 ГАЗ-MM «Полуторка» 82-B 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], і [[FSC Lublin-51|FSC Lublin-51 2-Door Standard Cab 4x2 Chassis Truck]]), 6-дзвярны нізкі дах фургон для экіпажа, 6-дзвярны высокі дах фургон для экіпажа, 6-дзвярны высокі дах груз фургон, 6-дзвярны высокі дах мікрааўтобус, 4-дзвярны падвойная кабіна пікап, і 4-дзвярное падвойная кабіна шасі, Нягледзячы на ​​тое, што ён выглядае як цалкам аднакузавы аўтамабіль, насамрэч гэта паўтаракузавы аўтамабіль з паўкапотным кузавам і выцягнутай наперад пярэдняй стойкай. Ён быў распрацаваны для замены свайго папярэдніка, [[FSC Lublin-51]], і карыстаецца вялікай папулярнасцю не толькі ў Польшчы, але і ў многіх краінах другога свету Еўропы. Усяго было выпушчана 587 818 адзінак, што робіць яго стабільна прадаваным аўтамабілем. [[Катэгорыя:Аўтамабілі FSC|Zuk]] [[Катэгорыя:Фургоны]] [[Катэгорыя:Пікапы]] [[Катэгорыя:Мікрааўтобусы]] ixmd4cc2zga9d7hut6al7pt5jgovxt2 0 302266 2676408 2670804 2026-06-27T00:52:57Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676408 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Citroën Type H» |выява = [[Файл:HYt 002.jpg|300пкс]] |вытворца = [[Citroën]] |гады = 1947-1981 |папярэднік = [[Citroën TUB|Citroën TUB/TUC]] |наступнік = [[Citroën C35]]<br>[[Citroën C25]] |кляса = LCV |падобныя = '''Type H Standard Panel Van:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Furgone]]<br/> [[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Panel Furgon]]/[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Panel Furgon]]<br />[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Panel Van]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Panel Van]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Panel Van]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Chenard & Walcker CPV 1500 Panel Van (1947-1950)]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Panel Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Panel Van]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Delivery Van]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Panel Van (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 F]]/[[Nysa|Nysa N-58 F]]/[[Nysa|Nysa N-59 F]]/[[Nysa|Nysa N-60 F]]/[[Nysa|Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]<br/>'''Type H Standard Minibus:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]<br/> [[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Car (R2060)]]/[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Minibus]]<br />[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Minibus]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Minibus]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Minibus]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br />[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Minibus]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Living Saloon]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 4-door minibus]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Minibus (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 M]]/[[Nysa|Nysa N-58 M]]/[[Nysa|Nysa N-59 M]]/[[Nysa|Nysa N-60 M]]/[[Nysa|Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]<br/>'''Type H Regular Cab Pickup:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Regular Cab Pickup (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Regular Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Regular Cab Pickup]]/[[Fiat 241|1966-1978 Fiat 241 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Regular Cab Pickup]]/[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Regular Cab Pickup]]<br />[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Regular Cab Pickup]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Regular Cab Pickup]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Regular Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-03]]/[[FSC Żuk|Żuk A-03 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Regular Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Regular Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Regular Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Regular Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 Regular Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Regular Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Regular Cab Pickup (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Regular Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Regular Cab Pickup]]<br/>'''Type H Standard Crew Cab Pickup:'''<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Crew Cab Pickup (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Crew Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Crew Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Crew Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Crew Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Crew Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Crew Cab Pickup]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Crew Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 Crew Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Crew Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Crew Cab Pickup]]<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Crew Cab Pickup (R2060)]]/[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Crew Cab Pickup]]<br />[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Crew Cab Pickup]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Crew Cab Pickup]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Crew Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-16 Crew Cab Pickup]]/[[FSC Żuk|Żuk A-16 B Crew Cab Pickup]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Crew Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Crew Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Crew Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Crew Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Crew Cab Pickup]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Crew Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Crew Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Crew Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Crew Cab Pickup]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Crew Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Crew Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Crew Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Crew Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» Crew Cab Pickup]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ Crew Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Crew Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Crew Cab Pickup (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Crew Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Crew Cab Pickup]] }} '''Citroën H Van''', '''Type H''', '''H-Type''' або '''HY''' — гэта лёгкі грузавік (або фургон для дастаўкі), які выпускаўся французскім аўтавытворцам [[Citroën]] паміж 1947 і 1981 гадамі. Ён быў распрацаваны як просты пярэднепрывадны фургон пасля Другой сусветнай вайны. За 34 гады на заводах у Францыі і Бельгіі было выпушчана ў агульнай складанасці 473 289 аўтамабіляў. Большая частка з іх была прададзена ў Францыі, Бельгіі і Нідэрландах, Citroën Type H (1947–1981) быў у асноўным даступны ў кузавах стандартны фургон (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1900s Winton heavy delivery wagon, [[Divco|1926 Divco Model A Delivery Van]], [[Fageol|1930-1936 Twin Coach Delivery Truck]], [[Citroën TUB|Citroën TUB Furgon]], і [[Citroën TUB|Citroën TUC Furgon]]), стандартны мікрааўтобус (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Enclosed Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Enclosed Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Citroën C4 і C6|Citroën C6 Série G Bus]], і [[Citroën U23|1935-1947 Citroën Type 23 Besset Bus]]), фургон з доўгай базай, мікрааўтобус з доўгай базай, crew cab pickup truck, і двухдзверны пікап з адзінарнай кабінай, Корпус фургона Citroën Type H сапраўды нагадвае самалёты з нерухомым крылом для перавозкі грузу (які хутчэйшы за паравозы, якія перавозяць чыгуначныя вагоны, цеплавозы, якія перавозяць чыгуначныя вагоны, электравозы, якія перавозяць чыгуначныя вагоны, і грузавыя судны), а корпус мікрааўтобуса Citroën Type H нагадвае самалёты з нерухомым крылом для перавозкі пасажыраў (які хутчэйшы за паравозы, якія перавозяць пасажырскія вагоны, цеплавозы, якія перавозяць пасажырскія вагоны, электравозы, якія перавозяць пасажырскія вагоны, і круізныя судны) дзякуючы свайму гафрыраванаму стальнаму дызайну, натхнёнаму самалётамі [[Junkers Ju 52]] і [[Ford Trimotor]]. Гэты выбар дызайну надае Type H адметны выгляд, які нагадвае самалёты, асабліва ў форме «свіннога носа» і агульнай структуры. Аднародная канструкцыя Type H і мадэль прывада на пярэднія колы яшчэ больш падкрэсліваюць падобнасць да самалётаў з нерухомым крылом. [[Катэгорыя:Аўтамабілі Citroën|Type H]] [[Катэгорыя:Лёгкія камерцыйныя аўтамабілі]] [[Катэгорыя:Фургоны]] dxsu0o3vr8su9u6lx7ngl6uznxzbk45 0 302583 2676423 2669686 2026-06-27T05:32:52Z Дамінік 64057 2676423 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Машаў |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Машава |Арыгінальная назва = Машів |Лацінка = Mašaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён (Кіеўская вобласьць)|Чарнобыльскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 29 |Шырата сэкундаў = 11 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 08 |Даўгата сэкундаў = 30 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Машаў''' ({{мова-uk|Машів}}) — былое сяло ў Чарнобыльскім раёне (да 1988 г.) [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. У сувязі з [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофай на Чарнобыльскай АЭС]] жыхары адселеныя. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 25 красавіка 1607 году пані Зофія Філонаўна Кміцянка Лукашовая Сапежына мела судовую справу з панам Мікалаем Францкевічам Радзімінскім за насланьне людзей зь вёскі Масаны на яе сяло Машаў і ўчыненьне розных гвалтаў<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów–Bracław) / A. Jabłonowski. – Warszawa, 1894. S. 94</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Машаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|150px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Машаў — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] iteaikiw3lfvcz66fzrsrdlr2xq9mqr 2676424 2676423 2026-06-27T05:36:25Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2676424 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Машаў |Статус = былое сяло |Назва ў родным склоне = Машава |Арыгінальная назва = Машів |Лацінка = Mašaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1607 годам |Першыя згадкі = [[1607]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Кіеўская вобласьць|Кіеўская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Чарнобыльскі раён (Кіеўская вобласьць)|Чарнобыльскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 0 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 29 |Шырата сэкундаў = 11 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 08 |Даўгата сэкундаў = 30 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Машаў''' ({{мова-uk|Машів}}) — былое сяло ў Чарнобыльскім раёне (да 1988 г.) [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. У сувязі з [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофай на Чарнобыльскай АЭС]] жыхары адселеныя. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 25 красавіка 1607 году пані Зофія Філонаўна Кміцянка Лукашовая Сапежына мела судовую справу з панам Мікалаем Францкевічам Радзімінскім за насланьне людзей зь вёскі [[Масаны]] на яе сяло Машаў і ўчыненьне розных гвалтаў<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów–Bracław) / A. Jabłonowski. – Warszawa, 1894. S. 94</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Машаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === [[Файл:Адміністративна мапа Київської округи УСРР, 1925.jpg|значак|зьлева|150px|Мапа Кіеўскай акругі УССР. 1925 г.]] У 1925 годзе сяло Машаў — у складзе Новашапеліцкага раёну Кіеўскай акругі [[УССР]]. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] 80jqyijyf5qy53kah6cf3qls3s8bnp0 0 302837 2676442 2673802 2026-06-27T07:13:56Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2676442 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ягор Русакоў''' ({{Н}} 26 траўня 2006 году) — беларускі футбаліст, паўабаронца барысаўскага [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]. == Кар’ера == Выхаванец гарадзкой ДЮСШ-2 Барысава і акадэміі [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]]. У 2024 годзе трапіў у склад рэзэрвовай каманды. У Першай лізе дэбютаваў 8 чэрвеня ў хатнім матчы супраць «[[Слонім-2017 (футбольны клюб)|Слоніму-2017]]», выйшаўшы ў стартавым складзе. Першы гол улучыў 6 жніўня ў браму «[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічаў]]», чым прынёс сваёй камандзе перамогу<ref>[https://championship.abff.by/match/2024-pervaa-liga-baranovici-vs-bate-2-49051 Барановичи vs БАТЭ-2]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 28 верасьня ў гульні супраць «[[Ворша (футбольны клюб)|Воршы]]» ўчыніў першы ў кар’еры дубль<ref>{{спасылка|спасылка=https://fcbate.by/news/2064|загаловак=Резервисты "желто-синих" с "сухим" счетом разгромили "Оршу" — Новости|выдавецтва=fcbate.by}}</ref>. У наступным годзе стаў лідэрам БАТЭ-2, а да сярэдзіны сэзону атрымаў капітанскую повязь. Да пачатку другой паловы сэзону быў найлепшым у камандзе паводле адбораў (41) і падбораў (98)<ref>{{спасылка|спасылка=https://bel.football/articles/atakuyushaii-poluzashaitnik-luchshii-v-otborakh-a-zashaitnik-stroit-igru-vot-kto-tyanet-bate-2-na-vershinu-pervoi-ligi|загаловак=Атакующий полузащитник лучший в отборах, а защитник — строит игру. Вот, кто тянет БАТЭ-2 на вершину Первой лиги|выдавецтва=Белорусский футбол|дата публікацыі=06.08.2025}}</ref>. У тым жа сэзоне пачаў прыцягвацца да гульняў за асноўную каманду клюбу. Дэбютаваў 13 ліпеня 2025 году ў гасьцявым матчы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] супраць «[[СКА-1938 Менск|Энэргетык-БДУ]]», замяніўшы на 62-й хвіліне сустрэчы [[Максім Целеш|Максіма Целеша]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://football.by/news/204892|загаловак=Прошлись по лезвию бритвы, но все-таки победный почин Артема Концевого - Новости : football.by|выдавецтва=football.by}}</ref>. У [[Найвышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Найвышэйшай лізе]] дэбютаваў 1 жніўня ў хатняй сустрэчы супраць «[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебску]]», якая скончылася разгромнай паразай барысаўцаў. Да заканчэньня сэзону зьявіўся ўва ўсіх матчах БАТЭ ў Найвышэйшай лізе. У 2-м туры сэзону 2026 году ў сустрэчы супраць «Баранавічаў» адзначыўся першым голам за першую каманду БАТЭ<ref>{{Спасылка|дата публікацыі = 2026-04-06 |url = https://football.by/news/216408 |загаловак = Егор Русаков: "Те 15 минут, когда "Барановичи" сразу активно пошли вперед, как-то сложно БАТЭ давались" |выдавец = Football.by |дата доступу = 2026-06-13 |мова = ru}}</ref>. == Дасягненьні == '''БАТЭ''': * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: 2026 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} {{Склад ФК БАТЭ}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Русакоў, Ягор}} [[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]] 8p7ttqt0n5izf0d6hhvcz2s47hs97m8 0 302912 2676361 2676328 2026-06-26T17:08:48Z ~2026-36889-14 98545 2676361 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады, каб замяніць [[Hino Ranger|F-Series чацвёртага пакалення безкапотнага]]. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці , мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] ox1udxdlz0nwqyq6e9g854g2qixfwhd 2676362 2676361 2026-06-26T17:20:23Z ~2026-36889-14 98545 /* Hino 600 (2004) */ 2676362 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады, каб замяніць [[Hino Ranger|F-Series чацвёртага пакалення безкапотнага]]. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці , мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-, і [[Hino Ranger|Hino FB 1817 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] 6sguko0rlfc2m12yfojeykdt90nsz19 2676365 2676362 2026-06-26T17:33:08Z ~2026-36889-14 98545 /* Hino 600 (2004) */ 2676365 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады, каб замяніць [[Hino Ranger|F-Series чацвёртага пакалення безкапотнага]]. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці , мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-[[Hino Ranger|1989-1993 Hino Cruising Ranger 2-Door Short Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1994-1998 Hino Rising Ranger 2-Door Short Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Hino Ranger|Hino FB 1817 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] ivfb0srohnegnajcooztrwdi5k1x1cw 2676378 2676365 2026-06-26T21:12:30Z ~2026-36889-14 98545 2676378 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады, каб замяніць [[Hino Ranger|F-Series чацвёртага пакалення безкапотнага]]. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-[[Hino Ranger|1980-1983 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1984-1986 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1987-1989 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1990-1993 Hino Cruising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1994-1998 Hino Rising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Hino Ranger|Hino FB 1817 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] 0gfxti5keciuhayrve9d6v5m6s39dzd 2676392 2676378 2026-06-26T22:57:38Z ~2026-36889-14 98545 2676392 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады, каб замяніць [[Hino Ranger|F-Series чацвёртага пакалення безкапотнага]]. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-[[Toyota FA|Toyota Diesel Cab-Over Truck 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck (DC80C)]], [[Toyota Massy Dyna|Toyota Massy Dyna 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1980-1983 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1984-1986 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1987-1989 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1990-1993 Hino Cruising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1994-1998 Hino Rising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Hino Ranger|Hino FB 1817 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] nrljsu4iz3ydd4xw0mzbxwz04jqeoam 2676393 2676392 2026-06-26T23:08:20Z ~2026-36889-14 98545 2676393 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады, каб замяніць [[Hino Ranger|F-Series чацвёртага пакалення безкапотнага]]. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-[[Berliet GLA|Berliet GLA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Berliet|1959-1962 Berliet GAK 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|Toyota Diesel Cab-Over Truck 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck (DC80C)]], [[Toyota Massy Dyna|Toyota Massy Dyna 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1980-1983 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1984-1986 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1987-1989 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1990-1993 Hino Cruising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1994-1998 Hino Rising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Hino Ranger|Hino FB 1817 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] 1n5jkn8c11t28429psy2yb2gb29gadb 2676395 2676393 2026-06-26T23:14:15Z ~2026-36889-14 98545 2676395 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады, каб замяніць [[Hino Ranger|F-Series чацвёртага пакалення безкапотнага]]. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, FWD Model B Chassis Truck, [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1934-1936 Sentinel S4 Steam Lorry]], [[International Harvester D-Series (1937-1940)|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Berliet GLA|Berliet GLA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Berliet|1959-1962 Berliet GAK 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|Toyota Diesel Cab-Over Truck 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck (DC80C)]], [[Toyota Massy Dyna|Toyota Massy Dyna 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1980-1983 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1984-1986 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1987-1989 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1990-1993 Hino Cruising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1994-1998 Hino Rising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Hino Ranger|Hino FB 1817 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] k2p0g8h10r52y598btmbfzsxobitz67 2676417 2676395 2026-06-27T03:56:50Z ~2026-36889-14 98545 2676417 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады, каб замяніць [[Hino Ranger|F-Series чацвёртага пакалення безкапотнага]]. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, FWD Model B Chassis Truck, [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1934-1936 Sentinel S4 Steam Lorry]], [[International Harvester D-Series (1937-1940)|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Berliet GLA|Berliet GLA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Berliet|1959-1962 Berliet GAK 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|Toyota Diesel Cab-Over Truck 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck (DC80C)]], [[Toyota Massy Dyna|Toyota Massy Dyna 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1980-1983 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1984-1986 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1987-1989 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1990-1993 Hino Cruising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1994-1998 Hino Rising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Hino Ranger|Hino FB 1817 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, FWD Model B Chassis Truck, [[Sentinel Waggon Works|1926-1927 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1928-1929 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1933 Sentinel Waggon DG4 Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1934-1936 Sentinel S4 Steam Lorry]], [[International Harvester D-Series (1937-1940)|International Harvester DS-300 Cabover 2-Door Standard Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Berliet GLA|Berliet GLA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Berliet|1959-1962 Berliet GAK 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|Toyota Diesel Cab-Over Truck 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck (DC80C)]], [[Toyota Massy Dyna|Toyota Massy Dyna 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1980-1983 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1984-1986 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1987-1989 Hino Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1990-1993 Hino Cruising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Hino Ranger|1994-1998 Hino Rising Ranger 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Hino Ranger|Hino FE 2620 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] lk2r9gsny89r4tdwjmxbzhevd3g1ey3 2676419 2676417 2026-06-27T04:25:52Z ~2026-34400-51 98277 2676419 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *308 Клас 7 - цяжкі грузавік *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] 4e14q78isgdtymmkzsd69a4ehtrlweb 2676420 2676419 2026-06-27T04:30:44Z ~2026-34400-51 98277 2676420 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = «Hino 600» |выява = [[Файл:Fox Ledge Water Company Hino pic20.JPG|300пкс]] |вытворца = [[Hino Motors]] |кляса = Class 4-7 |гады = 2004–2020 (Hino 600)<br/>2021–present (Hino L Series) |падобныя = }} '''Hino 600''' (таксама вядомы як 145, 165, 185, 238, 258, 268, 338 і 358), перайменаваны ў '''серыю L''' з 2021 мадэльнага года, — гэта грузавік сярэдняй грузападымальнасці з звычайнай кабінай, які вырабляецца з 2004 года ў ЗША кампаніяй [[Hino Motors]]. ==Hino 600 (2004)== Першае пакаленне 600 было прадстаўлена ў 2004 годзе для рынку ЗША і ў 2005 годзе для рынку Канады. Абноўленая мадэль 600 была прадстаўлена ў 2007 годзе як для амерыканскага, так і для канадскага рынкаў. Некаторыя камплекты CKD былі імпартаваны з Японіі. Мадэлі класа 4 і 5 былі заменены на [[Hino Dutro|Hino 155 і 195]] у 2012 годзе. Мадэлі: *145 Клас 4 - лёгкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *165 Клас 4 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *185 Клас 5 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Mack AC|1920-1923 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck with doors]], [[Mack AC|1924-1925 Mack AC 2-Door All-Steel Enclosed Cab Single-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Renault NN|1926-1929 Renault type SY Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault Monasix|Renault Type SZ 15 hp Dual Rear Wheel Châssis Cabine]], [[Renault|Enclosed Cab Camion Renault type ZJC 43 cv 2.5 tonnes]], [[Renault AGx|Renault AGC 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Austin K4|1939-1945 Austin K4 2-Door Enclosed Cab 4x2 Rigid Chassis Truck]], [[Dodge 100 "Kew"|Dodge 100 "Kew" 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Chassis Lorry]], і [[Berliet|Berliet GL 750 4x2 Rigid Chassis Truck With M3 Relaxe 2-Door Standard Cab and Medium Bonnet]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *238 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *258 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *268 Клас 6 - грузавік сярэдняй танальнасці, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *308 Клас 7 - цяжкі грузавік, мае тры канфігурацыі кабіны: 2-Door Day Cab 4x2 Rigid Truck (пасля-Hansen Horse Drawn Winona Freight Wagon, [[Packard|1905-1919 Packard 3-Ton Truck Chassis with Enclosed Cab and Doors]], [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Enclosed Cab 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Enclosed Cab Dual Rear Wheel 4x2 Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford V8 2-Ton Dual Rear Wheel Conventional Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Mercury|Pre-1947 Mercury 2-Ton Single Axle Chassis Truck]], [[Toyota BX|Toyota BX 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], [[Toyota FA|1954–1964 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]], і [[Toyota FA|1964–1978 Toyota FA 2-Door Standard Cab 4x2 Rigid Truck]]), 2-Door Extended Cab 4x2 Rigid Truck, і 4-Door Crew Cab 4x2 Rigid Truck *338 Клас 7 - цяжкі грузавік *358 Клас 7 - цяжкі грузавік ==Hino L Series (2021)== [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] 4v8raltt9e1qa2ivs8lp005kj40wdqk 0 302913 2676422 2676222 2026-06-27T05:15:38Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2676422 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Вяледнікі |Статус = |Назва ў родным склоне = Вяледнікаў |Арыгінальная назва = Велідники |Лацінка = Vialedniki |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = Ст.В.-431.Н.В.-783 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 18 |Шырата сэкундаў = 23 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 27 |Даўгата сэкундаў = 39 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Вяле́днікі''' ({{мова-uk|Велідники}}) — сёлы Новыя і Старыя Вяледнікі ў Славечанскай сельскай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|170px|Вяледнікавічы ў люстрацыі 1552 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552-м г. І для Оўруцкага апошні цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што ў сяле Вяледнікавічы пана Крыштафа Кмітыча лічылася людзей 3 патугі, зь якіх выбіралася «подачки» 1 капа (= 60) грошаў і 4 кадзі мёду<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. 1. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (разам зь Вяледнікамі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Рэшта Чарнобыльскіх добраў у 1581 г.jpg|значак|зьлева|170px|Вяледнікі з прылегласьцямі ў рэестры 1581 г.]] [[Файл:Вяледнікі ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170px|Вяледнікі ў рэестры 1634 г.]] Згодна з падатковым рэестрам Кіеўскай зямлі 1581 году, мястэчка Вяледнікі і 5 прыселкаў – Закоцічы (Закорнічы), Стухоўшчына (Стугоўшчына), Юркоўшчына, Саракопень, Лелекі (Лелеты?) – належалі да Чарнобыльскіх добраў пана Філона Кміты, ваяводы смаленскага. Зь іх разам з 33 дымоў (×6 — каля 198 жыхароў) [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з 4 (≈24) [[агароднікі|агароднікаў]] па 6 грошаў, з кола млыновага 1 флярын, зь сьвятара 2 флярыны<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 885-885зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów–Bracław) / A. Jabłonowski. – Warszawa, 1894. Wykazy… S. 38</ref>. 17 чэрвеня 1600 году быў складзены акт уводу шляхціча Кіндына Хамяка Смардоўскага ў застаўнае валоданьне Вяледніцкім маёнткам, успадкаваным жонкай князя Юрыя Друцкага-Горскага Багданай Філонаўнай Кміцянкай Чарнабыльскай. Тыя добры складалі двор і мястэчка Вяледнікі, сёлы Прыбыткі, Юркоўшчына, Вяледнікі, Закорме (Закорнічы), Стугоўшчына, Лелеты, Саракопень, Юрава Слабада, Ракітнае, Замысловічы, Чараўкі, Сушчаны, Казулі, Рогачы, Крышня, слабоды Білка і Жэраў<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. – Warszawa, 1894. S. 48</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Станіслаў Вілям зь дзедзічных сваіх 77 дымоў (≈462 жыхары) мястэчка Вяледнікі і 35 дымоў (≈210 жыхароў) сяла Вяледнікі заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 56 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 928зв.; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 113</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Вяледнікі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] === Найноўшы час === == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Józef Krzywicki. Wieledniki al. Weledniki. // Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1893. T. XIII. S. 311—312 [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] ftm9mzi0rssecx4us2sk0ymkcwt6m0d 2676433 2676422 2026-06-27T05:46:00Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2676433 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Вяледнікі |Статус = |Назва ў родным склоне = Вяледнікаў |Арыгінальная назва = Велідники |Лацінка = Vialedniki |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1552 годам |Першыя згадкі = [[1552]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельская рада = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = Ст.В.-431.Н.В.-783 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 18 |Шырата сэкундаў = 23 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 27 |Даўгата сэкундаў = 39 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Вяле́днікі''' ({{мова-uk|Велідники}}) — сёлы Новыя і Старыя Вяледнікі ў Славечанскай сельскай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Вяледнікі ў люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|170px|Вяледнікавічы ў люстрацыі 1552 г.]] У люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 году{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552-м г. І для Оўруцкага апошні цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што ў сяле Вяледнікавічы пана Крыштафа Кмітыча лічылася людзей 3 патугі, зь якіх выбіралася «подачки» 1 капа (= 60) грошаў і 4 кадзі мёду<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. 1. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (разам зь Вяледнікамі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Рэшта Чарнобыльскіх добраў у 1581 г.jpg|значак|зьлева|170px|Вяледнікі з прылегласьцямі ў рэестры 1581 г.]] [[Файл:Вяледнікі ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|170px|Вяледнікі ў рэестры 1634 г.]] Згодна з падатковым рэестрам Кіеўскай зямлі 1581 году, мястэчка Вяледнікі і 5 прыселкаў – Закоцічы (Закорнічы), Стухоўшчына (Стугоўшчына), Юркоўшчына, Саракопень, Лелекі (Лелеты?) – належалі да Чарнобыльскіх добраў пана Філона Кміты, ваяводы смаленскага. Зь іх разам з 33 дымоў (×6 — каля 198 жыхароў) [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з 4 (≈24) [[агароднікі|агароднікаў]] па 6 грошаў, з кола млыновага 1 флярын, зь сьвятара 2 флярыны<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 885-885зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów–Bracław) / A. Jabłonowski. – Warszawa, 1894. Wykazy… S. 38</ref>. 17 чэрвеня 1600 году быў складзены акт уводу шляхціча Кіндына Хамяка Смардоўскага ў застаўнае валоданьне Вяледніцкім маёнткам, успадкаваным жонкай князя Юрыя Друцкага-Горскага Багданай Філонаўнай Кміцянкай Чарнабыльскай. Тыя добры складалі двор і мястэчка Вяледнікі, сёлы Прыбыткі, Юркоўшчына, Вяледнікі, Закорме (Закорнічы), Стугоўшчына, Лелеты, Саракопень, Юрава Слабада, Ракітнае, Замысловічы, Чараўкі, Сушчаны, Казулі, Рогачы, Крышня, слабоды Білка і Жэраў<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. – Warszawa, 1894. S. 48</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Станіслаў Вілям зь дзедзічных сваіх 77 дымоў (≈462 жыхары) мястэчка Вяледнікі і 35 дымоў (≈210 жыхароў) сяла Вяледнікі заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 56 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 928зв.; Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 113</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Вяледнікі апынуліся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Józef Krzywicki. Wieledniki al. Weledniki. // Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1893. T. XIII. S. 311—312 [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 17drgkz9vlpqy42w06slni164xlj3bm 0 302941 2676358 2026-06-26T15:28:23Z Taravyvan Adijene 1924 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Ultimatum?oldid=1353340732 2676358 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісаньне|Канчатковае патрабаваньне, падмацаванае пагрозай}} {{Іншыя значэньні}} [[Файл:Ultimatum allemands - 3 août 1914 - Otto Von Emmich.jpg|значак|Ультыматум [[Прусія (каралеўства)|кайзэраўскай Нямеччыны]] да Бэльгіі 3 жніўня 1914 року]] '''Ультыма́тум''' ({{Мова-la|ultimatum}}) — патрабаваньне, выстаўленае на пэўны тэрмін і падмацаванае [[запалохваньне|пагрозай]] у выпадку яго невыкананьня. Звычайна ўльтыматум зьяўляецца апошнім зь некалькіх пасьлядоўных патрабаваньняў. Адпаведна на ягонае выкананьне даецца сьціслы час, а далейшых [[Перамовы|перамоваў]] не прадугледжваецца. Тэрмін ужываецца ў [[Дыпляматыя|дыпляматыі]] для акрэсьленьня канчатковых патрабаваньняў аднаго боку перамоваў у выпадку разыходжаньняў па пэўных пытаньнях. == Мінуўшчына == У гісторыі ўльтыматум неаднаразова выкарыстоўваўся як абгрунтаваньне вайсковых дзеяньняў. Прыкладам, у часе [[Ліпеньскі крызіс|Ліпеньскага крызісу]] [[Аўстра-Вугоршчына]] пасьля [[Сараеўскае забойства|забойства эрцгерцага Фэрдынанда]] выставіла Сэрбіі ўльтыматум зь дзесяці пунктаў. Пасьля адмовы апошняе Аўстра-Вугоршчына абвясьціла ёй вайну, распачаўшы [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]. == Міжнароднае права == [[Гааская канвэнцыя (1907)|Гааская канвэнцыя]] 18 кастрычніка 1907 року ў справе распачацьця баявых дзеяньняў зазначае наступнае: «Войны ня маюць распачынацца бяз яўнага папярэджаньня загадзя ў форме [[Абвяшчэньне вайны|абвяшчэньня вайны]], паданьня прычыныаў альбо ўльтыматуму з умовай абвяшчэньня вайны». [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] забараняе ня толькі [[Выкарыстаньне вайсковай сілы дзяржавамі|выкарыстаньне сілы]], але і пагрозу яе выкарыстаньня. Аднак ня вызначана, ці гэтае сьцьверджаньне тычыцца толькі вайсковае сілы, ці можна выкарыстоўваць сілу ў мэтах самаабароны, і якія дзеяньні варта лічыць пагрозай. [[Міжнародны суд ААН]] патлумачыў, што ў агульных выпадках, калі ўжываньне сілы правамоцнае, правамоцным будзе лічыцца і пагроза яе ўжываньня; калі ўжываньне сілы будзе прызнанае правамоцным пазьней, тое самае будзе тычыцца і пагрозы яе ўжываньня. == Глядзіце таксама == * [[Апошняе кітайскае папярэджаньне]] * [[Пераход Рубікону]] * [[Пункт невяртаньня]] * [[Чырвоная лінія]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дыпляматычныя дакумэнты]] [[Катэгорыя:Міжнароднае права ўзброеных канфліктаў]] csy7l0q8brkh45byhnfwedv9kqu0u2w 0 302942 2676401 2026-06-26T23:25:49Z ~2026-36889-14 98545 Перанакіроўвае на [[FSC Żuk]] 2676401 wikitext text/x-wiki #redirect [[FSC Żuk]] hkmrimob7s6xor3bh55evrrpz3ih332 0 302943 2676404 2026-06-27T00:26:07Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676404 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = | звязаныя = | дызайнер = | вікісховішча = Renault Estafette }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] l82pdbq3c4y10fy4khodvgu33ggdk78 2676405 2676404 2026-06-27T00:26:18Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676405 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = | звязаныя = | дызайнер = }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] qrzvvunthzu6mkmkn74hc717zq28ni0 2676407 2676405 2026-06-27T00:52:33Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676407 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = '''Type H Standard Panel Van:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Furgone]]<br/> [[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Panel Furgon]]/[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Panel Furgon]]<br />[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Panel Van]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Panel Van]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Panel Van]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Chenard & Walcker CPV 1500 Panel Van (1947-1950)]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Panel Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Panel Van]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Delivery Van]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Panel Van (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 F]]/[[Nysa|Nysa N-58 F]]/[[Nysa|Nysa N-59 F]]/[[Nysa|Nysa N-60 F]]/[[Nysa|Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]<br/>'''Type H Standard Minibus:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]<br/> [[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Car (R2060)]]/[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Minibus]]<br />[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Minibus]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Minibus]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Minibus]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br />[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Minibus]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Living Saloon]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 4-door minibus]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Minibus (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 M]]/[[Nysa|Nysa N-58 M]]/[[Nysa|Nysa N-59 M]]/[[Nysa|Nysa N-60 M]]/[[Nysa|Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]<br/>'''Type H Regular Cab Pickup:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Regular Cab Pickup (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Regular Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Regular Cab Pickup]]/[[Fiat 241|1966-1978 Fiat 241 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Renault 1 000 kg|Renault 1,000 kg Regular Cab Pickup]]/[[Renault Super Goélette|Renault-Saviem SG2 Regular Cab Pickup]]<br />[[Renault Estafette|1958-1966 Renault Estafette Regular Cab Pickup]]/[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Regular Cab Pickup]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Regular Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-03]]/[[FSC Żuk|Żuk A-03 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Regular Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Regular Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Regular Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Regular Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 Regular Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Regular Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Regular Cab Pickup (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Regular Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Regular Cab Pickup]] | звязаныя = | дызайнер = }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] ryobe8yuqkkh872v3n37teos0zlrfdm 2676409 2676407 2026-06-27T00:59:35Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676409 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = '''Estafette Standard Panel Van:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Furgone (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Furgone]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Panel Van]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Chenard & Walcker CPV 1500 Panel Van (1947-1950)]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Panel Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Panel Van]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Delivery Van]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Panel Van (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 F]]/[[Nysa|Nysa N-58 F]]/[[Nysa|Nysa N-59 F]]/[[Nysa|Nysa N-60 F]]/[[Nysa|Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]<br/>'''Estafette Standard Minibus:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Minibus]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Minibus]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Living Saloon]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 4-door minibus]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Minibus (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 M]]/[[Nysa|Nysa N-58 M]]/[[Nysa|Nysa N-59 M]]/[[Nysa|Nysa N-60 M]]/[[Nysa|Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]<br/>'''Estafette Regular Cab Pickup:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Regular Cab Pickup (T10)]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Regular Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Regular Cab Pickup]]/[[Fiat 241|1966-1978 Fiat 241 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H Regular Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-03]]/[[FSC Żuk|Żuk A-03 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Regular Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Regular Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Regular Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Regular Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 Regular Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Regular Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador Regular Cab Pickup (1949-1952)]]/[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Regular Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Regular Cab Pickup]] | звязаныя = | дызайнер = }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] ktzpfa5077i735g7twapkem3k806lyj 2676410 2676409 2026-06-27T01:03:28Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676410 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = '''Estafette Standard Panel Van:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Furgone]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Panel Van]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Panel Van]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Panel Van]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Delivery Van]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 F]]/[[Nysa|Nysa N-58 F]]/[[Nysa|Nysa N-59 F]]/[[Nysa|Nysa N-60 F]]/[[Nysa|Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]<br/>'''Estafette Standard Minibus:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Minibus]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Minibus]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Living Saloon]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 4-door minibus]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 M]]/[[Nysa|Nysa N-58 M]]/[[Nysa|Nysa N-59 M]]/[[Nysa|Nysa N-60 M]]/[[Nysa|Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]<br/>'''Estafette Regular Cab Pickup:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Regular Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Regular Cab Pickup]]/[[Fiat 241|1966-1978 Fiat 241 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H Regular Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-03]]/[[FSC Żuk|Żuk A-03 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Regular Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Regular Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D3 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Regular Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Regular Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 Regular Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Regular Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Regular Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Regular Cab Pickup]] | звязаныя = | дызайнер = }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] 99cwavfemmdx3fv9m9vrctndp000hyx 2676411 2676410 2026-06-27T01:07:02Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676411 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = '''Estafette Standard Panel Van:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Furgone]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Panel Van]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Panel Van]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Delivery Van]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 F]]/[[Nysa|Nysa N-58 F]]/[[Nysa|Nysa N-59 F]]/[[Nysa|Nysa N-60 F]]/[[Nysa|Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]<br/>'''Estafette Standard Minibus:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Minibus]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Living Saloon]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 4-door minibus]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 M]]/[[Nysa|Nysa N-58 M]]/[[Nysa|Nysa N-59 M]]/[[Nysa|Nysa N-60 M]]/[[Nysa|Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]<br/>'''Estafette Regular Cab Pickup:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Regular Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Regular Cab Pickup]]/[[Fiat 241|1966-1978 Fiat 241 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H Regular Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-03]]/[[FSC Żuk|Żuk A-03 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Regular Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Regular Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Regular Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Regular Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 Regular Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Regular Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Regular Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Regular Cab Pickup]] | звязаныя = | дызайнер = }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] 4q46waod5o1rgdzt0ep5iwxqywidilf 2676412 2676411 2026-06-27T01:19:22Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676412 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = '''Estafette Standard Panel Van:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Furgone]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Panel Van]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Panel Van]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Delivery Van]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 F]]/[[Nysa|Nysa N-58 F]]/[[Nysa|Nysa N-59 F]]/[[Nysa|Nysa N-60 F]]/[[Nysa|Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]<br/>'''Estafette Standard Minibus:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Minibus]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Living Saloon]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 4-door minibus]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 M]]/[[Nysa|Nysa N-58 M]]/[[Nysa|Nysa N-59 M]]/[[Nysa|Nysa N-60 M]]/[[Nysa|Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]<br/>'''Estafette Regular Cab Pickup:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Regular Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Regular Cab Pickup]]/[[Fiat 241|1966-1978 Fiat 241 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H Regular Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-03]]/[[FSC Żuk|Żuk A-03 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Regular Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Regular Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Regular Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Regular Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 Regular Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Regular Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Regular Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Regular Cab Pickup]] | звязаныя = | дызайнер = }} [[Renault Estafette]] — лёгкі камерцыйны пярэднепрывадны фургон, які вырабляецца французскім аўтавытворцам [[Renault]]. Спачатку выкарыстоўваўся рухавік Renault Ventoux з вадзяным астуджэннем, пазней — рухавік Cléon-Fonte ў розных тыпах кузава, у тым ліку як 4-дзвярны мікрааўтобус (), 3-/4-дзвярны панэльны фургон (), 2-дзвярны пікап, і 2-дзвярное шасі з кабінай. Яго замяніў [[Renault Trafic]]. [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] mizybu9td8d6bl014ddp72xmrne76ey 2676413 2676412 2026-06-27T01:34:59Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676413 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = '''Estafette Standard Panel Van:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Furgone]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Panel Van]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Panel Van]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Delivery Van]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 F]]/[[Nysa|Nysa N-58 F]]/[[Nysa|Nysa N-59 F]]/[[Nysa|Nysa N-60 F]]/[[Nysa|Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]<br/>'''Estafette Standard Minibus:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Minibus]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Living Saloon]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 4-door minibus]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 M]]/[[Nysa|Nysa N-58 M]]/[[Nysa|Nysa N-59 M]]/[[Nysa|Nysa N-60 M]]/[[Nysa|Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]<br/>'''Estafette Regular Cab Pickup:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Regular Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Regular Cab Pickup]]/[[Fiat 241|1966-1978 Fiat 241 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H Regular Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-03]]/[[FSC Żuk|Żuk A-03 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Regular Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Regular Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Regular Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Regular Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 Regular Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Regular Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Regular Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Regular Cab Pickup]] | звязаныя = | дызайнер = }} [[Renault Estafette]] — лёгкі камерцыйны пярэднепрывадны фургон, які вырабляецца французскім аўтавытворцам [[Renault]]. Спачатку выкарыстоўваўся рухавік Renault Ventoux з вадзяным астуджэннем, пазней — рухавік Cléon-Fonte ў розных тыпах кузава, у тым ліку як 4-дзвярны мікрааўтобус (пасля-[[Renault Colorale|Renault Colorale 4-Door Prairie]]), 3-/4-дзвярны панэльны фургон (пасля-[[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]]), 2-дзвярны пікап, і 2-дзвярное шасі з кабінай. Яго замяніў [[Renault Trafic]]. [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] 9iwxo12ludhq4vmn0xpaobs6jgchtq5 2676414 2676413 2026-06-27T02:02:51Z ~2026-36889-14 98545 /* */ 2676414 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = «Renault Estafette» | выява = [[Файл:Estafette Gendarmerie1 Domenjod 10-Jan-2017.jpg|300пкс]] | вытворца = «[[Renault]]» | гады = [[1959]]-[[1980]] (France) | папярэднік = [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]] | наступнік = [[Renault Trafic]] | заводы = | плятформа = | тып кузаву = | грузападымальнасць = | выдатак паліва = | аб'ём бака = | макс. хуткасць = | разгон = | падобныя = '''Estafette Standard Panel Van:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Panel Van]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Panel Van]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Furgone]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Furgone]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Standard Panel Van]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Furgone]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Furgone]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Panel Van]]<br/>[[FSC Żuk|Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Panel Van]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Panel Van]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Panel Van Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Panel Van Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Panel Van]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Panel Van]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Panel Van]] <br/> [[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Panel Van]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Panel Van]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977K]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Delivery Van]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Panel Van]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 F]]/[[Nysa|Nysa N-58 F]]/[[Nysa|Nysa N-59 F]]/[[Nysa|Nysa N-60 F]]/[[Nysa|Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]<br/>'''Estafette Standard Minibus:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Minibus]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Minibus]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F11 Autobus]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo F12 Autobus]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Minibus]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Minibus (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Minibus]]/[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]<br/> [[Citroën Type H|Citroën Type H Minibus]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]<br/>[[УАЗ-450|УАЗ-450 Low Roof Minibus]]/[[УАЗ-452|1965-1981 УАЗ-452 Low Roof Minibus]]<br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Standard Minibus]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Bus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Minibus]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Bus Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Bus Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Minibus]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Minibus]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Living Saloon]]<br/>[[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]]/[[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 4-door minibus]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Minibus]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]<br/>[[Nysa|Nysa N-57 M]]/[[Nysa|Nysa N-58 M]]/[[Nysa|Nysa N-59 M]]/[[Nysa|Nysa N-60 M]]/[[Nysa|Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]<br/>'''Estafette Regular Cab Pickup:'''<br/>[[IMV Donau|1962–1965 IMV 1000 Regular Cab Pickup]]/[[IMV Donau|1968-1979 IMV 1600 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 2 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo 3 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A11 Regular Cab Pickup]]/[[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo A12 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Ford Transit#Taunus Transit (1953)|Ford Taunus Transit Regular Cab Pickup]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1965-1970)]]/[[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit Regular Cab Pickup (1971-1978)]]<br/>[[Fiat 1100 T|Fiat 1100 T Regular Cab Pickup]]/[[Fiat 241|1966-1978 Fiat 241 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Citroën Type H|Citroën Type H Regular Cab Pickup]]<br/>[[FSC Żuk|1958-1974 Żuk A-03]]/[[FSC Żuk|Żuk A-03 B]] <br/>[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Regular Cab Pickup]]<br/>[[DKW-Schnellaster|DKW-Schnellaster Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1963-1966 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Regular Cab Pickup]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Regular Cab Pickup]]<br/> [[УАЗ-451|1961-1964 УАЗ-451 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]/[[УАЗ-3303|1965-1976 УАЗ-3303 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Pickup Truck]]<br/>[[Barkas B 1000|Barkas B1000 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Volkswagen Transporter T1|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T1)]]/[[Volkswagen Transporter T2|VW Regular Cab Pickup Type 2 (T2)]]<br>[[Peugeot D3 і D4|Peugeot D4 Regular Cab Pickup]]/[[Peugeot J7|Peugeot J7 Regular Cab Pickup]]<br/>[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Regular Cab Pickup]]/[[Toyota HiAce|1977-1982 Toyota HiAce Regular Cab Pickup]] <br/>[[РАФ-977|РАФ-977 Regular Cab Pickup]]/[[РАФ-2203|1976-1981 РАФ-2203 Regular Cab Pickup]] <br/>[[Harburg Transporter|Tempo Matador E Regular Cab Pickup]]/[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Regular Cab Pickup]] | звязаныя = | дызайнер = }} [[Renault Estafette]] — лёгкі камерцыйны пярэднепрывадны фургон, які вырабляецца французскім аўтавытворцам [[Renault]]. Спачатку выкарыстоўваўся рухавік Renault Ventoux з вадзяным астуджэннем, пазней — рухавік Cléon-Fonte ў розных тыпах кузава, у тым ліку як 4-дзвярны мікрааўтобус (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Willys|1920-1922 Willys Overland 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1923 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1924 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1925 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1926 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1927 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1928 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1929 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1930 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1931 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1932 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1933 Dodge 4-Door Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Dodge|1934 Dodge 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Dodge|1935 Dodge 4-Door Humpback Sedan]], [[Dodge|1936 Dodge 4-Door Humpback Sedan]], [[Dodge Series D5|1937 Dodge D5 4-Door Humpback Sedan]], [[Dodge Series D8|1938 Dodge D8 Deluxe 4-Door Humpback Sedan]], [[Dodge Custom|1939 Dodge D13 Deluxe 4-Door Humpback Sedan]], [[Dodge Custom|1940 Dodge Deluxe Four-Door Sedan]], [[Dodge Custom|1941 Dodge Deluxe Four-Door Sedan]], [[Dodge Custom|1942 Dodge Deluxe Four-Door Sedan]], [[Dodge Custom|1946 Dodge Custom Four-Door Sedan]], [[Dodge Custom|1947 Dodge Custom Four-Door Sedan]], [[Dodge Custom|1948 Dodge Custom Four-Door Sedan]], і [[Renault Colorale|Renault Colorale 4-Door Prairie]]), 3-/4-дзвярны панэльны фургон (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1927 Graham Brothers Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1928 Dodge SE Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1929 Dodge Brothers Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1930-1931 Dodge Brothers 3/4 Ton Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1932 Dodge Model UF-10 panel truck]], [[Dodge|1933 Dodge Brothers Panel Truck]], [[Dodge|1934 Dodge Panel Truck]], [[Dodge|1935 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R "Fore-Point" Trucks|1936 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R "Fore-Point" Trucks|1937 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R "Fore-Point" Trucks|1938 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1939 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1940 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Panel Truck]], і [[Renault Colorale|Renault Colorale Fourgonette]]), 2-дзвярны пікап, і 2-дзвярное шасі з кабінай. Яго замяніў [[Renault Trafic]]. [[Катэгорыя:Аўтамабілі Рэно|Estafette]] m6vg5rvjs7hpzdoexatdl9d3j54zls0 3 302944 2676425 2026-06-27T05:36:56Z Ліцьвін 847 Вітаем 2676425 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 3 302945 2676426 2026-06-27T05:37:31Z Ліцьвін 847 Вітаем 2676426 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 2676456 2676426 2026-06-27T09:53:43Z Kvrtkmrtyrr 91676 /* */ 2676456 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} :Дзякуй [[Удзельнік:Kvrtkmrtyrr|Kvrtkmrtyrr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kvrtkmrtyrr|гутаркі]]) 12:53, 27 чэрвеня 2026 (+03) 47pfuh9i8hpo8av359y8166hgzfyqmv 2676457 2676456 2026-06-27T09:55:25Z Kvrtkmrtyrr 91676 /* */ 2676457 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 3 302946 2676427 2026-06-27T05:37:52Z Ліцьвін 847 Вітаем 2676427 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 2 302947 2676454 2026-06-27T09:44:36Z Kvrtkmrtyrr 91676 /* */ 2676454 wikitext text/x-wiki '''Бярозкін''', або '''Greg''' ('''Грэг'''), (Kvrtkmrtyr, далучыўся 16 месяцаў таму) c9r43gf38mpw5zbxnsdq0id6arypikl 2676455 2676454 2026-06-27T09:46:37Z Kvrtkmrtyrr 91676 /* */ 2676455 wikitext text/x-wiki '''Бярозкін''', або '''Greg''' ('''Грэг'''), (Kvrtkmrtyrr, далучыўся 12 месяцаў таму) 5zsjcoj26y72lwdfhtjqeehcqol4sgh